Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:10-ameliy_I_ES
.pdf
10-Ámeliy jumıs. Qararlar teregi (Decision Tree) modeli
Jumıstıń maqseti: Studentlerge jasalma intellekt hám ekspert sistemalarında
qarar qabıllawdıń ierarxiyalıq modeli — qararlar teregi tuwralı tereń túsinik
beriw. Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw, shártli tarmaqlanıwlar tiykarında
sheshim qabıl etiw shınjırların dúziw hám ámeliyatta qararlar tereklerin
proektlew kónlikpelerin qáliplestiriw.
Teoriyalıq bólim: Qararlar teregi — bul maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw
hám prognozlaw ushın qollanılatuǵın grafikalıq model. Ol terek strukturasına
iye bolıp, hár bir ishki túyin (node) belgili bir atribut boyınsha tekseriwdi
(shártti), hár bir shaqqa (branch) sol tekseriwdiń nátiyjesin, al hár bir japıraq
(leaf) anıq bir sheshimdi yamasa klass nıshanasın ańlatadı.
Terektiń strukturası
1. Túbir túyin (Root Node): Terektiń eń joqarı bólimi, izlew baslanatuǵın
tiykarǵı shárt.
2. Ierarxiyalıq túyinler: Aralıq shártler jıynaǵı.
3. Japıraqlar (Leaves): Logikalıq shınjırdıń aqırǵı noqatı, yaǵnyy qabıl
etilgen sheshim.
Qararlar tereginiń artıqmashılıqları
Túsinikliligi: Adam ushın vizual túrde túsiniw hám talqılaw júdá ańsat.
Logikalıqlıǵı: "EGER-ONDA" qaǵıydalarına ańsatgina konvertaciya
qılıw múmkin.
Maǵlıwmatlar sapası: Hám sanlı, hám sapalıq (kategoriyalıq)
maǵlıwmatlar menen birdey isleydi.
Máseleniń qoyılıwı
Ámeliy sabaq dawamında studentler:
1. Pán tarawındaǵı quramalı máselelerdi ierarxiyalıq shártlerge ajıratıwı.
2. Qararlar tereginiń grafikalıq modeliniń shınjırın dúziwi.
3. Python tilinde shártli operatorlar (nested if) járdeminde qararlar teregin
iske qosıwı kerek.
Ámeliy bólim: Terek modeliniń algoritmi
Qararlar teregin dúziwde tómendegi logikalıq adımlar orınlanadı:
1-qádem: Eń áhmiyetli shártti (Túbir túyin) tańlaw.
2-qádem: Shárttiń múmkin bolǵan nátiyjeleri boyınsha tarmaqlanıw.
3-qádem: Hár bir tarmaq ushın sub-shártlerdi belgilew.
4-qádem: Aqırǵı sheshimge (Japıraqqa) eriskenshe processti dawam etiw.
Ámeliy mısallar
1-mısal: Bank krediti beriw logikası
Shártler: Tabısı joqarı ma? Krediti tariyxı jaqsı ma?
Túbir: Tabısı > 5 mln?
o Awa: Krediti tariyxı jaqsı?
Awa: Kredit berilsin.
Yaq: Kredit berilmesin (Kepillik kerek).
o Yaq: Kredit berilmesin.
2-mısal: Smarfon onlaw diagnostikası
Túbir: Ekran islep tur ma?
o Awa: Dawıs shıǵıp tur ma?
Awa: Dinamikti tekseriń.
Yaq: Audio-shleydi tekseriń.
o Yaq: Batareyanı tekseriń.
3-mısal: Python tilinde qararlar teregi modeli
Python
# Qararlar teregi algoritmi (Smarfon tańlaw
mısalında)
def decision_tree_smartphone():
print("--- Smarfon tańlaw boyınsha Qararlar
Teregi ---")
# 1. Túbir túyin (Tiylkarǵı shárt)
budget = int(input("Byudjetińizdi kiritiń (USD):
"))
if budget < 200:
# 2-dárejedegi túyin
usage = input("Maqsetińiz ne? (jumıs/oyın):
").lower()
if usage == "oyın":
decision = "Redmi 12 (Ekranı úlken)"
else:
decision = "Samsung A04 (Batareyası
shıdamlı)"
else:
# 2-dárejedegi túyin (Alternativ tarmaq)
brand_pref = input("Brend áhmiyetli me?
(awa/yaq): ").lower()
if brand_pref == "awa":
decision = "iPhone 13 yamasa Samsung
S22"
else:
decision = "Xiaomi 13T Pro (Kúshli
parametrler)"
return decision
# Sistemani iske qosıw
final_choice = decision_tree_smartphone()
print(f"Sizge usınıs: {final_choice}")
3-mısal ushın metodikalıq kórsetpe:
Logikalıq analiz: Ishpe-ish (nested) if-else operatorları qararlar tereginiń
programmalıq kórinisi esaplanadı. Hár bir jańa if — bul terektiń jańa
dárejesi.
Tájiriybe: Kiris mánislerin ózgertip, tarmaqlanıwdıń "japıraq" noqatına
(aqırǵı sheshimge) qalay jetip barıwın baqlań.
Ámeliy tapsırmalar
Tapsırma 1. "Hawa-rayı hám dem alıs"
Máselesi: Jawın jawıp tur ma? Temperatura qanday? Samal bar ma? Shártleri
tiykarında "Piknik", "Kino" yamasa "Uyde otırıw" sheshimlerin shıǵarıń.
Talap: Qararlar tereginiń grafikalıq shınjırın sızıń.
Tapsırma 2. "Xatker (Email) filtraciya"
Máselesi: Kelgen xattıń temasında "Utıs" sózi bar ma? Jiberiwshi belgisiz be?
Talap: "Spam" yamasa "Mánisli xat" dep klassifikaciyalawshı terek dúziń.
Tapsırma 3. "Diyxan ushın aqıllı sistema"
Máselesi: Topıraq ıǵallıǵı, hawa temperaturası hám máwsimge qaray "Egin
suwǵarılsın" yamasa "Dári selbilsin" sheshimin qabıllaw.
Talap: Python tilinde 3 dárejeli qararlar teregin realizaciya etiń.
Tapsırma 4. "Sapa baqlaw (Zavod)"
Máselesi: Detaldıń ólshemi ±0.1 mm normada ma? Beti tigiis pe?
Talap: "Sapa", "Ekinshi sort" yamasa "Brak" degen 3 túrli juwmaktı beriwshi
model dúziń.
Tapsırma 5. "Stajyor qabıllaw (HR)"
Máselesi: Jası 18-den úlken be? Ingliz tilin biledi me? Programmalastırıw
tájiriybesi bar ma?
Talap: Logikalıq dálillew shınjırın 4-tapsırmadaǵı kriteriyalar tiykarında
sızıń.
BAQLAW SORAWLARÍ
1. Qararlar tereginiń "Túbir" hám "Japıraq" túyinleri neni bildiredi?
2. Qararlar teregin produkciyalıq modelge (EGER-ONDA) qalay
aylandırıw múmkin?
3. Terektegi "Tarmaqlanıw" (Splitting) principi ne ushın kerek?
4. Qararlar teregi modeliniń qanday kemshilikleri bolıwı múmkin?
5. Python'da quramalı tereklerdi dúziwde qanday operatorlardan
paydalanıladı?
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы