Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:8-ameliy_I_ES
.pdf
8-Ámeliy jumıs. Bilimlerdi ańlatıwdıń produkciyalıq modeli
Jumıstıń maqseti: Studentlerge bilimlerdi ańlatıwdıń produkciyalıq modeli,
onıń quramlıq bólimleri, qaǵıydalar bazasın dúziw hám dálillew
mexanizmleriniń (tuwrı hám keri dálillew) islew principleri tuwralı tereń
túsinik beriw. Ámeliyatta "EGER-ONDA" strukturası járdeminde ekspert
sistemalarınıń logikalıq tiykarın jaratıw kónlikpelerin qáliplestiriw.
Teoriyalıq bólim: Produkciyalıq model túsinigi
Produkciyalıq model — bul bilimlerdi ańlatıwdıń eń keń tarqalǵan usılı bolıp,
ol bilimlerdi shártli qaǵıydalar jıynaǵı retinde kórsetiwge tiykarlanǵan. Bul
model adamnıń logikalıq oylaw procesine (Eger jaǵday mınaday bolsa, onda
mınaday háreket qetiw kerek) eń jaqın model esaplanadı.
Produkciyanıń strukturası. Hárbir produkciya (qaǵıyda) tómendegi ulıwma
formada boladı: EGER <antecedent> ONDA <consequent>
Bunda:
Anticedent (Shárt): Jaǵdaydıń súwretleniwi yamasa faktlerdiń logikalıq
kombinaciyası.
Konsequent (Nátiyje): Shárt orınlanǵanda ámelge asırılıwı kerek
bolǵan háreket yamasa jańa fakt.
Produkciyalıq sistemanıń quramı
1. Qaǵıydalar bazası (Rule Base): "EGER-ONDA" túrindegi barlıq
professional bilimler jıynaǵı.
2. Faktler bazası (Working Memory): Berilgen anıq jaǵdaydaǵı haqıyqıy
maǵlıwmatlar.
3. Interpretator (Dálillew mexanizmi): Faktlerdi qaǵıydalar menen
salıstırıp, qaysı qaǵıydanı iske qosıwdı sheshiwshi algoritm.
Máseleniń qoyılıwı. Ámeliy sabaq dawamında studentler:
1. Pán tarawındaǵı bilimlardi elementar faktlerge ajıratıwı.
2. Bul faktler arasındaǵı logikalıq baylanıslardı produkciyalar (qaǵıydalar)
retinde formalizaciyalawı.
3. Python tilinde tuwrı dálillew (Forward Chaining) shınjırın
realizaciyalawı kerek.
Ámeliy bólim: Dálillew shınjırların dúziw
Produkciyalıq sistemalarda sheshim qabıl etiwdiń eki usılı bar:
Tuwrı dálillew (Forward Chaining): Faktlerden baslap nátiyjege
(maqsetke) qaray háreket etiw. "Bizde ne bar hám bunnan ne shıǵadı?"
sorawına juwap beredi.
Keri dálillew (Backward Chaining): Maqsetten (gipotezadan) baslap
kerekli faktlerdi izlew. "Bul nátiyjege erisiw ushın bizge qanday faktler
kerek?" sorawına juwap beredi.
Ámeliy mısallar
1-mısal: Ósimliklerdi suwǵarıw avtomatı
Faktler: Topıraq qurǵaq, Waqıt = 18:00, Jawın jawıp tur. Qaǵıydalar:
R1: EGER (topıraq qurǵaq) HÁM (jawın jawmay atır) ONDA
(suwǵarıw sistemasın iske qosıń).
R2: EGER (jawın jawıp tur) ONDA (suwǵarıw sistemasın óshiriń).
2-mısal: Bank kartasın bloklaw logikası
R1: EGER (pın-kod 3 ret qáte kiritildi) ONDA (kartanı waqıtsha
bloklań).
R2: EGER (karta bloklanǵan) HÁM (klient pasportı menen keldi)
ONDA (bloktan shıǵarıń).
3-mısal: Python tilinde produkciyalıq dálillew mexanizmi
Python
# Produkciyalıq model: Faktler hám Qaǵıydalar menen islew
def production_system():
# 1. Faktler bazası (Jumıs yadı)
facts = {
"is_raining": False,
"soil_dry": True,
"time_evening": True
}
print("--- Avtomatikalıq suwǵarıw sisteması ---")
print(f"Házirgi jaǵday: {facts}")
# 2. Qaǵıydalar bazası (Dálillew shınjırı)
decision = "Kútilmekte..."
# R1 qaǵıydası
if facts["soil_dry"] and not facts["is_raining"]:
decision = "Suwǵarıw sisteması iske qosıldı."
# R2 qaǵıydası
elif facts["is_raining"]:
decision = "Suwǵarıw kerek emes, janbır jawıp tur."
# R3 qaǵıydası
elif not facts["soil_dry"]:
decision = "Topıraq ıǵallıǵı jeterli."
return decision
# Sistemani iske qosıw
final_action = production_system()
print(f"Sistemanıń sheshimi: {final_action}")
3-mısal ushın metodikalıq kórsetpe:
Logikalıq analiz: if-elif strukturası produkciyalıq modeldiń eń ápiwayı
hám nátiyjeli kórinisi bolıp, bunda if — anticedent, ishindegi kod —
konsequent xızmetin atqaradı.
Tájiriybe: facts sózligindegi mánislerdi ózgertip (mısalı: is_raining:
True), sistemanıń sheshim qabıl etiw procesi qalay ózgeretuǵının baqlań.
Ámeliy tapsırmalar
Tapsırma 1. "Órt qáwipsizligi sisteması"
Máselesi: Tútin detektorı hám temperatura datchigi maǵlıwmatları
tiykarında qáwip dárejesin anıqlaw.
Talap: Keminde 4 produkciyalıq qaǵıyda jazıń (Mısalı: Tútin bar +
Temp > 50 = Signalizaciya).
Tapsırma 2. "Abituriyentke jónelis usınıs etiw"
Máselesi: Studenttiń qızıǵıwshılıǵı (Matematika, Tariyx, Biologiya)
boyınsha keleshek qánigeligin anıqlaw.
Talap: Logikalıq dálillew shınjırın sızıń hám Python kodın jazıń.
Tapsırma 3. "Dúkan jeńillik sisteması"
Máselesi: Satıp alınǵan tovar muǵdarı hám klienttiń "loyalty" kartasına
qaray jeńillik (discount) esaplaw.
Talap: Keminde 3 túrli scenariy ushın "EGER-ONDA" qaǵıydaların
formalizaciyalaw.
Tapsırma 4. "Smarfon quwatın únemlew"
Máselesi: Batareya dárejesi hám waqıtqa qaray ekrannıń jaqtılıǵın hám
fon proceslerin basqarıw.
Talap: "And" (HÁM) hám "Or" (YAKI) logikalıq baylanısların
qollanıń.
Tapsırma 5. "Avtomobil navigatorı (Aqıllı marshrut)"
Máselesi: Jol tıǵılısı (probka), jol qurılısı hám janarmay muǵdarı
tiykarında marshruttı ózgertiw.
Talap: Keminde 5 fakt hám 3 quramalı qaǵıyda dúziń.
BAQLAW SORAWLARÍ
1. Produkciyalıq modeldiń basqa modellerden (freym, tarmaq) tiykarǵı
ayırmashılıǵı nede?
2. Produkciyanıń "Anticedent" hám "Konsequent" bólimlerin túsindiriń.
3. Tuwrı dálillew (Forward Chaining) procesi qanday jaǵdaylarda
qollanıladı?
4. Keri dálillew (Backward Chaining) qanday sorawǵa juwap beredi?
5. Produkciyalıq sistemalarda "Konfliktlerdi sheshiw" (Conflict
Resolution) degen ne?
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы