Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:3-ameliy_I_ES
.pdf
3-Ámeliy jumıs. Bilimlerdi ańlatıwdıń usıl hám modelleri
Jumıstıń maqseti: Studentlerge intellektual sistemalarda bilimlerdi kórsetiwdiń
tiykarǵı modelleri tuwralı túsinik beriw, bilimlerdi formalizaciyalaw usılların
úyretiw hám ámeliy túrde túrli modeller (logikalıq, produkciyalıq, freymlik,
tarmaq) járdeminde kishi kólemdegi bilimler bazasın jaratıw kónlikpelerin
qáliplestiriw.
Teoriyalıq bólim. Bilimlerdi ańlatıw (Knowledge Representation) — bul pán
tarawına tiyisli maǵlıwmatlar hám qaǵıydalardı kompyuter qayta isley alatuǵın
formatqa (modelge) túsiriw procesi. Intellektual sistemalardıń nátiyjeliligi
kóbinese tańlanǵan modeldiń sapasına baylanıslı. Zamanagóy JI sistemalarında
tómendegi 4 tiykarǵı model qollanıladı:
1. Logikalıq model: Bilimler predikatlar esabı yamasa logikalıq formulalar
túrinde kórsetiledi.
2. Produkciyalıq model: "EGER <shárt> ONDA <háreket>" túrindegi qaǵıydalar
jıynaǵına tiykarlanadı.
3. Freymlik model: Bilimler stereotip jaǵdaylar yamasa obyektlerdiń qásiyetlerin
saqlawshı "freymler" (strukturalar) túrinde kórsetiledi.
4. Semantikalıq tarmaq modeli: Obyektler (túyinler) hám olar arasındaǵı mánili
baylanıslar (doǵalar) graf túrinde kórsetiledi.
Hár bir modeldiń óz artıqmashılıǵı bar. Mısalı, produkciyalıq model ES ushın eń
qolaylı hám túsiniwge ańsat bolsa, freymlik model quramalı ierarxiyalıq
obyektlerdi súwretlew ushın eń jaqsı sheshim esaplanadı.
Máseleniń qoyılıwı: Ámeliy sabaq dawamında studentler:
Berilgen pán tarawın bir neshe modelde súwretlep kóriwi.
Obyektler arasındaǵı ierarxiyalıq hám logikalıq baylanıslardı anıqlawı.
Python tilinde freymlik modelge jaqın strukturalar menen islewdi úyreniwi
kerek.
Ámeliy bólim: Bilimlerdi formalizaciyalaw
Bilimlerdi modelge túsiriwde tómendegi logikalıq adımlar orınlanadı:
Step 1: Obyektlerdi dizip shıǵıw (Subyektler).
Step 2: Olar arasındaǵı baylanıstı (is-a, part-of) anıqlaw.
Step 3: Qaǵıydalar yamasa atributlar menen toltırıw.
Ámeliy mısallar
1-mısal: Produkciyalıq model (Sabaqqa qatnasıw)
Qaǵıydalar:
R1: EGER (student nawqas) ONDA (sabaqtan bosatılǵan).
R2: EGER (sabaqtan bosatılǵan) ONDA (joq qoyılmaydı).
2-mısal: Semantikalıq tarmaq (Zoologiya)
Obyektler: Haywan, Sút emiziwshi, Iyt.
Baylanıslar:
Iyt — (bul) -> Sút emiziwshi.
Sút emiziwshi — (bul) -> Haywan.
Iyt — (qásiyeti) -> Tórt ayaq.
3-mısal: Python tilinde Freymlik model úlgisi (Obyekt-Atribut)
Python
# Freymlik modeldi sózlikler (dictionary) arqalı
súvretlew
def frame_model_example():
# 'Avtomobil' freymi (Prototip)
car_frame = {
"túri": "transport",
"dóńgelekler_sanı": 4,
"motor": "bar"
}
# 'Nexia' freymi (car_frame'den nusqa aladı)
nexia_frame = car_frame.copy()
nexia_frame["model"] = "Nexia 3"
nexia_frame["reńi"] = "Aq"
nexia_frame["janarmay"] = "Benzin"
print("--- Obyekt (Freym) maǵlıwmatları ---")
for key, value in nexia_frame.items():
print(f"{key}: {value}")
# Iske qosıw
frame_model_example()
3-mısal ushın metodikalıq kórsetpe:
Logikalıq analiz: Python sózlikleri (dict) freymlerdi súwretlew ushın eń qolaylı
qural. Bunda gilt (key) — slot atı, mánis (value) — slot mánisi esaplanadı.
Tájiriybe: Prototip freymdegi mánislerdi ózgertip, onıń "miyrasxor" obyektlerge
tásirin baqlań.
Keńeytiw: Freymge "háreket" slotın (funksiya) qosıp kóriń.
Ámeliy tapsırmalar
Tapsırma 1. "Kitapxana sisteması"
Máselesi: Kitap, Avtor hám Paydalanıwshı obyektlerin freymlik modelde
súwretleń.
Talap: Keminde 3 freym hám olardıń atributların jazıń.
Tapsırma 2. "Universitet ierarxiyası"
Máselesi: Universitet -> Fakultet -> Kafedra -> Oqıtıwshı shınjırın semantikalıq
tarmaq túrinde sızıń.
Talap: Obyektler arasındaǵı baylanıs túrlerin kórsetiń.
Tapsırma 3. "Online-dúkan logikası"
Máselesi: Tovar satıp alıw procesin produkciyalıq modelde (qaǵıydalar jıynaǵı)
kórsetiń.
Talap: Tólem tólendi, tovar qoymada bar, jetkerip beriw shártlerin esapqa alıń.
Tapsırma 4. "Geometriyalıq figuralar"
Máselesi: Figura -> Kópmuyeshlik -> Tuwrımúyshluk -> Kvadrat ierarxiyalıq
modeliniń Python kodın jazıń.
Talap: Atributlardıń miyrasxorlıǵın (inheritance) kórsetiń.
Tapsırma 5. "Aqıllı kafedra"
Máselesi: Oqıtıwshınıń júklemesin (saatların) esaplaw ushın kishi BB modelin
dúziń.
Talap: Logikalıq dálillew shınjırın qáliplestiriń.
BAQLAW SORAWLARÍ
1. Bilimlerdi ańlatıw modelleri ne ushın kerek?
2. Produkciyalıq modeldiń tiykarǵı strukturası qanday?
3. Freymlik modelde "slot" hám "mánis" degendi qalay túsinesiz?
4. Semantikalıq tarmaqlarda obyektler qanday súwretlenedi?
5. Qaysı model ierarxiyalıq baylanıslardı kórsetiw ushın eń qolaylı?
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы