Добавил:
bekan
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:1-semestr / 3-Lekciya. MISALLAR
.pdf
Tarmaqlanıwshı processlerdi shólkemlestiriw. Shártli ótiw operatorı. Shártsiz ótiw
operatorı. Tańlaw operatorı. Ternar operatorı.
Tarmaqlanıwshı processler: if shártli ótiw operatorı
1-mısal:
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
int san1, san2;
cout << "Birinshi sandı kiritiń: ";
cin >> san1;
cout << "Ekinshi sandı kiritiń: ";
cin >> san2;
if (san1 > san2) {
cout << san1 << " sani " << san2 << " saninnan úlken." << endl;
} else if (san1 < san2) {
cout << san1 << " sani " << san2 << " saninnan kishi." << endl;
} else {
cout << "Eki san teń: " << san1 << " = " << san2 << endl;
}
// Qosımsha: sanniń jup yamasa taq ekenin tekserıw
if (san1 % 2 == 0) {
cout << san1 << " - jup san." << endl;
} else {
cout << san1 << " - taq san." << endl;
}
return 0;
}
keliń, bul kodtı bóleklerge bólip túsindirip óteyik:
1. Programma paydalanıwshıdan eki san kiritiwdi soraydı.
2. Birinshi if blokı eki sandı salıstıradı:
o Eger san1 úlken bolsa, "san1 sani san2 saninnan úlken" dep shıǵaradı.
o Eger san2 úlken bolsa, "san1 sani san2 saninnan kishi" dep shıǵaradı.
o Eger eki san teń bolsa, "Eki san teń" dep shıǵaradı.
3. Ekinshi if blokı birinshi sandı tekserip, onıń jup yamasa taq ekenin anıqlaydı:
o Eger san 2 ge bólgende qaldıq 0 bolsa (san1 % 2 == 0), san jup.
o Basqa jaǵdayda, san taq.
Bul kodta if shártli ótiw operatorınıń hár qıylı qollanılıwın kóriwimizge boladı:
1. if - else if - else strukturası: Bul struktura bir neshe shártti izbe-iz tekseriwge
múmkinshilik beredi.
2. Tek if - else strukturası: Bul eki múmkin bolǵan jaǵdaydıń birin tańlawǵa imkaniyat
beredi.
3. Salıstırıw operatorları:
o > (úlken)
o < (kishi)
o == (teń)
4. Modul operatorı %: Bólgendegi qaldıqtı tabıw ushın qollanıladı.
Bul kod mısalı C++ tilindegi if shártli ótiw operatorın qollanıp, sanlardı salıstırıwdıń hám basqa
ápiwayi shártlerdi tekseriwdiń usılların kórsetedi.
2-mısal: 3 sannıń eń úlkenin hám eń kishisin anıqlawshı programma
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
int san1, san2, san3;
int en_ulken, en_kishi;
// 3 sandı kirgıziw
cout << "Birinshi sandı kiritiń: ";
cin >> san1;
cout << "Ekinshi sandı kiritiń: ";
cin >> san2;
cout << "Úshinshi sandı kiritiń: ";
cin >> san3;
// Eń úlken sandı anıqlaw
en_ulken = san1; // Dáslepki eń úlken san
if (san2 > en_ulken) {
en_ulken = san2;
}
if (san3 > en_ulken) {
en_ulken = san3;
}
// Eń kishi sandı anıqlaw
en_kishi = san1; // Dáslepki eń kishi san
if (san2 < en_kishi) {
en_kishi = san2;
}
if (san3 < en_kishi) {
en_kishi = san3;
}
// Nátiyjelerdı shıǵarıw
cout << "Eń úlken san: " << en_ulken << endl;
cout << "Eń kishi san: " << en_kishi << endl;
return 0;
}
3-mısal: C++ if shártli ótiw operatorınıń ápiwayı mısalı
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
int jası;
cout << "Jasıńızdı kiritiń: ";
cin >> jası;
if (jası < 18) {
cout << "Siz ele jassız." << endl;
} else if (jası >= 18 && jası < 60) {
cout << "Siz ereseksiz." << endl;
} else {
cout << "Siz ǵarrısız." << endl;
}
return 0;
}
Endi, keliń, bul kodtı ápiwayı túsindirip ótsek:
1. Programma paydalanıwshıdan onıń jasın soraydı.
2. Soń, if shártli ótiw operatorın qollanıp, jasına qarap úsh túrli juwap qaytaradı:
o Eger jas 18 den kishi bolsa, "Siz ele jassız" dep shıǵaradı.
o Eger jas 18 den úlken yamasa teń, biraq 60 tan kishi bolsa, "Siz ereseksiz" dep
shıǵaradı.
o Eger jas 60 tan úlken yamasa teń bolsa, "Siz ǵarrısız" dep shıǵaradı.
Bul mısalda if shártli ótiw operatorınıń úsh túri qollanılǵan:
1. if - birinshi shártti tekseredi.
2. else if - eger birinshi shárt orınlanbaǵan bolsa, ekinshi shártti tekseredi.
3. else - eger joqarıdaǵı shártlerdiń hesh biri orınlanbaǵan bolsa, bul blok orınlanadı.
Bul kodtı orınlatıp kórseńiz, programma sizdiń jasıńızdı soraydı hám jasıńızǵa baylanıslı juwap
qaytaradı.
Bul mısal C++ tildegi tarmaqlanıwshı processlerdi hám if shártli ótiw operatorın qollanıwdıń
ápiwayı usılın kórsetedi.
Tarmaqlanıwshı processler: shártsiz ótiw operatorı
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
// break mısalı
cout << "break mısalı:" << endl;
for (int i = 1; i <= 5; i++) {
if (i == 4) {
cout << "4 ke jetkennen keyin toqtaymız" << endl;
break;
}
cout << i << " ";
}
cout << endl << endl;
// continue mısalı
cout << "continue mısalı:" << endl;
for (int i = 1; i <= 5; i++) {
if (i == 3) {
cout << "(3 ti ótkizip jiberemiz) ";
continue;
}
cout << i << " ";
}
cout << endl;
return 0;
}
Mısal táriypi tómendegishe:
1. break mısalı:
o 1 den 5 ke shekem sanawshı for cikli bar.
o Eger i 4 ke teń bolsa, "4 ke jetkennen keyin toqtaymız" dep jazıp, break
operatorı arqalı cikldi toqtatadı.
o Nátiyjede, tek 1, 2 hám 3 sanları shıǵarıladı.
2. continue mısalı:
o Bul da 1 den 5 ke shekem sanawshı for cikli.
o Eger i 3 ke teń bolsa, "(3 ti ótkizip jiberemiz)" dep jazıp, continue operatorı
arqalı cikldiń kelesi qádemıne ótedi.
o Nátiyjede, 1, 2, 4 hám 5 sanları shıǵarıladı, al 3 sanınıń ornına jazıw shıǵarıladı.
Bul mısallarda:
break operatorı cikldi tolıq toqtatadı. Ol kóbinese belgili bir shárt orınlanǵanda ciklden
shıǵıw ushın qollanıladı.
continue operatorı tek aǵımdaǵı iteraciyanı ótkizip jiberedi hám cikldiń kelesi qádemine
ótedi. Ol kóbinese belgili bir shárt orınlanǵanda cikldiń qalǵan bólegin ótkizip jiberiw
ushın qollanıladı.
Bul mısallar C++ tegi eń kóp qollanılatuǵın shártsiz ótiw operatorlarınıń tiykarǵı islew principin
kórsetedi. Olar kodtı qısqaraq hám ańsat túsiniwge járdem beredi.
Tarmaqlanıwshı processler: tańlaw operatorı (switch-case)
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
int tańlaw;
cout << "Mektep kúnlerin tańlań (1-5):" << endl;
cout << "1. Dúyshembi" << endl;
cout << "2. Siyshembi" << endl;
cout << "3. Sárshembi" << endl;
cout << "4. Piyshembi" << endl;
cout << "5. Juma" << endl;
cout << "Tańlawıńızdı kiritiń: ";
cin >> tańlaw;
switch (tańlaw) {
case 1:
cout << "Dúyshembi - Matematika, Fizika, Qaraqalpaq tili" << endl;
break;
case 2:
cout << "Siyshembi - Ximiya, Biologiya, Sport" << endl;
break;
case 3:
cout << "Sárshembi - Tаriyx, Geografiya, Rus tili" << endl;
break;
case 4:
cout << "Piyshembi - Informatika, Inglis tili, Ádebiyat" << endl;
break;
case 5:
cout << "Juma - Muzıka, Súwret, Qol miyneti" << endl;
break;
default:
cout << "Qátelik! 1 den 5 ke shekem san kiritiń." << endl;
}
return 0;
}
Tarmaqlanıwshı processler: Ternar operatorı
#include <iostream>
#include <string>
using namespace std;
int main() {
// 1-mısal: Sanıń jupp yamasa taq ekenin anıqlaw
int san;
cout << "San kiritiń: ";
cin >> san;
string nátiyjе = (san % 2 == 0) ? "jup" : "taq";
cout << san << " - " << nátiyjе << " san." << endl;
// 2-mısal: Eń úlken sandı tabıw
int a, b;
cout << "Eki san kiritiń (boslıq penen ajıratıń): ";
cin >> a >> b;
int en_ulken = (a > b) ? a : b;
cout << "Eń úlken san: " << en_ulken << endl;
// 3-mısal: Bahаnı hárіpke aylandırıw
int baha;
cout << "Baha kiritiń (0-100): ";
cin >> baha;
char hárip_baha = (baha >= 90) ? 'A' :
(baha >= 80) ? 'B' :
(baha >= 70) ? 'C' :
(baha >= 60) ? 'D' : 'F';
cout << "Hárip baha: " << hárip_baha << endl;
return 0;
}
Endi, bul kodtı hám ternar operatorınıń qollanılıwın túsindirip óteyik:
Ternar operator sintaksisi:
shárt ? ańlatpa1 : ańlatpa2
Eger shárt durıs bolsa, ańlatpa1 orınlanadı, nádurıs bolsa ańlatpa2 orınlanadı.
1. 1-mısal: Sannıń jup yamasa taq ekenin anıqlaw
o san % 2 == 0 shárti tekseriledi.
o Eger durıs bolsa (qaldıq 0), "jup" qaytarıladı.
o Nadurıs bolsa, "taq" qaytarıladı.
2. 2-mısal: Eń úlken sandı tabıw
o a > b shártı tekseriledi.
o Eger durıs bolsa, a qaytarıladı.
o Nádurıs bolsa, b qaytarıladı.
3. 3-mısal: Bahаnı hárіpke aylandırıw
o Bul mısalda birdey ternar operatorları izbe-iz qollanılǵan.
o Hár bir shárt tekseriledi hám sáykes hárip qaytarıladı.
o Bul usıl kóp sanli if-else shaqqaların almastıra aladı.
Ternar operatorınıń artıqmashılıqları:
Qısqa hám ıqsham kod jazıwǵa múmkinshilik beredi.
Bir qatarda shártti tekserip, nátiyjeni ózgeriwshige mánis beriwge imkaniyat beredi.
Shekleniwler:
Quramalı shártler ushın qollanılǵanda, kod oqıwǵa qıyın bolıwı múmkin.
Kóp sanlı shártler ushın ternar operatorların izbe-iz qollanıw kodtı quramalı etiwi
múmkin.
Juwmaqlap aytqanda, ternar operator - bul if-else strukturasınıń qısqa forması. Ol ápiwayı shártli
mánis beriwler ushın júdá qolaylı, biraq quramalı logika ushın dástúrli if-else strukturası
qollanılǵanı maqul.
Test:
1. Shártli ótiw operatorı
int x = 10;
if (x > 5) {
cout << "x 5 ten úlken";
} else {
cout << "x 5 ten kishi yamasa teń";
}
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) x 5 ten úlken
b) x 5 ten kishi yamasa teń
c) Hesh qanday nátiyje shıǵarmaydı
d) Kompilaciya qátesin beredi
2. Shártsiz ótiw operatorı
int i = 0;
while (i < 5) {
if (i == 3) {
break;
}
cout << i << " ";
i++;
}
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) 0 1 2 3 4
b) 0 1 2
c) 0 1 2 3
d) Sheksiz cikl payda boladı
3. Tańlaw operatorı
int kún = 3;
switch (kún) {
case 1: cout << "Dúyshembi"; break;
case 2: cout << "Siyshembi"; break;
case 3: cout << "Sárshembi"; break;
default: cout << "Basqa kún";
}
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) Dúyshembi
b) Siyshembi
c) Sárshembi
d) Basqa kún
4. Ternar operatorı
int x = 10, y = 20;
int max = (x > y) ? x : y;
cout << max;
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) 10
b) 20
c) 0
d) Kompilaciya qátesin beredi
5. Shártli ótiw operatorı
int jası = 17;
if (jası >= 18) {
cout << "Saylaw huqıqı bar";
} else {
cout << "Saylaw huqıqı joq";
}
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) Saylaw huqıqı bar
b) Saylaw huqıqı joq
c) Hesh qanday nátiyje shıǵarmaydı
d) Kompilaciya qátesin beredi
6. Shártsiz ótiw operatorı
for (int i = 0; i < 5; i++) {
if (i == 2) {
continue;
}
cout << i << " ";
}
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) 0 1 2 3 4
b) 0 1 3 4
c) 0 1 2 4
d) 0 1 3
7. Tańlaw operatorı
char baha = 'B';
switch (baha) {
case 'A': cout << "Jaqsı"; break;
case 'B': cout << "Jaman emes"; break;
case 'C': cout << "Ortasha"; break;
default: cout << "Belgisiz baha";
}
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) Jaqsı
b) Jaman emes
c) Ortasha
d) Belgisiz baha
8. Ternar operatorı
bool student = true;
string status = student ? "Oqıwshı" : "Jumısshı";
cout << status;
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) Oqıwshı
b) Jumısshı
c) true
d) false
9. Shártli ótiw operatorı
int x = 5, y = 5;
if (x > y) {
cout << "x úlken";
} else if (x < y) {
cout << "y úlken";
} else {
cout << "x hám y teń";
}
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) x úlken
b) y úlken
c) x hám y teń
d) Hesh qanday nátiyje shıǵarmaydı
10. Tańlaw operatorı
int ay = 4;
switch (ay) {
case 12:
case 1:
case 2: cout << "Qıs"; break;
case 3:
case 4:
case 5: cout << "Báhár"; break;
default: cout << "Basqa máwsim";
}
Bul kod qanday nátiyjeni shıǵaradı?
a) Qıs
b) Báhár
c) Basqa máwsim
d) Kompilaciya qátesin beredi
Соседние файлы в папке 1-semestr