Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:4-ameliy_I_ES
.pdf
4-ámeliy. Bilimlerdi ańlatıwdıń logikalıq modeli
Jumıstıń maqseti: Studentlerge bilimlerdi ańlatıwdıń logikalıq modeli, atap
aytqanda predikatlar logikası hám usınıs logikası tuwralı tereń túsinik beriw.
Logikalıq modeller járdeminde pán tarawın formalizaciyalaw, logikalıq dálillew
shınjırların dúziw hám sheshim qabıl etiw proceslerin ámeliyatta qollanıw
kónlikpelerin qáliplestiriw.
Teoriyalıq bólim: Bilimlerdi ańlatıwdıń logikalıq modeli — bul pán tarawındaǵı
faktler hám baylanıslardı matematikalıq logika nızamları járdeminde súwretlew
usılı. Bul modeldiń tiykarı bolıp usınıs logikası hám predikatlar logikası bolıp
tabıladı.
Logikalıq modelde bilimler tómendegi formada kórsetiledi:
Faktler: Haqıyqatlıǵı gúman tuwdırmaytuǵın tastıyıqlawlar.
Aksiomalar (Qaǵıydalar): Faktler arasındaǵı logikalıq baylanıslar.
Logikalıq operaciyalar (Standard simvollar)
Bilimlerdi bir-biri menen baylanıstırıw ushın tómendegi tiykarǵı logikalıq
operaciyalar qollanıladı:
1. Konyunkciya (HÁM): Simvolı: & yamasa ∧. Eki shárt te orınlanǵanda ǵana
haqıyqat boladı.
2. Dizyunkciya (YAKI): Simvolı: v yamasa ∨. Shártlerden keminde birewi
orınlanǵanda haqıyqat boladı.
3. Biykarlaw (EMES): Simvolı: ¬. Mánisti qarama-qarsıǵa ózgertedi.
4. Implikaciya (EGER... ONDA...): Simvolı: →. Sebepli-nátiyjeli baylanıstı
kórsetedi.
Predikatlar logikası — bul usınıs logikasınıń ishki strukturasın (obyektler hám
olardıń qásiyetlerin) súwretlewge imkaniyat beredi.
Mısalı: P(x) — "x - student" degen predikat bolsa, P(Ali) "Ali - student" degen
fakt boladı.
Máseleniń qoyılıwı. Ámeliy sabaq dawamında studentler:
1. Pán tarawındaǵı faktlerdi predikatlar túrinde formalizaciyalawı.
2. Logikalıq aksiomalardan paydalanıp jańa bilimlerdi (sheshimlerdi) shıǵarıwı.
3. Python tilindegi logikalıq operatorlar járdeminde dálillew shınjırın iske qosıwı
kerek.
Ámeliy bólim: Logikalıq dálillew (Inference)
Logikalıq modeldiń eń kúshli tárepi — bul bar bolǵan faktler tiykarında
avtomatikalıq túrde sheshim qabıl etiw.
Dálillew basqıshları:
1-qádem: Pán tarawınıń terminlerin (predikatların) belgilew.
2-qádem: Logikalıq shınjırdı (formulalardı) dúziw.
3-qádem: Kiris maǵlıwmatlarınıń logikalıq modelge sáykesligin tekseriw.
Ámeliy mısallar
1-mısal: Logikalıq formalizaciya
Tekst: "Eger baǵdarlamashı tildi bilse hám tájiriybesi bolsa, ol jumısqa qabıl
etiledi."
Logikalıq model:
A = Baǵdarlamashı tildi biledi.
B = Baǵdarlamashı tájiriybege iye.
C = Jumısqa qabıllanadı.
