Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:7-ameliy_I_ES
.pdf
7-ámeliy jumıs. Bilimlerdi ańlatıwdıń tarmaq modeli (Semantikalıq
tarmaqlar)
Jumıstıń maqseti: Studentlerge bilimlerdi ańlatıwdıń tarmaq (semantikalıq
tarmaq) modeli, onıń túyinleri hám doǵaları, obyektler arasındaǵı mánili
baylanıslar tuwralı tereń túsinik beriw. Bilimlerdi graf túrinde formalizaciyalaw,
ierarxiyalıq hám funkcional baylanıslardı dúziw hám ámeliyatta tarmaq modellerin
jaratıw kónlikpelerin qáliplestiriw.
Teoriyalıq bólim: Tarmaq modeli túsinigi
Semantikalıq tarmaq — bul bilimlerdi baǵdarlanǵan graf túrinde súwretlew
modeli. Bul model 1960-jılları Richard Kvillian tárepinen adam yadtıń
(psixolingvistika) modelin dúziw maqsetinde usınıs etilgen. Tarmaq modelinde
bilimler mánili baylanısqan túsinikler jıynaǵı retinde kórsetiledi.
Tarmaqtıń qurawshıları
1. Túyinler (Nodes): Obyektler, túsinikler yamasa jaǵdaylar (Mısalı:
"Baǵdarlamashı", "Python", "Kompyuter").
2. Doǵalar (Arcs/Edges): Túyinler arasındaǵı baylanıslar. Doǵalar hámme
waqıt baǵdarlanǵan hám atalǵan bolıwı shart.
Tiykarǵı baylanıs túrleri
is-a (bul): Klassifikaciya baylanısı. Obyekttiń belgili bir klasqa tiyisliligin
kórsetedi (Mısalı: "Nukus" --is-a--> "Qala").
has-a (tiyisli): Atributiv baylanıs. Obyektniń qásiyetin yamasa quramın
kórsetedi (Mısalı: "Adam" --tiyisli--> "At").
part-of (bólegi): Quramlıq baylanıs (Mısalı: "Prosessor" --part-of-->
"Sistemalıq blok").
can (isley aladı): Funkcional baylanıs (Mısalı: "Qus" --is-a--> "Usha
aladı").
Máseleniń qoyılıwı: Ámeliy sabaq dawamında studentler:
1. Pán tarawındaǵı tiykarǵı túsiniklerdi (túyinlerdi) anıqlawı.
2. Olar arasındaǵı ierarxiyalıq hám mánili baylanıslardı (doǵalardı) belgilewi.
3. Python tilinde tarmaq modelin sózlikler hám graf strukturaları járdeminde
realizaciyalawı kerek.
Ámeliy bólim: Semantikalıq tarmaqtı proektlew
Tarmaq modeliniń proektlew adımları:
1-qádem: Obyektler dizimin (Leksika) dúziw.
2-qádem: Baylanıslar tipologiyasın (Struktura) anıqlaw.
3-qádem: Graftı sızıw hám onı programmalıq ortalıqta iske qosıń.
Ámeliy mısallar
1-mısal: "Universitet strukturası" tarmaǵı
Túyinler: Universitet, Fakultet, Kafedra, Oqıtıwshı, Student. Baylanıslar:
Fakultet --(part-of)--> Universitet.
Kafedra --(part-of)--> Fakultet.
Lepesbay --(is-a)--> Oqıtıwshı.
Oqıtıwshı --(isleydi)--> Kafedra.
2-mısal: "Programmalıq támiynat" klasları
Python --(is-a)--> Programmalastırıw tili.
Programmalastırıw tili --(is-a)--> Programmalıq támiynat.
Python --(tiyisli)--> Dinamikalıq tiplestiriw.
3-mısal: Python tilinde tarmaq modelin realizaciyalaw
# Semantikalıq tarmaqtı baǵdarlanǵan graf (sózlik) túrinde
kórsetiw
def semantic_network_demo():
# Tarmaq modeli: {Túyin: [(baylanıs, nıshana_túyin), ...]}
network = {
"NMTU": [("iye", "IT Fakulteti"), ("iye", "Energetika
Fakulteti")],
"IT Fakulteti": [("iye", "PI Kafedrası")],
"PI Kafedrası": [("iye", "PI Laboratoriyası")],
"Lepesbay": [("is-a", "Aǵa oqıtıwshı"), ("isleydi", "PI
Kafedrası")],
"Python": [("is-a", "Programmalastırıw tili"),
("qollanıladı", "JI tarawı")]
}
print("--- Tarmaq modeli boyınsha maǵlıwmat izlew ---")
search_node = "Lepesbay"
if search_node in network:
for relation, target in network[search_node]:
print(f"{search_node} --({relation})--> {target}")
else:
print("Bunday túyin tarmaqta tabılmadı.")
# Sistemani iske qosıw
semantic_network_demo()
3-mısal ushın metodikalıq kórsetpe:
Logikalıq analiz: Tarmaq modelinde maǵlıwmatlar ierarxiyalıq emes, al
tarmaqlanǵan (multigraph) formada saqlanadı. Bir túyin bir neshe
baylanısqa iye bolıwı múmkin.
Tájiriybe: Tarmaqqa jańa túyin qosıń (Mısalı: "JI kursı") hám onı bar
bolǵan túyinler menen baylanıstırıń.
Ámeliy tapsırmalar
Tapsırma 1. "Shańaraq shejiresi"
Máselesi: Óz shańaraǵıńızdıń 3 áwladın qamtıp alıwshı tarmaq modelin dúziń.
Talap: "balası", "ákesi", "hayalı" sıyaqlı baylanıslardan paydalanıń.
Tapsırma 2. "Kompyuter qurılmaları"
Máselesi: Sistemalıq bloktıń ishki bólimlerin tarmaq túrinde kórsetiń.
Talap: "part-of" (bólegi) hám "connects-to" (jalǵanadı) baylanısların qollanıń.
Tapsırma 3. "Qaraqalpaqstan qalaları"
Máselesi: Qalalar hám rayonlar arasındaǵı kesilisetuǵın baylanıslar modelin
dúziń.
Talap: Rayon orayı, xalqı sanı hám jaylasqan ornı (oblast) atributların qosıń.
Tapsırma 4. "Programmalastırıw tilleriniń evolyuciyası"
Máselesi: C, C++, Java hám Python tilleriniń bir-birine tásirin tarmaqta kórsetiń.
Talap: "influenced-by" (tásirinde bolǵan) baylanısın qollanıń.
Tapsırma 5. "Kafedra studentleri hám pánler"
Máselesi: Qaysı student qaysı pándi oqıp atırǵanın hám qaysı oqıtıwshı sabaq
beretuǵınınıń tarmaq modelin dúziń.
Talap: Logikalıq dálillew shınjırın sızıń hám Python kodın jazıń.
BAQLAW SORAWLARÍ
1. Tarmaq modeliniń freymlik modelden tiykarǵı ayırmashılıǵı nede?
2. Semantikalıq tarmaqta "túyin" hám "doǵa" neni bildiredi?
3. "is-a" hám "has-a" baylanıslarına 3-ten mısal keltiriń.
4. Tarmaq modelinde bilimlerdi izlew procesi qalay ámelge asırıladı?
5. Qaysı jaǵdaylarda tarmaq modeli basqa modellerden nátiyjelirek esaplanadı?
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы