Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:14-ameliy_I_ES
.pdf
14-Ámeliy jumıs. Anıq emes bilimlerdi kórsetiw (Fuzzy Logic)
Jumıstıń maqseti: Studentlerge anıq emes logikanıń (Fuzzy Logic) tiykarların
túsindiriw. Anıq sanlı mánislerdi (mısalı, 30 gradus) lingvistikalıq termlerge
(mısalı, "ıssı") aylandırıw, anıq emes jıyınlar hám tiyislilik funkciyaları menen
islew kónlikpelerin rawajlandırıw.
Teoriyalıq bólim: Klassikalıq logikada hámme nárse "Awa" (1) yamasa "Yaq"
(0) boladı. Biraq real turmısta kóp nárselerdiń shegarası anıq emes. Mısalı,
"Adamnıń boyı uzın ba?" degen sorawǵa tek 0 yamasa 1 dep juwap beriw
qıyın. Anıq emes logika bolsa 0 hám 1 arasındaǵı barlıq mánislerdi (mısalı, 0.7
— "biraz uzın") qabıllawǵa imkaniyat beredi. Lingvistikalıq ózgeriwshiler:
Bular sanlar menen emes, sózler menen mánis beriletuǵın ózgeriwshiler. Mısal:
"Temperatura" — lingvistikalıq ózgeriwshi. Termler: {Suwıq, Jıllı, Issı}.
Anıq emes logikalıq sistemanıń basqıshları:
Fazifikaciya (Fuzzification): Anıq sanlı mánisti (25 gradus) anıq emes
mániske (0.6 jıllı) aylandırıw.
Qaǵıydalar bazası: "Eger-Onda" túrindegi anıq emes qaǵıydalar
(Mısalı: Eger hawa Issı bolsa, onda Kondicioner kúshin Arttır).
Defazifikaciya (De-fuzzification): Anıq emes sheshimdi qaytadan anıq
sanlı mániske (mısalı, kondicioner tezligi 220V) aylandırıw.
Máseleniń qoyılıwı
Ámeliy sabaq dawamında studentler:
1. Pán tarawındaǵı anıq sanlı maǵlıwmatlardı lingvistikalıq termlerge ajıratıwı.
2. Tiyislilik dárejesiniń (0 den 1 ge shekem) logikalıq shınjırın dúziwi.
3. Python tilinde ápiwayı anıq emes logikalıq modeldi iske qosıwı kerek.
Ámeliy bólim: Anıq emes bilimlerdi modellew
Anıq emes sistemanı dúziw adımları:
1-qádem: Kiris hám shıǵıs ózgeriwshilerin anıqlaw (Mısalı: Kiris - Kirli
dárejesi, Shıǵıs - Juwıw waqtı).
2-qádem: Termlerdi belgilew (Az, Ortasha, Kóp).
3-qádem: Qaǵıydalar shınjırın dúziw.
4-qádem: Sheshimdi anıq mániske keltiriw.
Ámeliy mısallar
1-mısal: Kir juwıw mashinası (Aqıllı basqarıw)
Kiris: Kiyimniń kirlilik dárejesi (0-100%).
Anıq emes termler:
Kiyim kirli (Eger kir > 70% bolsa, tiyislilik dárejesi 0.9).
Kiyim ortasha (Eger kir 40-60% bolsa, tiyislilik dárejesi 0.8).
Sheshim: Eger kiyim júdá kirli bolsa, onda juwıw waqtın uzayt (60 minut).
2-mısal: Avtomobil tormoz sisteması (ABS)
Shárt: Eger tezlik JOQARÍ bolsa HÁM tosqınlıq JAQÍN bolsa, ONDA
tormozdı KÚSHLI bas.
Bunda "Joqarı", "Jaqın" hám "Kúshli" — anıq emes túsinikler.
3-mısal: Python tilinde ápiwayı anıq emes logika simulyaciyası
Python
# Anıq emes logikanıń ápiwayı túsindirmesi
def fuzzy_air_conditioner(temp):
print(f"Házirgi temperatura: {temp} gradus")
# 1. Fazifikaciya (Logikalıq shegaralar)
cold_level = 0
warm_level = 0
hot_level = 0
if temp <= 15:
cold_level = 1.0
elif 15 < temp <= 25:
warm_level = (temp - 15) / 10 # 0 den 1 ge
shekemgi mánis
cold_level = 1 - warm_level
else:
hot_level = 1.0
warm_level = 0
# 2. Sheshim qabıl etiw (Qaǵıydalar)
if hot_level > 0.7:
action = "Kondicionerdi maksimal kúshke
qosıń"
elif warm_level > 0.5:
action = "Kondicionerdi ortasha kúshke qosıń"
else:
action = "Kondicionerdi óshiriń"
return action
# Sistemani iske qosıw
print("Sistemanıń sheshimi:",
fuzzy_air_conditioner(23))
Ámeliy tapsırmalar
Tapsırma 1. "Shaydıń ıssılıǵı"
Máselesi: 0 den 100 gradusqa shekemgi aralıqtı "Suwıq", "Jıllı", "Issı" hám
"Qaynap tur" termlerine bóliń.
Talap: Hár bir term ushın gradus aralıqların tekst túrinde jazıń.
Tapsırma 2. "Restoranda sháy-pul (tip) beriw"
Máselesi: Xızmet kórsetiw sapası (0-10 ball) hám awqat sapasına qaray sháy-
pul muǵdarı.
Talap: "Eger xızmet JAQSÍ bolsa, ONDA sháy-puldı ORTASHA et" sıyaqlı 3
qaǵıyda jazıń.
Tapsırma 3. "Boy hám salmaq ierarxiyası"
Máselesi: Adamnıń boyın {Kishi, Ortasha, Uzın} dep bóliń.
Talap: 175 sm boylı adam qaysı termlerge qansha dárejede (0.0 - 1.0) tiyisli
bolıwın shamalap jazıń.
Tapsırma 4. "Aqıllı fotoapparat: Fokuslaw"
Máselesi: Obyektke shekemgi aralıq anıq emes (Jaqın, Ortasha, Uzak).
Talap: Fokuslaw datchigi ushın logikalıq shınjır dúziń.
Tapsırma 5. "Fuzzy Logic grafikası"
Máselesi: Úshmúyeshli tiyislilik funkciyasın sızıń (qaǵazda).
Talap: X kósherinde temperatura, Y kósherinde 0 den 1 ge shekemgi mánisler
bolsın.
BAQLAW SORAWLARÍ
1. Anıq emes logikanıń klassikalıq logikadan (0 hám 1) tiykarǵı parqı
nede?
2. Fazifikaciya hám Defazifikaciya procesleri ne ushın kerek?
3. Lingvistikalıq ózgeriwshige 3-ten mısal keltiriń.
4. Tiyislilik funkciyası (Membership function) neni bildiredi?
5. Anıq emes logika kóbinese qanday texnikalıq qurılmalarda qollanıladı?
Соседние файлы в предмете Интеллектуальные системы