Ординатура / Офтальмология / Английские материалы / Training‐induced Visual Field Recovery in Chronic Stroke Patients_Bergsma_2011

Neurology, Neurosurgery and Psychiatry 78: 66 73.

Reding MJ, Potes E. (1988) Rehabilitation outcome following initial unilateral hemispheric stroke: life table analysis approach. Stroke 19: 1354 1358.

Reinhard J, Schreiber A, Schiefer U, Kasten E, Sabel BA, Kenkel S, Vonthein R, Trauzettel Klosinski S. (2005) Does visual restitution training change absolute homonymous visual field defects? A fundus controlled study. British Journal of Ophthalmology 89(1): 30 35

Riemann CD, Hanson S, Foster JA. (2000) A comparison of manual kinetic and automated static perimetry in obtaining ptosis fields. Archives of ophthalmology 118(1): 65 69.

Roberts M, Delicato LS, Herrero J, Gieselmann MA, Thiele A. (2007) Attention alters spatial integration in macaque V1 in an eccentricity dependent manner. Nature Neuroscience 10: 1483 1491.

Robinson DA. (1963). A method of measuring eye movement using a scleral search coil in a magnetic field. IEEE Trans Biomed Electr BME 40: 137 145.

Rodman HR, Gross CG, Albright TD. (1989) Afferent basis of visual response properties in area MT of the macaque. I. Effects of striate cortex removal. Journal of Neuroscience 9: 2033 2050.

Romano JG, Schulz P, Kenkel S, Todd DP. (2008) Visual field changes after a rehabilitation intervention: Vision restoration therapy. Journal of the Neurological Sciences 273: 70 74.

Romano JG. (2009) Progress in rehabilitation of hemianopic visual field defects.

Cerebrovascular Disease 27(1): 187 190.

Rossi PW, Kheyfets S, Reding MJ. (1990) Fresnel prisms improve visual perception in stroke patients with homonymous hemianopia or unilateral visual neglect. Neurology 40: 1597 1599.

Roth T, Sokolov AN, Messias A, Roth P, Weller M, Trauzettel Klosinski S. (2009) Comparing explorative saccade and flicker training in hemianopia. Neurology 72: 324 331.

Sabel BA. (2006) Vision restoration therapy and raising the red flags too early. British Journal of Ophthalmology 90(5): 659 660.

Sabel BA and Kasten E. (2000) Restoration of vision by training of residual functions.

Current opinion in Ophthalmology 11: 430 436.

Sabel BA, Kasten E, Kreutz MR. (1997) Recovery of function after partial visual system injury as a model of postlesion neuroplasticity. In: Freund HJ, Sabel BA, Witte OW (Eds.) Brain Plasticity, Advances in Neurology Vol. 73. Lippincott Raven Publishers, Philadelphia.

150

Sabel BA, Kenkel S, Kasten E (2005). Vision Restoration therapy. Expanding our view.

British Journal of Ophthalmology 89: 521 522.

Sabel BA, Kenkel S, Kasten E (2005). Vision restoration therapy. British Journal of Ophthalmology 89: 522 524.

Sabel BA, Kenkel S, Kasten E. (2004) Vision restoration therapy (VRT) efficacy as assessed by comparative perimetric analysis and subjective questionnaires. Restorative Neurology and Neuroscience 22: 399 420.

Sabel BA, Fedorov AB, Dettler N, Ernst L, Borrmann A, Hermann C, Gall C. (2009). Non invasive alternating current stimulation for the treatment of visual field defects in optic neuropathy: a single centre trial. Perception 38: ECVP Abstract Supplement, p. 109.

Sahraie A, Trevethan CT, MacLeod MJ, Murray AD, Olson JA, Weiskrantz L. (2006) increased sensitivity after repeated stimulation of residual spatial channels in blindsight.

Proceedings of the National Academy of Science of the USA 103: 14971 14976.

Sahraie, A. (2007) Induced visual sensitivity changes in chronic hemianopia. Current opinion in Neurology 20: 661 666.

Savir H, Michelson I, David C, Mendelson L, Nejenson T. (1977) Homonymous hemianopsia and rehabilitation of 15 cases of CCI. Scandinavian Journal of Rehabilitation Medicine 9: 151 153.

Schmielau F, Wong EK. (2007) Recovery of visual fields in brain lesioned patients by reaction perimetry treatment. Journal of Neuroengineering and Rehabilitation 4: 31.

Schofield TM, Leff AP. (2009) Rehabilitation of hemianopia. Current opinion in Neurology 22: 36 40.

Schulte T, Strasburger H, Müller Oehring E, Kasten E , Sabel BA. (1999) Automobile driving performance of brain injured patients with visual field defects. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation 78: 136 142.

Schumacher EH, Jacko JA, Primo SA, Main KL, Moloney KP, Kinzel EN, Ginn J. (2008) Reorganization of visual processing is related to eccentric viewing in patients with macular degeneration. Restorative Neurology and Neuroscience 26: 391 402.

Sincich LC, Park KF, Wohlgemuth MJ, Horton JC. (2004) Bypassing V1: a direct geniculate input to area MT. Nature Neuroscience 7: 1123 1128.

Smith TJ, Baker RS. (1987) Perimetric findings in functional disorders using automated techniques. Ophthalmology 94: 1562 1566.

151

Smythies J. (1996) A note on the concept of the visual field in neurology, psychology, and visual neuroscience. Perception 25(3): 369–71.

Stewart, J.F.G. (1995) Automated perimetry and malingerers. Can the Humphrey be outwitted? Ophthalmology 102: 27 32.

Stoerig P, Cowey A. (1997) Blindsight in man and monkey. Brain 120(3): 535 559.

Stoerig P. (2008) Functional rehabilitation of partial cortical blindness? Restorative Neurology and Neuroscience 26: 291 303.

Tyler CW. (1987) Analysis of visual modulation sensitivity. III. Meridional variations in peripheral flicker sensitivity. Journal of the Optical Society of America 4(8): 1612 1619.

Tyler CW. (1989) Two processes control variations in flicker sensitivity over the life span.

Journal of the Optical Society of America 6(4): 481 490.

Van de Grind WA. (2000) Bewust zien en zijn 1. Neuropraxis 4: 9 15.

Van der Wildt GJ, Bergsma DP. (1998) Visual field enlargement by neuropsychological training of a hemianopsia patient. Documenta Ophthalomologica 93: 277 292.

Van Essen DC, Drury HA, Dickson J, Harwell J, Hanlon D, Anderson CH. (2001) An integrated software suite for surface based analyses of cerebral cortex. Journal of the American Medical Informatics Association 8: 443 459.

Walls G L. (1954) "The filling in process". American Journal of Optometry 31: 329 341

Weiskrantz L, Barbur JL and Sahraie A. (1995) Parameters affecting conscious versus unconscious visual discrimination with damage to the visual cortex. Proceedings of the National Academy of Science 92: 6122 6126.

Weiskrantz L, Warrington EK, Sanders MD and Marshall J. (1974) Visual capacity in the hemianopic field following a restricted occipital ablation. Brain 97: 709 728.

Werth R. and Moehrenschlager, M. (1999) The development of visual functions in cerebrally blind children during a systematic field training. Restorative Neurology and Neuroscience 15: 229 242.

Willacy H. (2007) Visual Field Defects. PatientPlus article (http://www.Patient.co.uk/ doctor/Visual Field Defects.htm).

Womelsdorf T, Anton Erxleben K, Pieper F, Treue S. (2006) Dynamic shifts of visual receptive fields in cortical area MT by spatial attention. Nature Neuroscience 9(9): 1156 1160.

152

Wong, A.M.F. and Sharpe, J.A. (2000) A comparison of tangent screen, Goldmann, and Humphrey perimetry in the detection and localization of occipital lesions, Ophthalmology 107(3): 527 544.

Zandbelt BB, Gladwin TE, Raemaekers M, van Buuren M, Neggers SF, Kahn RS, Ramsey NF, Vink M. (2008) Within subject variation in BOLD fMRI signal changes across repeated measurements: quantification and implications for sample size. Neuroimage 42: 196 206.

Zhang X, Kedar S. Lynn MJ, Newman NJ, Biousse V. (2006) Natural history of homonymous hemianopia. Neurology 66(6): 901 905.

Zihl J, von Cramon D. (1979) Restitution of visual function in patients with cerebral blindness. Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry 42: 312 322.

Zihl J, von Cramon D. (1980) Registration of light stimuli in the cortically blind hemifield and its effect on localisation. Behavioural Brain Research 1: 287 298.

Zihl J, von Cramon D. (1985) Visual field recovery from scotoma in patients with postgeniculate damage. A review of 55 cases. Brain 108: 335 365.

Zihl J, von Cramon D. (1986) Zerebrale Sehstörungen. Stuttgart: Kohlhammer Verlag.

Zihl J, von Cramon, D. (1986) Visual field rehabilitation in the cortically blind? Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry 49: 965 966.

Zihl J. (1995a) Eye movement patterns in hemianopic dyslexia. Brain 118: 891 912.

Zihl J. (1981a) Recovery of visual functions in patients with cerebral blindness. Effect of practice with saccadic localisation. Experimental Brain Research 44: 159 169.

Zihl J. (1981b) Recovery of visual field associated with specific training in patients. In: M.W. van Hof, G. Mohn (Eds.) Functional recovery from brain damage. Developments in Neuroscience, 13. North Holland, Elsevier Press.

Zihl J. (1988) Homonyme Hemianopsie und ihre Rehabilitation. Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde 192: 555 558.

Zihl J. (1990) Zur Behandlung von Patienten mit homonymen Gesichtsfeldstörungen.

Zeitschrift für Neuropsychologie Heft 2: 95 101.

Zihl J. (1994) Rehabilitation of visual impairments in patients with brain damage. In: AC Kooijman, PL Looijstein, JA Welling & GJ van der Wildt (Eds.), Low Vision (pp 287 295). Amsterdam, Oxford: IOS Press.

Zihl J. (1995b) Visual scanning behaviour in patients with homonymous hemianopia.

Neuropsychologia 33: 287 303.

153

Zihl J. (1995c) Eye movement patterns in hemianopic dyslexia. Brain 118: 891 912.

Zihl J. (2000a) Rehabilitation of visual disorders after brain injury. Hove and New York: Psychology Press.

Zihl J. (2000b) Zerebrale Sehstörungen. Aktuelle Neurologie 27: 13 21.

Zihl J. (2006) Oculomotor scanning performance in subjects with homonymous visual field disorders. Visual Impairment Research 1: 23 31.

Zihl J. Recovery of visual field associated with specific training in patients with cerebral damage. In: MW van Hof, G Mohn (Eds.) Functional Recovery from Brain Damage. Developments in Neuroscience 13. Elsevier, North Holland, 1981, pp 198 202.

154

PUBLICATIONS

Articles:

Raemaekers MAHHL, Bergsma DP, Van der Wildt GJ, Van Wezel RJA, Van den Berg AV. (2011) “Effects of visual restoration training on early visual field maps in patients with cerebral blindness.” Journal of Neurophysiology, 105: 872–882.

Van der Stigchel S, Nijboer T, Bergsma D, Abegg M, Barton J. (2010) “Anomalous global effects induced by 'blind' distractors in visual hemifield defects.” Brain & Cognition, 74: 66–73.

Bergsma DP, Van der Wildt GJ. (2010) “Visual Training of Cerebral Blindness Patients gradually Enlarges the Visual Field.” British journal of Ophthalmology 94, 88 96.

Bergsma DP, Van der Wildt GJ. (2008) “Properties of the regained visual field after visual detection training of hemianopsia patients.” Restorative Neurology and Neuroscience 26: 365 375.

Van der Wildt GJ, Bergsma DP. (1998) “Visual Field Enlargement by Neuropsychological Training of a Hemianopsia Patient.” Documenta Ophthalmologica 93:277 292.

Submitted articles:

Bergsma DP, Elshout JA, vd Wildt GJ, van den Berg AV. (2011) “Transfer Effects of Training induced Visual Field Enlargement.” (submitted for publication).

Bergsma DP, Leenders MJA, Verster JC, Van der Wildt GJ, Van den Berg AV. (2011) “Oculomotor behaviour of hemianopia patients in a driving simulator is modulated by visual training.” (submitted for publication).

Articles in Dutch:

Bergsma DP, Van der Wildt GJ. (2009) “Restauratieve Functietraining bij cerebrale blindheid: Hoognodig of Overbodig?” Neuropraxis 13(5):117 123.

Bergsma DP, Van der Wildt GJ. (2002) “Méér zien door training.” Hersenwerk 45:4 5 Bergsma DP, Van der Wildt GJ. (2001) “Is hemianopsie te revalideren?” Neuropraxis 5(2):16

22.

Bergsma DP. (1996) “Vergroting van het visuele veld door neuropsychologische training bij een cliënt met homonieme hemianopsie.” Visueel 1:30 36.

155

Abstracts:

Bergsma DP, van der Wildt G. (2009) "Recovery from cerebral blindness: learning to use already present residual capacity?" Perception 38: 103. ECVP Abstract Supplement.

Van der Wildt GJ, Bergsma DP. (2009) “Herstel van cerebrale blindheid door visuele revalidatie; is falsificatie nodig?”. Abstract Book NOG 2009, p.133 134.

Van der Stigchel S, Nijboer TCW, Bergsma DP, Abegg M, & Barton JJS. (2009) “The global effect induced by “blind” distractors in visual hemifield defects.”. Journal of Vision 9(8):404a.

Bergsma DP, Van der Wildt GJ, Raemaekers MAHLL, Van Wezel RJA. (2008) “Comparing fMRI based visual field representation with perimetry: can it tell us something about training induced visual field enlargement?” Proceedings Vision, 9th international conference on low Vision.

Bergsma DP. (2008) “Comparing fMRI based visual field representation with perimetry: can it tell us something about training induced visual field enlargement?” Abstract Book ENP 2008.

Bergsma DP. (2006) “Visual Rehabilitation of Cerebral Blindness: an outline of the study and preliminary results”. Abstract Book ESN 2006.

Bergsma DP. (2006) “Visual Rehabilitation of Cerebral Blindness”. Abstract Book ENP 2006. Bergsma DP, Van der Wildt GJ. (2000) “Visual Training of People with Visual Field Defects”.

(Abstract Vision ’99) In: Visual Rehabilitation. Assessment, Intervention and Outcomes. Stuen, C. et al. (Eds.) Lisse: 94 98.

Van der Wildt GJ, Bergsma DP. (1996) “Enlargement of the visual field by neuropsychological training of a patient with hemianopsia.” [NOG 1996] Abstract Book NOG 1996

156

DANKWOORD

Mijn naam staat dan wel op de voorkant van dit boekje, het tot stand komen ervan heb ik nadrukkelijk mede te danken aan een aantal personen. Zij hebben zich in meer of mindere mate, voor kortere of langere tijd ingespannen om mij te ondersteunen in de in dit boekje beschreven studie. Dit mag uiteraard niet onvermeld blijven.

Allereerst moet ik mijn dank en vooral grote bewondering uitspreken voor de inzet van Gerjan van der Wildt. In 1994 introduceerde Klinisch Fysicus Gerjan mij in de wereld van de visuele revalidatie. Onze inzet was een studie te starten waarmee we wilden nagaan of het mogelijk is om gezichtsvelddefecten na (niet aangeboren) hersenbeschadiging door visuele training terug te dringen. We meenden dat een dergelijke studie nog wel in het vorige millennium afgerond kon worden binnen een revalidatie instelling. Als we in 1994 hadden geweten dat het, nadat we via een paar omwegen bij de Universiteit Utrecht terecht waren gekomen, tot 2005 zou duren voordat er een echt grote onderzoekssubsidie binnen werd gehaald waarmee we serieus konden starten met de studie……………

Dit wisten wij echter niet en uiteindelijk heeft Gerjan zich maar liefst tot en met 2010 ingezet om te zorgen dat er een promotieonderzoek met bijbehorende dissertatie gerealiseerd kon worden. Dit zal niet gemakkelijk zijn geweest, onder meer omdat ik er een nogal eigenaardige schrijfstijl op nahield. Dit leidde nog al eens tot verhitte discussies over de manier waarop je iets ondubbelzinnig rapporteert. Gerjan, zonder jouw uithoudingsvermogen en uitzonderlijke inspanningen had dit onderzoek denk ik nooit plaatsgevonden, laat staan dat er een dissertatie over zou zijn geschreven.

Ten tweede dank ik Bert van den Berg. Als beoogd promotor heeft Bert vanaf 2007 een steeds nadrukkelijker aandeel in het onderzoek gehad. Ook Bert heeft de kwaliteit van de manuscripten die voortvloeiden uit de studies stevig verbeterd, niet in de laatste plaats deze dissertatie. Daarnaast heeft Bert zich ingespannen om te zorgen dat ik ook daadwerkelijk kan promoveren, nadat die mogelijkheid in Utrecht was weggevallen. Tenslotte heeft hij gezorgd voor een mogelijkheid om deze studie voort te zetten in Nijmegen. Bert, gelukkig blijf je betrokken bij deze studie naar herstel na hersenbeschadiging. Ik dank je voor de energie en moeite die je er tot nog toe in hebt geïnvesteerd.

Er zijn nog anderen die hebben bijgedragen:

Mathijs Raemaekers, niet alleen eerste auteur van het paper dat in hoofdstuk 6 is weergegeven, maar ook de ontwerper van de stimuli die we in de scanner gebruikten en analyticus van de resultaten die uit het experiment voortvloeiden. Ik vind het erg stoer dat daardoor een fMRI studie onderdeel is geworden van deze dissertatie. Er zijn uiteindelijk een hoop meer scan middagjes en avondjes geweest dan alleen de sessies die bij de 8 gerapporteerde personen horen. Mathijs, veel dank hiervoor. Ten slotte dank ik je ook voor

157

de inspanningen die je leverde tijdens het mede opstellen van een uitgebreide subsidie aanvraag, waarmee we nog bijna succesvol waren ook.

Ik dank prof. Wim van de Grind, die er voor zorgde dat ik vanaf 1998 een kamer, een Mac en een perimeter tot mijn beschikking had, zodat ik patiënten kon ontvangen, meten en trainen. Eerst in het NEST, wat gezellig was en later in het Kruytgebouw, wat in het begin goed bevolkt was, maar gaandeweg steeds minder collega’s huisvestte. Op een goed moment waren Wim en ik de enigen die de gehele gang op de 3e verdieping ‘bemanden’. De perimeter gebruik ik nog steeds. Wim, ik dank je zeer voor de mogelijkheden die je hebt geboden, waardoor ik in Utrecht kon starten met het onderzoek.

Ik maak nog steeds dankbaar gebruik van het computerprogramma waarmee een patiënt thuis op een PC kan trainen. Dit programma, wat ik ReVision heb genoemd, heeft Jacob Duijnhouwer voor mij gemaakt. In feite is het een soortgelijk programma als de training die sinds 1998 commercieel verkrijgbaar is. Het is alleen veel goedkoper…… Jacob, mijn dank is groot.

Ik heb uiteraard een hoop te danken aan de mensen, die als proefpersoon vrijwillig deelnamen aan de studie. Ik wil echter vooral die mensen bedanken die 10 weken lang, 4x per week naar de universiteit kwamen om daar een uur lang door mij aan een vrij intensieve training te worden onderworpen. Het is uit privacy overwegingen niet opportuun om deze mensen bij naam te noemen; zij weten zelf goed wie ik bedoel en ik dank hen hartelijk voor de enorme inspanningen. Toch maak ik een uitzondering voor 2 deelnemers:

Dankzij het –na de training aanhoudende enthousiasme van de allereerste proefpersoon, in 1995 getraind, werd in 1998 een eerste paper gepubliceerd. Reinold, dank voor die positieve input. Omdat je de eerste was, was het erg belangrijk dat ik het gevoel kreeg dat er inderdaad iets ‘te halen viel’ met de training. Ik was anders wellicht nooit doorgegaan. Verder is je gewoonte om me destijds ‘dokter Douwe’ te noemen zeer vooruitziend gebleken.

In de tweede plaats dank ik Leen Verheul. Leen onderging de training met net zoveel energie, positivisme en enthousiasme als al zijn andere activiteiten, die hij ondanks zijn visuele beperking ondernam. Dankzij Leen bestaat sinds begin 2006 de website “hemianopsie.nl”. Niet alleen heb ik dankzij die website vanaf circa 2009 de beschikking over een surplus aan vrijwillige deelnemers; het blijkt inmiddels een belangrijke bron van informatie voor ergotherapeuten en trainers en de site wordt tegenwoordig ook bezocht door oogartsen en neurologen. Leen, je weet zelf hoe ontzettend veel ik aan je te danken heb, maar ik spreek het hier nog eens uit: dank!

Verder dank ik Theo Stuivenberg en Hans Borgeld, met wie de pauzes op het NEST een stuk gezelliger werden; Chris Klink, Jonathan Flintham en paranimf Stefan van der Stigchel voor het kritisch doorlezen van één of meerdere van mijn manuscripten; Ed van der Veen voor het maken van een aangepaste hoofdsteun om patiënten met eyetracker en al

158

achter de perimeter te kunnen plaatsen; Frits Kindt en Ronald Leito voor de audiovisuele hulp bij de rijsimulator video’s; Wiebe Pestman voor statistiekondersteuning en adviezen; Steven Berdenis van Berlekom van revalidatie instelling de Hoogstraat voor mijn tijdelijke aanstelling aldaar toen er op de Universiteit Utrecht geen plek meer was; mijn stagiaires Wouter Lukas, Kathryn Sisson, Joris Elshout en Maartje Leenders voor het uitvoeren van leuke experimenten en voor gezelligheid op een leeglopende afdeling. Maartje dank ik speciaal voor het bekijken en analyseren van in totaal circa 30 uur (!) video materiaal. Ik dank Stephan van der Stigchel en mijn broer Roel voor het optreden als paranimf, iets waarvoor de laatste dacht een rokje te moeten dragen maar wat hij evengoed wilde doen.

Uiteindelijk wil ik hier ook graag mijn dank uitspreken naar de fondsen, die financiële middelen beschikbaar stelden voor het onderzoek: NutsOhra, RVVZ, de Hersenstichting en de kleinere fondsen stichting Blindenpenning, de Fischerstichting en de stichting Blindenhulp.

Tenslotte, maar niet als minste dank ik mijn levenspartner Danielle.

In de afgelopen 6 jaar ‘moest’ je steeds meer verhalen aanhoren, tegenvallers en spanning mee ervaren, en geproduceerde teksten lezen. Belangrijker: je moest ook steeds vaker genoegen nemen met de ‘verstrooide professor’ in huis, voor wie herhaling van wat was gezegd steeds vaker nodig bleek. Dankzij jou kon ik steeds weer terugvallen op regelmaat, die hard nodig is als er onzekerheid was over de voortgang van onderzoek (en daarmee een werkaanstelling). Dit rustpunt is erg belangrijk voor mij geweest en is dat nog steeds. Ik ben je daar zeer dankbaar voor. Een bijkomend gevolg van die afgelopen 6 jaar is, dat je van leek bent veranderd in een gesprekspartner met enige kennis van zaken als het aankomt op mensen met een gezichtsveld defect na een beroerte. Dat is mooi meegenomen natuurlijk.

159