Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew / 4-lekciya_ST
.pdf4-lekciya. Bizneste programma sapası.
Jobası:
1.Sapanıń biznes-nátiyjege hám ROI (Investiciya qaytarımı) ǵa tásiri.
2.Sapa qunı (Cost of Quality - CoQ) modeli hám onıń komponentleri.
3.Sapasız programmalıq támiynattıń bizneske keltiretuǵın zıyanları (reputaciya, qarjı).
4.Texnikalıq qarız (Technical Debt) hám onıń biznes strategiyasına tásiri.
Sapa hám Biznes-tabıs: ROI
Biznes kózqarasınan programmalıq támiynat sapası tek ǵana "kodtıń tazalıǵı" emes, al "tabıs deregi" bolıp tabıladı. Sapalı programma – bul kóbirek klientler, azıraq qárejetler hám joqarı básekileslik qábilet. Bizneste hár qanday investiciya (sonıń ishinde sapaǵa (QA) tigilgen aqsha) ózin aqlawı kerek. "Investiciya qaytarımı" (ROI - Return on Investment) – bul sapaǵa jumsalǵan qarjınıń bizneske qansha payda alıp kelgenin kórsetiwshi kórsetkish. Mısalı, avtomatlastırılǵan testlewge 10 000$ jiberilse, ol keleshekte 50 000$ lıq qátelerdi (bug fixing) joq etiw arqalı únemlewge alıp keledi. Sapa – bul shıǵın emes, bul investiciya. Sapalı programma "Time-to-Market" (Bazarǵa shıǵıw waqtı) kórsetkishine eki tárepleme tásir etedi. Qısqa múddette sapanı tekseriw (testlew, kod review) waqıttı alıwı múmkin, biraq uzaq múddette ol islep shıǵıwdı tezletedi. Sebebi, sapalı kodtı ózgertiw hám jańa funkcional qosıw ańsat. Kerisinshe, sapasız kod ("Spagetti kod") tez jazılǵanı menen, keyin onı ońlaw hám keńeytiw úlken waqıttı aladı. Biznes ushın dáslepki relizdi keshiktirip bolsa da, sapalı ónim shıǵarıw (yamasa MVP-da minimal sapa standartların saqlaw) áhmiyetli.
Sapa klienttiń "Sadıqlıǵın" (Loyalty) támiyinleydi. Búgingi kúnde paydalanıwshılar júdá talapshań. Eger mobil qosımsha tez ashılmasa yamasa qatıp qalsa, paydalanıwshı onı óshirip, básekileske ótip ketedi. App Store hám Google Play-degi bahalar (Rating) tikkeley programmanıń sapasına (islew tezligi, qátelerdiń bolmawı) baylanıslı. Tómen bahalar – bul tómen satılıw hám krizis. Sol sebepli, sapa – bul marketingtiń eń kúshli quralı.
Bizneste "Sapanıń qunı" (Value of Quality) túsinigin durıs bahalaw kerek. Geybir jaǵdaylarda (mısalı, Startaplar) "quramalı" sapa kerek emes, "jetkilikli" sapa (Good Enough) jetkilikli. Biznes maqseti – payda tabıw, sol sebepli sapanı
támiyinlew qárejetleri ónimniń ózinen qımbat bolıp ketpewi kerek. "Pareto qaǵıydası" (80/20) boyınsha, 20% qáteler 80% mashqalanı payda etedi. Biznes dáslep sol kritik 20% ti dúzetiwge itibar qaratıwı tiyis.
Sapa qunı (Cost of Quality - CoQ) modeli
Biznesmenlerge sapanıń áhmiyetin túsindiriw ushın "Sapa qunı" (CoQ - Cost of Quality) modeli qollanıladı. Bul model sapaǵa ketken barlıq qárejetlerdi (hám qátesizlikke, hám qátelerge ketken) esaplaydı. CoQ eki úlken toparǵa bólinedi: 1) Sáykeslik qunı (Cost of Conformance) – qátelerdiń aldın alıwǵa ketken aqsha. 2) Sáykes emeslik qunı (Cost of Non-Conformance) – qáteler payda bolǵannan keyin olardıń aqıbetin joytıwǵa ketken aqsha. "Sáykeslik qunı" óz ishine "Aldın alıw qárejetlerin" (Prevention Costs) hám "Bahalaw qárejetlerin" (Appraisal Costs) aladı. Aldın alıw – bul sapa jobasın dúziw, injenerlerdi oqıtıw, kod standartların engiziw, úskeneler satıp alıw. Bahalaw – bul testlew, kod auditı, inspekciyalar hám sertifikatlaw. Bul qárejetler "jaqsı" qárejetler bolıp esaplanadı, sebebi olar keleshektegi úlken zıyanlardıń aldın aladı.
"Sáykes emeslik qunı" óz ishine "Ishki sátsizlikler" (Internal Failure Costs) hám "Sırtqı sátsizlikler" (External Failure Costs) di aladı. Ishki sátsizlik – qáte paydalanıwshıǵa jetpey turıp (islep shıǵıw waqtında) tabılsa hám dúzetilse (qayta islew, debug). Sırtqı sátsizlik – qáte paydalanıwshıǵa jetip barǵannan keyin tabılsa. Bul eń qımbat qárejet: texnikalıq qollap-quwatlaw (Support), ónimdi qaytarıw (Recall), shtraflar, sudlasıw hám reputaciyanı joytıw.
CoQ modeliniń tiykarǵı juwmaǵı – "1-10-100 qaǵıydası". Qáteni talaplar basqıshında dúzetiw 1$ bolsa, testlew basqıshında 10$, al paydalanıw basqıshında 100$ (yamasa onnan da kóp) boladı. Biznes ushın eń optimal strategiya – sáykeslik qunına (aldın alıw hám bahalaw) kóbirek investiciya kirgiziw, sol arqalı sáykes emeslik qunın (sırtqı sátsizliklerdi) minimallastırıw. Sapa biypul emes, biraq sapasızlıq onnan da qımbat.
Sapasız programmanıń bizneske zıyanı
Sapasız programmalıq támiynat bizneske tek finanslıq emes, al strategiyalıq zıyan keltiredi. Eń birinshi hám ońlawı eń qıyın zıyan – bul "Reputaciya". Eger bank qosımshası bir ret qulap tússe yamasa maǵlıwmatlar urlansa, klientlerdiń isenimi joǵaladı. Isenimdi qaytarıw jıllardı hám millionlaǵan dollarlardı talap etedi. Brendtiń abıroyı – kompaniyanıń eń qımbat aktivleriniń biri, al sapasız kod onı bir kúnde joq etiwi múmkin.
Ekinshi zıyan – "Operaciyalıq qárejetlerdiń artıwı". Qátelerge tolı sistema menen islesiw xızmetkerlerdiń ónimliligin túsiredi. Call-oraylarǵa (Call-center) narazı klientlerden qońırawlar kóbeyedi, bul qosımsha operatorlardı jallawdı talap
etedi. Serverlerdiń júklemesi artadı (nadurıs kod resurslardı kóp jeydi). Bular – "jasırın qárejetler", olar dáslep kózge kóriniwi qıyın, biraq jıl sońında paydanı jep qoyadı.
Úshinshi zıyan – "Bazar úlesin joytıw". Siz sapasız ónim menen áwere bolıp atırǵan waqıtta, básekilesler sapalı hám jańa ónim menen bazardı iyelep aladı. Sapasız kod kompaniyanıń innovaciyaǵa (jańalıqqa) bolǵan qábiletin shekleydi. Injenerler jańa funkciya qosıwdıń ornına, eski qátelerdi ("órt óshiriw") dúzetiw menen bánt boladı. Qáwipsizlik (Security) boyınsha sapasızlıq biznesti tolıq qıyrata aladı. Maǵlıwmatlardıń sızıp shıǵıwı (Data Breach) ushın GDPR sıyaqlı nızamlar boyınsha millionlaǵan evro shtraflar salınadı. Sonday-aq, xakerlik hújimler sebepli biznes processleriniń toqtap qalıwı (Downtime) hár minutta úlken zıyan keltiredi. Mısalı, Amazon bir saat islemese, ol júzlegen million dollar joytadı.
Texnikalıq qarız hám Biznes strategiyası
Biznes penen IT arasındaǵı eń áhmiyetli metaforalardıń biri – bul "Texnikalıq qarız" (Technical Debt). Bul túsinikti Uord Kanningem kirgizgen. Biznes tezirek nátiyje alıw ushın (Time-to-Market) "tez, biraq patas" (quick and dirty) sheshimdi tańlawı múmkin. Bul – finanslıq qarız alıwǵa uqsas. Siz búgin utasız (tez shıǵardıńız), biraq erteń usı qarızdı "procentleri" menen tóleysiz. "Procentler" – bul kodtı ońlawdıń qıyınlasıwı hám islep shıǵıw tezliginiń páseyiwi. Texnikalıq qarız óz-ózinen jaman emes. Geyde strategiyalıq maqsetler ushın qarız alıw durıs (mısalı, básekilesten ozıp ketiw ushın). Biraq qarızdı basqarıw kerek. Eger qarız tólense (Refactoring islenbese), ol jıynaladı hám "Texnikalıq bankrotlıqqa" alıp keledi. Bunda kod sonday dárejege jetedi, onı ózgertiwden góre, taslap nolden jazıw ańsatıraq boladı.
Biznes menedjerleri texnikalıq qarızdıń mánisin túsinbeydi, olar tek jańa funkciyalardı (Features) talap etedi. CTO (Texnikalıq direktor) hám Team Leadlerdiń wazıypası – bizneske refactoring ushın waqıt hám byudjet ajıratıwdıń zárúrligin túsindiriw. "Eger biz házir 20% waqıttı qarız tólewge (sapaǵa) jumsamasaq, bir jıldan keyin islep shıǵıw tezligi 0 ge túsedi" degen argumentti cifrlar (CoQ) menen dálillew kerek.
Texnikalıq qarızdıń túrleri bar: "Bile turıp alınǵan" (Deliberate) hám "Bilimsizlikten alınǵan" (Inadvertent). Bile turıp alınǵan qarız – biznes sheshim. Bilimsizlikten (programmistlerdiń kónlikpesizligi) alınǵan qarız – bul tek zıyan. SQA hám kod review processleri ekinshi túrdegi qarızdıń aldın alıwǵa xızmet etedi. Sapa – bul texnikalıq qarızdıń eń jaqsı profilaktikası.
BAQLAW SORAWLARÍ:
1.ROI (Investiciya qaytarımı) kórsetkishiniń programmalıq sapaǵa qanday qatnası bar?
2.CoQ (Sapa qunı) modeliniń "Sáykeslik qunı" hám "Sáykes emeslik qunı" bólimleriniń ayırmashılıǵı nede?
3."1-10-100 qaǵıydası" biznes ushın qanday strategiyanı usınıs etedi?
4.Sapasız programmalıq támiynat bizneske qanday "jasırın qárejetler" (Hidden costs) alıp keledi?
5."Texnikalıq qarız" (Technical Debt) túsinigi neni ańlatadı hám onı tólmewdiń aqıbeti qanday?