Толь бүрдәлһнә зарчм болн толин тогтац

1. Тольд орсн толһа үгмүдиг хальмг келнә цаһан толһан диг-дараһар бәәрлүлҗ, өдгә цагин бичлһнә дүрм-зокалар бичсмн. Дөрвлҗн хавсрт хашалҗ толһа үгин тодрха биш эгшгүдинь сергәҗ кирил үзгәр һальглҗ бичүвидн: ар зергләнә тодрха биш эгшгиг ы үзгәр, өмн зергләнә эгшгиг е үзгәр темдглүвидн, үлгүрнь: авдр [авдыр], бат [баты], гөңгн [гөңген]. Хамҗн шүргҗ һардг җ, ч, ш хадврин хөөн тодрха биш эгшгиг и үзгәр темдглүвидн, үлгүрлхд: аҗл [аҗил], бичг [бичиг], харшлх [харшилхы].

Тәәлвргдҗәх толһа үглә холвата цуг бәрмт материал толин өгүлл (статья) бүрдәнә. Толһа үгин кесг салвр утх-чинрнь нег-негнәсн хавсрта араб тооһар дараллад салһгдсмн. Тәәлвр өггдҗәх толһа үгин өгүллин хамгин сүүлднь, һуунцг (ромб) ◊ темдгин хөөн келц үгмүд өгч, утх-чинринь илрүлҗ тәәлвр кеһәд, бәрмт җишә дахулҗ өгсмн, үлгүрлхд:

нүдн [нүден] 1) харана эрктн; нүднә цецгә, нүднә хонц, нүднә зовк; нүдән ирмх, нүдән бүлтәлһх; нүдн әәхәс биш, һар әәдмн биш — үлг.; нүднь бүлтхр, чикнь сертхр — тәәлвр. (туула); Энүнә барун нүдн ик хальр болдг билә. — Илюмжинов Н.; 2) нүднә харан; нүднә харан тату; Нүднә харань му болв чигн зәрм көгшд дегтрмүд умшхдан йир дурта. — Хальмг үнн; 3) хәләвр, хәләмҗ; эн кергин төлә сән нүдн кергтә; 4) көзр. юмна нүдн; көзрин нүдн; 5) юмнд кесн нүкн; шүүгүлин нүдн, гөлмин нүкн; 6) урһмлын болн әмтәнрин нердин тогтацд: үкр нүдн (земш), хөн нүдн (цецг), улан нүдн (заһсн); ◊ нүдн өвдх дурго болх; Сән болҗ, эн гер үзхнь нүдм өвдәд бәәдг билә — Басңга Б.; нүд чичм харңһу таш харңһу; Нүд чичм чигә харңһу намрин сөөһәр Боврг Ольдан хотнд күрәд ирв. — Дорҗин Б.; нүдн чирмх хоорнд (зуур) агчмд, дарунь; Нүдн чирмх хоорнд хамтрлң бүрдәһәд оркҗ болш уга. — Манҗин Н.; нүдн-амн болх килмҗлх, харҗ хәләх, тус болх; Бичкдүдичинь эмгн чигн өдрт нүдн-амн болад, гертән хәләһәд бәәх. — Куукан А.

2. Толһа үгиг дахулҗ тәәлвринь кесн бәәнә. Дарунь үгин тәәлвриг батлҗах олн зүсн үгин ниицлһс, давхр үгмүд, тогтурта ниилмҗ үгмүд, үлгүр, цецн үг, тәәлвртә туульс болн урн үгин үүдәврмүдәс, амн зокъялмудас, газет, седкүләс, өдгә хальмг келнд буулһсн тод бичгин дурсхлмудас иш татҗ җишә бәрмт өгүвидн:

гер 1) күүнә бәәдг бәәрн, гер-бәәрн; ишкә гер, модн гер, шавр гер, чолун гер; 2) өрк-бүл хамг өлг-эдтәһән; Гер-бүл салад, салврад бәәснәс му юмн уга. — Балакан А.; герин эзн, герин күн; Манҗин герин күн йирин бийнь медәд, цә чанхар белдв. — Дорҗин Б.; 3) герин эдл-аху болн мал; Эн дун мел туслң энүнә тускар, өөрхн улсасн, эк-эцкин гер-малас удлго эн салхин тускар һарһгдсн мет болв. — Илюмжинов Н.; 4) үр; зөгин гер, шовуна гер; 5) юм тәвҗ хадһлдг гер; утхин гер, козлдурин гер, селмин гер; 6) шишлң юмна төлә белдсн гер; амрлһна гер, төрлһнә гер; ◊ гер-мал болх өрк-бүл өндәлһх; гер шүдн өмнк, хаздг шүдн

өнчн [ончин] 1) эк-эцк уга, өнчн-өвү; өнчн көвүн; өнчнә кишгнь өвртнь — цецн үг; Үзң Алдр хаани көвүн, үйин өнчн Җаңһр билә. — Җаңһр; Нег хотна әмтнә нилчәр энүг Баһ-Дөрвдә өнчн күүкдин герт орулцхав. — Илюмжинов Н.; 2) өрәсн, һанц; өнчн бор төлг, өнчн урһа модн; Эн улсла харһҗ йовх Буван ард өнчн бор хурһн мәәләд дахсиг бас медә йовна. — Сян-Белгин X.

дарх [дархы] 1) күүчх, уга кех; дәәсиг дарх; Кемр хортн дәврхлә, терүг дарх зер-зев маднд олдх гисн йортаһар кедг. — Хальмг үнн; Хөвтә җирһлин үнн хортыг дарад диилв. — Саңһҗин Б.; 2) юмнд тииз тәвх; тииз дарх; 3) юм нуух, бултулх; һазрт дарх; 4) сөңг әркиг бәрчкх; Тер йөрәлин хөөн сөңгән нег кииһәр дарчкад, толһаһан зәәлв. — Зүркни таалар; ◊ өндг дарх һууҗмул һарһхин төлә шовун өндг деернь суух; насан дарх насан баһрулх; ууран дарх ууран бәрх; дөрә боран дарх күч-йосан медүлх, даҗрх

улһ (уулһ) [улһы] хууч. һал маңнад, юмна түрүнд йовҗ дәәллдг церг; улһ церг тальвх; Увш-хун-тәәҗ уулһ уралан тальвҗ. — Сарин герл

3. Толһа үгин дотрк сала утх-чинриг бәәрлүлхд, теднә даралҗ үүдсиг учртан авч, экләд бодта, шуд утхинь, дарунь шилҗсн утхинь заасмн:

урудх [урудхы] 1) дорагшлҗ йовх; уул урудх; 2) урудҗ йовх; һол урудх, сала урудх, сальк урудх; Сальк өрәд чигн, урудад чигн шатна. — Хальмг үнн; 3) шилҗ. урмд уга болх; Зөрг-урмд уга, урудсн Гасан зогсчана. — Илюмжинов Н.

сергәх [сергәхе] 1) унтсн кү серүлх; нөөрәс сергәх; 2) согту күүнд ухан-серл орулх; согту кү сергәх; 3) шилҗ. шинәс төр босхх; Өцклдүр мадн дәкәд эн төриг шинәс сергәҗ, юн кегдсинь медхәр күүндүвидн. — Хальмг үнн; 4) шилҗ. юм босхҗ сергәх; эдл-аху шинәс сергәх

4. Эн тәәлвр толиг «Хальмг-орс толин» (М., 1977) ул сүүр деер зокъяҗ бичсмн, яһад гихлә мөн толин хальмг үгмүдин цеснь (үглүрнь, словник) болн хальмг келнә бәрмт материалнь өргнәр олзлгдсн болна. Зуг хәр, талын келнә кесг нер томья үндстә үгмүдиг орулсн угавидн. Эдү мет үгмүдин, бас нер томьян хальмг орчуллһинь «Орс-хальмг толяс» (М., 1964), тәәлвринь С. И. Ожеговин («Словарь русского языка», М., 1982), («Новый словарь иностран-ных слов», М., 2006) тольмудас олҗ умшч болхмн. Дәкәд болхла, уул хальмг келнд Ё, Җ Р, Ф, Щ үзгәр эклсн үгмүд угад тиим, икңкдән һазадын келнә үгмүдиг тольд орулсн угавидн.

Хәрнь кезәнәс, XVII зуунас авн орҗ ирҗәсн, тооһарн баһ биш орс үгмүд хальмг келнд шиңгрәд, хальмг келнә үгин саң байҗулад, көрңднь үлдсмн. Хүврәд хальмгшрҗ одсн тиим үгмүд эн тәәлвр тольд ирлцңгү орм бәәрән олсн бәәнә, үлгүрнь:

җалв [җалвы] көлснә мөңгн; көдлмш эс кесн күүнд җалв бас бичдвт? болҗ күүкн алмацв. — Балакан А.; көдлмш бәәв чигн, селәнәхн җалван цаг-лань авлго түрлдәд бәәцхәнә. — Хальмг үнн

җиләтк [җиләтке] күүкд өмсдг ханцн, зах уга ахрхн дотр хувцн, камзол; Теднә күүкднь цуһар камзол (җиләтк) бийснь сән дурар тәәләд, уга кеһәд хайчкв. — Эрнҗәнә К.

сииц [сиице] көвң кенчрин гиигн эд; Сииц көшгин ца бийәс шаһаҗ хәләсн эмгнд эн гиич ямаран күн болҗахинь эн келән; өгв. — Илюмжинов Н.

аһурцг [аһурцыг] утулң ноһан һарудын темсн, хаяр; давслсн аһурцг; Тарвс, һу, хавг, аһурцг, адамч, мәңгрс, нань чигн темс хулдна. — Хальмг үнн

лавк [лавкы] юм-күм хулддг ик биш делгүр; Манахс ирхәс ода чигн цаг бәәнә, лавк орад, невчкн кампадь-балта авх кергтә. — Хальмг үнн

күүтр [күүтер] ик биш селән; орс күүтр, күүтрин әмтн; Эн күүтр деер Лари Корниенко Григорий орста хоюрн Күрлт селәнә орс баячудын мал хәрүлнә. — Сян-Белгин X.

устг [устыг] ик ова өвсн; устг өвсн; Захарнь зерглүләд овалад орксн сүрл, өвснә скирдс, устгуд, ковньг то-томҗ уга товрутна. — Эрнҗәнә К.

чееньг [чеениг] 1) цә буслһдг бәрүлтә сав; Тиигҗ келәд, көвүн төмр чееньг цө деер тәвв. — Илюмжинов Н.; 2) һар-нур уһадг бәрүлтә бичкн сав; Бата бичкн көк чееньгтә ус авад, хойр залуһин өөр одад, һар деернь ус кеҗ өгв. — Эрнҗәнә К.

ярм [ярмы] царин күзүнд зүүдг модн хамуд; цариг ярмд зүүх; Йовсн хаалһмдн хату билә, яду болн чагчм билә. Йосн манд уга билә, ярм күзүнд өлгәтә билә. — Лееҗнә Ц.

5. Өдгә цагт өргнәр, идвктә керглгддг үгмүдәс нань, хая ховр олзлгддг, мартгдад хуучрсн, өөрд-хальмгин бичгин келнд болн дурсхлмудт харһдг үгмүд эн тәәлвр тольд орсн бәәнә:

аҗрһ [аҗирһы] II хууч. ишкә герин терм, унь кедг модч урна ширә

аҗрһ [аҗирһы] III хууч. кезәнә гем һарһсн күүнд көлднь зуудг модн кев; хоңһр аҗрһ

инҗ [инҗи] хууч. эк-эцкнь күүкән мордулхднь өгдг өлг-эд; күүкнә инҗ; инҗинь икәр, ирдгинь баһар — цецн үг; Инҗ гисн күүкнд өгсн гер, мал, өлг-эд, мөңгн, урд цагт деернь кесг күн (дахуль) чигн. Күүк дахсн хамг юмн цуһар инҗ. Кичгә Т.

цанид бурхн-шаҗна гүн номин деед сурһуль; цанид дацң, цанид чөөр; Цанидт арвн җил болад, зууһин равҗамб болхд нег чигн үг эс алдснднь бүгдәр бас һәәхәд, алдр нернь дуурьсв. — Сарин герл

6. Одаһин хальмг келнд әдл дуудлһта, әдл бичлһтә, зуг утх-чинрәрн йилһәтә, зәрмнь һарлһарн чигн оңдан үгмүдиг тус-тустнь салу толһа үг болһҗ ром тооһар темдглҗ орулувидн:

шор [шоры] I 1) хойр талан хурц иртә, утх мет, зевсг; бууһин шор; 2) хурц үзүртә, чичәд хатхдг зевсг, җид; Йисн алд хар шоран суһ татад авб. — Җаңһр

шор [шоры] II му үүл, хар мер, гүрм; ◊ шор муута муульта, гүрмтә; шор үзх муулян үзх; шор мөрт даалһх болснь болг гих

шор [шоры] III 1) мах хатхҗ авад шардг зевсг; шорт мах хатхҗ шарх; 2) белг бәрхд керглдг һурвн талта, хурц үзүртә бичкн модн; Нег кү кеһәд, мөрн деер мордулад, шор модар җид кеҗ өгәд, хойраһинь хурмшин тасрха деер тәвәд, Дамбин хотна ар бийд Бор нур тал хәләһәд тәвв. — Сян-Белгин X.

шор [шоры] IV харач өндәлһдг шуург модн

дүүрх [дүүрхе] I дүүрң болх; зовлһ чанхла хәәсн дүүрдг, зовлң санхла чееҗ дүүрдг — үлг.; Альмн, кедмн, чииһин моддар сала судл цуг дүүрч көкрнә. — Эрнҗәнә К.

дүүрх [дүүрхе] II эмәлин өмн суулһх; Күүк дүүрх көвүг көк бор мөрнә эмәлин ард суулһад... — Эрнҗәнә К.; Дүүвр бат мөңгн эмәлин өмн дүүрч ирәд... — Җаңһр

дүүрх [дүүрхе] III үкрин үснь ширгәд чилх, саагддган уурх; намр болхла, үкр дүүрв

7. Утх зокъялын келнд орҗ одсн айлһин үгмүдиг толһа үг болһҗ тәәлвр кеҗ орулувидн:

бедр [бедер] бузав. суулһ, көнг; Һаза бәәсн бедрмүдтә чаһриг герт орулад, өвгн-эмгд авхулад, Манҗ дү көвүнәннь керг-үүл йөрәлһнә. — Манҗин Н.

серньг бузав. хустг; Ахнр, зогсчатн, хүүрә серньг нанд бәәнә. — Санган Л.

мааклх [мааклыхы] бузав. мааслдх, девсх; Зәрминь мааклад, киискәһәд йовад йовна. — Җаңһр

донҗг [донҗиг] дөрв. утулң бийтә цә кедг сав; Маңһдур өрүнднь ах дү хойр Нармад нег хуһлм һуйр, нег донҗг цә авч ирв. — Бадмин А.

биил дөрв. ценг; дөрвн аагта биил; Бийнь күрз, биил авад, хошан ора деернь һарад, бүркәһинь дорагшан холвлв. — Нармин М.; ◊ усн деер бииләр бичснлә әдл болх эс болхнь кен медлә

чинчә дөрв. әмтин бичкн зурмн; Альков, йоста аңһуч болхла, келич үүгинь юн гиҗ нерәддв? Чинчә гисн хәрү өгчәнә. — Бардан Э.

мәәрг [мәәрег] торһ. 1) мука, мукарсн; мәәрг сүк; 2) шилҗ. муңхг, тоңкун

наксх [наксыхы] торһ. өвдгән дарад, нуһлад биилх

кирмх [кирмехе] торһ. махиг үүрмгәр ишкх; мах кирмх

8. Хошадлад керглгддг, орм-бәәрәрн тогтмл давхр үгмүд онц салу өгүллд (статьяд) өггдҗәнә:

идән-будан хош. диг-даран уга, саму; әмтн идән-будан болҗ оч; ◊ идән-буда кеһәд хайчкх хутхад, холяд тарачкх; Одак бер эн гер дотркиг идән-буда кеһәд хайчкҗ. Альчурм олдхш... — Бадмин А.

төрл-садн [төрел-садын] хош. төрл-төрскн, өөрхн улс; төрл-садна холнь сән, түлән-усна өөрхнь сән — цецн үг; Теднд төрл-төрскн улслаһан харһх дурн йир икәр күрдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

хов-җив хош. хов, хов-худл; Ик сурһуляс көөҗ әрлһтн, терүнә ормд орх, йосн чик седклтә кү би олҗ өгнәв гиһәд, хов-җив күргәд йовдг күн Анҗа. — Эрнҗәнә К.

хур-чиг хош. хур-боран; Хур-чиг уга, хаврин чилгр өдрмүд зогсхла, тәрәчнр көдлмшән кесг өдрин эргцд төгсәхнь лавта. — Хальмг үнн

9. Һанцарн биш, даңгин ямр нег ирлцңгү үглә ниилҗ керглгддг ниицл үгиг толһа үг болһн, арднь давхр цег тәвәд, утх-чинриннь тәәлвр кеһәд бичсмн, үлгүрлхд:

ка: ка тусх уга болх, каарх; Ка тустн, цуһар нег ухата һәәнр бәәҗл эднтн. — Эрнҗәнә К.

дүңлә: хар дүңлә өр цәәхин өмн, йир эрт, хар өрлә; хар дүңлә босх; Бууһан авад, бийдм бүдүн күзү үзүләд, сетрәлсн төлгим, хөөнәм кишгиг, өрүн хар дүңлә, цаг биш цагла булаҗ авад алҗ идв. — Сян-Белгин X.

чилм [чилем]: чилм хар тас хар; чилм хар мөриг чи бид хойр кезә хазарлхмб? — тәәлвр. (сүүдр); Чилм хар бүшмүдән өмссн, толһа деерән ик хар шааль альчур көдрсн... — Эрнҗәнә К.

10. Чинрлгчин уңг сүүр деер олн тооһин -чуд, -чүд, -нр, -с залһвр авад, шин үг бүрдәҗ, цуглулгч утх-чинр илтгҗәх үгиг толһа үг болһҗ мөн салу өгүллд (статьяд) өгсмн:

цаһачуд тууҗ. хүүвин йосна өмнәс босч дәәлдсн цаһана церг; Яһҗ? Юн болҗ? Яах билә. Цаачн цаһачуд орад аашдгҗн. Боран селәһәр, Зурмтар цаһана церг орҗ ирсн бәәнм. — Бембин Т.

бөдүчүд нас күцсн улс, бөдүн улс; Усна көвәһәр көл нүцкәр гүүҗәх бичкдүд бәәтхә, энд амрчах бөдүчүд чигн хамхрха шил-чолунд бийән шавтаҗ чадх гиҗ, оньдин саг бәәнәч. — Хальмг үнн

бичкдүд [бичикдүд] баһ наста көвүд күүкд; бичкдүдин эмч; Мини гергн, Ноостын гергн бичкдүдтәһән ирв. — Тачин А.

икчүд нас күцсн улс, бөдүчүд; хотна икчүд; Бидн, икчүд, бас хот эдлвидн. — Илюмжинов Н.

медәтнр [медәтнер] цугл. наста улс, көгшд, эмгд-өвгд; медхәр седхлә, медәтнриг соңс — цецн үг; Кезәнә хальмг медәтнр әркиг шин өрмлә хамднь эдлдг бәәсмн, терүнә хөөн эднд хот эдлх чигн, унд хәрүлх чигн дурн күрдмн биш, эдн цадхлң бәәдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

нилхс [нилхес] шинкн төрсн күүкд; Бата өмнәһүрн нилхс теврсн улс йовх болһнд өңгәҗ хәләнә. — Эрнҗәнә К.

11. Нег уңг сүүртә, зуг оңдан залһврта хойр хүвлвр үгиг салу-салуднь толһа үг болһад, негинь, үлү идвктәһинь, тәәлврләд, наадкднь хәлә гисн темдг тәвәд, ямаран чигн тәәлвр өгсн угавидн:

индслх [индеслхе] индстх хәлә

индстх [индестхе] хурһарн индслх; маңнаһарнь индстх

җавадх [җавадхы] җавсадх, җивсәдх; Эн мана кишванр дегтрән бардмнад җәвәдлә бәәҗ, тенүнд бийснь хаалһ зааҗ өгв. — Эрнҗәнә К.

җавсадх [җавсадхы] җавадх хәлә

җоодмг [җоодмыг] торһ. атх үсн, ноосн

җоомг [җоомыг] дөрв. җоодмг хәлә

12. Келлһнә хүвсмүд (эс гиҗ үгмүдин әәмг) болн теднә утх-чинрин — тәәлвр.

1. Бәәлһнә нерн нег тоодан, нерлгч киисквртән өггдсн бәәнә:

гиич әәл хәәҗ ирсн күн, әәлч; ирсн гиич хәрдг, орсн боран гиидг — үлг.; Үдин хөөн күндтә гиичнр Хальмг Таңһчин хотл Элст балһснла таньлдв. — Хальмг үнн

одн [одын] теңгрт герлтҗ, цег болҗ үзгддг бодис; Теңгрәс нег одн киисәд, ардан утар татад солңһтрад одв. — Сян-Белгин X.

така теҗәмл герин шовун; күүкн така, эр така, такан өндгн, такан махн; өлн такад зарм зүүднднь ордг иецн үг; Нег дәкҗ эр така бийдән иньг хәәһәд бавухаһур ирнә. — Хальмг туульс

2. Чинрлгч нерн, эс гиҗ юмна шинҗ темдг зааҗах үг тер кевәрнь орулгдв:

бат [баты] 1) чаңһ, бек; бат деесн; үгин ахрнь сән, дееснә батнь сән — үлг.; 2) шилҗ ицгтә, нәәлвртә, итклтә; бат үг, бат түшг; ◊ бат одн астр. Алтн һасн одн; бат цаһан модн бот. агч модн

сән 1) му гидгин зөрүд чинртә үг; му биш, һәәвһә; сән зәңг, сән күн, сән өдр; сән мөрнд эзн олн, сән күүнд үүрмүд олн — үлг.; Би бас эндр сән зәңгтә йовнав! — Яшкулов В.; ◊ сән тавта зөвәр хальң; Җимбин Монцхр зөвәр сән тавта болчксн, ода караг бәәдлән һарһҗана. — Амр-Санан А.; сән атна дүр һарһх ик сана зүүһәд, бийән әвртә күүнд тоолх; Довднтн, селәнә хүүвин ахлач болхларн, сән атна дүр һарад, сеңкәһәд бәәҗ. — Дорҗин Б.

алг [алыг] 1) мал адусна хольгдсн өңг-зүсн; цоохр, эрәтә; алг дааһн килһсн хашата — тәәлвр. (нүдн); Күүкн алг-хар нүдәрн әрә медг-үлг инәһәд, ормдан суув. — Эрнҗәнә К.; 2) урһмлын, шовудын нернә тогтацд: алг нүдн цецг, алг нуһсн, алг шаазһа

көк [көке] һол өңгүдин негнь; цеңкр; көк теңгс, көк утан, көк торһн; Көк нуурин тус өмн бийд әәмшгтә тоосн бүрд гиҗ һарчкад, цуунглад бәәв. — Сян-Белгин X.

шар [шары] I 1) алтн өңг, алтн мет өңгтә; ◊ шар нарн сәәхн, мандлсн алтн нарн; Орчлңгин шар нарн ут-ут алтн шар бдгудын делгү деләд, дүңгәһәд һарад ирв. — Эрнҗәнә К.

3. Чинрлгч нерн ардан -хн, -втр, -вцр, залһвр авад, илдкҗәх утх-чинрән сулдхана, тегәд иим чинрлгч нериг толһа үг болһҗ орулувидн:

муухн [муухын] муувтр, мууцр; Эн 1940 җилд бичҗ авгдсн муухн грам-запись болвчн, эн дуудын күргсн ач-туснь берк, цань уга ик чинртә болв. — Илюмжинов Н.

көквцр [көкевцер] юмна өңгнь баахн көк; Эн кемд Ингә аавин һарин хурһд дорас көквцр өңгтә нәрхн утан цоонглад һарч ирсиг бидн үзүвидн. — Илюмжинов Н.

4. Бәәлһнә нернә сүүр деер -т, -та, -тә залһвр авч бүрдсн чинрлгч нерн толһа үг болв:

кеелтә хусрң биш, кеелтсн, кевләдән ургта болсн (мал); кеелтә һунҗн, кеелтә хөн, кеелтә яман, кеелтә гүн, кеелтә мегҗ һаха; кишгтә күүнд кеелтә маштг — үлг.; Үвл көтрәд уга бәәтл, хавта бәәрнәснь хөд көндәдг, оратсн йовһн боранла харһдг, һарл болсн кеелтә хөд хаалһдан зовдг. — Сян-Белгин X.

цаста цасн икәр орсн, цасн иктә; цаста үвл, цаста хаалһ; Сивр ик цаста һазр, үвлин цагт бичкдүд цанар, лыжәр дошдг. — Хальмг үнн

шуугата шууган иктә, ниргәтә; Бидн чигн баһдан олн хурсн шуугата нәәрт одхинь гиһәд йовдг биләвидн. — Эрнҗәнә К.

5. Йирин ямр чигн залһвр авч бүрдсн чинрлгч нерн толһа үг болҗ орв:

җорасг [җорасыг] җора мөр унхд дурта; жомбаһас талдан хот уухшив, җораһас талдан мөр унхшив — үлг.; «Уухуга бәәҗ цәәсг, унх уга бәәҗ җорасг» гидг үлгүр дотран санчкад, Муузра хойр ааһ уучкад, тотхад зогсв. — Эрнҗәнә К.

халурхг [халурхыг] халуч, бийән бәрҗ чаддго; Күчн, зөрг, эв-дов һурвн бөк күүнд эркн кергтә. Эдн цугтан Балтгт бәәнә, зуг эн дегд халурхг. — Бардан Э.

монтхр [монтхыр] бомбһр, моһлцг бәәдлтә; монтхр толһа, хату монтхр шавр; Хойр монтхр халхаснь цусн дусн гисн болна. — Эрнҗәнә К.

6. Үүлдвр үгиг иргч цагин причастии -х янзарнь бичүвидн:

алх [алхы] II) әминь таслх, уга кех; мал алх, аңһуч чоныг алв; Батаһар хойр көләснь татулҗаһад, өрчлҗ алад, герт орулв. — Эрнҗәнә К.

таварлх [таварлыхы] амр бәәх, санамр бәәх; Хавр ирәд, дулан-бүлән болхла, тер цагт таварлҗ болҗана. — Дорҗин Б.

ясрх [ясырхы] 1) чикрх, диг-дараһан олх; Дәәнә хөөн Ховңгин (Кубаня) һазрт җиирәд, җирһл ясрад бәәв. — Илюмжинов Н.; 2) эдгддгән орх, сән болх; Көөрк, ясрад, өсәд босхла, күчтә гидг күргн болх. — Яшкулов В.

7. Үүлдвр үгин янзин залһврнь үг үүсклһнә шинҗтә болхла, тиим үүлдврин янзиг толһа үг болһҗ орулсмн:

баһрах [баһрахы] 1) хасулх, бичкрүлх; махна үнинь баһрах

баһрулх [баһрулхы] 1) хасх, цөөкрүлх; көдлдг цаг баһрулх, һару баһрулх; 2) ахрдулх, кисх; деесиг баһрулх; 3) баһ болһх; эн тиирцг таниг баһрулҗана

шаалдх [шаалдыхы] нег-негән иртә хурц юмар шаах; Хар седклтә дәәсд халдад, шаалдад дәврв. — Хальмг үнн

шаалцх [шаалцыхы] иртә хурц юмар нег-негләһән шаалдх; Шар-цоохр армарн эвтәһәр шаалцад бәәв. — Җаңһр

цокгдх [цокыгдыхы] 1) юмнд цокулх; толһаһарн цокгдх; 2) күүчгдх; 3) тәрә (буудя) цокулҗ авх; ◊ хурт цокгдх хурт бәргдх; хаалһд цокгдх хаалһдан көшәд муурх, цуцрх

үкүлх [үкүлхе] 1) үкхднь күргх; Келсн сән үгән мартҗ, кесн ик андһаран гееҗ, намаг юңгад үкүлнәт? — Калян С.

8. Бәәлһнә нернә тоод шилҗҗ орад, өргнәр керглгддг болсн -дг, -гч залһврта үүлдвр нериг (причастиг) толһа үг болһувидн:

татдг [татдыг] бичгин ширәһәс, эс гиҗ юм хадһлдг үкүгәс татад авдг яршг; Ахлач үкүгиннь татдгас эләд бәәсн цаһан мөңгн цокарта хар модн һанз һарһад өгв. — Эрнҗәнә К.

сегсрдг [сегсердыг] нухсн һуйриг таслад, буслсн уснд тәвәд болһсн хот (уснас шүүрдҗ һарһад, сегсрәд, өрм, тос тәвәд иддг)

чичрдг [чичирдыг] II ээм-даларн чичрәд биилдг би; Зуни һаң халунла өдрин дуусн биичнр чичрдг көштлән биилдг билә. — Хальмг үнн

иргч [ирегчи] ирх цаг; Әрәсән тууҗнь туурмҗта, иргчнь сарул сәәхн. — Хальмг үнн

13. Тоолгч нерд (амр, дарана, хувагч, цуглулгч) онц салу толһа үг болһҗ өрвлгдв:

арвн [арвын] 1) үндсн тоолгч нерн, арвн гидг то; арвн өдр, арвн хонг; 2) ниицл үгмүдин тогтацд; арвн наста күүкн, тавн хонга болзг; 3) ол дәкҗ, кесг дәкҗ; ааһ цә уутл, арв хүвлх; әәмтхә күн арв дәкҗ үкдг — цецн үг; 4) хууч. арвн хуучна цага хальмгудын нутгин әңг; арсна әңг

арвдгч [арвыдгчи] дара тоолгч нерн, арвдк; арвдгч сар; Әәдрхнд ирәд, саак арвдгч һармас кермд сууҗ авад, Иҗл өөдләд һарв. — Эрнҗәнә К.

арвулн [арвулын] цугл. цуглулгч тоолгч нерн; бидн арвулн ирүвидн; Аадаг арвулн мордулҗ — тәәлвр. (махла өмсх)

арвад 1) хувагч тоолгч нерн, арвад шаху; арвад җил өңгрв; Бор нуурин өмн бийд, арвад дууна һазрт, Харалҗнд Цекрә Балдна хотн, хөр шаху өрк. — Сян-Белгин X.; 2) арвадар салу-салу

13. Орч нер үгиг нег болн олн тооднь нерлгч, төргч киискврәрнь толһа үг болһҗ өгүвидн:

би I нег тооһин 1 -гч нүүрин орч нерн; Би чамур сөөдән нисч ирнәв, гиҗ Бавуха хәрү өгнә. — Хальмг туульс; ◊ бив гих бийән сәәнд тоолх; бив гисн һанцарн, бидн гисн оларн — үлг.

мини би гисн нүр орч нернә төргч киискврин янз; мини эк-эцк; Әм авр, хәәмнь, мини үрнләм әдлмч... — Сян-Белгин X.

бидн [биден] олн тооһин 1-гч нүүрин орч нерн мадн; чи бидн хойр; Тәрә хуралһнд бөдүн улсла хамдан бидн чигн, сурһульчнр, орлцувидн. — Илюмжинов К.; Бичкдүд һочкнад инәдтхә, биднә седкл байсатха. — Калян С.

мана I бидн гидг олн тооһин нүр орч нернә төргч киискврин янз биднә, мадна; мана орн-нутг, мана гер; Тадн болхла, эңкр мана бичкдүд, күслдән күрхәр уралан зөрх зөвтәт. — Хальмг үнн; ◊ мана һара күн уха-санаһарн негн; Эннь мана һара күн. — Басңга Б.

13. Үүлдвр орч нериг иргч цагин -х янзарнь толһа үг болһв:

иигх [иигхе] иим кевәр уулдх; чамаг иигхичнь медсн угав; Ээҗ, эн юңгад иигснь энв? — Җаңһр

тиигх [тиигхе] тиим кевәр үүлдх; тиигәд чигн ке, тиигҗ келҗ болшго; Зөвтә, зөвтә, кезәнә тиигх бәәсмн, гилдҗ шууглдв. — Эрнҗәнә К.

13. Нареч (цаг, орм зә, учр-уршг заагч үг), тер тооднь залһвр авч үүдсн, бий даасн толһа үг болҗ тольд орв:

асхн [асхын] ора, ора цаг; Наадад негхн асхн шүлг бичәд оркна болһнч. — Эрнҗәнә К.

асхар ора, асхн болсн цагт; асхар болсн йовдл, асхар ирх, асхар көдлх; Нег дәкҗ асхар терүн тал хуучн нәәҗнь ирҗәнә. — Илюмжинов Н.

баһар баахнар, бичкнәр, баһ-саһар; хот баһар эдлх, алвн баһар хурагдв; Баһ-саһар медүв гиһәд, харулч хойр хар күмсгән деегшән хурав. — Инҗин Л.; Зуг, харм төрхд, энд хаврин сармудт хур-чиг баһар орад, урһц мууһар һарв. — Хальмг үнн

өңгәр 1) мөңгн угаһар; өңгәр өгдг эм; өңгәр эд хөөнән өрн — үлг.; Төрүц өңгәр патьр өхг арһ маднд уга. — Хальмг үнн; 2) хара зөңдән, ки; Күүкән нам өңгәр зоваҗах бәәдлтәв. — Эрнҗәнә К.

13. Зәңгин тогтацд орҗ, туслгч үүл күцәҗәх үгмүдиг (хөөт үг, холва, хүвс, айлг үгмүд) цуг эдниг тәәлвринь өгч толһа үг болһв, үлгүрлхд:

алднд [алдынды] хөөт үг; 1) кемд, үйд; үдин алднд, эн алднд; Үвләр төрсн хурһд хавртнь ноос өгх деерән, намрин чилгч алднд теднд көг тәвәд, хаврар хурһлулҗ болхмн. — Сян-Белгин X.; 2) шидр, өөр, хол биш; кеер хоша алднд; Тегәд тер бийәрн Киевин алднд зәңг-зә угаһар геедрҗ одсмн. — Илюмжинов Н.

зугар зөрүд холва; эврә туһлта үкрән Дамб күүнә маляһас сольшго, зугар эврә маляһан күүнә туһлта үкрәс өгшго. — Сян-Белгин X.

кемр [кемер] бооцгч үлмә зәңгин холва; Кемр би энүг геехлә, намаг хаҗ алх болҗ әәлһлә. — Илюмжинов Н.

биз [бизе] бәәмҗ хүвс; маһд, хә биз; тиим чигн биз; «Түрд хаани бәәшң биз», гиҗ санад... — Җаңһр; Эҗго һазрт алчкад, көтлвринь чигн авад одх биз? — Сян-Белгин X.

пө, пө-ө бахмҗ төрх цагт келдг айлг үг; Пө, мини әәмг алвт иим өнр-өсклң болхви? — Хальмг туульс; Пө-ө, эдн басл әвртә нертә улс болна билтәл. — Эрнҗәнә К.

XVIII. Хасч бичсн шишлң темдгүдин цәәлһвр. Шишлң темдгүд олн зүсн болна. Эдн цугтан толһа үгин тәәлврин өмн тәвгдсн бәәдг. Иим темдгүд тәәлвр кеҗәх үг альд, юуна халхар керглгддг, келнә ямаран нәәрүлһд олзлгддг, ямр айлһин болдг, бас нань чигн юм зәәдг болна (хасгдсн үгмүдин цес хәлә):

аак 1) дөрв. экүрн хандлһн; Муузран дару мана аак гемтв. — Эрнҗәнә К.; 2) торһ. эцкүрн, эс гиҗ ахурн хандлһн; Бааҗа аак хойр таниг дуудулв. — Зүркни таалар

бүшкүр көгҗ. үләҗ, ду һарһдг көгҗмин зевсг; бүрә бүшкүр, биив бүшкүр, хулсн бүшкүр

күрд [күрде] шаҗ. модар, эс гиҗ төмрәр кесн эргүлдг кеңкрг зевсг; Аръябалан, Цаһан Дәрк Гегәнә, нань чигн шүтәнә модар, төмрәр кесн күрд энд үзҗ болхмн. — Хальмг үнн

дарһ [дарһы] тууҗ. 1) хотна ах; толһач; хотна дарһ; 2) толһач; Дүүвр Җилһнәр дарһ тальвад. — Җаңһр

за бот. элстә, чолурхг һазрт урһдг бут модн; За гидг түләһән түләд, зандн улан цәәһән чанад... — Җаңһр

шоңхр [шоңхыр] зоол. шүүрг махсг шовун; шовун болвас шоңхр болдго — үлг.; Кезәнә нег хаанд дурта шоңхр шовун бәәҗ. Эн хан аңһучлхларн, шоңхран даңгин бийләһән авч йовдг бәәҗ. — Хальмг туульс

залрх [залрыхы] күнд. 1) залрҗ ирх; Очка зәәсң залрҗ аашна. — Бембин Т.; 2) залрад суух; Багшнь ахлад, залрад орксн, хурл хурҗасн бәәҗ. — Дорҗин Б.