Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew / 10-lekciya_ST

10-lekciya. Sapanı basqarıw modelleri. Sapanı basqarıwdıń sırt el modelleri.

Jobası:

1.Sapanı basqarıw modeli túsinigi hám onıń áhmiyeti.

2.Deming modeli: PDCA cikli hám 14 princip.

3.EFQM (European Foundation for Quality Management) jetiliskenlik modeli.

4.Altı Sigma (Six Sigma) hám Lean (Únemli) óndiris modelleri.

Sapanı basqarıw modelleriniń mánisi

Sapanı basqarıw modeli (Quality Management Model) – bul shólkemniń sapalı ónim jaratıw hám xızmet kórsetiw processlerin shólkemlestiriw, bahalaw hám jaqsılaw ushın qollanılatuǵın koncepciyalıq freymvorkı (framework). Model kompaniyaǵa "qay jerde ekenin" (házirgi sapa dárejesi) hám "qay jerge barıw kerekligin" (maqsetli sapa dárejesi) kórsetedi. Dúnyada hár qıylı mámleketler hám industriyalar ózleriniń sapa modellerin islep shıqqan (AQSH, Evropa, Yaponiya). Programmalıq injeneriyada bul modellerdiń kópshiligi beyimlestirilip qollanıladı.

Sapa modelleri eki tiykarǵı maqsetke xızmet etedi: 1) "Sertifikatlaw hám Bahalaw". Kompaniya óziniń processlerin belgili bir modelge (mısalı, ISO 9001) sáykes ekenin dálilley aladı. Bul sırtqı klientlerge isenim beredi. 2) "Ózin-ózi bahalaw hám Jaqsılaw". Kompaniya modeldi qollanba retinde paydalanıp, óziniń hálsiz jerlerin tabadı hám olardı jaqsılaw boyınsha is-ilajlar jobasın dúzedi. Model

– bul sapanı basqarıwdıń "kompası". Programmalıq támiynat ushın sapa modelleri basqa sanaat modellerinen (mısalı, avtomobil óndirisi) sál ózgeshelenedi. Sebebi programmalıq támiynat – bul intellektual ónim, onıń "jaramsız" (brak) ekenin bir qarawda anıqlaw qıyın. Sol sebepli, programmalıq sapa modelleri kóbinese processlerdiń sapasına (Process Quality) itibar qaratadı. "Eger process durıs bolsa, nátiyje de durıs boladı" degen princip qollanıladı.

Sırt el modelleri (Batıs hám Shıǵıs mektepleri) sapaǵa hár qıylı kózqaras penen qaraydı. Amerikan modeli (Deming, Juran, Six Sigma) sapanı statistikalıq qadaǵalawǵa hám standartlarǵa tiykarlansa, Yapon modeli (Lean, Kaizen, Toyota Production System) sapanı úziliksiz jaqsılawǵa, qaldıqtı (waste) joq etiwge hám adamlardıń qatnasıwına tiykarlanadı. Evropa modeli (EFQM) bolsa, bul ekewin birlestirip, sapanı biznes nátiyjeleri menen baylanıstıradı. Házirgi zamanagóy IT kompaniyaları (Google, Amazon) bul modellerdiń "gibrid" variantların qollanadı.

Deming modeli: Sapanıń atası

Edvard Deming (W. Edwards Deming) – sapanı basqarıwdıń eń abıroylı teoriyashısı, onı "sapanıń atası" dep ataydı. Demingtiń táliymatı Ekinshi jer júzilik urısınan keyin Yaponiyanıń ekonomikalıq "káramatı"na (Toyota, Sony) sebep boldı. Deming modeli "PDCA" (Plan-Do-Check-Act) cikline hám "14 princip"ke tiykarlanǵan. PDCA cikli programmalıq injeneriyadaǵı barlıq iterativ metodologiyalardıń (Agile, Scrum) prototipi bolıp tabıladı.

Demingtiń "14 principi" shólkemdi basqarıwdıń jańa filosofiyasın usınıs etedi. Olardıń eń áhmiyetlileri:

1) "Sapanı jaqsılaw maqsetinde turaqlılıq jaratıw". Sapa bir kúnlik kampaniya emes, ol strategiya. 2) "Ǵalabalıq tekseriwge (inspeksiya) súyenbew". Sapa tekseriw arqalı emes, processti jaqsılaw arqalı jaratıladı. 3) "Qorqınıshtı joq etiw". Xızmetkerler qáte islewden qorıqpawı kerek, olar qátelerdi ashıq aytıwı tiyis. 4) "Bólimler arasındaǵı diywallardı buzıw". Programmistler, testerler hám menedjerler bir komanda bolıp islewi kerek (DevOps-tıń tiykarı). 5) "Sanlı kvotalardı (norma) biykar etiw". "Kúnine 100 qatar kod jazıw" sıyaqlı talaplar sapanı óltiredi.

Deming modeli sapanıń "Variaciyası"n (ózgeriwsheńligin) azaytıwǵa baǵdarlanǵan. Programmalıq injeneriyada bul – processlerdiń turaqlı bolıwın támiyinlew. Mısalı, eger bir proekt 3 ayda pitse, ekinshi uqsas proekt te 3 ayda pitiwi kerek. Eger ol 6 ayda pitse, demek process turaqsız (variaciya úlken). Deming statistikalıq usıllar arqalı usı variaciyanıń sebeplerin (Systematic vs Special causes) tabıwdı hám joq etiwdi úyretti. Demingtiń taǵı bir áhmiyetli koncepciyası – "Sapanıń 85% i sistemaǵa, 15% i orınlawshıǵa baylanıslı". Yaǵnıy, eger programma sapasız bolsa, onı jazǵan programmistti emes, al onı basqarǵan menedjmentti hám processti ayıplaw kerek. Bul princip IT kompaniyalarında "Blameless Post-Mortem" (Ayıplawsız analiz) mádeniyatınıń tiykarı boldı. Qáte bolǵanda "Kim qıldı?" emes, "Ne ushın process qátege jol qoydı?" dep soraw kerek.

EFQM: Evropa sapa modeli

EFQM (European Foundation for Quality Management) modeli – 1988-jılı Evropanıń 14 iri kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan sapanı jetilistiriw modeli. EFQM modeli shólkemniń "Jetiliskenlik" (Excellence) dárejesin bahalaw ushın qollanıladı. Bul model sapanı tek ónim sapası emes, al barlıq biznes kórsetkishleri (finans, xızmetkerler, jámiyet) menen birge qaraydı. EFQM modeli 9 kriteriyadan turadı, olar eki toparǵa bólinedi: "Imkaniyatlar" (Enablers - 5 kriteriya) hám "Nátiyjeler" (Results - 4 kriteriya).

"Imkaniyatlar" (Biz ne isleyimiz?): 1) Liderlik – basshılıqtıń sapaǵa sadıqlıǵı. 2) Strategiya – sapa maqsetleri. 3) Adamlar – xızmetkerlerdiń kónlikpeleri hám motivaciyası. 4) Sheriklik hám Resurslar – materiallıq hám finanslıq támiynat. 5) Processler, Ónimler hám Xızmetler – tiykarǵı islep shıǵarıw processleri.

"Nátiyjeler" (Biz nege eristik?): 6) Klientler ushın nátiyjeler – klienttiń qanaatlanıwı. 7) Adamlar ushın nátiyjeler – xızmetkerlerdiń qanaatlanıwı. 8) Jámiyet ushın nátiyjeler – ekologiya hám sociallıq juwapkershilik. 9) Biznes nátiyjeler – payda, bazar úlesi.

EFQM modeliniń tiykarǵı logikası: "Jaqsı basqarılǵan Imkaniyatlar jaqsı Nátiyjelerge alıp keledi". Programmalıq kompaniyalar ushın bul model sapanı keń túrde (holistik) qarawǵa járdem beredi. Mısalı, eger kompaniya sapalı kod jazsa da (Process jaqsı), biraq xızmetkerleri narazı bolsa (Adamlar nátiyjesi jaman), uzaq múddette sapa túsedi (kadrlar ketip qaladı). EFQM modeli "RADAR" (Results, Approach, Deployment, Assessment, Refinement) logikasın qollanıp, shólkemdi ózin-ózi bahalawǵa hám "Evropa Sapa Sıylıǵı"na (EFQM Excellence Award) erisiwge shaqıradı.

Altı Sigma (Six Sigma) hám Lean

Altı Sigma (Six Sigma) – 1980-jılları Motorola kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan hám General Electric tárepinen ataqlı bolǵan sapa basqarıw metodologiyası. Onıń maqseti – processlerdegi variaciyanı azaytıw hám defektler (qáteler) sanın "million múmkinshilikke 3.4 defekt" (3.4 DPMO) dárejesine shekem túsiriw. Programmalıq injeneriyada 6 Sigma dárejesine jetiw júdá qıyın (ádetde 3-4 Sigma boladı), biraq onıń usılları (DMAIC) keń qollanıladı.

DMAIC – bul 5 basqıshlı cikld: 1) Define (Anıqlaw) – mashqalanı hám klientti anıqlaw. 2) Measure (Ólshew) – aǵımdaǵı sapa dárejesin ólshew. 3) Analyze (Analizlew) – qátelerdiń túpkilikli sebebin (Root Cause) tabıw. 4) Improve (Jaqsılaw) – sheshimlerdi engiziw. 5) Control (Qadaǵalaw) – jańa dárejeni saqlap qalıw. Six Sigma programmalıq qátelerdi azaytıw hám processtiń turaqlılıǵın arttırıw ushın statistikalıq qurallardı (Pareto, Ishikawa diagrammaları) qollanadı.

"Lean" (Únemli óndiris) – Toyota Production System (TPS) tiykarında payda bolǵan model. Onıń maqseti – processtegi "Ísrap"tı (Waste / Muda) joq etiw hám "Qunlılıq"tı (Value) arttırıw. Programmalıq injeneriyada (Lean Software Development) 7 túrli ısrap bar: 1) Tolıq emes islengen jumıs (kod jazılǵan, biraq testlenbegen). 2) Artıqsha processler (kerek emes hújjetler). 3) Artıqsha funkcional (paydalanılmaytuǵın knopkalar). 4) Kutiw (testerdi yamasa talaptı kútiw). 5) Tasıw

(kodtı bir serverden ekinshisine qol menen ótkeriw). 6) Háreket (kerek emes jıynalıslar). 7) Defektler (qátelerdi dúzetiw).

Lean hám Six Sigma kóbinese birge "Lean Six Sigma" dep qollanıladı. Lean processti tezletedi (ısraptı alıp taslaydı), Six Sigma processti sapalı etedi (qátelerdi azaytadı). Agile metodologiyaları (Kanban, Scrum) tiykarınan Lean filosofiyasına qurılǵan. Lean-dıń "JIT" (Just-In-Time) principi programmalastırıwda "Talap bolǵanda ǵana islep shıǵıw" (YAGNI) menen sáykes keledi.

Sırt el modelleriniń qollanılıwı

Dúnyada sapanı basqarıwdıń "Shıǵıs" (Yaponiya) hám "Batıs" (AQSH/Evropa) modelleri bir-birine tásir etip, "Global standartlarǵa" aylandı. Búgingi kúnde programmalıq kompaniyalar usı modellerdiń kombinaciyasın qollanadı. Mısalı, processlerdi standartlastırıw ushın ISO 9001/CMMI (Batıs), al kúndelikli jumıstı jaqsılaw hám ısraptı azaytıw ushın Lean/Kaizen (Shıǵıs) qollanıladı. Bul modellerdiń tabıslı bolıwı "Basshılıqtıń qollap-quwatlawına" baylanıslı. Eger basshılıq sapanı tek "qárejet" dep qaraasa, heshqanday model islemeydi. Modeller "mádeniy ózgerislerdi" talap etedi. Xızmetkerler tek óz jumısın islep qoymastan, ulıwma sapaǵa úles qosıwı kerek.

IT kompaniyaları ushın bul modellerdi úyreniw hám engiziw xalıqaralıq bazarda básekilesiw ushın zárúr. Ásirese, autsorsing penen shuǵıllanatuǵın kompaniyalar ushın CMMI yamasa ISO 9001 sertifikatı klienttiń isenimin aqlawdıń birden-bir jolı bolıwı múmkin. Juwmaqlap aytqanda, sapa basqarıw modelleri – bular tabısqa jetiwdiń sınawdan ótken "receptleri". Hárbir shólkem ózine sáykes keletuǵın receptti (modeldi) tańlawı yamasa óziniń unikal modelin (gibrid) jaratıwı kerek.

BAQLAW SORAWLARÍ:

1.Demingtiń PDCA cikli sapanı basqarıwda qanday ámeliy wazıypanı atqaradı?

2.EFQM modeliniń "Imkaniyatlar" hám "Nátiyjeler" kriteriyaları arasındaǵı baylanıs qanday?

3.Altı Sigma (Six Sigma) metodologiyasınıń tiykarǵı maqseti (3.4 DPMO) nede?

4.Lean (Únemli) óndiristiń programmalıq támiynattaǵı "Ísrap" (Waste) túrlerine mısallar keltiriń.

5.Sapanı basqarıwdıń Amerika hám Yaponiya modelleriniń tiykarǵı filosofiyalıq ayırmashılıǵı nede?