Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew / 2-lekciya_ST

2-lekciya. Programmalıq támiynat sapası túsinigi hám anıqlamaları (xarakteristikası).

Jobası:

1.Sapa modelleri: Makkol (MakKoll), Boem (Boem) hám ISO 9126 standartları.

2.ISO/IEC 25010 standartı: Programmalıq ónim sapasınıń 8 tiykarǵı xarakteristikası.

3.Paydalanıwdaǵı sapa (Quality in Use) hám onıń parametrleri.

4.Sapa atributlarınıń óz-ara baylanısı hám qarama-qarsılıqları (Tradeoffs).

Sapa modelleriniń evolyuciyası: MakKoll hám Boem

Programmalıq támiynat sapasın tek ǵana "jaqsı" yamasa "jaman" dep bahalaw jetkiliksiz. Onıń qanday aspektleri jaqsı ekenin anıq túrde ólshew hám súwretlew kerek. Usı maqsette 1970-jıllardan baslap túrli "Sapa modelleri" islep shıǵıldı. Bul modeller sapanı ierarxiyalıq strukturaǵa bóledi: joqarı dárejeli faktorlar, olarǵa tásir etiwshi kriteriyalar hám olardı ólshewshi metrikalar. Eń birinshi hám eń ataqlı modellerdiń biri – 1977-jılı Djim MakKoll tárepinen usınılǵan "Makkol modeli". MakKoll sapanı úsh kózqarasqa bóldi: ÓNIMDI QOLLANÍW (Operaciya), ÓNIMDI ÓZGERTIW (Reviziya) hám ÓNIMDI KÓSHIRIW (Ótiw). Makkol modelinde 11 sapa faktorı bar. Operaciyaǵa tiyislileri: Durıslıq (Correctness), Isenimlilik (Reliability), Nátiyjelilik (Efficiency), Pútinlik (Integrity), Qolaylılıq (Usability). Reviziyaǵa tiyislileri: Qollap-quwatlawǵa jaramlılıq (Maintainability), Testleniwshilik (Testability), Iykemlilik (Flexibility). Ótiwge tiyislileri: Tasıwǵa jaramlılıq (Portability), Qayta qollanılıwshılıq (Reusability), Úylesimlik (Interoperability). Bul model tiykarınan áskeriy hám sistemalıq baǵdarlamalarǵa arnalǵan bolsa da, onıń principleri búgingi kúnde de aktual. MakKoll modeli sapanı tek paydalanıwshı kózqarasınan emes, al islep shıǵıwshı kózqarasınan da bahalawdı úyretti.

1978-jılı Barri Boem (Barry Boem) óziniń sapa modelin usındı. Boem modeli de ierarxiyalıq bolıp, ol sapanıń "Ulıwma paydalılıǵı"nan baslanadı. Ol sapanı úsh dárejege bóldi: Joqarı dárejeli xarakteristikalar (Paydalanıwǵa jaramlılıq, Qollap-quwatlawǵa jaramlılıq, Tasıwǵa jaramlılıq), Orta dárejeli xarakteristikalar (Isenimlilik, Nátiyjelilik, Adam-injeneriya, Túsiniwge ańsatlıq hám t.b.) hám Tómengi dárejeli (Kodtıń strukturası, oqılıwı). Boem modeli

programmalıq támiynattıń evolyuciyasına (qollap-quwatlaw hám ózgertiw) kóbirek itibar qarattı.

Keyinirek, bul modellerdiń tiykarında xalıqaralıq standart – "ISO/IEC 9126" jaratıldı. 1991-jılı qabıl etilgen bul standart programmalıq támiynat sapasın 6 tiykarǵı xarakteristikaǵa bóldi: Funkcionallıq, Isenimlilik, Paydalanıwǵa jaramlılıq, Nátiyjelilik, Qollap-quwatlawǵa jaramlılıq hám Tasıwǵa jaramlılıq. ISO 9126 uzaq waqıt dawamında IT industriyasındaǵı tiykarǵı sapa ólshemi bolıp keldi. Ol sapalılıqtı bahalawdıń ulıwma tilin jarattı hám túrli kompaniyalardıń ónimlerin salıstırıwǵa imkaniyat berdi. Biraq texnologiyanıń rawajlanıwı menen (qáwipsizlik, sáykeslik máseleleri) jańa standartqa mútájlik payda boldı.

ISO/IEC 25010 standartı: Sapanıń 8 baǵanası

Házirgi waqıtta programmalıq támiynat sapası boyınsha eń áhmiyetli hám aktual hújjet – bul "ISO/IEC 25010" standartı (SQuaRE - Systems and software Quality Requirements and Evaluation seriyası). 2011-jılı ISO 9126 nıń ornına kelgen bul standart "Ónim sapası modeli"n (Product Quality Model) 8 tiykarǵı xarakteristikaǵa hám 31 sub-xarakteristikaǵa bóledi. Bul model hár qanday programmalıq sistemanıń sapasın tolıq hám hár tárepleme bahalawǵa imkaniyat beredi.

1."Funkcionallıq jaramlılıq" (Functional Suitability) – programma kerekli wazıypalardı orınlay ma? Sub-xarakteristikalar: Funkcional tolıqlıq, Funkcional durıslıq, Funkcional maqsetke muwapıqlıq.

2."Ónimlilik" (Performance Efficiency) – resurslardan qanshelli effektli paydalanadı? Sub-xarakteristikalar: Waqıt minez-qulqı (response time), Resurslardan paydalanıw, Sıyımlılıq (capacity).

3."Úylesimlik" (Compatibility) – basqa sistemalar menen birge isley ala ma? Sub-xarakteristikalar: Birge islesiwshilik (Co-existence), Óz-ara háreketlesiw (Interoperability).

4."Paydalanıwǵa qolaylılıq" (Usability) – paydalanıwshıǵa qanshelli ańsat? Sub-xarakteristikalar: Úyreniwge ańsatlıq, Basqarıwǵa ańsatlıq, Paydalanıwshı qátelerinen qorǵaw, Interfeys estetikası, Qoljetimlilik (mayıplar ushın).

5."Isenimlilik" (Reliability) – qátelerge qanshelli shıdamlı? Subxarakteristikalar: Jetilisiw (Maturity), Qoljetimlilik (Availability), Qátelerge shıdamlılıq (Fault tolerance), Qayta tikleniwshilik (Recoverability).

6."Qáwipsizlik" (Security) – maǵlıwmatlardı qorǵay ala ma? Subxarakteristikalar: Jasırınlıq, Pútinlik, Isenimlilikti tastıyıqlaw (Non-repudiation), Eseplilik (Accountability), Autentifikaciya.

7."Qollap-quwatlawǵa jaramlılıq" (Maintainability) – kodtı ózgertiw ańsat pa? Sub-xarakteristikalar: Modullilik, Qayta qollanıwshılıq, Analizlewge ańsatlıq, Ózgertiwge ańsatlıq, Testlewge ańsatlıq.

8."Tasıwǵa jaramlılıq" (Portability) – basqa ortalıqqa kóshiriw ańsat pa? Sub-xarakteristikalar: Beyimlesiwshilik, Ornatıwǵa ańsatlıq, Almastırıwǵa jaramlılıq (Replaceability).

Bul 8 xarakteristikanıń hárbiri sapanıń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı. Proekttiń túrine qaray geybirewleri áhmiyetlirek bolıwı múmkin (mısalı, bank ushın Qáwipsizlik, oyın ushın Usability), biraq heshqaysısın tolıq biykarlaǵanda sapalı ónim jaratıw múmkin emes. ISO 25010 standartı SQA injenerleri ushın "Checklist" (tekseriw dizimi) wazıypasın atqaradı: "Biz hámme tárepti esapqa aldıq pa?".

Paydalanıwdaǵı sapa (Quality in Use)

ISO/IEC 25010 standartı ónimniń texnikalıq xarakteristikalarınan tısqarı, onıń paydalanıwshıǵa beretuǵın real nátiyjesin de bahalaydı. Bul "Paydalanıwdaǵı sapa" (Quality in Use) modeli dep ataladı. Eger ónim sapası (joqarıdaǵı 8 faktor) programmanıń ózine tiyisli bolsa, paydalanıwdaǵı sapa – bul programmanıń paydalanıwshınıń jumısın, ómirin hám biznesin qalay ózgertkeni haqqında. Bul model 5 xarakteristikadan turadı.

1."Nátiyjelilik" (Effectiveness) – paydalanıwshı óz maqsetine qanshelli anıq hám tolıq jetti? Mısalı, internet-dúkanda satıp alıw procesi pitti me?

2."Únemlilik" (Efficiency) – paydalanıwshı maqsetke jetiw ushın qansha resurs (waqıt, aqsha, kúsh) jumsadı?

3."Qanaatlandırıw" (Satisfaction) – paydalanıwshınıń programmaǵa bolǵan kózqarası qanday? Ol isenim, ráhát hám qolaylılıq sezdi me?

4."Qáwipsizlikten azatlıq" (Freedom from Risk) – programma paydalanıwshınıń ekonomikalıq jaǵdayına, densawlıǵına yamasa qorshaǵan ortalıqqa zıyan keltirmedi me? (Mısalı, medicina úskenesi nadurıs diagnoz qoymadı ma?).

5."Kontekstti qamtıw" (Context Coverage) – programma hár qıylı jaǵdaylarda (ofiste, kóshede, internet joq jerde) hám hár qıylı paydalanıwshılar menen (baslawshı, ekspert) qanshelli jaqsı isleydi?

Paydalanıwdaǵı sapa – bul eń joqarı dárejeli sapa. Programma texnikalıq jaqtan ideal bolıwı múmkin (kodı taza, qátesiz), biraq eger ol paydalanıwshınıń máselesin effektli sheshpese, onıń paydalanıwdaǵı sapası tómen boladı. SQA komandası tek kodtı emes, al "User Experience" (UX) hám biznes nátiyjelerin de testlewi kerek. Usability Testing (Paydalanıwshı menen testlew) hám Betatestlew usı sapa túrin tekseriw ushın qollanıladı.

Sapa atributlarınıń qarama-qarsılıqları (Trade-offs)

Sapanı támiyinlewdegi eń qıyın másele – bul sapa atributları arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı (Trade-offs) tabıw. Sebebi, ayırım sapa xarakteristikaları birbirine qarama-qarsı keledi. Birin jaqsılaw ekinshisiniń tómenlewine alıp keliwi múmkin. Mısalı, "Qáwipsizlik" (Security) hám "Paydalanıwǵa qolaylılıq" (Usability). Eger qáwipsizlikti kúsheytsek (uzın parollar, kóp faktorlı autentifikaciya), paydalanıwshıǵa kiriw qıyınlasadı, yaǵnıy qolaylılıq túsedi. Kerisinshe, qolaylı qılsaq, qáwipsizlik túsedi. Ekinshi mısal – "Ónimlilik" (Performance) hám "Qollap-quwatlawǵa jaramlılıq" (Maintainability). Kodtıń tez islewi ushın biz onı qattı optimallastırıp, keshlewdi, bitli operaciyalardı qollanıwımız múmkin. Biraq bunday kodtı oqıw hám túsiniw qıyın boladı, yaǵnıy onıń qollap-quwatlanıwı qıyınlasadı. Kerisinshe, kodtı oqıwǵa ańsat (abstrakt) etsek, ol sál ástelew islewi múmkin. Úshinshi mısal – "Tasıwǵa jaramlılıq" (Portability) hám "Ónimlilik". Eger programma hár qıylı platformalarda (Windows, Linux, Mac) islesin desek (mısalı, Java), biz virtual mashina qollanamız, bul bolsa tikkeley apparatlıq optimizaciyadan (C++) góre ástelew bolıwı múmkin.

SQA injenerleriniń hám arxitektorlardıń wazıypası – usı qaramaqarsılıqlardı proekttiń maqsetine qaray sheshiw. Eger biz bank sistemasın qursaq, qáwipsizlik birinshi orında, qolaylılıq ekinshi orında boladı. Eger biz oyın qursaq, ónimlilik hám qolaylılıq birinshi orında. Sapa – bul kompromissler óneri. Hámme jerde "ideal" sapaǵa jetiw múmkin emes (hám ekonomikalıq jaqtan aqlanbaydı). Biznes ushın "Jetkilikli dárejede jaqsı" (Good Enough) sapanı anıqlaw hám sonı uslaw zárúr.

BAQLAW SORAWLARÍ:

1.MakKoll hám ISO 9126 modelleriniń tiykarǵı ayırmashılıǵı nede?

2.ISO/IEC 25010 standartındaǵı "Ónimlilik" (Performance Efficiency) xarakteristikası qaysı aspektlerdi qamtıydı?

3."Paydalanıwdaǵı sapa" (Quality in Use) menen "Ónim sapası" (Product Quality) arasındaǵı baylanıstı túsindirip beriń.

4."Qáwipsizlik" hám "Paydalanıwǵa qolaylılıq" (Usability) arasındaǵı "Trade-off" (qarama-qarsılıq) qalay kórinedi?

5."Qollap-quwatlawǵa jaramlılıq" (Maintainability) sapa xarakteristikası ne ushın uzaq múddetli proektlerde eń áhmiyetli bolıp esaplanadı?