Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew / 7-lekciya_ST

7-lekciya. Programmalıq támiynattı standartlastırıw. ISO 9001 standartı. CMM/CMMI standartı. SPICE standartı.

Jobası:

1.Programmalıq támiynatta standartlastırıwdıń roli hám tiykarǵı shólkemler

(ISO, IEC, IEEE).

2.ISO 9001: Sapa menedjmenti sisteması hám onıń programmalıq injeneriyaǵa qatnası (ISO 90003).

3.CMM/CMMI modelleri: Processlerdiń jetiliskenlik dárejelerin bahalaw.

4.SPICE (ISO/IEC 15504) standartı: Processlerdi bahalaw hám jaqsılaw.

Standartlastırıwdıń áhmiyeti hám tiykarları

Standartlastırıw – bul programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerin, ónimleriniń xarakteristikaların hám sapanı bahalaw usılların bir qálipke keltiriw is-háreketi. IT tarawı júdá tez rawajlanıp atırǵanlıqtan, standartlar bolmasa, "xaos" payda boladı: hárbir kompaniya óz "tilinde" sóyleydi, bir programma ekinshisine sáykes kelmeydi, sapa túsinigi subyektiv bolıp qaladı. Standartlar bizge "ulıwma til" (Common Language) hám "oyın qaǵıydaların" beredi. Olar kompaniyalarǵa xalıqaralıq bazarlarǵa shıǵıwǵa, ónimleriniń sapasın dálillewge hám klientlerdiń isenimine erisiwge járdem beredi. Standartlastırıw úsh dárejedegi mashqalalardı sheshedi: 1) Terminologiya (túsiniklerdi birdey túsiniw). 2) Processler (islep shıǵıw cikli, hújjetlestiriw). 3) Ónim (interfeysler, formatlar, qáwipsizlik). Eń abıroylı standartlastırıw shólkemi – "ISO" (International Organization for Standardization). Programmalıq injeneriya boyınsha standartlar kóbinese ISO hám "IEC" (International Electrotechnical Commission) tárepinen birgelikte (JTC 1 komiteti) islep shıǵıladı. Sonday-aq, "IEEE" (Institute of Electrical and Electronics Engineers) shólkemi de programmalıq támiynat ushın júdá kóp texnikalıq standartlardı (mısalı, talaplar specifikaciyası – IEEE 830) jaratqan.

Standartlar eki túrge bólinedi: "Process standartları" (qalay islew kerek?) hám "Ónim standartları" (ne islew kerek?). Mısalı, ISO 12207 – process standartı (ómirlik cikl), al ISO 25010 – ónim standartı (sapa modeli). Standartlarǵa ámel etiw kóbinese ıqtıyarlı (Voluntary), biraq geybir tarawlarda (medicina, aviaciya, bank) olar májbúriy (Mandatory) bolıp tabıladı. Standartlar

– bul qatıp qalǵan dogma emes, olar "Best Practices" (Eń jaqsı ámeliyatlar)

jıynaǵı. Olar kompaniyaǵa basqalardıń qátelerin qaytalamawǵa hám sapanı sistemalı túrde támiyinlewge járdem beredi.

Standartlastırıwdıń eń úlken paydası – "Sertifikatlaw" múmkinshiligi. Eger kompaniya "Men sapalı programma jazaman" dese, bul tek sóz. Biraq "Bizde ISO 9001 sertifikatı bar" dese, bul ǵárezsiz auditorlar tárepinen tastıyıqlanǵan fakt. Sertifikatlar tenderlerde utıp shıǵıw ushın, investiciya tartıw ushın hám klientlerdiń isenimin arttırıw ushın zárúr quralǵa aylandı. Biraq standarttı engiziw – bul qımbat hám waqıt talap etetuǵın process, sol sebepli kishi kompaniyalar ushın bul qıyınshılıq tuwdırıwı múmkin.

ISO 9001: Sapa menedjmenti sisteması

ISO 9001 – dúnyadaǵı eń tanımal standart bolıp, ol "Sapa menedjmenti sistemasına" (QMS) qoyılatuǵın talaplardı belgileydi. Bul standart tek IT ushın emes, barlıq tarawlarǵa (zavodtan baslap mektepke shekem) ulıwma bolıp tabıladı. ISO 9001-diń tiykarǵı filosofiyası: "Eger sen processlerdi durıs basqarsań, sapalı ónim óz-ózinen payda boladı". Standart "Klientke baǵdarlanıw" (Customer Focus), "Processli kózqaras" (Process Approach) hám "Turaqlı jaqsılaw" (Continual Improvement) principlerine tiykarlanǵan.

Programmalıq injeneriya ushın ISO 9001 standartın qollanıw boyınsha arnawlı qollanba – "ISO/IEC 90003" islep shıǵılǵan. Bul hújjet ISO 9001-diń talapların (mısalı, resurslardı basqarıw, ónimdi islep shıǵarıw) programmalıq terminlerge (mısalı, kodlaw, testlew, versiyalardı qadaǵalaw) awdaradı. ISO 9001 kompaniyadan tómendegilerdi talap etedi: 1) Sapa siyasatın hám maqsetlerin hújjetlestiriw. 2) Processlerdi standartlastırıw hám olarǵa ámel etiw. 3) Xızmetkerlerdiń kónlikpelerin turaqlı asırıw. 4) Klientlerdiń narazılıqların analizlew. 5) Ishki auditlerdi ótkeriw. ISO 9001 sertifikatı kompaniyanıń "jetiliskenligin" kórsetedi. Sertifikat alıw ushın kompaniya sırtqı auditorlardı shaqıradı. Auditorlar kompaniyanıń processlerin tekseredi, xızmetkerler menen sáwbetlesedi hám hújjetlerdi qaraydı. Eger barlıǵı standartqa say bolsa, sertifikat beriledi (ádette 3 jılǵa). Biraq sertifikat bir retlik sıylıq emes, onı saqlap qalıw ushın hár jılı tekseriwden ótip turıw kerek. ISO 9001 sapanıń texnikalıq tárepine (kodtıń sapasına) kepillik bermeydi, ol tek basqarıw sistemasınıń sapasına kepillik beredi.

ISO 9001-diń kemshiligi – onıń "byurokratiyalıǵı". Kóp kompaniyalar sertifikat alıw ushın "qaǵaz júzinde" jumıs isleydi, al haqıyqıy processler basqasha bolıwı múmkin. Sonday-aq, ISO 9001 programmalıq támiynattıń ózine tán qásiyetlerin (ózgeriwsheńlik, dóretiwshilik) tolıq esapqa almawı múmkin.

Sol sebepli, IT tarawı ushın arnawlıjetiliskenlik modelleri (CMMI, SPICE) jaratılǵan.

CMM hám CMMI: Jetiliskenlik modelleri

CMM (Capability Maturity Model) – 1980-jılları AQSH Qorǵanıw Ministrligi tárepinen (SEI - Software Engineering Institute) islep shıǵılǵan model. Onıń maqseti – programmalıq támiynat islep shıǵıwshı kompaniyalardıń processleriniń "Jetiliskenlik dárejesin" (Maturity Level) bahalaw. Keyinirek bul model jaqsılanıp, "CMMI" (Capability Maturity Model Integration) dep ataldı. CMMI kompaniyalardı 5 dárejege bóledi. 1-dáreje (Initial) – Xaos. Processler joq, tabıs tek jeke qaharmanlarǵa baylanıslı. Jumıslar qol menen, tártipsiz islenedi.

2-dáreje (Managed) – Tiykarǵı proekt basqarıw processleri bar. Talaplar basqarıladı, jobalastırıw bar, konfiguraciya qadaǵalanadı. Processler proekt dárejesinde tártipli, biraq shólkem dárejesinde emes. 3-dáreje (Defined) – Processler standartlastırılǵan hám pútkil shólkem boyınsha qollanıladı. Kompaniyada "standart processler jıynaǵı" bar hám barlıq proektler soǵan beyimlesedi. Oqıtıw hám injenerlik processler jolǵa qoyılǵan. Kóp iri kompaniyalar usı dárejege umtıladı.

4-dáreje (Quantitatively Managed) – Processler sanlı túrde (metrikalar menen) basqarıladı. Kompaniya processlerdiń ónimliligin hám sapanı anıq sanlar menen ólsheydi hám boljaydı. Sapa "statistikalıq basqarıw" astında boladı. 5-dáreje (Optimizing) – Eń joqarı dáreje. Kompaniya tek standartqa ámel etpey, processlerdi turaqlı túrde jetilistiredi (Continuous Improvement). Jańa texnologiyalar hám innovaciyalar sapanı arttırıw ushın qollanıladı.

CMMI dárejesi joqarı kompaniya (Level 4-5) proektlerdiń waqtında hám byudjet sheńberinde pitiwine, sonday-aq qátelerdiń az bolıwına joqarı isenim menen kepillik bere aladı. Bul model ásirese iri mámleketlik buyırtpalar hám autsorsing ushın áhmiyetli. Mısalı, Hindstannıń kóp IT-kompaniyaları CMMI Level 5 sertifikatına iye, bul olarǵa batıs bazarlarında úlken proektlerdi alıwǵa járdem beredi. CMMI – bul "sapaǵa barıw jolı", ol kompaniyaǵa búgin qayjerde ekenin hám erteń qayjerde bolıwı kerekligin kórsetedi.

SPICE (ISO/IEC 15504): Processlerdi bahalaw

SPICE (Software Process Improvement and Capability dEtermination) – bul programmalıq processlerdi bahalaw ushın jaratılǵan xalıqaralıq standart (ISO/IEC 15504). SPICE CMMI-ǵa uqsas, biraq ol anıǵıraq hám universal bolıwǵa umtıladı. SPICE-tiń tiykarǵı maqseti – processlerdiń "imkaniyatların" (capability) anıqlaw. SPICE eki ólshemli modeldi qollanadı: birinshi ólshem –

"Processler" (ne islenedi?), ekinshi ólshem – "Imkaniyat dárejeleri" (qalay islenedi?).

SPICE processleri 5 kategoriyaga bólinedi: Klient-jetkiziwshi (CUS), Injenerlik (ENG), Qollap-quwatlaw (SUP), Basqarıw (MAN), Shólkemlestiriw (ORG). Imkaniyat dárejeleri bolsa 0 den 5 ke shekem: 0 (Incomplete) – process orınlanbaǵan. 1 (Performed) – process orınlanǵan, biraq jobasız. 2 (Managed) – process basqarıladı (jobalastırılǵan, qadaǵalanǵan). 3 (Established) – process standartlastırılǵan. 4 (Predictable) – process boljanatuǵın (ólshenetuǵın). 5 (Optimizing) – process optimallastırılǵan. SPICE CMMI-dan ózgesheleniwi – ol pútkil shólkemdi emes, al hár bir processti jeke bahalaydı. Mısalı, kompaniyanıń "Testlew" procesi 3-dárejede, al "Jobalastırıw" procesi 1-dárejede bolıwı múmkin. Bul kompaniyaǵa eń hálsiz jerlerin anıqlap, solardı jaqsılawǵa fokus qılıwǵa imkaniyat beredi. SPICE tiykarınan Evropada hám avtomobil sanaatında (Automotive SPICE) keń tarqalǵan.

Juwmaqlap aytqanda, ISO 9001, CMMI hám SPICE – bular programmalıq támiynat sapasın basqarıwdıń "altın úshligi". ISO 9001 ulıwma menedjmentti tártiplestirse, CMMI shólkemniń jetiliskenligin kórsetedi, al SPICE processlerdiń imkaniyatların bahalaydı. Bul standartlar bir-birine qarama-qarsı emes, kerisinshe, olar bir-birin tolıqtırıp, sapalı programmalıq ónim jaratıw ushın bekkem fundament quraydı. Standartlarǵa ámel etiw – bul kásiplik dárejeniń belgisi.

BAQLAW SORAWLARÍ:

1.Programmalıq támiynatta standartlastırıwdıń tiykarǵı úsh maqseti (terminologiya, process, ónim) qanday?

2.ISO 9001 standartı programmalıq támiynat sapasın qaysı kózqaras (texnikalıq yamasa basqarıw) penen qaraydı?

3.CMMI modeliniń 5 jetiliskenlik dárejesin atap beriń hám 1-dáreje menen 2-dáreje ayırmashılıǵın túsindiriń.

4.SPICE (ISO/IEC 15504) standartınıń CMMI-dan tiykarǵı ózgesheligi (eki ólshemli model) nede?

5."Process standartları" hám "Ónim standartları"nıń ayırmashılıǵı qanday?