Formula: (A ∧ B) → C
2-mısal: Predikatlar menen islew
Faktler:
1. Oqıytıwshı (Lepesbay)
2. Isleydi (Lepesbay, NMTU)
Qaǵıyda: ∀x (Isleydi(x, NMTU) → Jumısshı(x))
Logikalıq juwmaq: Jumısshı(Lepesbay)
3-mısal: Python tilinde logikalıq dálillew modeli
Python
# Logikalıq dálillew sisteması
def logical_model_inference():
print("--- Rezume analizlew (Logikalıq Model) ---")
# 1. Faktlerdi kiritiw (Kiris maǵlıwmatları)
has_degree = input("Diplomıńız bar ma? (awa/yaq): ").lower()
== "awa"
knows_python = input("Python tilin bilesiz be? (awa/yaq):
").lower() == "awa"
has_experience = input("3 jıllıq tájiriybe bar ma?
(awa/yaq): ").lower() == "awa"
# 2. Logikalıq shınjır (Aksiomalar)
# R1: (Diplom HÁM Python) -> Junior
# R2: (Junior HÁM Tájiriybe) -> Senior
is_junior = has_degree and knows_python
is_senior = is_junior and has_experience
# 3. Sheshim qabıl etiw
if is_senior:
decision = "Siz Senior lawazımına ılayıqsız."
elif is_junior:
decision = "Siz Junior lawazımına qabıllandıńız."
else:
decision = "Keshiresiz, kriteriyalar sáykes kelmedi."
return decision
# Sistemani iske qosıw
print(logical_model_inference())
3-mısal ushın metodikalıq kórsetpe:
Logikalıq analiz: Python'daǵı and, or, not operatorları logikalıq operaciyalardıń
turaqlı kórinisi bolıp, MS Wordqa tekst túrinde túsedi.
Tájiriybe: Kiris parametrlerin ózgertip, logikalıq shınjırdıń qaysı noqatta "yaq"
(False) mánisin beretuǵının baqlań.
ÁMELIY TAPSIRMALAR
Tapsırma 1. "Huqıqıy másláhátshi ES"
Máselesi: Puqaranıń jası hám jumıs stajına qaray pensiyaǵa shıǵıw huqıqın
anıqlaw.
Talap: Logikalıq formulaların jazıń: (Jas ≥ 60 ∧ Staj ≥ 25) → Pensiya.
Tapsırma 2. "Sapa baqlaw sisteması"
Máselesi: Ónimniń ólshemi normada hám reńi durıs bolsa, ol "Sapa" tamǵasın
aladı.
Talap: Dizyunkciya (YAKI) operaciyasın qollanıp, kemshiliklerdi anıqlaw
shınjırın dúziń.
Tapsırma 3. "Kiriw imtixanı logikası"
Máselesi: Matematikadan 60'tan joqarı HÁM Fizikadan 60'tan joqarı ball alsa,
grantqa kiredi.
Talap: Python kodın jazıń hám logikalıq shártlerdi tekseriń.
Tapsırma 4. "Aqıllı turaqlı (Parking)"
Máselesi: Orın bar HÁM (Abunement bar YAKI To'lem tólendi) ONDA
Shlagbaum ashıladı.
Talap: Logikalıq operatorlar dizbegin (A ∧ (B ∨ C)) formada formalizaciyalaw.
Tapsırma 5. "Hawa-rayı hám Agrotexnika"
Máselesi: Eger (Jawın jawmasa HÁM Topıraq qurǵaq) ONDA (Suwǵarıw
sistemasın iske qosıń).
Talap: Logikalıq dálillew shınjırın sızıń hám modelin dúziń.
BAQLAW SORAWLARÍ
1. Bilimlerdi ańlatıwdıń logikalıq modeliniń tiykarǵı artıqmashılıǵı nede?
2. Konyunkciya hám dizyunkciya operaciyalarınıń ayırmashılıǵın túsindiriń.
3. Predikatlar logikası usınıs logikasınan ne menen parıqlanadı?
4. Logikalıq implikaciya (A → B) qanday mánisti bildiredi?
5. Python tilinde logikalıq modellerdi realizaciyalawda qanday operatorlar
qollanıladı?
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы