Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew / 12-lekciya_ST
.pdf12-lekciya. Programmalıq támiynat sapasına qoyılatuǵın talaplar. Paydalanıwshı sistema talapları.
Joba:
1.Talaplar injeneriyası: Sapa talapların anıqlaw hám analizlew.
2.Funkcional hám Funkcional emes talaplar (NFR).
3.Paydalanıwshı talapları (User Requirements) hám Sistema talapları (System Requirements) ayırmashılıǵı.
4.Talaplardıń sapasın bahalaw: SMART hám INVEST kriteriyaları.
Talaplar injeneriyası hám sapanıń deregi
Sapa – bul "talaplarǵa sáykeslik". Demek, sapanı támiyinlewdiń birinshi qademi – talaplardı durıs, tolıq hám anıq etip jazıw. Bul process "Talaplar injeneriyası" (Requirements Engineering) dep ataladı. Talaplar – bul programmalıq támiynattıń "ne islewi kerekligi" hám "qanday bolıwı kerekligi" haqqındaǵı shártler. Statistikalarǵa qaraǵanda, programmalıq qátelerdiń 50% i kod jazıwdan emes, al talaplardıń qáte yamasa tolıq emesliginen kelip shıǵadı. Sol sebepli, SQA procesi kodtan emes, talaplardan baslanıwı kerek.
Talaplardı jıynaw – bul tek klienttiń aytqanın jazıw emes. Klientler kóbinese "ne qáleytuǵının" biledi, biraq "ne kerek ekenin" bilmeydi. Talaplar injeneri (Analitik) klienttiń biznes mashqalasın túsiniwi, jasırın talaplardı tabıwı hám olardı texnikalıq tilge awdarıwı kerek. Sapa talapları kóbinese "jasırın" boladı. Mısalı, klient "Sistema tez islesin" deydi, biraq "tez" degende neni túsinetuǵının (1 sekund pa, 10 sekund pa?) aytpaydı. SQA-diń wazıypası – usı "dım ortasha" (vague) tileklerdi "ólshenetuǵın" (measurable) talaplarǵa aylandırıw. Talaplar rásmiy hújjette – "Talaplar specifikaciyasında" (SRS - Software Requirements Specification) jazıladı. Bul hújjet buyırtpashı hám islep shıǵıwshı arasındaǵı "kelisim shártnama" bolıp tabıladı. Eger programma SRSte jazılǵan talapqa juwap berse – ol sapalı (verifikaciya). Eger SRS-tiń ózi qáte bolsa – programma paydasız (validaciya). Sapa támiyinlewshiler SRS-ti "Testke jaramlılıq" (Testability) boyınsha tekseredi: "Bul talaptı test arqalı tekseriw múmkin be?". Eger múmkin bolmasa, talap qayta jazılıwı kerek.
Talaplar injeneriyası turaqlı process. Proekt dawamında talaplar ózgeriwi múmkin (Change Management). Sapanı saqlaw ushın hárbir ózgeristiń basqa talaplarǵa tásirin analizlew (Impact Analysis) hám hújjetlerdi jańalaw kerek.
Eger talaplar basqarılmasa, "Scope Creep" (Wazıypanıń sheksiz keńeyiwi) mashqalası payda boladı, bul bolsa sapanıń túsip ketiwine hám proekttiń sozılıwına alıp keledi.
Funkcional hám Funkcional emes talaplar (NFR)
Talaplar eki úlken toparǵa bólinedi: "Funkcional talaplar" (Functional
Requirements - FR) hám "Funkcional emes talaplar" (Non-Functional Requirements - NFR). FR – bul sistemanıń "ne isleytuǵını". Mısalı: "Sistema paydalanıwshını registraciyadan ótkeriwi kerek", "Tólem qabıllawı kerek", "Esabat shıǵarıwı kerek". FR – bul biznes-logika. FR-diń orınlanbawı – bul anıq qáte (Defect).
NFR – bul sistemanıń "qalay isleytuǵını". NFR tikkeley "sapa atributlarına" (Quality Attributes) tiyisli. Mısalı: "Ónimlilik" (Tezlik), "Isenimlilik" (Qatıp qalmaw), "Qáwipsizlik" (Hújimge shıdamlılıq), "Qolaylılıq" (Usability). NFR kóbinese "-lıq" (ility) qosımtası menen aytıladı (Reliability, Scalability, Maintainability). Kóp jaǵdaylarda klientler tek FR-di aytadı, al NFR-di "óz-ózinen túsinikli" dep oylaydı. SQA-diń wazıypası – NFR-di anıq qılıp belgilew. Sebebi, sapasız NFR (mısalı, áste isleytuǵın sistema) funkcionalı bar bolsa da, paydalanıwshı tárepinen qabıl etilmeydi. NFR-di anıqlawda "URPS" modeli (Usability, Reliability, Performance, Supportability) qollanıladı. 1) Usability: Paydalanıwshı interfeysi (UI) qolaylı ma? Oqıwǵa ańsat pa? 2) Reliability: Sistema qansha waqıt úziliksiz isleydi (MTBF)? Maǵlıwmatlar joǵalmay ma? 3) Performance: Júkleme artqanda (1000 paydalanıwshı) sistema qalay isleydi? Juwap beriw waqtı qanday? 4) Supportability: Kodtı ońlaw ańsat pa? Jańa platformaǵa kóshiriw ańsat pa? Bul talaplar arxitekturaǵa tikkeley tásir etedi.
NFR kóbinese "Sheklewler" (Constraints) retinde de kórinedi. Mısalı: "Sistema tek Linux operaciyalıq sistemasında islewi kerek", "Maǵlıwmatlar bazası Oracle bolıwı kerek". Sheklewler komandanıń erkinligin qısqartadı, biraq standartlastırıw hám integraciya ushın zárúr. NFR hám FR bir-biri menen baylanısqan. Mısalı, "Qáwipsizlik" (NFR) talabı "Paroldi ózgertiw" (FR) funkciyasın talap etiwi múmkin.
Paydalanıwshı talapları hám Sistema talapları
Talaplar abstraksiya dárejesine qaray "Paydalanıwshı talapları" (User Requirements) hám "Sistema talapları" (System Requirements) bolıp bólinedi. Paydalanıwshı talapları – bul "Biznes tili"nde jazılǵan, paydalanıwshınıń maqsetlerin hám kútkenlerin súwretleytuǵın joqarı dárejeli talaplar. Mısalı: "Kassir klientti tezirek xızmet kórsetiwi ushın tovarlardı shtrix-kod arqalı izley
alıwı kerek". Bul jerde texnikalıq detallar (maǵlıwmatlar bazası, algoritm) joq, tek "ne kerek" ekeni aytılǵan. Paydalanıwshı talapları "User Stories" (Agile) yamasa "Use Cases" (RUP) formatında jazıladı.
Sistema talapları – bul "Injenerlik tili"nde jazılǵan, programmalıq támiynattıń funkcionalın hám sheklewlerin detallı súwretleytuǵın hújjet. Sistema talapları Paydalanıwshı talaplarınan kelip shıǵadı, biraq olar programmistler ushın "jol kórsetkish" (specification) bolıp tabıladı. Mısalı: "Shtrix-kod skaneri USB port arqalı jalǵanadı, skanerlengen kod 13 cifrdan turıwı kerek (EAN-13), bazaǵa SQL soraw jiberilip, tovar atı hám bahası 0.5 sekundta ekranda kóriniwi kerek". Bul jerde anıq texnikalıq shártler bar.
Paydalanıwshı talapları menen Sistema talapları arasındaǵı "Sáykeslik" (Traceability) júdá áhmiyetli. Hárbir sistema talabı qanday da bir paydalanıwshı talabın orınlaw ushın jazılıwı kerek. Eger sistema talabı heshqanday paydalanıwshı talabına baylanıspaǵan bolsa, bul "artıqsha funkcional" (Gold Plating) bolıp tabıladı hám onı alıp taslaw kerek. SQA "Talaplar matricasın" (Traceability Matrix) qollanıp, usı baylanıstı tekseredi.
Talaplardıń ierarxiyası tómendegishe: Biznes talapları (Maqset) -> Paydalanıwshı talapları (Wazıypalar) -> Sistema talapları (Funkcional). Sapanı támiyinlew ushın barlıq dárejeler bir-birine qarama-qarsı kelmewi kerek. Mısalı, biznes maqseti "Xızmetti tezletiw" bolsa, sistema talabı "Juwap waqtı 5 sekund" dep jazılsa, bul qáte (sebebi 5 sekund – áste). Talaplar sáykesligi – bul validaciyanıń tiykarı.
Talaplardıń sapasın bahalaw: SMART hám INVEST
Talaplardıń ózi de "sapalı" bolıwı kerek. Sapasız talapqa (túsiniksiz, qáte) sapalı kod jazıw múmkin emes. Talaplardıń sapasın tekseriw ushın "SMART" kriteriyası qollanıladı. 1) Specific (Anıq): Talap eki mánili bolmawı kerek. 2) Measurable (Ólshenetuǵın): Talaptıń orınlanǵanın sanlı túrde tekseriw múmkin bolıwı kerek (mısalı, "Tez" emes, "2 sekund"). 3) Achievable (Qoljetimli): Talap texnikalıq hám resurs jaǵınan orınlanıwı múmkin bolıwı kerek. 4) Relevant (Muwapıq): Talap biznes maqsetine sáykes keliwi kerek. 5) Time-bound (Waqıtı belgilengen): Qashan orınlanıwı kerek?
Agile metodologiyasında (User Stories ushın) "INVEST" kriteriyası qollanıladı. 1) Independent (Ǵárezsiz): Gúrriń basqalarǵa ǵárezsiz rawajlanıwı kerek. 2) Negotiable (Kelisiletuǵın): Qatıp qalǵan buyrıq emes, talqılawǵa ashıq. 3) Valuable (Qunlı): Paydalanıwshıǵa payda keltiriwi kerek. 4) Estimable (Bahalanatuǵın): Qıyınlıǵın boljaw múmkin bolıwı kerek. 5) Small (Kishi): Bir
sprintke sıyatuǵın bolıwı kerek. 6) Testable (Testlenetuǵın): Qabıllaw kriteriyaları (Acceptance Criteria) bolıwı shárt.
Talaplardıń sapasın "Tekseriw" (Review) processinde SQA injenerleri, programmistler hám klientler birge analizleydi. Eń keń tarqalǵan talap qáteleri: "Tolıq emeslik" (case-ler qalıp ketken), "Qarama-qarsılıq" (bir talap ekinshisin biykarlaydı), "Anıq emeslik" (terminler túsiniksiz). Bul qátelerdi kod jazıwdan burın tabıw – proekt byudjetin únemlewdiń eń jaqsı jolı. Juwmaqlap aytqanda, sapalı talaplar – bul sapalı programmanıń fundamenti. Programmalıq támiynat sapasına qoyılatuǵın talaplar (NFR) funkcional menen birge dáslepki kúnnen baslap esapqa alınıwı shárt. Paydalanıwshı talapların sistema talaplarına durıs "awdarıw" – bul analitiktiń hám SQA-diń sheberligi. "Durıs qoyılǵan talap – sheshilgen máseleniń yarımı".
BAQLAW SORAWLARÍ:
1.Talaplar injeneriyasınıń programmalıq támiynat sapasın támiyinlewdegi roli qanday?
2.Funkcional emes talaplar (NFR) Funkcional talaplardan (FR) nesi menen
ózgeshelenedi?
3.Paydalanıwshı talapları hám Sistema talapları arasındaǵı sáykeslik (Traceability) ne ushın zárúr?
4.SMART kriteriyası boyınsha "Sistema qolaylı bolıwı kerek" degen talaptı qalay dúzetiwge boladı?
5.Agile-degi INVEST kriteriyası User Story-diń sapasın qalay bahalaydı?