Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew / 5-lekciya_ST

5-lekciya. Programmalıq támiynattı jaratıwda sapanı basqarıw ámeliyatı. ITIL hám ITSM. Shólkemde programmalıq támiynat sapasın basqarıw.

Jobası:

1.Sapanı basqarıw sistemaları (QMS) hám olardıń shólkemdegi ornı.

2.ITIL (Information Technology Infrastructure Library) kitapxanası hám onıń tiykarǵı principleri.

3.ITSM (IT Service Management) koncepciyası: Xızmet retinde sapa.

4.Programmalıq támiynattıń islep shıǵıw processindegi sapa basqarıw ámeliyatları (PDCA cikli, Kaizen).

Sapanı basqarıw sistemaları (QMS)

Shólkemde programmalıq támiynat sapasın basqarıw – bul bir retlik akciya emes, al turaqlı isleytuǵın sistema bolıwı kerek. Bul sistema "Sapanı basqarıw sisteması" (QMS - Quality Management System) dep ataladı. QMS – bul shólkemniń sapalı ónim jaratıw hám klientlerdiń talapların qanaatlandırıw ushın qollanatuǵın strukturası, processleri, proceduraları hám resursları jıynaǵı. QMS-tiń tiykarǵı maqseti – sapanıń tosınnan emes, al jobalastırılgan hám basqarılıwshı nátiyje bolıwın támiyinlew. QMS shólkemniń barlıq dárejelerin qamtıydı: strategiyalıq (basshılıq), taktik (menedjerler) hám operativ (programmistler, testerler). Basshılıq sapa siyasatın (Quality Policy) hám maqsetlerin belgileydi. Menedjerler processlerdi shólkemlestiredi hám resurslar ajıratadı. Atqarıwshılar bolsa usı processlerge ámel etedi hám nátiyje beredi. Eger shólkemde QMS bolmasa, sapa tek jeke qánigelerdiń uqıbına ǵárezli bolıp qaladı ("qaharmanlıq modeli"), bul bolsa turaqsız hám qáwipli.

Sapanı basqarıwda "Edvard Deming"tiń táliymatı úlken orın tutadı. Onıń tiykarǵı ideyası – sapa tek tekseriw (inspeksiya) arqalı emes, al processti jaqsılaw arqalı jaratıladı. Demingtiń "14 principi" shólkemlerge sapanı mádeniyat dárejesine kóteriwdi úyretedi. Mısalı, "Qorqınıshtı joq etiw" principi

– xızmetkerler qátelerdi jasırıwı kerek emes, al olar haqqında ashıq aytıwı hám talqılawı kerek. Sebebi qáte – bul úyreniw hám processti jaqsılaw ushın imkaniyat.

QMS-tiń nátiyjeliligi "Audit" arqalı tekseriledi. Ishki audit shólkemniń óz standartlarına (mısalı, kod jazıw qaǵıydalarına) ámel etip atırǵanın tekserse, sırtqı audit (mısalı, ISO 9001 sertifikaciyası) shólkemniń xalıqaralıq talaplarǵa

sáykesligin tastıyıqlaydı. Sapanı basqarıw – bul hújjetler jıynaǵı emes, bul "islew uqıbı". Sapalı QMS xızmetkerlerdiń jumısın qıyınlastırmawı, kerisinshe, olarǵa anıq jol kórsetip, qátelerdiń aldın alıwǵa járdem beriw kerek.

ITIL: IT xızmetlerin basqarıw kitapxanası

ITIL (Information Technology Infrastructure Library) – bul IT xızmetlerin basqarıwdıń (ITSM) eń jaqsı ámeliyatların (Best Practices) jıynaǵan xalıqaralıq kitapxana. ITIL programmalıq támiynattı tek "ónim" dep emes, al bizneske payda keltiretuǵın "xızmet" (Service) dep qaraydı. ITIL sapanıń paydalanıwshı ushın qunlılıǵına (Value) itibar qaratadı. Bul qunlılıq eki komponentten turadı: "Paydalılıq" (Utility - ne isley aladı?) hám "Kepillik" (Warranty - qalay isleydi? Qoljetimli me? Qáwipsiz be?). ITIL-diń strukturası "Xızmettiń ómirlik cikli"ne (Service Lifecycle) tiykarlanǵan. Ol 5 kitaptan turadı: 1) Xızmet strategiyası (Service Strategy) – bizneske qanday IT xızmetler kerek? 2) Xızmetti proektlestiriw (Service Design) – xızmettiń arxitekturası hám sapa talapları qanday boladı? 3) Xızmetti ótkiziw (Service Transition) – jańa xızmetti yamasa ózgeristi ekspluataciyaǵa qalay engizemiz? 4) Xızmettiń islesiwi (Service Operation) – kúnlik qollap-quwatlaw hám mashqalalardı sheshiw. 5) Xızmetti turaqlı jaqsılaw (Continual Service Improvement) – sapanı qalay arttıramız?

ITIL sapanı basqarıwda "Processli kózqaras"tı qollanadı. Eń áhmiyetli processlerdiń biri – "Insidentlerdi basqarıw" (Incident Management). Onıń maqseti – buzılǵan xızmetti (mısalı, server qulasa) múmkinshiligi bolǵansha tezirek tiklew. Ekinshisi – "Mashqalalardı basqarıw" (Problem Management). Onıń maqseti – insidenttiń túpkilikli sebebin (Root Cause) tabıw hám onıń qaytalanbawın támiyinlew. Úshinshisi – "Ózgerislerdi basqarıw" (Change Management). Bul process programmalıq támiynatqa kirgiziletuǵın hár qanday ózgeristiń (jańalanıw, yamaw) sapaǵa zıyan keltirmewin qadaǵalaydı.

ITIL programmalıq támiynat sapasın "SLA" (Service Level Agreement - Xızmet dárejesi haqqında kelisim) arqalı ólsheydi. SLA-da xızmettiń qoljetimliligi (mısalı, 99.9%), juwap beriw waqtı hám basqa sapa kórsetkishleri anıq jazıladı. Eger IT bólimi bul kórsetkishlerdi orınlamasa, demek sapa tómenlegen boladı. ITIL biznes penen IT arasındaǵı "tilmash" wazıypasın atqaradı, sapanı biznes túsinetuǵın tilde (aqsha, waqıt, isenimlilik) túsindiredi.

ITSM: Xızmet retinde sapa

ITSM (IT Service Management) – bul IT xızmetlerin biznes talaplarına sáykes jobalastırıw, jetkiziw, basqarıw hám jaqsılawǵa baǵdarlanǵan disciplina. ITIL – bul ITSM-diń eń tanımal freymvorkı (quralı), biraq jalǵız emes (COBIT,

ISO/IEC 20000 de bar). ITSM-diń tiykarǵı filosofiyası – IT bólimi tek "kompyuter ońlawshı" emes, al "biznes sherik" bolıwı kerek. Sapa degende endi tek "kodtıń qátesizligi" emes, al "klienttiń qanaatlanıwı" (Customer Satisfaction) túsiniledi.

ITSM-de "Xızmet stolı" (Service Desk) zárúr rol oynaydı. Bul – paydalanıwshılar menen IT bólimi arasındaǵı jalǵız baylanıs noqatı (Single Point of Contact). Paydalanıwshı qáte tapsa yamasa sorawı bolsa, Service Deskke xabarlasadı. Service Desk-tiń jumıs sapası (tez juwap beriw, mádeniyatlılıq, máseleni sheshiw) paydalanıwshınıń pútin IT sapası haqqındaǵı oy-pikirin qáliplestiredi. ITSM sapanı basqarıwda "CMDB" (Configuration Management Database) túsinigin qollanadı. CMDB – bul IT infrastrukturasındaǵı barlıq elementler (serverler, programmalar, hújjetler) hám olar arasındaǵı baylanıslar haqqındaǵı maǵlıwmatlar bazası. Sapanı basqarıw ushın "bizde ne bar ekenin" hám "bir elementtiń ózgeriwi basqasına qalay tásir etetuǵının" biliw kerek. CMDB usı "kórinis"ti (visibility) támiyinleydi.

Zamanagóy ITSM ámeliyatı "DevOps" penen birikpekte. DevOps islep shıǵıw (Dev) hám ekspluataciya (Ops) arasındaǵı diywaldı buzadı. ITSM processleri (Change Management, Release Management) endi avtomatlastırılǵan hám tezlesken (CI/CD). Sapanı tekseriw endi tek testlew basqıshında emes, al ekspluataciya (Monitoring) basqıshında da júredi. "Keri baylanıs cikli" (Feedback Loop) arqalı paydalanıwdan kelgen maǵlıwmatlar tezlik penen islep shıǵıwshılarǵa jetkiziledi hám sapa jaqsılanadı.

Sapanı turaqlı jaqsılaw: PDCA hám Kaizen

Shólkemde sapanı basqarıwdıń eń universal metodologiyası – bul "PDCA cikli" (Deming cikli). Ol tórt basqıshtan turadı: 1) Plan (Jobalastırıw) – sapanı jaqsılaw ushın maqsetler hám processlerdi anıqlaw. 2) Do (Orınlaw) – jobanı ámelge asırıw, sınaqtan ótkeriw. 3) Check (Tekseriw) – nátiyjelerdi ólshew, joba menen salıstırıw. 4) Act (Háreket etiw/Túzetiw) – jaqsı nátiyjelerdi standartlastırıw, qátelerdi dúzetiw hám jańa cikldi baslaw. PDCA – bul toqtawsız aylanatuǵın dóńgelek, ol sapanıń turaqlı ósiwin támiyinleydi. Yaponiyanıń "Kaizen" (Kaizen) filosofiyası da sapa basqarıwda keń qollanıladı. Kaizen – "úziliksiz jaqsılaw" degen mánisti bildiredi. Onıń principi boyınsha, sapanı jaqsılaw ushın "bir kúnlik revolyuciya" emes, al "hár kúni kishkene qádemler" (evolyuciya) áhmiyetli. Hárbir xızmetker (direktordan baslap tazalıqshıǵa shekem) óz jumısın qalay jaqsılawǵa bolatuǵını haqqında usınıs bere aladı. Programmalıq injeneriyada bul "Retrospektiva" (Scrum-daǵı jıynalıs)

arqalı ámelge asadı: komanda hár sprintten keyin "neni jaqsıraq islesek bolar edi?" dep talqılaydı.

Shólkemde sapa mádeniyatın qáliplestiriw ushın "Total Quality Management" (TQM) koncepciyası qollanıladı. TQM sapanı tek óndiris bóliminiń emes, al barlıq departamentlerdiń (marketing, HR, finans) juwapkershiligi dep qaraydı. Sapalı kadrlar, sapalı marketing hám sapalı materiallıq támiynat bolmasa, sapalı programma jaratıw qıyın. TQM klientti barlıq is-háreketlerdiń orayına qoyadı.

Juwmaqlap aytqanda, ITIL, ITSM hám QMS – bular shólkemniń "nerv sisteması". Olar sapanıń "tosınnan" payda bolmawın, al júyeli jumıstıń nátiyjesi ekenin támiyinleydi. Programmalıq támiynat – bul jansız kod emes, ol adamlar (klientler) menen baylanısatuǵın xızmet. Sapanı basqarıw ámeliyatı usı xızmettiń turaqlı, paydalı hám qolaylı bolıwına kepillik beredi.

BAQLAW SORAWLARÍ:

1.QMS (Sapanı basqarıw sisteması) shólkemde qanday wazıypanı atqaradı?

2.ITIL kitapxanası programmalıq támiynatqa qanday (ónim be, xızmet pe?) kózqaras penen qaraydı?

3.ITSM-degi "Insidentlerdi basqarıw" hám "Mashqalalardı basqarıw" processleriniń ayırmashılıǵı nede?

4.SLA (Xızmet dárejesi haqqında kelisim) sapanı ólshewde qanday rol oynaydı?

5.PDCA (Deming cikli) sapanı turaqlı jaqsılawda qalay qollanıladı?