Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:5-ameliy_I_ES
.pdf
5-Ámeliy jumıs. Bilimlerdi ańlatıwdıń usıl hám modelleri
Jumıstıń maqseti: Studentlerge intellektual sistemalarda bilimlerdi ańlatıwdıń
túrli usılları (logikalıq, produkciyalıq, freymlik hám semantikalıq tarmaqlar)
boyınsha alǵan teoriyalıq bilimlerin ámeliyatta qollanıwdı úyretiw. Túrli
modellerdiń artıqmashılıqların salıstırıw hám kishi kólemdegi bilimler bazasın
jaratıw kónlikpelerin rawajlandırıw.
Teoriyalıq bólim: Bilimlerdi ańlatıw modelleriniń mánisi
Bilimlerdi ańlatıw — bul pán tarawı haqqındaǵı maǵlıwmatlardı kompyuter
"túsine alatuǵın" logikalıq strukturaǵa keltiriw procesi. Model qanshelli anıq
dúzilse, ekspert sisteması sonshelli durıs sheshim qabıl etedi.
Modellerdiń qısqasha anıqlaması
Produkciyalıq model: Bilimler "EGER (shárt) ONDA (háreket)"
qaǵıydaları jıynaǵı retinde kórsetiledi. Bul ES ushın eń keń tarqalǵan
model.
Freymlik model: Bilimler obyektler hám olardıń standart qásiyetleri
(slotları) retinde saqlanadı. Ierarxiyalıq maǵlıwmatlar ushın qolaylı.
Semantikalıq tarmaq: Bilimler obyektler (túyinler) hám olar arasındaǵı
mánili baylanıslar (dóǵalar) grafı túrinde súwretlenedi.
Logikalıq model: Predikatlar hám usınıs logikasına tiykarlanǵan qatań
matematikalıq model.
Model tańlaw kriteriyaları. Modeldi tańlawda pán tarawınıń quramalılıǵı
esapqa alınadı:
1. Eger taraw kóp sanlı "Eger-Onda" qaǵıydalarınan ibarat bolsa —
Produkciyalıq model.
2. Eger obyektler arasında kúshli ierarxiya (miyrasxorlıq) bolsa — Freymlik
model.
3. Eger obyektler arasındaǵı mánili baylanıslar kóp bolsa — Semantikalıq
tarmaq.
Máseleniń qoyılıwı
Ámeliy sabaq dawamında studentler:
1. Bir pán tarawın (mısalı: Avtomobil ońlaw) eki túrli modelde
(Produkciyalıq hám Freymlik) súwretlep salıstırıwı.
2. Python tilinde obyektler ierarxiyasın (miyrasxorlıqtı) realizaciyalawı.
3. Qarar qabıllaw (sheshim qabıl etiw) shınjırın qáliplestiriwi kerek.
Ámeliy bólim: Miyrasxorlıq hám Struktura
Bilimlerdi ańlatıwda obyektlerdiń bir-birinen qásiyet alıwı (inheritance)
áhmiyetli orın tutadı.
Basqıshlar:
1-qádem: Bazalıq freymdi (klass) anıqlaw.
2-qádem: Atributlardı (slotlardı) toltırıw.
3-qádem: Shártli qaǵıydalardı (produkciyalardı) qosıw.
Ámeliy mısallar
1-mısal: Produkciyalıq hám Freymlik modeldiń birigiwi
Pán tarawı: Kompyuter diagnostikası.
Freym (Obyekt): Kompyuter {Procesor: "Intel", Operativka: "8GB",
Status: "Islemeydi"}.
Produkciya (Qaǵıyda): EGER (Status == "Islemeydi") HÁM (Ekran ==
"Qara") ONDA (Blok pitaniyanı tekseriń).
2-mısal: Semantikalıq tarmaq modelinde baylanıslar
Obyekt 1: NMTU (Nukus State Technical University).
Obyekt 2: Programmalıq injiniring kafedrası.
Baylanıs: NMTU --(tiyisli)--> Programmalıq injiniring kafedrası.
3-mısal: Python tilinde quramalı freymler ierarxiyası
# Freymlik model hám miyrasxorlıq
class DeviceFrame:
def __init__(self, brand, status):
self.brand = brand
self.status = status
self.type = "Elektronika"
class SmartphoneFrame(DeviceFrame):
def __init__(self, brand, status, screen_type):
super().__init__(brand, status)
self.screen_type = screen_type
def get_info(self):
return f"Túri: {self.type}, Brend: {self.brand},
Ekran: {self.screen_type}, Status: {self.status}"
# Obyekt (Freym nusqası) jaratıw
my_phone = SmartphoneFrame("Samsung", "Islep tur", "AMOLED")
print("--- Obyekt modeli maǵlıwmatları ---")
print(my_phone.get_info())
# Produkciyalıq qaǵıyda qosıw
if my_phone.status == "Islep tur":
print("Sheshim: Qurılma saz. Programmalıq támiynattı
jańalań.")
3-mısal ushın metodikalıq kórsetpe:
Logikalıq analiz: Klasslar (class) freymlerdi súwretlewdiń eń joqarı usılı.
Superklass — bul bazalıq freym, al subklass — miyrasxor freym.
Tájiriybe: DeviceFrame klasına jańa atribut qosıń hám onıń
SmartphoneFrame klasında da payda bolǵanın tekseriń.
ÁMELIY TAPSIRMALAR
Tapsırma 1. "Aqıllı úy" freym modeli
Máselesi: Úydegi qurılmalar (Lampa, Kondicioner, Televizor) ushın freymler
dúziń.
Talap: Keminde 1 bazalıq freym hám 3 miyrasxor freym bolsın.
Tapsırma 2. "Haywanat baǵı" semantikalıq tarmaǵı
Máselesi: Haywanlar klasları (Sút emiziwshi, Qus) hám konkret haywanlar
(Arıslan, Búrkit) arasındaǵı baylanıstı súwretleń.
Talap: "is-a" (bul) hám "has-a" (iye) baylanısların kórsetiń.
Tapsırma 3. "Dári-darmaq ES" produkciyalıq modeli
Máselesi: Simptomlarǵa qaray dárilerdi usınıs etiw.
Talap: Keminde 5 logikalıq qaǵıyda jazıń: EGER (bas awrıwı) HÁM
(temperatura joq) ONDA (Citramon).
Tapsırma 4. "Universitet keste sisteması"
Máselesi: Gruppa, Auditoriya hám Pán obyektleri arasındaǵı baylanıstı
modelge túsiriw.
Talap: Python sózlikleri (dict) járdeminde freymlik struktura dúziń.
Tapsırma 5. "Avtomobil diagnostikası shınjırı"
Máselesi: Mashina iske qosılmaǵandaǵı úsh basqıshlı sheshim qabıl etiw
procesin dúziń.
Talap: Logikalıq dálillew shınjırın sızıń hám kodın jazıń.
BAQLAW SORAWLARÍ
1. Bilimlerdi ańlatıwdıń qaysı modeli eń kóp qollanıladı?
2. Freymlik modeldiń produkciyalıq modelden tiykarǵı ayırmashılıǵı nede?
3. Semantikalıq tarmaqlarda "doǵalar" neni ańlatadı?
4. Obyektler ierarxiyası (miyrasxorlıq) ne ushın kerek?
5. Python tilinde freymlerdi realizaciyalawdıń qanday usılları bar?
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы