Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:2-ameliy_I_ES
.pdf
2-Ámeliy jumıs. Jasalma intellekt hám ekspert sistemalar
Jumıstıń maqseti: Studentlerge jasalma intellekttiń (JI) tiykarǵı baǵdarların
túsindiriw, ekspert sistemalardıń (ES) JI quramındaǵı ornın kórsetiw, ES túrleri
hám olardıń quramlıq bólimlerin tereńirek úyretiw hám ámeliy túrde qarar
qabıllaw (sheshim qabıl etiw) shınjırların dúziw kónlikpelerin rawajlandırıw.
Teoriyalıq bólim. Jasalma intellekt — bul kompyuter sistemalarınıń adam
intellektine tán bolǵan qábiletlerin (logikalıq oylaw, úyreniw, qabıllaw)
imitaciya etiw tarawı. Ekspert sistemalar bolsa JI-dıń eń dáslepki hám
ámeliyatta keń tarqalǵan baǵdarlarınıń biri bolıp esaplanadı. Dástúrli JI
algoritmleri kóbinese maǵlıwmatlardı qayta islewge (data processing)
tiykarlansa, Ekspert sistemalar bilimlerdi qayta islewge (knowledge processing)
baǵdarlanǵan.
ES-nıń klassifikaciyası: Ekspert sistemalar qollanılıw tarawı hám islew
principine qaray tómendegi túrlerge bólinedi:
1. Diagnostikalıq ES: Texnikalıq buzılıwlardı yamasa medicina keselliklerin
anıqlaw ushın.
2. Boljaw (Prognoz) ES: Ekonomikalıq yamasa hawa-rayı ózgerislerin aldınnan
aytıw ushın.
3. Proektlew ES: Texnikalıq obyeklerdiń parametrlerin esaplaw hám
sızılmaların sızıw ushın.
4. Jobalastırıw ES: Resurslardı optimal bólistiriw (mısalı: sabaq kestesin
dúziw).
ES-nıń quramlıq bólimleri (Tereńlestirilgen). 1-ámeliy sabaqta kórip
ótkenimizdey, ES negizgi úsh bólimnen ibarat, biraq tolıq qánigelesken sistema
tómendegilerdi de óz ishine aladı:
Bilimlerdi alıw podsisteması: Ekspertlerdiń bilimlerin BB-ǵa kiritiw
procesin avtomatlastıradı.
Juwap beriwshi (Interfeys): Paydalanıwshı menen sistema arasındaǵı
dialogtı (soraw-juwap) támiyinleydi.
Máseleniń qoyılıwı. Ámeliy sabaq dawamında studentler: Pán tarawındaǵı
obyektler hám olardıń qásiyetlerin anıqlawı. Qarar qabıllawdıń ierarxiyalıq
shınjırın dúziwi. Berilgen variantlar boyınsha ES-nıń logikalıq modelin Python
tilinde realizaciyalanıwı kerek.
Ámeliy bólim: Qarar qabıllaw shınjırın proektlew
Qarar qabıllaw procesi — bul kiris maǵlıwmatlarınan sheshimge shekemgi
logikalıq adımlar jıynaǵı.
Proektlew basqıshları:
Step 1: Sorawnama dúziw (Paydalanıwshıdan ne soraımız?).
Step 2: Logikalıq baylanıslardı (AND / OR) belgilew.
Step 3: Juwmaqlardı (Húkimlerdi) qáliplestiriw.
Ámeliy mısallar
1-mısal: Kompyuter tarmaǵındaǵı mashqalalardı anıqlaw
Faktler: Internet joq, kabel jalǵanǵan, router qosılǵan.
Qaǵıydalar:
R1: EGER (internet joq) HÁM (kabel jalǵanbaǵan) ONDA (kabeldi jalǵań).
R2: EGER (internet joq) HÁM (kabel jalǵanǵan) HÁM (router óshik) ONDA
(routerdi iske qosıń).
2-mısal: Psixologiyalıq testtiń kishi modeli
Faktler: Uyqı joq, kóp ashıwlanıw, kónlikpelerge qızıǵıw tómen.
Qaǵıydalar:
R1: EGER (uyqı joq) HÁM (ashıwlanıw kóp) ONDA (stress dárejesi joqarı).
Mısal 3: Python tilinde quramalıraq BB (Logikalıq shınjır)
Python
def expert_system_v2():
print("--- Smatfon tańlaw boyınsha Ekspert Sisteması ---")
# Bilimler bazası (rules)
budget = int(input("Tabısıńızǵa qaray byudjetti kiritiń
(USD): "))
purpose = input("Maqsetińiz (oyın/foto/jumıs): ").lower()
# Dálillew mexanizmi
if budget < 300:
if purpose == "oyın":
decision = "Redmi Note seriyası usınıs etiledi."
else:
decision = "Samsung A-seriyası usınıs etiledi."
elif 300 <= budget <= 700:
if purpose == "foto":
decision = "Google Pixel yamasa iPhone Base
modeli."
else:
decision = "Xiaomi Flagship Killer modelleri."
else:
decision = "iPhone Pro Max yamasa Samsung Ultra
modelleri."
return decision
# Sistemani baslaw
final_result = expert_system_v2()
print(f"Sizge usınıs: {final_result}")
3-mısal ushın metodikalıq kórsetpe:
Logikalıq analiz: Bul mısal 1-ámeliy sabaqtan ayırmashılıǵı paydalanıwshı
menen dinamikalıq baylanıs jasaydı (input).
Tájiriybe: Byudjet mánisin ózgertip, "if" shártleriniń qalay tarmaqlanıwın
(nested conditions) baqlań.
Keńeytiw: Sistemaǵa úshinshi parametr retinde "Ekran ólshemi" yamasa
"Brend" shártin qosıp kóriń.
Ámeliy tapsırmalar
Tapsırma 1. "Avtomobil satıp alıw boyınsha ES"
Máselesi: Paydalanıwshınıń tabısı, shańaraq aǵzaları sanı hám júretuǵın jolı
(qala/dala) boyınsha mashina túrin tańlaw.
Talap: Keminde 6 fakt hám 4 logikalıq qaǵıyda dúziń.
Tapsırma 2. "Egin egiw boyınsha aqıllı sistema"
Máselesi: Topıraq túri, suw muǵdarı hám máwsimge qaray qaysı egin egiw
kerek ekenin anıqlaw.
Talap: Logikalıq shınjırdı sızıń hám 3 túrli egin ushın shárt jazıń.
Tapsırma 3. "Stajyor tańlaw (HR-Expert)"
Máselesi: Studenttiń programmalastırıw bilimi, tildi biliw dárejesi hám
tájiriybesine qaray jumısqa qabıllaw.
Talap: Python tilinde if-elif operatorları arqalı realizaciya etiń.
Tapsırma 4. "Azıq-awqat (Dietolog) sisteması"
Máselesi: Adamnıń salmaǵı, boyı hám sport penen shuǵıllanıwına qaray
kúndelikli kaloriya muǵdarın usınıs etiw.
Talap: Keminde 4 túrli juwmaq (Húkim) beretuǵın BB dúziń.
Tapsırma 5. "Texnika onlaw (Smarfon)"
Máselesi: Telefon iske qosılmaydı, ekran sınıq, dawıs shıqpaydı sıyaqlı
simptomlar tiykarında buzılıw túrin anıqlaw.
Talap: Logikalıq dálillew shınjırın sızıń.
BAQLAW SORAWLARÍ
1. Ekspert sistemalardıń dástúrli algoritmlerden ayırmashılıǵı nede?
2. Diagnostikalıq ES hám Boljaw ES-nıń ayırmashılıǵın túsindiriń.
3. Bilimlerdi alıw podsisteması ne ushın kerek?
4. Python tilinde dinamikalıq BB jaratıwda input() funkciyasınıń róli qanday?
5. ES-nı proektlewde "Konceptualizaciya" basqıshında ne islenedi?
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы