Хальмг келнә алфавит Калмыцкий алфавит

Аа	Җҗ	Өө	Чч
Әә	Зз	Пп	Шш
Бб	Ии	Рр	Щщ
Вв	Йй	Сс	Ъъ
Гг	Кк	Тт	Ыы
Һһ	Лл	Уу	Ьь
Дд	Мм	Үү	Ээ
Ее	Нн	Фф	Юю
Ёё	Ңң	Хх	Яя
Жж	Оо	Цц

Толь. Словарь

А

А-а зәңгд керглгддг айлг үг межд., употребляется в предложении: 1) юм сурхд при обращении; А-а, Батан эцк болвзат, көвүндән золһхар йовлт? — Эрнҗәнә К., 2) сана зовхд, һундл медүлхд при выражении чувства жалости, горечи, досады, сожаления; А-а, көөрк, көөрк! А-а, яһлав, яһлав!; А-а, эзән зальг, сөөнәһә хатуһар унтсн бәәҗв. — Эрнҗәнә К.; 3) әәлһҗ сүрдәхд при выражении угрозы и злорадства; А-а, хуц унсн элмр тек болхар бәәнә, цокҗ өг, гиҗ Дорҗин Манҗ альхан ташв. — Эрнҗәнә К.

аав [аавы] 1) эцк отец; Мини аав түвд болн тод бичмр йилһән сәәнәр меддг бәәсмн. — Илюмжинов Н.; аавин әмдд кү тань, агтын сәәнд һазр тань — үлг.; 2) эцкүрн хандлһн обращение к отцу; Не, аав, махлаһан дарҗ автн!.. Аав, юңгад иигтлән зовад бәәнәт? — Эрнҗәнә К.; ◊ аавин заңта бөдүн күүнә авцта ведущий себя как взрослый (о ребёнке)

ааг [аагы] заһс бәрдг дегән хурц үзүр язычок (у рыболовного крючка); һахулин аагт торсн заһсн

аагм [аагым] бүтү халун, цунцг душный; знойный; аагм халун өдр

аагта ацта рожковый; һурвн аагта ценг — тəəлвр. (биил); Эн үгин дару Абиль ярмд көгшн хойр цар зүүв, тергн деер дөрвн аагта биил хайв, хаҗудан гергән суулһҗ авв. — Илюмжинов Н.

ааһ [ааһы] идх-уухд керглдг сав пиала; чашка, чаша; модн ааһ, агч ааһ, мөңгн ааһ, шаазң ааһ; ааһд алг махн — тәәлвр. (нүдн); Бовргин гергн ааһта шөл Яманд кеҗ өгв. — Дорҗин Б.; Зурһан ааһ һуйр ас, тәмк, давс бас.— Сян-Белгин X.; ◊ ааһин ам эс зуулһх ирсн күүнд хот өглгө һарһх ничем не угостить, ничего не дать поесть; Цә ууһад һартн, — гиһәд сана авсн Дорҗ адһҗ босв.; Хальмг улс ааһин ам зууһад һар гиҗ келдг. — Бадмин А.

ааһлх [ааһылхы] ааһд кех наливать в пиалу, чашку; цә ааһлх; Арвн хурһнь алтн мет, ааһлсн үснь аршан мет. — Хальмг үнн

ааһ-сав [ааһы-савы] хош., цугл. сав-сарх посуда; цәәһә ааһ-сав; һартан урн Арша Мушаевич Пюрвеев өрк-бүлән асрахин төлә, ааһ-сав кеһәд, бәәрн улст хулддг бәәҗ. — Хальмг үнн

ааһч [ааһчи] 1) хот-хол төгәҗ өгдг күн разливальщик, раздатчик; 2) ааһ-сав уһагч посудомойка

аадм цагас [аадым цагас] эртин эрт цагас, хуучна цагас с древности, с древнейших времён; Тер юңгад гихлә, хальмг улс аадм экн цагас авн дөрвн зүсн малан өскәд, терүгәрн теҗәл кеҗ йовсмн. — Хальмг үнн

аадмг [аадмыг] әрк нерснә хөөн бозиг шүүҗ авад белдсн өткн цаһан идән адмаг, творожная масса (получаемая при процеживании бозо после перегонки молочной водки), аадмгин усар арс идәлдг; әркин согту һардг, аадмгин согту һардго — үлг.; Санҗ аадмг, һуйринь элвгәр өгәд бәәхлә, кезә чигн маңна тиньгр, муурхан медл уга көдлдг. — Эрнҗәнә К.

аадрулх [аадрулхы] әәтрүлх, төвкнүлх успокаивать, отвлекать; оньг аадрулх, күүкд аадрулх, седкл аадрулх, Зуг чамас сургчм, эн улсиг седклинь аадрулад, бийән батар бәрхднь дөң болҗ үз. — Балакан А., Манҗ цаган юуһар эзлүлхиг медҗ ядад, төвкнх, бийән аадрулх юм олҗ чадлго, түүрчәд бәәв. — Дорҗин Б.; Энләд уульсн ээҗим энчнь кень аадрулхмби? — Калян С.

ааҗа 1) торһ. насарн ах төрл күүкд улсур (һаһа, эгч, бергн) хандлһн обращение к старшим родственницам (напр. к сестре, снохе); Ухан орх цагас нааран ааҗан күндлләв. Ааҗаг эврә ээҗ бишинь, гиҗгтә күүкн болчкад оч медләв. — Нармин М.; 2) дөрв. авһурн хандлһн обращение к дяде по матери; Бичкн күүкдин ааҗа гиһәд хәәкрсн дун хол бишәс соңсгдв. Хойр көвүн зөвәр байртаһар кенә хавхд ямаран зурмн торсиг авһдан келҗ өгцхәв. — Бардан Э.

аак 1) дөрв. экүрн хандлһн обращение к матери; Муузран дару мана аак гемтв. — Эрнҗәнә К.; 2) торһ. эцкүрн, эс гиҗ ахурн хандлһн обращение к отцу или к старшему брату; Бааҗа аак хойр таниг дуудулв. — Зүркни таалар

аальҗң [аальҗиң] арһул, адһлго, үрвәд медленно, еле-еле, не спеша (идти, плестись); аальҗң-аальҗң гиһәд йовх

ааль [аали] I ең, будглан, акад заң каприз; ааль һарһх, теңгрин ааль

ааль [аали] II ааль-мек, ааль-җиил, мек-тах увёртка, уловка, каверза; трюк; ааль һарһх, ааль татх, ааль угаһар келх; Шарһин аальнь дегд болад, одал алдрхдан күрв — Җаңһр; Бакдгин аалиг цугинь эн альдас медх билә. — Дорҗин Б.; Я, дәрк, энүнәс нег ааль һарад бәәхмн! — Сян-Белгин X.; Баячудын һарһад йовдг ааль-җиилинь урднь соңсч йовсн нанд, эн наадна төр биш болҗ медгдҗәнә. — Эрнҗәнә К.

аальлх [аалилхы] I 1) заңнх, будглх капризничать (о ребёнке); 2) акадлх, җаавадх кокетничать, жеманничать

аальлх [аалилхы] II ааль-мек, ааль-җиил һарһх хитрить, ловчить, мошенничать

аальта 1) акад, җаава, җавсаддг кокетливый, жеманный; аальта күүкн; Аальта әмтн альдаран одна. Алькаснь эклнә. — Дорҗин Б.; 2) акад, соньн, җигтә странный; Иим зөвәр аальта йовдлмуд учрсна хөөн Намрин Шох гидг һазрт эрк биш суврһ боссх кергтәһинь эн дәкнәс медв.— Сян-Белгин X; 3) аальта-мектә ловкий, хитрый; үй, йир аальта күн болсн болҗ медгдәд бәәнәл тер нанд. — Дорҗин Б.

аанан дәкн, бас; саак опять, снова (о человеке, надоедающем чем-л. другим); Аанан саак Бата домбрт келҗ биилх болҗ һарна. — Эрнҗәнә К.

аар-саар хош. баһ-саһ юмн; хапур-чапур юмн мелкий, пустяковый, пустячный; аар-саар юм авхар балһснд ирв

аарад баглрад, баг болад сбившись в кучу, гурьбой; ундасчах хөд аарад, худгур гүүлдв

аарглх [ааргылхы] төгәлх, бүсләд ээрх окружать, оцеплять; Хотн-хошан улс Муузранд цуглрчксн, Батаг аарглад, дала сурвр сурлдад, соньмслдад бәәцхәнә. — Эрнҗәнә К.

аармг [аармыг] әрк нерсн хәәснд наалдад, ээзгә болад үлдсн хаг армак (творожная накипь, образующаяся на стенках котла при перегонке молочной водки); Би аармг күләҗәһәд, ик хәәснә бүркә с авхла, аармган авад, деернь үс келгҗ авад, герин һаза сүүдрт һарув. — Эрнҗәнә К.

аару анат. бод малын шаһа бабка (крупного рогатого скота, употр. в игре); ааруһар хах; Ода алтн шарһан аару болһҗ хүврүләд, бийнь нәәмн көлтә аралҗн болад кевтв. — Җаңһр

аарх [аархы] сел. э. — а. буудя киисгдг киисгүр веялка; буудя цеврлдг аарх

аарц [аарцы] бузав. искәсн шин үсәр кесн ээзгә творог (из свежезаквашенного молока)

аарцг [аарцыг] анат. хойр сүүҗ ууцин яста ниилсн орм промежность; аарцгин ясн; арнзлыг унҗ аарцгт наалддго, амттаг идҗ амнд наалддго — үлг.

аарцглх [аарцыглхы] көлән алцаһад зогсх становиться, раздвинув ноги

аадрулх [аатрулхы] аадрулх хәлә

аату анат. мөрнә шивңкә шаһа бабка (лошади, употр. в игре)

аац [аацы] юмна нәрн учрнь, ончнь тонкости, особенность чего-л.; суть; көдлмшин аац; Тер хотнд Яшкула Эллә гидг әвр шудрмг, эн йосна аац медсн маштг хар эмгн бәәҗ. — Эрнҗәнә К.; Эн йоста кевәр көдлмшин аацинь кевтнь дасч авв. — Илюмжинов Н.

ааш [ааши] заң, заң-әвр, заң-бәәдл характер, норов; күүнә ааш, малын ааш

аашлх [аашилхы] хууч. Заң-бәәдлән, заң-эврән үзүлх, дурарн бәәх своевольничать

аашх [аашхы] өөрдх, шидрдх, ирҗ йовх приближаться, подходить близко; Тер хоорнд мадн тал немшнрин арвад танкс зогслго халдад, дәврәд өөрдҗ аашна. — Илюмжинов Н.; Хойр сардан амрад, хәрү аашад... — Зүркни таалар

абай торһ. дүнь ахан дуудхд келдг үг обращение младшего брата к старшему

ав [авы] I илв, ид-шид; автан оруллһн чары, очарование; волшебство; Түүнәнчнь төмр зүркинь хәәлүлх, киитн нүдинь бүләлх ав нанд бәәнә. — Тачин А.; Боврг күүнә авд орсн болҗахд маһд уга. — Дорҗин Б.

ав [авы] II хууч. аарглад аңнх, аарглад аңһучллһн облава, облавная охота; авд һарх, делгү ав

ав-ав [авы-авы] хош. нохан хуцлһн тявканье (собаки), тяв-тяв; ав-ав гих

аваль [авали] 1) түрүн авсн гергн первая жена, законная жена; аваль гергн; авалясн хаһцхла, амр уга — үлг.; 2) түрүн мордулҗ авсн залу первый муж законный муж аваль залу; «Иньгин дууг» мини аваль Лиҗин Саңһҗ-Һәрә бичлә. — Хальмг үнн

авг [авгы] ик сана, деегүр сана высокомерие, гордыня; авгта күн

авг-бәрц [авгы-бәрце] заң-бәәр, авъяс обычай; Эдн сурһҗах бичкдүдтән өвкнрин авг-бәрц, заңшал медүлҗ чадҗана. — Хальмг үнн

авгдх [авыгдхы] бәргдх быть взятым, быть забранным;

кел авгдх, оньгт авгдх; ◊ әркин хорнд авгдх әркд орх, әркнч болх пристраститься к спиртному, стать пьяницей

авгдшго [авгдышго] 1) диилгдшго, диилҗ болшго непобедимый; күүнд авгдшго бөк; 2) дәврәд авч болшго неприступный; дәврҗ авгдшго шивә

авглх [авгылхы] ик сана зүүх, деегүрдх высокомерничать; Бата зөвәр авглҗ келв. — Эрнҗәнә К.

авгтан [авгытан]: түрүн авгтан, экн авгтан түрүләд, экндән, эшндән сначала, сперва; Чирәнь экн авгтан чингдҗ улачкад, дарунь цәәҗ хумхарв. — Инҗин Л.; Мана таңһчур ирсн гиичнр түрүн авгтан Элст балһсна соньн сәәхн ормар йовсмн. — Хальмг үнн

авһ [авһы] 1) эцкин ахнь, эс гиҗ дүнь дядя (по отцовской линии); Басң эн ирсн өвгнә өнчн ач көвүнь. Эцкнь өңгрхлә, авһиндән өссмн. — Балакан А.; 2) эцкин төрлин улс родственники по отцу; авһ ах, авһ эгч, авһ бергн; Авһ ач хойриг альк насндан мартхвидн. — Хальмг үнн

авһнг [авһыныг] анат. эр күүнә болн эр малын хуухнг мошонка; авһнг устх; авһнгт амтн уга — үлг.

авһнр [авһыныр] этн. хальмг келн-улсин нег отг-әәмгә нерн абганеры (название одного из калмыцких родов)

авдр [авдыр] өлг-эд, бас нань чигн юм хадһлдг, модар кесн, халаһар кеерүлҗ бүрсн яршг сундук; ларь; авдрин бүркә, халаһар бүрсн авдр; Эмәлиг Буува авч ирҗ тәвлә, эн эмәлин мөңкинд тәвгддг ормнь барана дундк авдр. — Сян-Белгин X.

авдрлх [авдырлхы] авдрт тәвх класть в сундук, складывать в ларь; өлг-эд авдрлх

авзң [авзын] торһ. цүүгә татдг күн, цүүгәч, андн скандальный; авзң күн

авзңч [авзынчи] цүүгәч, керүлч, андн скандалист

авлһн [авлһын] мөңг, талдан чигн үнтә юм күүнәс авлһн взятка; поборы; авлһ авх, авлһ өгх

авлһч [авлһычи] мөңг, үнтә юм күүнәс авхд дурта, ховдг күн взяточник; мздоимец, корыстолюбец; авлһч арсмч хойрас хол йов — цецн үг

авлх [авлыхы] I автан орулх очаровывать, околдовывать, соблазнять; Эргнд бәәх дала әмтн энүнә ухан-седклинь авлад, үүмүләд бәәв. — Илюмжинов Н.

авлх [авлыхы] II хууч. баг-багар аарглад аңнх, аарглад аңһучлх охоти-ться группой; устраивать облаву, окружать (зверя)

авлцх [авлцыхы] нег-негнәсн юм хәрлцҗ авх принимать, получать что-л. друг от друга; зәңг авлцх, андһар авлцх, үгән авлцх; ◊ һал авлцх генткн шатх, асх загореться, воспламениться (от источника огня)

авмһа [авымһа] ховдг, юм авхд дасмһа жадный, алчный, привыкший брать что-л.

авмтха [авымтха] авмһа хәлә

аврач [аврачи] юмнас гетлгч, эм аврач спаситель; заступник, защитник; Тегәд эн, мана аврач сүкин эзн, наадк әмтнлә хамдан чиңглгин шалд ик биш нүк чавчҗ һарһв, энүгәр ода төмр хаалһ деер мөрән үзх таал учрв. — Илюмжинов Н.

аврһ [аврыһы] 1) әср, ик, том огромный, колоссальный, исполинский; аврһ заһсн, аврһ моһа, аврһ гүрвлг; 2) аврһ ик барата, күч иктә могучий силач-борец; аврһ күчтә бөк; Тер учрар тегәд бичкн гиигн цогцта бөк аврһ ик барата бөклә харһад чигн бәәдг бәәҗ.

аврл [аврыл] 1) шаҗ. өршәңгү үүл күцәлһн спасение, избавление; ном умшад, бурхнас аврл эрх; 2) аюлас гетлгх үүл аврал

аврлһн [аврылһын] аюлас гетлглт спасение; уснд чивҗәх кү аврлһн; аврлһна оңһц, аврлһна бүс

аврлт [аврылты] өршәлт, хәәрлт пощада; аврлт уга күүнәс әм өршәлт сүрдго — үлг.; Алачин һарнь бузр, аврлт түүнд уга. — Калян С.; Тадн эн аврлт уга дәәлдәнд диилвр бәрәд, зөргәрн, диилвр бәрх бат седкләрн медүлсн болҗанат. — Хальмг үнн

аврх [аврыхы] аюлас гетлгх избавлять, спасать; үкләс бийән аврх; Дүүрән хойр көлән өвдглҗ сөгдәд, әм авртн гиҗ эрҗ сурв. — Дорҗин Б.

авта илвтә, авта-җивтә волшебный, колдовской; Текин туск тууҗ авта, тоолвринь энүнә эзлснь лавта. — Җимбин А.; Эн йовдлд эрлг-чөткрин авта үндстә нег юмн бәәсн бәәдлтә. — Илюмжинов Н.

авх [авхы] 1) юмиг эврәннь болһх в сочет. с сущ. выражает действие в свою пользу; брать, взять; получать; герг авх, мөрә авх, белг авх; Күч-көлснә закаһар көдләч болһн нег сарин эргцд аванс болн җалв авх зөвтә. — Хальмг үнн; 2) бәәлһнә нерн үглә ниилҗ, ямр нег ухан орсиг медүлнә в сочет. с сущ. выражает результативность действия; сеҗг авх, хар авх, сана авх; 3) юм салһхиг үзүлнә убирать, снимать; тагас дегтр авх, үснә өрминь авх, махлаһан авх, хумсан авх; 4) чидл-чинәтә болх набираться сил, становиться упитанным (о скоте); күч авх, чидл авх; 5) үүлдвр үгин -җ, -ч янзта ниилҗ, юм авхин утх-чинр илдкнә в сочет. дееприч. на -җ, -ч выражает совершение действия в свою пользу; хураҗ авх, кирһҗ авх, хулдҗ авх, булаҗ авх, малтҗ авх, сурҗ авх; 6) үүлдвр үгин -ад, -әд янзта ниилҗ, нег дәкҗ болсн йовдлыг медүлнә в сочет. дееприч. на -ад, -әд выражает значение однократности действия; девсәд авх, цокад авх, мааҗад авх, ишкрәд авх; 7) юмнд орулх принимать куда-л.; көдлмшт авх, сурһульд авх; ◊ үргләд авх дуг гих, хом гих вздремнуть; сальк авх царцх простудиться; өлг авх хот невчкн эдлх перекусить; өшәһән авх өшәркҗ атаһан авх отомстить

авц [авцы] 1) юмна авц-бәрц приём, способ; характер; көдлмшин авц, җирһлин авц, ухана авц; 2) заңшал болсн шинҗ-бәәдл склад, обычай; Хальмг әмтнә авц-бәрцәр, залута күүкд күүнд гиичиг бийәсн ах наста залу күүг толһа нүцкәр тосч авч болшго бәәсмн. — Илюмжинов Н.; 3) күүнә заң-бәәр манера; Эдн келәрн, авц-бәрцәрн, чирә-зүсәрн йилһрнә. — Хальмг үнн

авшг [авшиг] 1) шаҗ. буддан шаҗна йоснд: сәкл авх посвящение, заповедь; обет; авшг авх; Бат арвн хойр авшг авсн бәәдг. — Җаңһр; 2) андһар тәвх, нег юмнд әмн-цогцан, насан зөрүлх клятва; Әмн-цогцан әрвллго, кесн көдлмшәрн бийән амлҗ иткүлсн деерән, бас әмд бийнь дотран авшг авч батлла. — Дорҗин Б.

авъяс 1) заң-бәәр обычай; хуучна авъяс, келн-улсин авъяс; Цаһан Аавин нернлә бат залһлдата хальмгин авъяс Үрс Сар болн Җилин Эзн. — Хальмг үнн; 2) заң-авъяс привычка; авгин сурсн авъяс әмн һартл дахдг — үлг.

аг [агы] II) шалдрң юмна ид, күчн настой; цәәһин аг; 2) юмна туңһаг, шаг налёт, осадок (остающийся на чём-л.); өвснә аг; 3) юмна һашунь острота, горечь; мәңгрснә аг; ◊ аг чиг уга ки ордго, таг бөгләтә герметически закрытый (сосуд)

аг [агы] II хаалһин саллт развилка; Хооран, хәврһшән салад һарад одсн өргн зам хаалһсин аг болһнднь шин-шин совхозмудын, хамтрлңгудын нерд бичәтә, саадгин сүм дуралһсн харһас бахнст хадата. — Эрнҗәнә К.

агдан торһ. ик шил сав четверть (о бутыли); ик агдан (нег литр багтацта), бичкн агдан (хойр стакана багтацта)

агдһр [агдһыр] ахрхн, оһтр короткий, куцый; агдһр күлт

агдих [агдихе] ахрдх, агчад баһрх сокращаться, становиться короче

аглһ [аглһы] эҗго хол һазр, күн уга бөглү һазр отдалённое безлюдное место, захолустье; аглһ һазрт бәәх; Белвсрәд үлдсн угатя лам әмтнәс зааград, аглһ һазрт, шуурха нег хар җолмд бичкн көвүтәһән онцрҗ бәәршлв. — Хальмг үнн

аглһлх [аглһылхы] олнас холҗад, аглһ һазрт бәәх уединяться

аглюн 1) дундын наста среднего возраста (о человеке); 2) эҗго хол һазр отдалённое безлюдное место, глухомань; аглюн зах һазр

агсг [агсыг] хурдн резвый; норовистый, неспокойный; агсг улан күлг; Алтн Цееҗ агсг Уланан тохулсн бәәдг. — Җаңһр

агсм [агсым] азд, шаарһл буйный, горячий, скандальный (о человеке)

агсмнх [агсымныхы] аздлх, шаарһлх буянить, дебоширить, скандалить; Арслңгин Арг Улан Хоңһрнь арз-әркд согтад, агсмнҗ бәәнә. — Җаңһр

агсмч [агсымчи] азд, шаарһч күн буян, дебошир, скандалист

агсх [агсыхы] 1) хууч. зер-зев бүстән зуух привешивать к поясу (лук и колчан), надевать доспехи; Саадг, хуйг тоотан бүстән агсад, зер-зевән агсад мордв. — Җаңһр; 2) зевсглх, зевсгәр теткх вооружать, снаряжать, обеспечивать вооружением; церг агсх; 3) цуг арһ-чидлән хамад хурах собрать, мобилизовать все силы; Күчн-чидлән агсад, Әрәсәд күндтә һурвдгч орм эзлсн көвүг цаһан седкләсн йөрәҗәнәвидн. — Хальмг үнн

агт [агты] I 1) сән тохмта хурдн күлг мөрн конь, рысак; цергин агт, агт адун, түмн шар-цоохр агт; Сәәхн гидг хальмг зег-намчар шаглгдсн, келн-әмтнә кезәңк хувц өмссн эн, цугтаһаснь онцлҗ шүүҗ авгдсн теңгә тохмта хар-кер агт деер мордсн, залрҗ ирв. — Илюмжинов Н.; 2) агтлсн мөрн кастрированный жеребец, мерин; агтлсн аҗрһ

агт [агты] II: агт аран деерк, дорк өргнә ардк шүдн зуб мудрости; коренные зубы

агта 1) чанад, агинь сәәнәр һарһсн, агтрм цә наваристый; крепкий; агта хальмг цә; 2) сәәхн үнртә, шимтә пряный, сочный; агта өвсн; 3) хурц амтта горький, острый; агта мәңгрсн

агтлх [агтылхы] 1) эр малын бөөскинь авч хайх, чимкх, ясх кастрировать, холостить; аҗрһ агтлх; 2) эр киистә кү ясх оскоплять (мужчину); Э, манахна нег залуг хулхаһинь бәрүлҗ өгснд өшәркәд, шитмәр дарулҗаһад агтлсн, аврлт уга Абрамов, ода бәргдвч, кишва ноха! — Эрнҗәнә К.

агтч [агтычи] агт аду хәрүлдг күн, адуч табунщик

агч [агчи] бот. агч модн клён, кленовый; агч ааһ, агчин хамтхасн

агчм [агчим] маш ахр цагин хуһцан мгновение, миг, момент; агчмин дунд, агчмин зуур; Агчм зуурин таалд авлгдад, нөөртән инәмскләд кевтх Маңган чирә көркрәд, Манҗд баахн күүкнә өңгтә болҗ үзгднә.— Сян-Белгин X.

агчмд [агчимды] агчмин зуур мгновенно, моментально; нег агчмд

агчх [агчихы] баһрх, уутьрх, хасгдх сокращаться, сжиматься; садиться (о материи); агчсн киилг; Даңгин өлсәд йовдгас көлтә, ода агчад, баһрҗ одсн гесән дүүргҗ цадххар... — Илюмжинов Н.

аһ [аһы] 1) хан нойна хатн хатун, княгиня; госпожа; Деҗид нойн, аһнь Өлзә-Оршх, цөн көтч, каанр залустаһан Орсин нутг түшсмн. — Сарин герл; 2) хан нойна окн княжна; Эн дүүвр наснднь Ном Төгс хаани күүк аһ Шавдлыг залҗ өгтн. — Җаңһр

аһар 1) оһтрһун ки воздух; цевр серүн аһар, теегин аһар; Җиңнсн киитн үвлин аһарт җирһлтә зуни өдрмүд санулҗ, җисч нүүсн үүлд цәәлднә. — Хальмг үнн; 2) теңгрин бәәдл погода; аһар чилгрлҗәнә; 3) оһтрһун аһар, мандл атмосфера, воздушное пространство; аһарин дарлт, аһарин чиг, аһарин аюл

аһр [аһыр] каңкнсн сәәхн үнртә, мөңк ноһан модн сандаловое дерево; Аһр зандн модыг үндстәһинь суһ татч авад, ацинь шудрҗ хаяд, йовһар дәврәд ордг зөрмг гинә. — Җаңһр

аһу I ик зә пространство; сансрин аһу, аһар уга аһу

аһу II 1) өргн у һазр площадь чего-л.; теегин аһу, тәрәни һазрин аһу; Давсн җилин намрар 1670 гектар аһу һазрт тәрән тәргдсн билә. — Хальмг үнн; 2) ямр нег юмна аһу угодье; ө-модна аһу, заһсна аһу, аңһлһна аһу

аһу III йир ик, аһу ик грандиозный, необъятный; великий; аһу ик орн-нутг

аһулһ [аһулһы] юмна утх-чинр, һол төр-седв содержание; дегтрин аһулһ, медә ни аһулһ, сурһлһна аһулһ

аһурсн [аһурсын]дая адусн животное; герин (теҗәмл) аһурсн, теегин зерлг аһурсн; Теегин зерлг аһурсн тооһарн зөвәр олн, тедн дотр онцрснь теегин гөрәсн мөн. — Хальмг үнн

аһурцг [аһурцыг] утулң ноһан һарудын темсн, хаяр огурец; давслсн аһурцг, аһурцгин шүүсн; Өрүн эрт базрт ирәд, эдн мәңгрс, адамч, аһурцг, һу, бурш, нань чигн темс хулдна. — Хальмг үнн

ад [ады] эмн. н. седклин гем; дон безумие, сумасшествие; ад гемин эмч, Энүнд ад гем ирсн болхий? — Эрнҗәнә К.

адг [адыг] 1) юмна чилгч, сүл, төгслт, эцс конец; түргн һорьк адгтан күрдго — үлг.; экнәс авн адг күртлнь, адг сүүлднь, 2) хамгин му, мууһас му, юмна адгнь последний, худший, плохой; адг күн бийән магтдг — үлг.; Дѳрвн хар хурмш герин адг герт бәәсн тохмин угатя Муузран өрк-бүл. — Эрнҗәнә К.; ◊ адг-ядхдан арһ чилхд, арһ уга болхд на худой конец, в крайнем случае; по крайней мере; адг аран өргнә хамгин ардк шүдн коренной зуб

адһм [адһым] бачм спешка, поспешность; адһм уга юмн; Терүнәннь дару адһм уга дүртәһәр аман тамшаһад, һулмтын өөр нульмчкад, дәкн тагчгрв. — Дорҗин Б.

адһмта [адһымта] бачмта спешный, срочный; адһмта керг; Адһмта хурдар зун давв, алтрсн намр ода болв. — Дорҗин Б., Адһмта мендлҗ бәәһәд, өвгнәс би сурув: Эн Найн шииринтн эзнь кезәнә кен бәәсмби?— Сян-Белгин X.

адһмтаһар [адһымтаһар] бачм, хурдар торопливо, спешно, срочно; адһмтаһар күргх юмн

адһн-шидһн [адһын-шидһын] шулуһар, адһмтаһар, үкс гиһәд торопясь, на скорую руку

адһу шулун, адһмта торопливый; адһу күн, адһу ишкдл

адһх [адһыхы] шулудх, өтрх, шамдх, үкс гих торопиться, спешить; көдлмштән адһх; Үкс адһад, альчуринь тәәлҗ авад, барун һартан атхв.— Сян-Белгин X. —, Өрүн түрүн герллә босч, ода эн теегүр адһна. — Дорҗин Б.

адрг [адрыг] толһа, довң сопка, холм; өндр адрг, адргин ора, адргта һазр; Адргин өвснә сәәнднь адун малнь бәәрлнә. — Хальмг поэзин антолог

адрһн [адрһын] хууч. баатр күүнә ик саадг богатырский лук (с роговой оправой), Ут шар адрһнаннь хойр үзүрнь сольвлдхдан күрәд ирв. — Җаңһр

адрун 1) цав, даң, ◊ неровная поверхность, неровность; харһан адрун; 2) хаалһин даң, довң ухабы, кочки, рытвины; хаалһин адрун

адрута довңта; даңшата, тегш биш неровный, шероховатый; адрута һазр; Адрута җирһлин хаалһдан би айтахн Элстән санлав. — Көглтин Д.

адрх [адрхы] I 1) эмн. н. ад гем ирх, адта болх сойти с ума, заболеть психозом; 2) шилҗ. һаньдглх, һалзурх, догшрх неистовствовать, буйствовать, бесчинствовать; Эцк әркән уучкад, нудрман үзүләд, адрад бәәхлә, тер өрк-бүлд амр-заян уга болдг. — Хальмг үнн

адрх [адрхы] II хурц юмнд бийән керчәд шавтах, шолвлх напороться; обрезаться; хадаснд бийән адрх, хадурт бийән адрх, чолунд көлән адрх

адсһ [адсыһы] 1) элдгдәд уга хату арсн шкура лошади или верблюда (невыделанная); Нег дәкҗ кувцнр хулд-гүүлгәнә төрәрн һарад йовцхана. Хаалһднь темәдин негнь үкнә. Тер дарунь гилтә эдн темәнәннь адсһинь шулҗ авна. — Канкин Э.; 2) торһ. ик багтацта арсн суулһ большая кожаная бадья (ёмкостью в два четыре ведра); ◊ адсһ мөрн эццн му мөрн кляча

адта 1) эмн. н. ад гемтә безумный, сумасшедший, страдающий психозом; адтаһан медсн әрүл, һәргтәһән медсн ухата — үлг.; 2) шилҗ. адрсн кевтә, һалзурсн кевтә; җигтә как бешеный, ненормальный; странный, чудной; эн йоста адта күн; Адта юмн кевтә, шуд нисәд давҗ одв! — Яшкулов В.

адулх [адулхы] аду мал хәрүлх пасти табун

адун сүрг адун табун, косяк лошадей; аҗрһ адун, адун белчрт идшлҗ йовна; аду өскдг эдл-аху; ◊ адун орлһна гүргү аду ниилүлдг гүргү цаг конская случная кампания

адусн [адусын] 1) цугл. аһурсн, мал адусн скотина, домашнее животное; мөрн адусн, үкр адусн, адусна хаша; 2) шаҗ. күн бус әмтн тварь, низшее существо; адусн төрлтн

адуч [адучи] аду хәләдг күн табунщик, пастух лошадей; Зәәсңдән ик нертә цалмч Совлг гидг күн адуч болҗ бәәсмн. — Эрнҗәнә К.

адучлх [адучилхы] аду хәрүлх; аду мал хәләх пасти табун, ходить за табуном

адьян хууч. нимә өдр воскресенье (день недели); нарн солнце

аҗг [аҗиг] 1) оньг внимание; аҗг уга үлдәх; 2) сеҗг сомнение; аҗг уга болх зөвтә, аҗг-сеҗг уга; ◊ аҗг авх бийдән тодлх брать себе на заметку; намотать себе на ус; Кеҗәх көдлмшән баһчуд шинҗләд, аҗг авад бәәнә.

аҗглач [аҗглачи] шинҗч, шинҗләч наблюдатель; цагин бәәдл аҗглач

аҗглгч [аҗглыгчи] шинҗч наблюдательный; аҗглгч бичкн

аҗглх [аҗглыхы] 1) шинҗлх наблюдать, приглядываться; Орчулач тагчгар энүг хәләһәд, аҗглад бәәв. — Илюмжинов Н.; Амрг-иньгин седклиг аҗглн бәәҗ медий. — Хальмг үнн; 2) оньган өгч хәләх замечать, примечать, подмечать; нег юмн болсинь чирәһәрнь аҗглад медв; олн дунд угон аҗгл, онц һазрт хувцан аҗгл — үлг.

аҗл [аҗил] көдлмш, керг-үүл, күч-көлсн труд, работа; деятельность; номин аҗл, ухани аҗл; эрк уухла әмнд харш, әәл кедхлә аҗлд харш — үлг.; Му үзсндән гихв, аль бийиннь тохма гихв, көдлмш-аҗлд дегд эвтә, шунмһа болдмн. — Тачин А.

аҗлач көдлмшч, күч-көлсч труженик; балһсна болн селәнә аҗлачнр

аҗлх [аҗилхы] көдлмш кех, көдлх работать, трудиться; чи альд аҗлҗанач?

аҗрһ [аҗирһы] I 1) һурвн наснас үлү, агтлад уга эр мөрн жеребец; аҗрһ үрә; аҗрһ алг болхла, унһнь булг болдг — үлг.; ◊ аҗрһ болх нойрхх, әмт әәлһх властвовать над кем-л.; Әмд бийнь әрә торч йовх күүнә хөөч көвүнд аҗрһ болхдан ичхнчн! — Эрнҗәнә К.; 2) адусн әмтнә эр самец (животного); һахан аҗрһ, такан аҗрһ; шилҗ. аҗрһ цаһан хусм күчтә ик хусм модн могучая белая берёза

аҗрһ [аҗирһы] II ишкә герин терм, унь кедг модч урна ширә столярный верстак (для изготовления жердей и решёток кибитки)

аҗрһ [аҗирһы] III хууч. кезәнә гем һарһсн күүнд көлднь зүүдг модн кев колодка (деревянная); хоңһр аҗрһ

аҗрһсх [аҗирһысхы] гүн аҗрһиг хәәх, күсх проситься к жеребцу; гүн аҗрһсчана

аҗрһта [аҗирһыта] аҗрһин хурасн гүүдин сүрг имеющий жеребца; аҗрһта сүрг адун

аз хууч. кишг, хөв, өлзә счастье, счастье-доля; аз җирһл

азд [азды] өздң, аля-азд, азд-әср буян, дебошир, хулиган; азд күн, азд йовдл, аля-әср йовдл һарһх; Иим азд, әср көвүд үзәд угав, яһсн ичр уга улсви! — Эрнҗәнә К.

аздлх [аздылхы] өздңнх буянить, дебоширить, хулиганить; Хуцинм ялыг хойр холванар өгтн! болад аздлв. — Дорҗин Б.

азр-бузр [азыр-бузыр] хош. җигшүртә, му скверный, бранный; Санҗ бийнь йир сән көвүн, сурһулян кезәдчн сәәнәр дасна, азр-бузр үг келҗ альвлхш, бийән сәәнәр бәрнә. — Нармин М.

ай олн учрар келгддг айлг үг межд., употребляется: 1) һундлан медүлхд при выражении жалости, сожаления; ай, яһсн харм юмб! ай, ямаран ик һундл!; 2) хармсхд, бурушахд при выражении досады, упрёка, укоризны; ай, ю кеҗәхмч! ай, терчнь йир акад заңта; ай, эзән зальгг!; 3) алң болхд, өврхд при выражении удивления; Ай, Йүрвә, чирәчнь цәәҗ оч, бийчн таасго болвза? Балакан А.; 4) байрлад бахтхд восторг, восхищение; ай, яһсн сәәхн өдрв! ай, ямаран җирһл болҗахмб?

айдҗаһад [айдыҗаһад] невчкн зуур бәәҗәһәд погодя; невчк айдҗаһад йовхмн

айдх [айдыхы] түрд гих, түдх задерживаться, немного подождать;-Айдҗатн, — гиҗ Амбуш орлцв. — Инҗин Л.; Залус, айдтн, цә ууһад йовхнтн. — Эрнҗәнә К.

айлг үг [айлыг үге] седкл көдлсиг медүлсн утх-чинртә эс хүврдг үг междометное слово, выражающее какое-л. чувство; ай, йо, нее, ях-ях

айлһ [айлһы] нег келн-улсин һазр-һазрар йилһрдг нутгин келн диалект, говор; дөрвд айлһ, торһуд айлһ

айлт [айлты] дуудлһн, дуудҗ келлһн интонация, произношение; сургч айлт, сән айлт

айңһ [айңһы] оһтрһун дун гром; молния; айңһ ниргх, айңһ цокх, айңһин сумн; Арвн хойр айңһ ду хойриг дегц буулһҗ. — Җаңһр

айңһлх [айңһылхы] айңһин дун һарх, оһтрһун дун һарх греметь (о громе), сверкать (о молнии)

айс [айсы] көгҗ. 1) дууна, көгҗмин айс мелодия, мотив, напев; дууна айс, домбрин айс, сергмҗтә айс, биилдг айс; Үүриннь айс дуралһад, амарн келн, төгә деерән биилнә. — Яшкулов В.; 2) көг тон, такт; айс орулх, айс алдх, айс алдлго дуулх

айслх [айсылхы] көгҗ. айсинь олх находить мелодию; айслҗ дуулх; Байрин дун элвг теегәр айслна. — Инҗин Л.

айста айснь сәәхн мелодичный, напевный; айста сәәхн көгҗм; Эднә сәәхн айста дун, һәәхмҗтә би әмтнә оньг авлв. — Хальмг үнн

айстан дими, хара зөңдән напрасно, необдуманно; айстан дала үг келх; Нам айстан дала юм келәд бурчкув. — Тачин А., Айстан мөңг һарһлго, тоолвртаһар төриг хаһлх зөвтәвидн. — Хальмг үнн

айта сән, тааста, зокмҗта хороший, приличный; айта күн, айта гидг эмәл, айта сән һазр, айта сәәхн цаг; Иим айта домбр цокдг, биилдг күүкдт дуулхд юн бәәх билә. — Эрнҗәнә К.

акад җигтә, өвәрц сомнительный, странный; акад зәңг, акад бәәдл, акад амтн, акад заңта күн; Хәрнь шидрә акад зүүдн орад бәәлә. — Эрнҗәнә К.

акадар алң болм, җигтәһәр удивительно, странным образом; тер акадар хүврҗ

акадлх [акадылхы] ааль-мек һарһх, хуурмглх хитрить, лукавить; Не, тегәд акадлад бәәлго, чикднь эврәннь нерән юңгад эс келәд өгнәч? — Дорҗин Б.

аклһн [акылһын] I хагслһн высыхание; шавр аклһн

аклһн [акылһын] II бооҗлһн рост и развитие (о грудном ребёнке); нилхин аклһн

акрмдх [акрымдыхы] эмн. н. ки давхцх страдать одышкой;

акрмдҗ гемтх; Акрмдсн кииһинь соңссн угав, альхна бүләһинь аршалсн угав. — Хальмг үнн

аксн [аксын] 1) хагссн, әврсн высохший; аксн шавр; 2) шилҗ. бооҗад ирсн окрепший; аксн бичкн

акун нигт, өткн густой; акун хот; Би шөлиг өрәлдүләд уучкад, акун юм идҗ чадсн угав. — Хоньна М.

акх [акхы] 1) хагсх, хатх, әврх высыхать, просыхать; Өрүнднь хур гииһәд, һазр акад бәәҗ. — Нармин М.; 2) шилҗ, бооҗх расти, крепнуть (о новорождённом); шинкән һарсн бичкн акад батрҗана; Теегт би төрләв, теңгрин нарнднь аклав. — Саңһҗин Б.

акчх [акчихы] хагсад уутьрх, баһрх усыхать, высыхать; сокращаться, уменьшаться; уһасн хувцн хагсхларн, акчад бәәҗ

ал [алы] I һүйин дотад бий ляжка (с внутренней стороны); ал улан дораһурнь бәрәд хайх (бөк бәрлдхд олзлдг эв-арһ) бросить, схватив под ляжки (приём в борьбе)

ал [алы] II улан гидг үгин өмн тәвгддг чаңһагч, күч немгч хүв частица усил.; ал улан нарн врун мандлҗ һарв

алач [алачи] 1) алач-махч, алач-булач убийца, палач; Тадн, ичрән геесн алач-махчнр, нанас кергтә тоотан медхв гиҗ бичә ицтн. — Балакан А.; 2) мал алдг күн забойщик (на скотобойне)

алвн [алвын] 1) налог; алв хурах, алвнас сулдхах, алв авдг күн, алв вгдг күн; Харм төрхд, алв ик болх гиһәд, әмтн ик зуудан эзлҗәх һазрин, эврә малын чик то зааҗ өгчәхш. — Хальмг үнн; 2) ял, анз штраф; күч-көлгнә алвн

алвтн [алвытын] тууҗ. эзн хан, нойнд алв өгдг харьят улс, алвтнр подданные, подвластные; Дөнн наста цагтнь далн келн алвтынь дәәсн шулм булаҗ авч гинә. — Җаңһр

алвтх [алвытхы] тууҗ. 1) алвтндан орулҗ авх принимать в подданство; 2) алвтнриг булаҗ, эзлҗ авх завладевать, захватывать

алг [алыг] 1) мал адусна хольгдсн өңг-зүсн; цоохр, эрәтә пёстрый, пегий (о масти), белобокий; хар-алг, көк-алг, зеерд-алг, кер-алг мөрн; алг дааһн килһсн хашата — тәәлвр. (нүдн); Күүкн алг-хар нүдәрн әрә медг-үлг инәһәд, ормдан суув. — Эрнҗәнә К.; 2) урһмлын, шовудын нернә тогтацд в составе бот. и зоол. названий: алг нүдн цецг, алг нуһсн, алг шаазһа

алгч [алыгчи] эм малын өңг-зүсн пегая, пёстрая (о масти самок животных); алгч үкр, алгч гүн

алгчлх [алыгчилхы] күүнә чирә хәләҗ, үнн чик бишәр бийән бәрх быть пристрастным, предвзятым

алһанг [алһаныг] хөөнә сүүлин дорк халцха орм кожа (на нижней стороне курдюка)

алд [алды] хойр һариг көндлңднь суңһсн кемҗән сажень; Чи долан алд арһмҗинь томҗ өгвч, эн хамгиг эс медх билү? — Эрнҗәнә К.

алдвр [алдвыр] 1) алдг, дутг упущение, промах; көдлмшт ик алдвр бәәнә; 2) шилҗ. һару убыток

алдврта [алдвырта] һарута убыточный; алдврта хулд-гүүлгән

алдг [алдыг] алдл, эндү ошибка, погрешность, упущение; алдг уга; Не, эннь Гасана бийиннь чигн алдг бәәсн боллта. — Илюмжинов Н.; Альк нег номиг алдг уга дасла. — Хальмг үнн

алдг-унг [алдыг-уныг] хош., цугл. дуту-дунд юмн недостатки, упущения

алдл [алдыл] алдг, эндү, дутг ошибка, погрешность, упущение; көдлмштән алдл һарһх, дегтрт һарсн алдл, Сәәнәр чикән өгәд, кергтә угмүд алдл уга бичҗ авад, бийдән шиңгәҗ авад йовх кергтә. — Эрнҗәнә К.

алднд [алдынды] хөөт уг послелог; 1) кемд, уйд около, в это время; үдин алднд, эн алднд; Үвләр төрсн хурһд хавртнь ноос өгх деерән, намрин чилгч алднд теднд көг тәвәд, хаврар хурһлулҗ болхмн.— Сян-Белгин X.; 2) шидр, өөр, хол биш вблизи, около; кеер хоша алднд; Тегәд тер бийәрн Киевин алднд зәңг-зә угаһар геедрҗ одсмн. — Илюмжинов Н.

алдр [алдыр] олнд нер һарсн, нертә прославленный, знаменитый; алдр күмн үкв чигн, нернь мартгддг уга. — үлг.; Алдр көтлврч Чиңгс хаана үлгүр эднд ик омг өгснь лавта. — Хальмг үнн

алдрсн [алдырсын] 1) уяһасн мөлтрсн, торһсн юмнасн тәәлгдсн развязанный, расстёгнутый; 2) төөрәд үлдсн, иҗләсн хоцрсн (мал) отбившийся, заблудившийся (о скоте)

алдрх [алдырхы] 1) унсн, торһсн юмн тәәлгдх развязываться, распутываться; расстёгиваться; уя алдрҗ оч, товч алдрҗ одв; Ода һаран суңһад, авхар седхләрн, суулһин гинҗәс эн батлҗ бәрҗ чадсмн уга, тиигхлә суулһ энүнә һарин хурһдас мөлтрәд, алдрад одв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. сулрх ослабевать; ухан алдрх, чинән алдрх; 3) хоцрх, үлдх отстать, отбиться, заблудиться (о скоте); иҗләсн алдрсн мал; 4) мөлтрх; вырваться, ускользнуть; хортна бүслврәс алдрҗ һарх; Ард йовгсн Ут Цаһан бас алдрв. — Җаңһр

алдршх [алдыршихы] олнд нер һарад туурх прославляться, становиться знаменитым, известным; Хәрин дәәснд халсн, хамг һазрт алдршгсн арвн хойр бодңгасм сурит.; Зурһан миңһн хаани нутгт бөкәрн алдршҗ гинә. — Җаңһр

алдх [алдыхы] 1) бәрҗәсн юман унһах лишаться, утрачивать, упускать; ронять; Цаста савлта усан алдад оркв. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. геех, уга болх терять; хаалһ алдх, иткл алдх, нөр алдх, ухаһан алдх, чинрән алдх, арһан алдх; Тиигә йовҗ, залу һазрин дүң алдад, хамаран үзгтә йовхан медҗ ядад ирв.— Сян-Белгин X.; 3) үүлдвр үгин -н янзта ниилҗ, әрә эс болсн юм илдкнә в сочет. с дееприч. на -н выражает чуть было не совершившееся действие; үнн алдх, уульн алдх, үкн алдх; Би үлдн гиҗәнәв гиҗ санад, уульн алдад, герүрн гүүһәд орув. — Эрнҗәнә К.; ◊ ам алдх санмср уга үг алдчкх проговориться случайно, ненароком; Эрг-дург гиҗәһәд, одак бичәчин келсиг эн хойртан яһад ам алдад келәд оркв. — Эрнҗәнә К.; сүр-сүмсән алдх үктлән әәх, сүрдх сильно перепугаться; Цалман хортна күзүнднь хайҗ орулад, татад-татад көлврүләд йовхла, парнцсмуд сүр-сүмсән алдад, зулцхадг бәәҗ. — Калян С.; чирә алдх эцәд, өңгнь му болх похудеть, осунуться

алмацх [алмацхы] алңтрх, маһдлх сомневаться, быть неуверенным; Минв, бишв гиҗ алмацад, Борис эцкиннь хуучн зургуд һарһад дүңцүлв. — Хальмг үнн; Хавраһа эн боднцг эклҗ тәргдҗәхд, хә йир юмн урһну, аль угай гиҗ алмацҗалав. — Инҗин Л.

алмс [ал мыс] I 1) шулм, бирд, чөткр чудовище, дьявол; Дәкәд болхла, колглҗ йовсн адуснднь тер алмс тачаҗ, тиигхлә Дамб мөрән хурлд өргх зөвтә.— Сян-Белгин X.; 2) уурлад харахд келдг дьявол! (бранное слово); Кишго алмс, әмд бирмд! — Сян-Белгин X.

алмс [алмыс] II йир хату гилгр эрднь чолун алмаз; Алмс болдар үзүрлсн армнь. — Җаңһр

алң [алың] өврлһн, һәәхлһн; маһдлһн удивление, изумление; Иигәд кесгтән алң болад кевтв. — Нармин М.; Манҗ Маңга хойр алң болҗ, нег-негән хәләлдв. — Сян-Белгин X.

алңтрх [алыңтырхы] 1) өврх, һәәхх удивляться; алң болм сәәхн асхн; 2) маһдлх сомневаться; А наадк негинь сулдхҗ авш угавт? гиҗ Кару алңтрсар сурв. Басңга Бу Хулдҗ авлт тиигәд? — гиҗ гемнсг гергн эн хамгиг эс медәд, гемуга дууһар алңтрҗ сурв.— Сян-Белгин X.

алңһсуд [алыңһысуд] этн. хальмг улсин нег әәмг-отга нерн алангасуты (название одного из калмыцких родов)

алс 1) юмна деегүр через; алс һәрәдәд һарх, алс хайх; Буурлтсн хар гелң ээм деегүрн шурдад одсн шар торһн оркмҗ алс хайсн, орнаннь өмн дөрвлҗ деерән зәмләд сууна. — Эрнҗәнә К. 2) хол, ууҗм в отдалении, вдали; Бату йовсн тергн деерәсн бууһад, урһцин хаһларин захд күрәд, алстнь ширтҗ хәләв. — Дорҗин Б.; ◊ алс хол һазр йир хол бәәх һазр далёкая-далёкая земля

алсас [алсасы] холас издалека, издали

алс-булс хош. 1) салңгар небрежно, несвязно; алс-булс үг келх; 2) әрә-керә, мууһар кое-как, спустя рукава; Хамтрлң көдлмш өгхлә, алс-булс кесн болад, гемдән даалһад бәәдмн. — Куукан А.

алслад [алсылад] 1) давад, дәврлго, хаҗуһар минуя, мимо; тер манаг алслад йовҗ одв; 2) һатц по другую сторону, через; Терүнә гер манаһас хаалһ алслад бәәнә.

алсллго [алсыллго] дуталго, даранднь подряд, без пропуска; алсллго тоолх

алслх [алсылхы] давулх, өңгрүлх миновать, пропускать; нег өдр алслад көдлх, мөр шүлгүд алслад даршлх, алслуллго тоолх

алт [алты]: алт-тавлһар хош. хурдар гүүлгүллһн галоп; алт-тавлһар урлдх

алтлх [алтылхы] алт түркх, алтар будх золотить, покрывать позолотой; украшать золотом; ухр алтлх; Яду хувцта Боован лхарамбиг алтлсн торһн томч хувцта, байн өргәдән суусн шаҗн лам Чимд дүүвр догшн кевәр тосад, эрг күүндәд тәвҗ гидг. — Хальмг үнн

алтн [алтын] 1) гилвксн шар өңгтә эрднь тоот золото; цевр алтн, шухмр алтн; алтынь авсн хөөн авдрнь керго — цецн үг; 2) алтар кесн сделанный из золота; алтн билцг, алтн сиик, алтн буһу; Алтн дуулхиг барун цох деерән тальвв. — Җаңһр; 3) шилҗ. алтн мет шар, алтна өңгтә; алтн шар намр, алтн уург; 4) урһмлын, әмтәнрин, одн орна нердин тогтацд в составе бот., зоол. и астр. названий; алтн шарлҗн, алтн зул цецг; алтн эрвәкә, алтн заһсн, алтн җулҗуха; Алтн һасн

алтншң [алтыншиң] алтна өңгтә, алтн шар подобный золоту, похожий на золото; золотистый; алтншң шар үстә

алтта 1) алтн бәәдг һазр золотоносный; алтта һазр; 2) алтн бәәх күн имеющий золото (о человеке)

алтч [алтычи] алтар юм кедг күн, алтна дархнч ювелир; золотых дел мастер

алх [алхы] I 1) әминь таслх, уга кех убивать; резать, забивать (скот), мал алх, аңһуч чоныг алв; Энчнь әәрмд авхар бичҗ авчана, тенднь болхла, алҗ чигн оркхмн. — Илюмжинов Н.; Батаһар хойр көләснь татулҗаһад, өрчлҗ алад, герт орулв. — Эрнҗәнә К.; 2) немр үүлдврин янзта ниилҗ, ямр кевәр алхинь заана в сочет. с дееприч. на -җ, -ад переводится по их значению, хаҗ алх, бахлурдад алх, шатаһад алх

алх [алхы] П ишәснь бәрәд, юм цокҗ хавтхалхд, хадас цокҗ орулхд керглдг зевсг молот, молоток; ик алх, бичкн алх; Хөөннь өсхләрн, алхар цокдг күн болад, терүнд нөкд болҗ көдлсмн. — Илюмжинов Н.

алх [алхы] III ишкм, ишкдл шаг; нег чигн алх хооран цухрх зөв уга

алх-булх [алхы-булхы] хош. хог таслх, кудх, уга кех убивать, истреблять, уничтожать; Яһнат-кегнәт, алнч-булнч, дурнчн. — Нармин М.; Төвкнүн бәәсн улсиг хара зөңдән хамхчад, күүчәд, алад-булад орҗ ирҗ йовх улс... — Калян С.

алхлх [алхылхы] 1) юм алхҗ һарх перешагивать; үүднә эрк алхҗ һарх; 2) ик-ик ишкдләр йовх делать большие шаги, идти большими шагами; алхлад йовх

алхм [алхым] 1) нег ишкдлин кемҗән шаг (мера расстояния от ноги до ноги при ходьбе); энүнәс хойр алхм һазр; 2) мөрнә йовдл ход коня; сән алхмта мөрн; 3) шилҗ. ишкдл (ямр нег керг-үүлин эклц) первый шаг; түрүн алхм кех

алхх [алхыхы] юм алхад һарх перешагивать; Күдр зандн эрк алхад һарв. — Җаңһр; Уутьхн җим хаалһ деер салькнас унсн олн модд алхад-алхад йовҗ, әрә гиҗ һазртан күрүвидн. — Хальмг үнн

алц [алцы] шаһан тегш тал алца (более ровная сторона альчика); шаһан алц

алцах [алцахы] көлән хойр талагшан зәәцүлх расставлять, раздвигать (напр. ноги); алцаһад зогсх

алңһр [алңһыр] матьхр, мәәһг көлтә кривоногий; алңһр көлтә

алцңхут [алцыңхут] I бот. омун, чиигтә һазрын урһмл алцынхут (трава, растущая в сырой местности)

алцңхут [алцыңхут] II этн. хальмг улсин нег отг-әәмг алцынхут (название одного из калмыцких родов)

аль [али] I) ас гисн чинртә үг дай, дай-ка; аль нааран; 2) сургч чинртә орч нерн мест. вопр. до какой поры?; аль күртл иигҗ бәәхмч? 3) союз разделит, или...или; аль ду дуулҗахмб, аль мөргүл умшчахмб?; Аль һазрас ирҗ йовх гиичнр гихв, аль хаалһ сурхар йовх улс болхв? — Сян-Белгин X.; 4) ямаран чигн с любой стороны; аль таласнь болв чигн; 5) альд болвчн в любом месте, везде; аль һазрт чигн; ◊ аль сансарн бәәх амр-таварн, дурарн җирһәд бәәх жить без забот и хлопот; Иим сәәхн, аль сансарн бәәдг җирһлд күрхвидн гиҗ, бидн санҗ йовсн болхий? — Эрнҗәнә К.

альвлх [альвылхы] дөгх шалить, баловаться; бичкдүд альвлҗана; мис альвлад наадхдан дурта; Альвлад наадад йовдг Деләшиһән санлав. — Хальмг дуд.

альвн [альвын] 1) альвлхд дурта шаловливый; альвн көвүн, альвн-дольвн күүкн; 2) шилҗ. альвлдг шаловливый, игривый (о птичках); Альвн бичкн харадас айста дууһан эклнә. — Хальмг үнн

альд [альды] хама где; энүг альд тәвхмб? хувц-хунр альд хулдҗана?

альдаран хамаран куда; Альдаран одсн болхв эдн?; Нә, күүкд улс сәәхләс, альдаран тадн адһҗ йовхмт? — Илюмжинов Н.

альдас [альдасы] хамаһас откуда; альдас ирвч? альдас йовҗ йовнат?

альк [алькы] ямр, ямаран который, какой, что за; эндр альк өдринь мартҗ оркҗив; Кенә баавһа, альк базр деер эн зәңг келв? — Эрнҗәнә К.

альков нә а ну-ка; альков, умшад өглч! Альков, Аюш, дәкәд биилтн! — Илюмжинов Н.

альмн [альмын] 1) шар, эс гиҗ улавтр өңгтә сәәхн амтта земш яблоко; альмн темсн амтта цагтан сән, әәрг, тарг шин цагтан сән. — үлг.; 2) альмна модн яблоня; Саак манахн заргдҗ йовсн Җимгнә күүтрт: альмн, кедмн, чи, өрг, талдан, кееһин төлә тәрсн удн, уласн, хар модн, яшл, хусм, җөөлн цаһан, бурһсн басл сәәхн омлһн урһдг билә. — Эрнҗәнә К.; 3) альмн мет улан красное как яблоко; альмн улан халх

альхдх [альхдыхы] 1) альхарн ташх бить, ударять ладонью; давать пощёчину; халхарнь альхдад авх; 2) элдсн һуйр нимглх раскатывать тесто; һуйр альхдх; 3) альхдан авх брать в ладони; Гиичнрлә хойр һарарн хам цокад, атхлдҗ мендләд, Буван барун һариг бас хойр альхдҗ, Хөөч атхв. — Сян-Белгин X.

альхн [альхын] һарин тохан чимгнә хавтха талкнь ладонь; һарин альхн, альхна хурнясн; ◊ альхн деерән таалад өскх эрклүләд өскх баловать, создавать беззаботную жизнь; альхан делгх күүнәс юм сурх, һууль һуух просить помощи, просить подаяние, милостыню; альх ташч харах харал тәвх проклинать, посылать проклятья в чей-л. адрес; альх ташх таасчахан медүлх бить в ладоши, рукоплескать, аплодировать

альчур 1) толһадан бәәдг керчм эд платок; косынка; торһн альчур, хатхмр альчур, һурвлҗн альчур; Концертдән эн баахн көвүн олнд таасгддг «Ээҗин дун», «Актубин һолын усн», «Намчта торһн альчур» болн нань чигн хальмг дуд дуулсмн. — Хальмг үнн; 2) нүр-һаран, хамран арчдг керчм эд салфетка; полотенце; хамрин альчур, нүр-һарин альчур

аля шаляг, аля-елдң бездельник, тунеядец; аля күн; аля эрк хойр ах дү хойр — үлг.; Дорҗ нег цагт аля көөһәд, сурһульдан кесгтән одлго, шоодврла харһн гиҗәсн цаг билә. — Хальмг үнн

аля-азд хош. әср, өздң, цалдң хулиган; Кү алдг, хулха кедг, аля-азд улс орна. — Зүркни таалар

алятх [алятхы] аля көөх; аздлх, өздңнх озорничать, бездельничать; Чамаг аздлад болн алятад келҗәнә гиҗ санҗахшив. — Бадмин А.

амһа хазарин тулң нәрхн төмр, ууд удила; мөрнә амнд амһаһинь орулх

амһавч [амһавчи] амһа хәлә

амһалх [амһалхы] 1) мөрнд амһаһинь зуулһх взнуздывать; Адьян идшлҗ йовсн мөрд тал шулуһар гүүҗ одад, теднәс негинь бәрҗ авад, толһаднь хазар хайҗ зүүһәд, амһалад, таглад оркв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. ду һардгинь уурулх, хазарлх обуздывать, заставлять замолчать

амһлҗн [амһылҗин] торһ. бат ут деесн, арһмҗ аркан; длинная верёвка; хойр амһлҗ залһх

амдач [амдачи] хәрин келнәс орчулач талмач; Я, намаг орсаһар меднәч, амдач болҗ ас гиһәд, эн Әәдрхнәс ирсн багш дуудулла. — Эрнҗәнә К.

амдх [амдхы] 1) кен негиг, эс гиҗ юмиг урдаснь тосч одх пересекать кому-л. путь, идти наперерез; амдҗ одх, амдад угтҗ һарх; Хагта зооһин үзүр хаалһим амдад ирв. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. күүнә үг таслҗ келх перебивать (речь), говорить раньше кого-л.; Невчк зөргтә болхч, гиҗ Санҗ амдҗ келв. — Бадмин А.

амлгдх [амлыгдхы] келгдх произноситься, звучать; Эк. Ээлтә ахр үг. Цуг орчлңгин келәр цеңнҗ сәәхн амлгдна. — Шугран В.

амлулх [амлулхы] 1) юм амсулх давать отведывать, пробовать; ааһ цә амлулх; 2) шин төрсн бичкнд түрүн болҗ көк көкүлх прикладывать новорождённого к груди (первый раз), Көшчәсн күүкнәннь ду соңсад, гүүҗ одад, делврәд чинҗ йовсн көкән амлулад... — Эрнҗәнә К.

амлх [амылхы] 1) юм амсх пригубливать, отведывать; 2) келн-амн орх начинать говорить (о ребёнке), амлад, келнд орх; Экән амлад, келнд орна. — Хальмг үнн; 3) андһарлх клясться, давать клятву; Аврлтго дәәснә өмнәснь зөрҗ, амлс нанд һаран алдго күцәләв. — Хальмг үнн

амн [амын] 1) хойр урлын хоорндк зә, завср рот, уста; пасть, зев (у животных), клюв (у птиц); ик амн, бичкн амн, хаҗһр амн; амн ямаран бичкн болв чигн, дүүрдг уга — үлг.; 2) мал адусна хоңшар морда (у животных); мөрнә амн, шовуна амн; нохан амнд орсн шаһа бүкл һардг уга — үлг.; 3) өрк-бүлин күүнә то едок, иждивенец; 4) һолын белчр устье (реки); Тең һолын амн; 5) үзг, тал сторона; Баатр богдын цахрур барун ам дарад орад ирв. — Җаңһр; ◊ ам задһа күн үзсн, соңссан цугинь кенд чигн келчкдг болтливый, несдержанный на язык человек; аман татх олн үг келдгән уурх придержать язык, держать язык за зубами; аман бәрх эндү һарһад, эс гиҗ юм алдад орксндан һундх жалеть о чём-л., переживать о чём-л. упущенном; аминь бөглх уг келдг арһинь таслх затыкать рот; амндан бат үгән бәрдг, үгдән күрдг твёрдый на слово; амнь халх арк-чаһр эдләд, невчк хальц болад ирх слегка выпить, быть навеселе; ам хазарлх күчәр үг келүллго бәәх затыкать рот; амндан ус балһсн кевтә тагчг, ә-чимән уга бәәх будто в рот воды набрал; амна зог болх күүнә келнәс эс хөөһх стать притчей во языцех, не сходить с языка

амр [амыр] 1) амулң, төвкнүн мир, спокойствие, благополучие; амр менд бәәтн (букв, желать здоровья и благополучия), амр амулң бәәх, амр таварн бәәх, сана амр бәәх; 2) гиигн, күнд биш, гөңгн нетрудный, лёгкий; амр олз, амр эсв, амр көдлмш, амр биш цаг; Амр олзта көдлмшт орулнав. — Тачин А.; Тегәд баһчуд эндрк амр биш цагт тентрл уга цаһан хаалһар йовтха гиҗ, багшнь санна. — Хальмг үнн; ◊ амр зая эс өгх амр өглгө бәәх не давать покоя, лишать покоя

амрар гиигнәр, күнд бишәр легко, просто, свободно; амрар олдсн мөңгн, амрар тааҗ медх; Эс гиҗ ик амрар седклин гем авч болхмн. — Балакан А.; ◊ амрарнь келхд нег үгәр келхд одним словом, попросту говоря

амрг [амрыг] седклин иньг, өөрхн үр-нәәҗ сердечный друг, приятель; Чи бидн хойр иньг-амрг болснас нааран тәвн җил болв. — Инҗин Л.

амрлһн [амрылһын] амрлт отдых; амрлһна өдр, амрлһна цаг, амрлһна гер

амрлт [амрылты] 1) амрлһна цаг отдых; амрлтын зөв; 2) көдлмш келго амрх цаг отпуск; каникулы; амрлтд һарх, амрлт авх; Амрлтд бәәсн офицермүд Аакуг аарглад авв. — Сусен А.; 3) цаг-зуур амрлһн привал; Түүнә көвәд үдшләд, бийән, хувцан уһаһад, цә-боднцг чанҗ идәд, нам йоста амрлт. — Бадмин А.

амрх [амрхы] 1) көдлмш келго, эрүл-мендән батрулх отдыхать; Күүкд-көвүд җил болһн Хар теңгсин көвәд амрад, эрүл-мендән батрулад, цаган соньнар давулна. — Хальмг үнн; 2) түр-зуур амрх устроить небольшой отдых, сделать передышку; амрад авх, бичкнәр амрх, 3) төвкнх находиться в состоянии душевного покоя; седкл амрх, сана амрх

амсур этн. темәнә зогдрин бут ноос нүдлчксн нәрхн модн амсур (тонкая палочка с привязанной к ней верблюжьей шерстью для дегустации молочной водки, во время её приготовления); Амсур бәкрснә нүкәр орулад, әрк шүүслҗ авад, ааһд дусаһад, эрәд, әркин амт меддг. Амсур гиҗ бәкрсин бүркәсн деер оньдинд бәәнә. — Эрнҗәнә К.

амсх [амсыхы] 1) хотын амтынь авхар ам күрх пробовать, отведывать; дегустировать; хот амсх, цә амсх; Махан болсн-угаһинь медхәр, шөлинь амсч үзәд, санамр суулав. — Нармин М.; 2) шилҗ. эдлх, үзх испытывать невзгоды, терпеть муки, страдания; зовлң амсх

амта 1) келтә-амта бойкий на язык; Күүкнь келтә-амта болсн деерән, сәәхн, дегд сәәхн зүстә-зүрктә. — Җимбин А.; 2) шальшдг, олн үгтә несдержанный на язык, болтливый; амта күүкиг баранд хурав чигн, болдго — үлг.

амтлх [амтылхы] идх-уух юмнд амт ясдг юм тәвх придавать вкус, приправлять

амтн [амтын] юмна амтн-шимтн вкус, привкус; амтн уга хот, хотын амтна чинр, амт медх; ◊ амтынь авх нег юмнд дурлчкад, җилвтәд бәәх пристраститься к чему-л.; амтн уга күн һәәдцн, ичр-һутран геесн күн негодяй, человек без совести и чести; Болв та йир амтн уга күн санҗит. — Дорҗин Б.

амтта амтнь сән вкусный; амтта-шимтә хот; маңһдурк өөкнәс эндрк оошк амтта — үлг.

амтшх [амтшихы] нег юмна амтынь авчкад, эргәд бәәх входить во вкус; привыкать, повадиться; амтштсн керә арвн һурв дәкҗ нисч ирдг — цецн үг

амулң [амулың] төвкнүн, төвшүн, тогтун, зовлң уга бәәх мир, спокойствие, благоденствие, блаженство; амулң бәәх, амулң нөөрәр нөөрсх; (вопрос при приветствии) амулң сән бәәцхәнт?

амха шүдн уга беззубый; амха шүдтә амн, амха аман аңһалһх

амхарх [амхархы] шүдн уга болх, шүдн уга үлдх становиться беззубым, лишаться зубов; Ахлачан шалһнав гиһәд, амхарад үлдхдән шахла. — Хоньна М.

анд [анды] хууч. таңһрг тәвҗ итклцсн сән нөкд, үр, нәәҗ побратим, названный брат; приятель (из другого рода, племени); анд нөкд, анд боллцх, ах-дү болх

андһар таңһрг клятва; присяга; обет; Зун җилин андһаринь авад, зурһан җилин буруһан эрәд орҗ өгв. — Җаңһр

андһарлх [андһарлхы] андһар амлх, таңһрглх клясться; присягать; Күдр балтан авад долаҗ андһарлҗ йовнал. — Җаңһр; Эцкән, эгчән, дядя Андрейиг алгдсн зәңг соңсад, Груня, кедү дүңгә зүркнь изрәд, элкнь урсад бәәсн бийнь, сулан медүлшгон төлә, нудрман атхҗ, шүдән аралдҗ андһарлв. — Балакан А.

андн [андын] 1) авзңч, цүүгә татдг, керүлч скандалист; человек, покрывший себя позором, опозоривший своё имя; арвн герин андн болсн, зун герин зутаһул болсн — үлг.; Зурһан орни андн болсн. — Җаңһр; 2) нерән һутасн позорный; андн йовдл; ◊ андн мөрн урлданд ордган уурсн, нер һарсн мөрн прославленный конь (конь, не превзойдённый в беге, который уже не участвует в скачках)

андрх [андырхы] нерән һутах, му нерн болх позориться; Уйн баһ насан, алтнла әдл дүртә цогцан чамд бәрхләрн, чамаг чигн, бийән чигн андрулхар йовсн уга биләв. — Тачин А.

андсх [андысхы] һазр хаһлдг зевсг соха; плуг; андсхин бор ул, андсхин сенчур, төмр андсх

анз [анзы] хууч. гөңгн ял штраф (лёгкий)

анзлх [анзылхы] хууч. 1) гөңгн ялар яллх брать пени, налагать штраф; 2) засглх, засх подвергать наказанию (в виде штрафа)

анч [анчи]: хош. анч-бәәдл таал бәәдл ситуация; тааста анч-бәәдл

аньр [анир] ә, ә-чимән, дүүгән, шууган звук, шум, гул; аньрго болх

аньрх [анирхы] ә, дун һардган уурх, ә тасрх замолкнуть, прекратить шум; Үкс босад, зөвтәһинь нег ташад, зөв угаһинь хойр ташад: Цүүгәһән аньртн! гичкәд унтв. — Далн хойр худл

аньсх [анисхы] нүднә зовк веко, веки

аньх [аних] нүдән хаах зажмуривать, закрывать, смыкать (глаза), нүдән аньх; Балыков нүдән аняд, суух Буддан бәәдлд орад, шар шаҗна мөргүл умшлһар улңтҗ одв. — Илюмжинов Н.

анюлх [анюлхы] 1) нүдинь хаах велеть закрыть глаза 2) шилҗ. әминь таслх, хуурулх, алх приканчивать, кончать (убивать, добивать)

анята аньсн, аньчксн закрытый, зажмуренный; анята нүдн; Әмтәхн нөөрәсн сәәтр серәд уга: хойр нүдн анята, хойр һар атхата. — Сян-Белгин Х.

аң I зерлг адусн зверь; аң аңнх, аңгин арсн, ац аңгас арат мекч

аң II һазрин шуурха, һам трещина, щель; расщелина, расселина; һазрин аң, ааһд аң һарч

аңһах [аңһахы] 1) секх раскрывать, открывать (рот, пасть\, зиять; аман аңһах; аңһах амта, эдлдг хол уга — тәәлвр. (хәәч); 2) юм салһҗ зәәцүлх, неех раздвигать что-л.; терзин хааһул кенчр аңһалһх

аңһлзх [аңһылзхы] 1) әрә аңһс-аңһс гиҗ секгдх приоткрывать; әрә гиҗ аман аңһлзх, 2) шилҗ. аман аңһаһад йовх ротозейничать

аңһрха [аңһырха] 1) аңһасн һазр щель; 2) задһа, секәтә широко открытый, раскрытый; зияющий

аңһуч [аңһучи] аң аңндг, аңһучлдг күн охотник; зверолов; аңһуч күүнә амнур аң эврән гүүҗ ирдг — цецн үг; Тернь эврәннь нутгин эргнд нернь туурад бәәсн берк гидг мергн аңһуч бәәҗ. — Илюмжинов Н.

аңһучлх [аңһучилхы] аң аңнх охотиться, заниматься охотой, звероловством; Хальмг Таңһчд аңһучлх зөвтә долан миңһн күн бәәнә. — Хальмг үнн

аңзрх [аңзырхы] әңг-әңг болад тарх, бутрх расслаиваться; распадаться; рассыпаться; һазр аңзрад бәәҗ

аңкадх [аңкадхы] бардмнх, көөрх бахвалиться, похваляться; Тер цагт, Симан келдгәр, арат көөсн барг кевтә, алькаснь чигн уга аңкадад үлдх. — Эрнҗәнә К.

аңхн [аңхын] экн түрүн, хамгин түрүн первоначальный; самый ранний; аңхн цагас, аңхн түрүнд, аңхн туслмҗ, аңхни медрл; Нег цагин аңхнд уняртсн бәәдг. — Җаңһр аңхнас экнәс, экнәрә сначала

аңхни [аңхыни] экн түрүн первоначальный; аңхни медрл

аңхрл [аңхарыл] оньг внимание; аңхрл муута, аңхрлдан авх, аңхрл уга бәәх

аңхрлго [аңхарылго] оньг уга невнимательно; аңхрлго эндү һарһх; терчн мини келсиг аңхрлго бәәнә

аңхрлтта [аңхрылтта] оньгта, оньган өгсн внимательный; понятливый; аңхрлтта хәләц, аңхрлтта умшач

аңхрлттаһар [аңхрылттаһар] оньгтаһар, оньган өгч внимательно; аңхрлттаһар соңсх

ацхрх [аңхрыхы] 1) оньган өгх внимательно относиться; 2) тааһад медх понимать, догадываться; Церн аңхрад орквза гиҗ саглад, бәәсн чидләрн чирмәв. — Инҗин Л.; А, чавас! Эн күүнтн ода чигн юм аңхрад угаҗ. — Эрнҗәнә К.

аңхун санамр, юм кергтән эс авдг, самһа беспечный, рассеянный; аңхун бәәдл, аңхун дүрстә, амр аңхун цаг; Болв йиринә аңхун Эрдни энүнд дала чинр өглгө бәәдг билә. — Дорҗин Б.

ацхунар санамрар, юм төртән авлго беспечно; аңхунар бәәдг күн

аңч [аңчи] аң бәрдг, аңһучлдг күн, аңһуч охотник, зверолов

ар [ары] 1) юмна ар бий, ар талк северная сторона; задняя, тыльная сторона; герин ар бий, уулын ар бел, тергнә ар көшүр; 2) өмн гидгин зөрүд чинр север; северный; ар үзг, ар салькн

аралдх [аралдыхы] араһан зуух, өшәркх стискивать зубы (от ненависти); Шулуһар йовад, терүг олтн! Эс гиҗ, атаман нүдән шилвкүләд аралдв. — Инҗин Л.; Тиигл уга яах билә, би болхнь зарһ угаһар толһаһинь хамхлх биләв, гиҗ Коля аралдв. — Эрнҗәнә К.

аралҗн [аралҗин] наалдмһа шүлсорн гөлм гүрдг шавҗ паук; Арвн җил болсн аралҗна мөр мөрдәд, хөрн җил болсн хорхан мөр мөрдәд ирв. — Җаңһр; Аралҗн гөлмдән заһс бәрҗәснлә харһад, чанҗ, булҗ идх заһс сурҗ авад, цааран һарад йовув. — Далн хойр худл

аралх [аралхы] аран шүдн урһх прорезываться (о коренных зубах)

аран I том уг шүдн; соя (мал аһурсна) коренной зуб; клык (животных); нохан аранд орсн шаһа бүтн һардго — үлг.; ◊ араһан харһулх юмн уга гесндән өлг авх хот уга нет ни крошки; даже на язык положить нечего; аран күцх өсәд, томан орад ирх подрасти, набраться ума-разума; араһан зууһад, шүдән хәврх әрә бийән бәрәд тесх еле себя сдерживать

аран II тех. юмнд һарһсн керчәс шүдн шестерня; арата төгә

арат 1) махсг аң, үнгн лиса, лисица; шар арат, хар-буурл арат, теегин арат; аратын нүкн, аратын кичг; 2) аратын арсар кесн лисий; арат махла, арат зах; 3) шилҗ. мектә-тахта күн хитрый как лис (о человеке); көгшн арат, терчн йосн арат; аратла әдл мектә, кермнлә әдл һавшун — үлг.

арата 1) керчҗ һарһсн шүдтә зубчатый; арата төгә; 2) аран дүрстә уулын хурц омрун, девсң острый выступ (горы); арата уул; Арата арвн хойр девсң дор, алдр Җаңһрин өргә далн саяр делдүлв. — Җаңһр

аратн [аратын] хууч., цугл. догшн махсг аң хищник, плотоядный зверь; аратна хан Арслң

аратньг [аратниг] ут шилвүр кнут, бич; аратньгар орах; Манҗ царан нәәмәр гүрсн ут хар аратньгар цокад, чаңһар тууһад йовб. — Манҗин Н.

араха домг. туульд һардг әср том әмтн раху (мифическое чудовище, проглатывающее солнце или луну, из-за чего якобы происходит затмение); нар араха бәрх

арва дөрв. тәрәнә урһмл, суль овёс; Туһл хойр чикән серсәлһәд, саг бәәдләр Шиндәһүр өөрдҗ ирәд, энүнә альхн деерк арваһинь үнрчлв, дарунь саналдҗах бәәдләр шуукрад, толһаһан сегсрв. — Җимбин А.

арвад 1) хувагч тоолгч нерн, арвад шаху около десяти, приблизительно десять; арвад җил өңгрв; 1996 җилин хулһн сарин тавнд Хальмг Таңһчин арвад миңһн әмтн цуглрад, өргмҗтә байрта бәәдлд Сәкүсн сүм секгдлә. — Хальмг үнн; 2) арвадар салу-салу по десять

арвада 1) юмна мөңгнә үннь десять, по десять (напр. рублей); эн эдин метрнь арвада; 2) көзр. көзрин нүднә то десятка (в картах); арвн нүдн

арвадар хувагч тоолгч нерн по несколько десятков, десятками; Күчр зовлңта көдлмшәс, киитнәс көлтә, харһнад, гемнәд чигн бәрәнә улс арвадар хорцхадг болв. — Илюмжинов Н.

арвах [арвахы] 1) арвһр болх, арвһр-сарвһр болх растрёпываться, лохматиться; Удсн уга, махла уга, үснь арваһад-сарваһад одсн Бадма мөрндән күрн, уяһинь адһҗ тәәлв. — Дорҗин Б.; 2) арвһр-сарвһр болх (һарин хурһд, модна ац) растопыриваться, торчать (о пальцах рук, сучьях)

арвһр [арвыһыр] 1) сагсһр, саглр лохматый, косматый; арвһр үсн, арвһр-сарвһр модн; 2) барвһр растопыренный, торчащий во все стороны; арвһр сахл, арвһр хамхул

арвдгч [арвыдгчи] дара тоолгч нерн десятый; арвдгч сар

арвлзх [арвылзхы] 1) арвһр юмн сарвлзх шевелиться, барахтаться; усн дотр арвлзх; 2) дарвлзх дрожь, мурашки по телу; Генткн энүнә цогц-махмуд арвлзад, чичрәд одв. — Илюмжинов Н.

арвн [арвын] 1) үндсн тоолгч нерн, арвн гидг то десять; арвн өдр, арвн хонг; 2) ниицл үгмүдин тогтацд в составе сложн. слов; арвн наста күүкн, тавн хонга болзг; 3) ол дәкҗ, кесг дәкҗ несколько раз, много раз; ааһ цә уутл, арв хүвлх; әәмтхә күн арв дәкҗ үкдг — цецн үг; 4) хууч. арвн хуучна цага хальмгудын нутгин әңг арбан, десятидворка (старое административное деление); арвна әңг

арвнялх [арвынялхы] шаҗ. сүмин юмиг, бурхна зург әрүлх освящать культовые предметы

арвс [арвыс] аһу ик чидлтә, күчтә очень сильный; Хаҗугшан һарсн хаалһс болһнар аца ачсн арвс машид ард-ардасн лугшлдна. — Эрнҗәнә К.

арвт [арвыты] цеер. уйн баһ наста көвүн мальчик-подросток; ай, дими эн хойр арвтым магтад, дала йовдл бичә бичтн. — Зүркни таалар

арвулн [арвулын] цугл. цуглулгч тоолгч нерн вдесятером, все десять; бидн арвулн ирүвидн

арһ [арһы] 1) юм ухалад, бүтәхд хәәҗ олсн эв-арһ возможность; способ, приём; метод; бидн көдлмштән эв-арһиг цуһараһинь олзлувидн, сурһуль дасхх эв-арһ; 2) арһ-чадвр, арһ-мек способность; хулдҗ авх арһ; 3) арһ-мек хитрость, умение, сноровка; арһар арслң бәрдг, тергәр туула бәрдг — үлг.; арһ угад зарһ уга — цецн үг; арһ хәәх, арһ олх; ◊ арһан барх арһ уга болх, арһ тасрх оказаться в безвыходном положении; арһ хәәх искать выход, решение; арһ олх найти способ, решение; арһ тасрх обессилить, стать беспомощным

арһлач [арһылачи] кергән олз-орута күцәх арһ хәәдг күн предприниматель; Яшкульд болн талдан селәдт арһлачнр лавкс, кафес, гиичлүрмүд секв. — Хальмг үнн

арһлх [арһылхы] олҗ чадх, арһинь олх изыскивать возможность, находить выход, способ; Хальмгин өлзә кишг, ханлтта дала зөөр, алдр «Җаңһрин» дуд арһлад, С. Липкинтә орчулла. — Хальмг үнн

арһл [арһали] зоол. эрәслсн ик өвртә, шарңху зүстә, сәәхн урһцта ик хурдн уулын зерлг хөн архар, горный баран; Үргсн цагтан арһлын сүрг һоодан уул давшч зулна. — Кичгә Т.

арһмг [арһымыг] цевр тохмта, сәәхн зүс-бәәдлтә күлг мөрн аргамак

арһ-мек [арһы-меке] хош. ааль, мек-тах уловки, ухищрения, хитрости

арһмҗ [арһымҗи] бат ут деесн, цалм аркан, лассо; ноосн арһмҗ, килһсн арһмҗ. Арвн алд арһмҗар алдл уга хаяд авдг аавин нәрхн харв.; Арһмҗ күрмәр ооляд һарч йовсн халтр амта дөнн хар аҗрһд Совлг нег хаяд, нәрн күзүнднь орулад дөрәвчләд татв... — Эрнҗәнә К.

арһмҗлх [арһымҗилхы] 1) арһмҗлад уйх привязывать арканом; 2) арһмҗ хаяд бәрх ловить арканом; 3) шилҗ. кен негиг бий талан татҗ торһх заарканивать

арһмҗта [арһымҗита] арһмҗар уята, арһмҗлата привязанный арканом, с арканом; арһмҗта мөрн

арһсн [арһысын] киитцн, ташмур кизяк; арһсар һал түлх, арһс хурах, арһснд йовх, эк көгшрхлә ээҗ болдг, арһсн шатхларн үмсн болдг — үлг., Та, Цаһан, маниг хайчкад нүүҗ одсн улсин үвлзң эргәд, арһс түүдг биләт. — Эрнҗәнә К.

арһта [арһыта] чадмг, эвтә-довта находчивый; умелый; зурһан арһ меддг, тавн мек меддг; арһта көвүн аавиннь нер дүүдүлдг — цецн үг; Арһтань цергә хотд одх гиҗ шиидв. Инҗин Л.; ◊ арһта гиснь цугтаһаснь сәнь, деернь наилучший, из всех самый лучший

арһул әрәхнәр, дөләнәр, арһулхнар тихо; спокойно, медленно; арһул үг келх; үүд арһул цокад, герт орх; Чирәм көлдсн бәәдл һарад ирхлә, экм зогсад, мини чирән арс цусн орҗ улатл, цасар арһул зүлгнә. — Илюмжинов Н.; ◊ арһул кечксн керг дораһур, күүнд медүллго по-тихому, тайком сделанное дело

арһулдх [арһулдыхы] номһрх, тогтнх, төвкнх замедлять, сбавлять, стихать; салькн арһулдв; Поезд арһулдад, даңшан уга дөләнәр җиирң зогсв. — Эрнҗәнә К.

арһулхн [арһулхын] әрәхнәр, дөләнәр, арһул тихо, тихонько

арһулхнар [арһулхынар] әрәхнәр, дөләнәр тихо, тихонько; арһулхнар күүндх; Эн кемд көдләчнр гүүлдҗ ирәд, һал унтраһад, арһулхнар өргәд, энүг герт орулв. — Илюмжинов Н.

арһх [арһыхы] 1) ки давхцх страдать одышкой; Тадниг хот-хол эдллго йовҗ одвза гиһәд, адһа йовҗ арһад бәәвүв. — Эрнҗәнә К.; 2) арһг, ки давхцдг гемәр гемтх страдать астмой

ард [арды] хөөт үг послелог; юмна ар талд, хөөн сзади, позади; за спиной; уулын ард, орна ард, ширән ард

ардагшан хооран, гедргән, хәрү назад, позади; ардагшан хәләх; Ардагшан хәрхлә, алдр богд Җаңһр нама ичәх. — Җаңһр

ардаһур 1) ардаһар, ардар позади; Б. Б. Городовиков таңһчиг һардҗах кемд, эн хаалһиг Приютное селәнә ардаһур һарһҗ тосххар ухалҗасн билә. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. кен негнә угад в отсутствие

ардаснь [ардасынь] арднь дахлдн сзади, следом за кем-л.; ардаснь дахх; Экнь ардаснь дахлдн йовҗ, үг келв, ю келснь нанд соңсгдсн уга. — Эрнҗәнә К.

ардг [ардыг ] 1) эмнг необъезженный; ардг мөрн; 2) залху, хоома, оцл ленивый

ардк [ардкы] ар талк, хөөтк задний, лежащий позади; ардк хотн, ардк нутг; Колтр бочкта тергнә ардк дерндг деер нама күләһәд, һанцарн сууҗ.— Сян-Белгин X.

ардкс [ардкыс] ардан үлдсн оставшиеся на месте люди; эврәннь ардксан магтҗ буультха гив. — Җаңһр

арз [арзы] хойрдад нерҗ һарһсн әрк арза (крепкая молочная водка вторичной перегонки); Эзн богдын өргәд эмнг гүүдин үсн элвг улан арз болв. — Җаңһр

арзах [арзахы] 1) ирзәх, аңһах быть оскаленным, оскалиться; Көр генткн көндрәд одв, арзасн әвртә аю босв. — Дорҗин Б.; 2) арзһр болх быть шершавым, грубым

арзһр [арзыһыр] шүрүн, өөтә, адрута шершавый, грубый, неровный, щербатый; арзһр һазр, арзһр шүдн; Намҗу эврәннь арзһр хадаста модан бәрәд, терүгән түшәд, паркин үзг хәләһәд һарад йовв. — Илюмжинов Н.

арл [арыл] эргндән усар күрәлгдсн хүүрә һазр остров; ик арл, бичкн арл; Бичкн арлын хулсинь биилн-дуулн хәдләв. — Хальмг дуд

арм [арым] шивҗ хайдг ут җид метательное копьё; дротик; Ут Цаһаниг уулын чигә оһтр цоохртаһинь армар өлгәд авв. — Җаңһр

армдх [армдыхы] 1) армар хатхх прокалывать пикой; 2) армдан өлгәд авх сажать на копьё; Эн хойрин негинь армдҗ ав. — Җаңһр

армч [арымчи] армдхд чадмг, арм чадмһа кевәр эзмшсн күн метальщик копья, копьеметатель; Тана эцктн танд орхнь хойр холван үлү армч билә. — Җаңһр

арнҗлх [арынҗилхы] хооран саах, саалтглх, ударулх оттягивать; задерживать, тормозить; кергиг цагтнь күцәлго арнҗлх; Тегәд Сима бидн хойр мана күн арнҗлад, бермсә йовҗ, эн көвүдт эврән орҗ ирсн күүкән булагдчкад... — Эрнҗәнә К.

арнзл [арынзыл] 1) үлгүр, туульд һардг илвтә күлг мөрн аранзал (волшебный богатырский конь); Арнзл Зеердиг үрә цагт алдр Җаңһр деернь һарсн болдг Җаңһр; 2) чидлтә, күчтә хурдн күлг мөрн; залу кедү сән болв чигн көгшрдг, арнзл кедү чидлтә болв чигн муурдг — үлг.

арних [арнихы] атых, һурних, атхр болх нахмуриваться, нахмуривать брови; күмсгән арних; Домч эн үгмүд соңсхларн, невчк арниһәд одв, тиигчкәд чикндән бәрҗәсн альхан әрвго зааглв. — Илюмжинов Н.

арньһр [арниһыр] атысн, һурнисн, атхр болсн хмурый, насупившийся; арньһр чирә

арслң [арслың] I 1) ут сүүлтә, шарвтр халцха үстә махсг ик күчтә аң, эрнь сагсһр зогдрта лев; эм арслң, арслңгин кичг, арслңгин зөрг; арслңгин баатр аратд керг уга, аратын альвнь арслңд керг уга — үлг.; 2) шилҗ. баатр богатырь; Агтан бүртктн, арслңгудан тоолтн. — Җаңһр

арслң [арслың] II арслң мөңгн рубль, рубль серебром; үннь арвн арслң; Белг деерән тавн зун арслң немәд, бийдән нег юм хулдҗ ав гиҗ, чамд өгүлләв. — Хальмг үнн

арсм [арсым] дам ашгта хулд-гүүлгән спекуляция, нажива, барыш; арсм кех; Арсм кесн баячудас һуйр-буудяһинь шаңһд күчәр орулҗ авад, угатя улст төгәх зөвтә болҗ һарсмн. — Дорҗин Б.

арсмч [арсымчи] арсм кедг дам хулдач спекулянт, барышник; базрин арсмч; Болв тер арсмч гергнә гертәс әрк ууҗасинь би нүдәрн үзсн угав, зуг мана тасгин улс цуһар келнә. — Балакан А.

арсн [арсын] 1) күүнә болн мал адусна һадр көрсн шкура, шкурка; кожа; мех; хөөнә арсн, аңгин арсн; цугл. арсн-көрсн; арс идәлх, арсинь өвчх; 2) арсар уйҗ кесн кожаный; арсн девл, арсн махла, арсн беелә; 3) юмна хальсн, сәрсн кожица; кожура; ◊ арсн ясн хойр йир эццн кожа да кости, очень худой; чиигтә арсн а) дөрв. юунд чигн арһ уга күн ни к чему не способный человек; б) торһ. җуук, җуульг мошенник, жулик; арсинь авх аврлт угаһар засх, гүвдх, цокх снимать, спускать шкуру с кого-л.

арсч [арсчи] арсна үүлин урч кожевник

арсч-көрсч [арсчи-көрсчи] хош. арс-көрсәр эдлл кедг күн скорняк; арсч-көрсчин керг

артх [артхы] мөңгн мет гилвкх, герлтх серебриться, светиться бликами (о лунном свете на воде)

архайг дөрв. цасна умш хлопья (снега); архайг цасн; Февраль сарин салькн гиинҗ шуугв, әмтн тал архайг цасна умшмуд хайҗ хүрүлв. — Илюмжинов Н.

архах [архахы] архһр болх, овах, хардах, ик барата болх, күрдәх громоздиться, лежать в беспорядке

архһр [архыһыр] овһр, ик барата, күрдһр громоздкий; архһр хар чолун

архд [архыд] 1) чигә кеҗ хадһлдг ик бортх сав большой кожаный бурдюк (для приготовления и хранения кумыса); архд чигән; 2) чигә кедг өндр модн сав, күв высокий деревянный сосуд (для кумыса, айрана)

архлан көлин уя (мөрнә, темәнә) привязь (на ноге лошади, верблюда)

архлата уята привязанный к чему-л., находящийся на приколе; Хотна дорд бийдк царңгин көлд архлата бәәсн мөрн цуурдад инцхәв. — Дорҗин Б.

архлх [архлыхы] уйх привязывать, держать на приколе; Амтынь авчксн Бата архлв чигн, бәәш уга деерән һарв. — Эрнҗәнә К.

арц [арцы] 1) бот. мөңк ноһан шилвстә модрхг бурһсн, шилвснь зүн мет шовһр болчкад, каңкнсн сәәхн үнртә арча, можжевельник; темән арц, яман арц; 2) цаһан идә, ээзгә творог (из кислого молока); Чигән, шар болн цаһан тосн, әәрг, арц, хөөрмг, тарг, ээзгә, шуурмг, әрк, нань чигн хот-хол кегднә. — Хальмг үнн

арцлдан [арцылдан] зүтклдән, метклдән спор, препирательство

арцлдх [арцылдхы] үн деер зүтклдх, метклдх спорить, препираться; торговаться; үн деер арцлдх

арцх [арцхы] үн деер зүтклдх, метклдх спорить о цене, торговаться

арчаг эмәлин хойр хавтха модн арчак, рёбра седла (две дощечки)

арчул юм арчдг кенчр тряпка

арчх [арчихы] юм цеврлх, арчх-шурчх чистить, очищать, вычищать; вытирать; ам-хамран арчх, квлсән арчх, нульмсан арчх, башмган арчх; Бата дүңглзәд, ааһ, донҗган арчад хурачкад, үүднә ард бәәсн сәвүр авад, гер дотркиг арһул сәвүрдв. — Эрнҗәнә К.

арш [арыш] I хууч. аһлг һазрт бәәһәд, дая кедг күн, даянч отшельник, пустынник; святой

арш [арыш] II тергнә чиргүл, дышл дышло, оглобля

аршалх [аршалхы] 1) эм уух принимать лекарство; эм аршалх; 2) әрүн цевр ус уух; Хальмг авъясан тевчәд, Иҗл һолын уснас аршалад, һазр-усна сәкүснд зальврад һарч ирцхәв. — Хальмг үнн

аршан 1) эмндг аршан усн аршан, целебная вода; киитн аршан, халун аршан; 2) аршан уста булг целебный, минеральный источник; аршан булг; 3) әрүн цевр целительный; Аршан хар нульмсан асхад уульҗ бәәнә. — Җаңһр; Намрин бүлән өдрмүдт йиртмҗин, ээҗ-теегин аһар, аршан мет, цогц-махмудыг амраҗ, көгшдт болн бичкдүдт хөв-кишг, байр үүдәнә. — Хальмг үнн; ◊ аршан болтха! уусн-идсн бийд туста болтха гисн йөрәл пожелание приятного аппетита

аршм [аршым] хууч. алд аршин; алд аршм, аршм дүңгә, хойр аршмас үлү уга; аршм хамрта, зурһан нүдтә — тәәлвр. (терз); ◊ эврәннь аршмдан меерлх юмиг эврәһәрн үнлх мерить на свой аршин

ас [асы] өг нааран дай, подай, отдай; нааран ас

аса махмудас йилһрҗ һардг наалдмһа шиңгн тоот, җала слизь; аса һарһдг бульчрхас

асата җалата слизистый, липкий; асата заһсна хальсн

асатх [асатхы] аса һарх, җаладх покрываться слизью; становиться липким

асах [асахы] 1) шатах, герл өгх зажигать, разжигать, растапливать; хустг асах; Хулхач герл өгхәр, шумран асачкҗ. — Боктан Ш.; 2) тулх топить, растапливать; һал асах

аскрдг [аскырдыг] тарҗ үүрдг рассыпчатый, рассыпной; аскрдг боднцг, аскрдг балта

аскрх [аскырхы] тарҗ үүрх рассыпаться, делаться рассыпчатым; һуйр аскрҗана

асмн [асмын] ясчксн эр мал кастрированный самец; асмн цар, көшч муурсн асмн мет

асмнлһн [асмынлһын] агтлһн, яслһн кастрация

асмнх [асмынхы] агтлх, ясх, чимкх кастрировать

асрач [асрачи] асрҗ хәләдг күн ухаживающий за детьми, няня; бичкн күүкд асрач

асрлһн [асрылһын] 1) асрҗ тетклһн опека, попечение; асрлһнд авх; 2) килмҗ, хәләмҗ уход, забота

асрлт [асрылты] асрҗ хәләлһн забота, попечение, уход

асрмҗ [асрымҗи] 1) килмҗ, хәләмҗ забота, милосердие; ээҗин асрмҗ 2) асрлһн, хәләвр уход; асрмҗ тату, асрмҗ му; Үкрин асрмҗ му болсар, тедн үвләс эццн һарв.; Болв темә, яма бәрхд, чидл, арһ, асрмҗ кергтә. — Җимбин А.

асрмҗлх [асрымҗилхы] килмҗлх, асрҗ хәләх проявлять заботу, ухаживать

асрмҗта [асрымҗита] килмҗтә, хәләмҗтә заботливый

асруль [асрули] асрлһн, асрҗ хәләлһн опекунство, попечение; асрульд үлдәх, асруль бүрдәх; Үүнд өнчн-өв бичкдүдин асруль бүрдәтхә гисн заавр Хальмг центральн исполком өглә. — Инҗин Л.

асрх [асрыхы] 1) хәләх, хәләҗ асрх ухаживать, заботиться (о людях); күүкд асрх; Эк-эцкән медәрсн цагтнь үрднь хәләҗ асрх зөвтә. — Хальмг үнн; 2) мал хәләх ухаживать, заботиться (о скоте); мал асрхла амн тоста цецн үг

асхар ора, асхн болсн цагт вечером, в вечернее время; асхар болсн йовдл, асхар ирх, асхар көдлх; Нег дәкҗ асхар терүн тал хуучн нәәҗнь ирҗәнә. — Илюмжинов Н.

асхлад асхар, ораһар вечером, вечерком; би асхлад танахн тал ирнәв; Асхлад парвлянд хург болхмҗн. — Бембин Т.

асхндан [асхындан] аяртан, орадан вечером; асхндан цуглрх болувидн

асхлх [асхылхы] асхн болҗ йовх кем с наступлением вечера; Маңһдур асхлҗ мордцхатн, сән, евәлтә өдр. — Басңга Б.

асхн [асхын] 1) өрүн гидгин зөрүд чинртә үг; ора, ора цаг вечер; асхн болхиг күләх, асхн ора болв; өрүн асхнас мергн — цецн үг; 2) нәр-наадна асхн вечеринка; 3) шилҗ. үүдәлтин асхн творческий вечер; Тер цагт дегтр һарһх, үүдәлтин асх бүрдәх кергтә гиҗ, эн санҗасн уга билә. — Хальмг үнн

асхндк [асхындкы] асхна вечерний; асхндк бүрүл

асхни [асхыни] асхндк вечерний; асхни бүшмүд, асхни сурһуль

асхрсн [асхырсын] асхсн, асхад орксн пролитый; асхрснас доладг — үлг.; Альд эс асхрсн ааһ цусмб... — Җаңһр

асхрх [асхырхы] 1) шалдрң юмн цальград һооҗх литься, проливаться; усн асхрх, хур асхрх, көлсн асхрх; 2) үүрмг юмн бутрад тарх сыпаться, рассыпаться; буудя асхрх, сумн асхрх, һал падрҗ асхрх

асхх [асхыхы] 1) шалдрң юм асхх лить, выливать; проливать, разливать; ус асхх, көлсән асхх; 2) үүрмг юм бутраҗ тарах сыпать, высыпать, рассыпать; Экән ширә деер суулһад, алтн мөңг деернь асхад, кедү торһн-шеемгәр ораһад бәәв чигн, ачинь хәрүлҗ чадшгов. — Хальмг үнн; ◊ цусан асхх ямр нег юмна төлә әмән эс әрвлх проливать кровь за кого-что-л.

ата: ата-марһан хош. дөрлдән состязание, соревнование; эрин һурвн ата-марһан, ата-марһа булалдх; 25-35 дуунад ата-марһаһан авхар довтлна. — Хальмг үнн

атав [атавы] хадсна хөөн урһсн өвсн отава; энҗл атав сәәнәр урһв

атавлх [атавлхы] мал атавд идшлүлх пастись по отаве

атавч [атавчи] темәнд тохдг эмәл верблюжье седло; атавчта темән

атан 1) үлү үзлһн, атархлт зависть; 2) өшә вражда, месть; атаһан авх

атархг [атархыг] үлү үздг завистливый; атархг күн

атархх [атархыхы] 1) үлү үзх завидовать; 2) хорлт күргх вредить

атата 1) үлү үздг, атархг завистливый; атата хәләц; 2) шилҗ. шунлтта с азартом, с усердием; атата көдлх

атлс [атлыс] 1) торһн эд атлас (шёлковая ткань), атласный; атлс бүшмүд, атлс хар шиврлг; 2) атлсшң, атлс мет как атлас, словно атлас; Атлс хар күклнь ар нурһнднь шавшна. — Эрнҗәнә К.

атлх [атлыхы] темә ясх, асмнх кастрировать (верблюда)

атльг [атлиг] 1) матьхр, дуһу бәәдлтә урчин сүк кривой топор, тесак (полукруглой формы), тесло; 2) шүүнч долото; атльгар нүклх

атн [атын] тавнас үлү наста ясчксн темән кастрированный верблюд; атн темән; арвн җилд атн болхар, нег җил буур болх — үлг.; Хол хаалһд йовхд уната болх гиһәд, холч хойр атн темәд унулад йовулдг болна. — Эрнҗәнә К.

атх [атхы] һарин альхнд багтх юмн горсть, пригоршня; атх давсн, атх һуйр; Мөңкинд үдшәлһнә эн кемләнь эңкр күүнә цогцинь теврҗ, холдк Венгрин һазрин сүл бәәрнднь атх шавр хайх дурн эн агчмд ухан-седклинь эзлв... — Илюмжинов Н.

атхм [атхым] юмиг хавчдг зевсг; хавчур, чимкүр клещи, щипцы; атхмар хадас татҗ авх, шикр хамхлдг атхҗ ◊ атхм чимгн тохан ясн плечевая кость

атхр [атхыр] 1) отхр, бурҗһр курчавый, кудрявый (о волосах); атхр үсн; 2) миркһр, атысн дүрстә угрюмый, хмурый, мрачный; атхр хәләц, атхр чирә, атхр болх; Хәрнь шидр дегд атхр болад бәәвл. — Эрнҗәнә К.; Атхр дүрстә залусин чирәст уутьрсн нүдд чирмлдв. -Инҗин Л.; 3) шилҗ. бүркг пасмурный; эндр теңгрин бәәдл атхр

атхх [атхыхы] юмиг һартан чаңһар бәрх сжимать в руке, крепко держать в руках; һар атхх; Урудсн мал гидгтн ус атхсн әдл бәәҗ, кедү атхад аввчн, хурһна салаһар хальтрад йовҗ одна. Нармин М.; ◊ чикән атхад (атхчкад) суух юм эс соңссн болад бәәх сидеть ничего не слыша

атхц [атхыцы] 1) атх юмн горсть; 2) атхлһн рукопожатие; Яша Корольковин эрчмнь дорнь хәрәд, генералын төмр атхцас тохань өвдҗ чишкәд уульв. — Балакан А.

атых [атыхы] арних, һурних, мирких быть невесёлым, быть хмурым; атыһәд бәәх; Инәхләнь цуһар дахҗ инәлднә, энүг атыхлә цуһар тагчгрлдна. — Дорҗин Б.

ах [ахы] I 1) ууһн көвүн үрн, түрүн үрн старший брат; ах көвүн, ах дү хойр; ах дү дөрвүлн нег махлата — тәәлвр. (ширән дөрвн көл); Мадниг, бичкдүдиг, мана ах Токр, бийнь арвн хойрта болвчн, хәләҗ, нөкд болҗ йовла. — Илюмжинов Н.; 2) насарн ах старший по возрасту; тер нанас нег насн ах; ахиг алд күндлдг, дүүг делм күндлдг — үлг.; ах ахарн бәәхлә сән, дү дүүһәрн бәәхлә сән — цецн үг; 3) насарн ах күүнүр күндлҗ хандлһн почтит. обращение к старшим; күндтә ах, хадм ах; 4) цол-зергәрн ах старшинство (по положению, званию); ах багш

ах [ахы] II тууҗ. хотн дунд ахлгч күн старейшина, староста (хотона); хотна ах

ахан торһ. улан заһс бәрхәр тәвдг шүүгүл, гөлм ахан (ставная сеть для ловли красной рыбы)

ах-дү [ахы-дү] хош. өөрхн, дөт братья; братство; братский; ах-дү болгч ниицән, ах-дүүһин йосар

ахлач [ахлачи] 1) толһач глава, председатель; әәмгин ахлач, хургин ахлач; Эн дораһур бәәсн әәмгин ахлачиг толһаһинь эргүлҗәх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.; Хургин ахлачнр хоорндан шимлднә. — Зүркни таалар; 2) залач управляющий, заведующий; тасгин ахлач; 3) һардач руководитель, начальник; отрядын ахлач

ахлачлх [ахлачилхы] толһалх, һардх быть председателем, председательствовать; хургт ахлачлх

ахлгч [ахлыгчи] 1) күцәҗәх үүләрн ах күн старший, главный; начальст-вующий; малын ахлгч эмч; 2) церг. толһалгч старшина; усна цергин ахлгч

ахлх [ахлыхы] 1) һардх, залх быть старшим над кем-л., главенствовать; — Бидн тоодгин хойр өндг, тоһруна нег шилв чанҗ идх доңх хәәҗ йовнавидн, гиҗ ахлҗ суусн залу келнә. — Эрнҗәнә К.; 2) толһалх, һардх начальствовать; председательствовать; сүүр ахлх

ахнр [ахыныр] 1) түрүлҗ һарсн көвүн үрд старшие братья; ахнр олн болв чигн, аавлань әдл болдго — цецн үг; 2) насарн ах улсиг күндлҗ дуудхд келдг үг почтит. обращение к старшим; күндтә ахнр!

ахр [ахыр] 1) ут биш, ахрхн короткий; ахр деесн, ахр насн, ахр бичг, ахр хәрү; ахр деесн уяд күрдго — цецн үг; 2) шилҗ. хол биш недалёкий, недальновидный; ахр ухата күн; 3) боһнь, удан биш непродолжительный, недолгий; краткий; ахр цаг, ахр болзг, ахр күүндвр; үгин ахрхнь сән, кергин шулунь сән — үлг.

ахрар ут бишәр, цөөкн үгәр, товчлад кратко, коротко, сжато; ахрар келхд

ахрдх [ахырдыхы] ахрхн болх быть слишком коротким; делаться короче; өдр ахрдв; Сар өөдлх дутман, сө сарулдад, сүүдр ахрдад йовна. — Эрнҗәнә К.

ахрлх [ахырлыхы] ахр болһх укорачивать; деес ахрлх

ахрхн [ахырхын] невчкн ахр короткий, краткий; ахрхн девл, ахрхн болзгта хавр, ахрхн сурулта һанз; Амн нурһарн өргн, ахр чон чиктә, тевг-күклнь ахрхн болад, нигт. — Эрнҗәнә К.

аху эдл-аху хәлә 1) өлг-эд, зөөр имущество, хозяйство; аху уга күн, гер-маларн ахута күн; 2) герин көдлмш домашняя работа; герин аху

ахулх [ахулхы] 1) гертк юм хурах, диглх, цеврлх прибирать, приводить в порядок, убирать; герән ахулх; Цаһан үкс хәрү эргәд, һулмтын көвәд кевтсн келдүр авад, герән ахулв. — Эрнҗәнә К.; 2) тәрә, урһц хурах убирать урожай; тәрә ахулх, урһц ахулх

ахун зоол. нигт өрвлгтә, заһсар теҗәл кеҗ бәәдг ар үзгин усна шовун гагара; улан бахлурта ахун, хар бахлурта ахун

ахуч [ахучи] әрвч, әрвн хозяйственный, рачительный; ахуч күн, ахуч эзн; ахуч күн әмндән туста — цецн үг

ац [ацы] 1) бүчр ветка, сучок; модна ац; Урһа модна ац деер нисч һарад, эр така хәәкрдг болна: Ку-ку-ре-ку! — Яшкулов В.; 2) сала парный, раздвоенный; зоол. ац турутнр

ацалх [ацалхы] 1) юм ачх, аца ачх, теңнх грузить, нагружать; вьючить; 2) цеер. нүүх кочевать, перекочёвывать; герәрн ацалх

ацан 1) ачлһ, теңнә, үүрг груз, поклажа; багаж аца ачх, аца буулһх; му мөрнд үүлн чигн ацан — цецн үг; ацана мал (мөрн, темән, элҗгн); 2) шилҗ. саалтг обуза; ацан болх

ацата 1) юм ачсн, ачлһта гружёный; бичкн кер мөрн бийәсн ик ацата — тәәлвр. (орндг); Бидн эктәһән күнд ацата цанан ардан чирҗ, рудник талан үрвәд йовҗ йовнавидн. — Илюмжинов Н.; 2) цеер. гестә, күнд беременная; ацата болх; Нурсн гериннь һаза, бичкн күүкдән хорма доран авсн, күнд ацата гергнь күчр өңгтә сууна.— Сян-Белгин X.

ацг [ацыг] ө, һундл обида, болезненная реакция на что-л.; терүнә келсн үгәр ацг авхмн биш; ацг авдго күн; Хәрнь эс болх юмар ацг авдго, тиньгр күүкн бәәҗ. — Эрнҗәнә К.

ацлх [ацылхы] 1) ац урһх, бүчрлх ветвиться, разветвляться; 2) салалх, салҗ һарх раздваиваться

ацта бүчртә ветвистый; олн ацта модн; арвһр-сарвһр модн арвн хойр ацта, ац болһнь һучн хамтхаста — тәәлвр. (сар болн өдрмүд)

ач [ачи] I тус, ач-тус заслуга; воздаяние, благодеяние, милость; ач күргх, ач хәрүлх, ач-тус кех, ач-тус үзүлх; ач күргсиг эс хәрүлхлә, ө болдг — — цецн үг; Манд болхла, ода деерән эн хамтрлң гидг юмнантн ач-туснь медгдҗәхш. — Дорҗин Б.

ач [ачи] II ахнр-дүүнрин көвүн, күүкн племянник, племянница; внук, внучка (по мужской линии); ач көвүн, ач күүкн; Таңсг Бумба хаани ач гинә. — Җаңһр

ач [ачи] III: ач-тач болад ноолданд, бәрлдәнд кен кенән диилхинь эс медгдх смешаться (в битве); Алдр Кинәсин церглә ач-тач болад одв. — Җаңһр

ачар ач-тусар благодаря кому-чему-л.; күндтә багшин ачар

ачач аца ачдг күн грузчик; погрузчик

ачлх [ачилхы] ачиг хәрүлҗ, юмар шаңнх; мөрәлх вознаграждать, награждать; үнтә белгәр ачлх, медаляр ачлх; Тегәд эн хойритн мана хамтрлң ачлад, мөр унулв. — Эрнҗәнә К.

ачрхг [ачирхыг] деегүр, ик саната тщеславный (о поведении), ачрхг заңта күн

ачрхх [ачирхыхы] деегүрдх, ик сана зүүх быть чванливым, чваниться; Ирхләрн, негл теңгрин киис атхсн кевтә, ачрхҗ ирнә. — Эрнҗәнә К.

ачта 1) ач-тусан күргсн, ач-тус кесн благодетельный; достойный благодарности; ачта ээҗ-аав; ачта күн; 2) ачта цол зүүсн күн заслуженный (звание), Хальмг Таңһчин ачта номт (ачта багш, ачта эмч, ачта җөҗгч)

ачта-туста хош. олзта, кергтә полезный, нужный; ачта-туста көдлмш

ачур өвкнрин сүлд, аав-ээҗин заян сәкүсн гений-хранитель; арһ угад ачур уга — цецн үг; Аадм эк заяснас нааран, аавнр, ээҗнр, өвкнр заян ачур кеҗ шүтҗ, сәкҗ йовсн хурлыг ода ирҗ хааҗ, совхоз бүрдәнә гидг, хоосн санан гиҗ медҗәнәв. — Эрнҗәнә К.

ачх [ачхы] 1) юмн деер аца тәвх грузить, нагружать; тергнд түлә ачҗ зөөх; Нөкәдүртнь Богзгахн герән цуцад, хойр тергнд ачад нүүв. — Эрнҗәнә К.; 2) теңнх, хомнх навьючивать; темәнд ачх; 3) шилҗ. күүнд гемән тохх валить вину на кого-л.; буруһан нанд ачхар бәәнч?; 4) спорт. таша деегүрн авч хайх (хальмг бөк бәрлдәнә эв-арһ) перекидывать противника через спину, бедро (приём в национальной борьбе); Ар авад ачн, догшн болд таша деерән дола-нәәм сегсрәд авб. — Җаңһр

аш [аши] 1) юмна дүң, ашлвр результат, итог; вывод; көдлмшин сән аш, марһана аш; Тегәд негдгч кемин аш күцәмҗтә болв, элстихн нүүрт һарв. — Хальмг үнн; 2) көзр. мөрә, тәвц ставка (в игре); ◊ аш сүүлднь чилгчднь, эцстнь, сүүлднь в конце

ашк [ашкы] чикнә дорк махльг әңг мочка (уха); Торм темәни хорһсн чигә толь мөңгн сиикнь гүмб чикни ашкинь дүүҗләд, гүрә талнь герл һарад бәәдг болна. — Җаңһр

ашлвр [ашилвыр] юмна ашнь вывод; хаҗһр ашлвр кех; Болв эднлә дүңцүлхлә, мана күүкдин медрлнь гүн, бат гиҗ, бидн ашлвр һарһувидн. — Хальмг үнн

ашлх [ашилхы] 1) келсән товчлх делать вывод, заключение; Ашлад келхлә, келн-улсин эрүл-менд харлһна туск төсв мана таңһчд му бишәр күцәгдҗ бәәнә. — Хальмг үнн; 2) кеҗ-күцәсән диглх подводить итог; Хадсн орминь үзәд, зөвәр эләд аһу хадҗ гиҗ, Бакур ашлв. — Хальмг үнн

ашта юмна ашнь сән результативный, эффективный; ашта эв-арһ

аштнь [аштынь] эцстнь, аш сүүлднь наконец, в конце концов; Урлдана эклцәс авн өмн һарсн мөрн аштнь хоцрлго бәәдмн биш. — Бадмин А.; ◊ аштнь амр эс өгх төвкнүн эс бәәлһх не давать покоя

аю I зоол. ут үстә, бүдүн мәәкр көлтә, бийнь ик, махсг аң; өтг медведь; күрң аю, цаһан аю, аюһин кевтр, аюһин махн; Нохан ду соңсад, модн дундас аю һарч ирнә. — Хальмг үнн

аю II юмна үзг, чиг направление; сторона; салькна аю, хаалһин аю геех. Үкрмүдин аю дахад, хөд мәәллдәд, шуг-шуг гиһәд, ташу бүркәд тарваһад шилҗрәд одв. — Эрнҗәнә К.; нег әәлин нохас нег аю хуцдг — үлг.; ◊ аюһинь дахад бәәх күүнә ухан-тоолврар болн келсн үгәрнь бәәх послушно следовать за кем-л.; Арһ бәәнү. Аюһинь дахад бәәх зөвтә әмтн болҗана. — Басңга Б.

аюдан айстан просто так; аюдан келсн үг; Аюдан бичә ууляд-хәәләд бәәтн, түүнәс тус уга. — Дорҗин Б.

аюднь нег аю, хаалһ аю попутно, заодно; аюднь сурвр тәвх

аю-кейү хош. юмна учр-утх (понимать, разбираться) в чём дело, что к чему; аю-кейүһинь медҗ авх; Медгдәд бәәнәл энчн. Мел муңхг күн биш, аю-кейүһинь ава бәәнәвидн. — Дорҗин Б.

аюл һалв, зеткр, әәмшг опасность, беда, несчастье; дәәнә аюл, һазр догдллһна аюл, усна аюл; һалас даву аюл уга — үлг.; Тенд ик усна аюл болад, кесг әмтн үкәд тарҗ. — Хальмг үнн; Тиим догшн аюл һазр деер бичә үзгдг! — Сян-Белгин X.

аюлго һә зовлң уга, зеткр уга; әәх юмн уга безопасный

аюлта I әәмшгтә опасный; аюлта бәәдл, аюлта цаг, энд зөвәр аюлта болв; Цаг биш цагла юн аюлта алмсв энчн? — Сян-Белгин X.

аюлта II серглң, сергмҗтә весёлый, бодрый, жизнерадостный; аюлта бичкн

аюрхн [аюрхын] аюһинь дахад послушно; Җолаһинь арһул дүсүлҗ татхла, энчнь өмн хойр көлән аюрхнар өргнә... — Инҗин Л.

аюч күүнә үгд ордг послушный, сговорчивый; аюч күн

аядх [аядхы] арһулдх, бийән бәрх медлить; сдерживать

аян церг. церг цуглулад, хол аянд һарч йовх военный поход; дәәни аян; Тегәд хамг юман белдҗ, хол аянд улсиг харсхин төлә хойр түмн церг чуулад, һол көрхлә, мөсәр Иҗлин зүн талд һарад йовий гиһәд, күләһәд бәәв. — Сарин герл

аяңһ [аяңһы] оһтрһу цәклһн, теңгрин лу күрҗңнлһн удар грома; Арвн хойр аяңһ лу хойриг дегц буулһҗ. — Җаңһр

аярлх [аярлыхы] ора болҗ йовхла, ирх прийти вечером; аярлад ирх

аяртан орадан, асхндан вечером; Би харад, хувцан сольҗ өмсәд, аяртан тана тал ирнәв. — Эрнҗәнә К.; Амрарнь келхд, аяртан танахн тал күрәд ирсв би. — Дорҗин Б.

Ә

ә 1) юмнас һардг, чикнд соңсгддг чимән, аньр звук; ә һарх, ә уга суух; ә-чимән уга бәәдл; Бум күүни ә һарад, һагц күн торс гиҗ үзгдв. Ә дүүрән хойрт алтн делкә догдлв. — Җаңһр; Күн юм келхәр чигн кирцән уга, нам юм медсн чигн темдг уга, цуһар ә-чимән уга, тагчг сүүлдв. — Дорҗин Б.; 2) күүнә келх үгин дун звук, голос (человеческой речи); ә уга суух, ә һардган уурх, әәһән өгх; Дорҗ әәһән өгч босв. — Эрнҗәнә К.; ◊ кел шинҗ. эгшг ә гласный звук, хадвр ә согласный звук

әәв: әәв балт [ээве балты] ут иштә дәәлдәнә сүк секира, боевой топор; Найн негн алд әәв балтарн күрңгин шүрүһәр ирҗ цокн йовна. — Җаңһр

әәвлхә [әәвелхә] анат. һол судцн, улан һол главная артерия; Болд маля зүркни әәвлхәһинь гүвдәд бульглв. — Җаңһр

әәдг [әәдег] әәмтхә, зөрг уга трусливый, боязливый; әәмтхә күн сүүдрәсн әәдг — үлг.; Зуг түүнә өмнәс иләр үг келхдән бидн әәдг бәәсмдн, юңгад гихлә, терүнә хойр нудрмнь йир гүҗрмг болдмн. — Илюмжинов Н.

әәдго 1) әәдг биш, зөргтә храбрый; әәдго зөргтә күн; 2) юмнас әәдг биш не боящийся чего-л.; киитнәс әәдго урһмл

әәл [әәле] 1) хотн аил, хотон; әәлиг гүүсн күн цадад ирдг, унтсн күн өлсәд босдг; 2) хууч. өрк-бүл, гер-бүл семья, семейство; 3) әәл өрк двор, хозяйство; 4) хоша бәәх улс соседи, соседство; әәлин күн; әәлд бәәхлә күртдг, альхнд наалдхла доладг; әәл улсин цоорг негн болдг — үлг.; Таньл-үзл, әәл әмтнәс, элгн-саднас сурхла: сән, гем-уга һарув гиҗ, Шинҗәнә хальмгуд маднла әдл келцхәнә. — Хальмг үнн; 5) гиич, гиичллһн гости, гостеприимство; әәл хәәх; Хамдан ном дасдг, нег герт бәәдг улсасн салад, әәл хәәһәд йовҗ одна гиҗ бичҗ. — Эрнҗәнә К.

әәлһн [әәлһен] сүрдлһн, чочлһн боязнь, страх, трусость; әәлһн угаһар, әәлһән бийдән бәрх

әәлһх [әәлһехе] сүрдәх, чочах, үргәх пугать, испугать, напугать; үктлнь әәлһх, бу-селмәр әәлһх; Модар тедн әәлһҗ, күүкнә үв гертәс авч һарлһнд яһад болвчн, харшлт үзүлх зөвтә бәәсмн. — Илюмжинов Н.

әәлдәч юмиг урдаснь әәлдҗ меддг күн, тааһач прорицатель, пророк; Тиигхлә Бакдг әәлдәч болҗана. — Дорҗин Б.; Тер хаанд нег әәлдәч күүкн бәәҗ. — Хальмг туульс

әәлдх [әәлдехе] 1) хууч. ик һарин күүнд әәлдҗ медүлх, илдкх докладывать (высокой особе); 2) урдаснь әәлдҗ медх, тааҗ келх предсказывать; Ирәд уга йирн йисн җилә юмиг әәлдҗ меддг Байн Күңкән Алтн Цееҗ. — Җаңһр; Сөөнә энд ямаран күүндвр болсинь әәлдәд медчксн болҗана. — Дорҗин Б.

әәлдхл [әәлдхел] 1) күндл. деедин күүнд өргҗ медүлх илдкл доклад, рапорт; 2) урдаснь заасн зура предсказание

әәлч [әәлчи] әәл хәәҗ, гиичлҗ йовх күн проезжий гость

әәлчлх [әәлчилхе] әәлд одҗ гиичлх идти в гости, гостить; ээлчлҗ одх

әәмг [әәмег] 1) тууҗ. нутгин засг зәкрлһнә негдлт аймак (админист-ративная единица); Цаһан-Нуура әәмг, әәмгин зәәсң; 2) төрл-садн улсин негдлт; әәмг-отг род, племя; бидн нег әәмгә болдувидн; Әәмг-отгт нег серлтә күүкд күн бәәхлә, эн болҗана. — Дорҗин Б.

әәмглх [әәмеглхе] әәмг-әәмгәр, әңг-төрләрнь әңглх делить на аймаки

әәмтхә [әәмтехә] үргмтхә, чочмтха боязливый, трусливый, пугливый, робкий; Сүргәсн салсн гөрәсн әәмтхә гидг эс билү. — Җаңһр; әәмтхә күн сүүдрәсн әәдг — цецн үг; йиртмҗд йир әәмтхә — тәәлвр. (туула)

әәмцх [әәмцехе] үүмәд, ю кехән эс медх растеряться, быть в растерянности; гев-генткн әәмцх

әәмшг [әәмшиг] 1) аюл, зеткр опасность, угроза; әәмшглә харһх; әәмшг келҗ ирдго — үлг.; 2) әәлһн, сүрдлһн страх; әәмшгәс чирә хүврх, әәмшг угаһар бәәлһн

әәмшгтә [әәмшигтә] юмн әәх, сүркә опасный, ужасный, страшный; әәмшгтә өвчн, әәмшгтә зүүдн, әәмшгтә йовдл; Сөөнәһә орсн әәмшгтә зүүдн өдрин дуусн көгшән седклинь үүмүлв. — Хальмг үнн

әәрг [әәрег] үснд көрң тәвәд искәсн унд, әәрг-чигән айран (из квашеного молока), кумыс; гүүнә әәрг, әәрг бүлх; аҗрһ унсн күн довтлмтха, әәрг уусн күн кекрмтхә — үлг.; Болха хойр үртәһән аль нег герин көдлмшинь кеһәд, әәрг-чигәһинь бүллцәд, арһс-түләһинь зөөлцәд, әмн-цогцан әрвлл уга йовна. — Дорҗин Б.

әәрм [әәрем] орн-нутгин зер-зевтә күчн армия; әәрмд мордх, әәрмд авх, әәрмд церглх, әәрмәс бууҗ ирх; ◊ тууҗ. Улан Әәрм Красная Армия

әәрсн [әәрсен] күүнә һар-көлин зүлгдсн шүрүн арсн, өвр мозоль; көлд әәрсн урһҗ

әәрстә 1) әәрсн урһсн мозолистый; әәрстә һар; 2) шүрүн болсн, шүрүдсн огрубевший, огрубелый (о коже рук и ног); ◊ әәрстә хармуд хар көдлмш кедг улс люди подневольного труда

әәрстх [әәрстехе] 1) әәрсн урһх, әәрстә болх покрываться мозолями; Һаза зогсчасн тергн деер һар, көлнь нарнд шатад, әәрстҗ одсн әдл-әдл гилгр хар көвүд наадад сууҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) һар-көлин арсн шүрүн болх грубеть, огрубеть (о коже рук и ног)

әәрү I бот. малд хот болҗ эдлгддг цецгүдтә урһмл пырей

әәрү II м. эмн. мөрнә келин гүлгн гем рак языка (у лошади)

әәсн [әәсен] 1) үргсн, чочсн, сүрдсн испуганный, напуганный; әәсн улс, әәсн хәләц; әәхәс әәсн цецнә темдг, әәшгоһас әәсн әәмтхән темдг — үлг.; 2) үргән, чочан, сүрдлһн испуг; Нам әәсн күрәд, яах-кехнь медгдхшл энчнь. — Дорҗин Б.

әәтә 1) дуута звонкий, звучный; әәтә хоңх; 2) аньр-чимәтә, шуугата громкий; Эн кемд шууган зөөмтхлә, үкрин герин холдк булң талас генткн чаңһ әәтә хорҗңнлһн ишкрсн дуутаһар соңсгдв. — Илюмжинов Н.

әәтрүлх [әәтрүлхе] 1) төвкнүлх успокаивать; Одак Пүрвә көвүн, әмд күн, одхларн, терүг хәәҗ олх гиҗ, эн бийән әәтрүлнә. — Инҗин Л.; Күцсн хамгарн бийән әәтрүлҗ төвкнхмн биш. — Дорҗин Б.; 2) саатулх убаюкивать; нилхиг әәтрүлх

әәтрх [әәтрхе] төвкнх, номһрх успокаиваться; салькн әәтрв, бичкн әәтрв

әәх [әәхе] 1) сүрдх, чочх, үргх бояться, трусить, робеть; әәхлә бичә ке, кехлә бичә ә — үлг.; Цаг-зуурин зовлңгас әәҗ цухрхмн биш. — Эрнҗәнә К.; 2) көзр. наадшгоһан келх пасовать; би эн саамд ээҗәнәв; ◊ сүүдрәсн әәдг күн йир әәмтхә, эс болх юмнас әәдг күн быть трусливым как заяц, бояться собственной тени

әәх-ичх хош. сүрдх, чочх, ичх-эмәх бояться, робеть, испытывать страх; Тиигҗ би үвлин дуусн йовув, болв нанла әәх-ичх юмн харһсн уга. — Илюмжинов Н.

әвә кел шинҗ. учр-утхиг йилһгч келнә махбуд фонема; хальмг келнә эвән тогтац

әвд [эвде] 1) эрмдгтә, мөчн тату урод, калека; әвд күн; Әвд бәәдл һарч одсн цогц көнҗлин дор кевтнә. — Куукан А.; Хара бәәсн цагт, олна җирһл шинрч урһад уга бәәхд, җирһлин җисәнд әвд юн чигн үзгднә.— Сян-Белгин X., 2) шилҗ. моньдяс, модьрун грубиян, нахал

әвзң [әвзең] цухл, килң; уур гнев; раздражение; әвзңгән бәрх

әвзңнх [әвзеңнехе] цухлтх, килңнх; уурлх быть в гневе, быть раздражительным; болх-болшго юм сурад, күүнә әвзң көндәх

әвзңтә [әвзеңтә] цухлта, килңтә; уурта гневный, раздражительный; әвзңтә күн

әвр [эвер] I 1) заң, заң-әвр, әвр-анч поведение, нрав, характер; сән әвр-заң, әвр сәәтә арв хонх, ам муута кеер хонх — үлг.; Әәмшг болдган уурад, эврән тер геенә. — Көглтин Д.; Шулун хот ууҗ авчкад, мордад, селәнә хүүвин хот орад, захарнь әмтнәс соңсад, әвр-анчинь авад ир. — Дорҗин Б., 2) эрк, будг, му заң каприз; әвр уга бичкн

әвр [әвер] II йир, дегд очень; әвр ик, әвр догшн; әвр тиньгр, кезә чигн нүдәрн инәсн, ярлзсн йовна. — Эрнҗәнә К.; Бийнь әвр хөвтә... — Җимбин А.

әврлх [әверлехе] 1) заңган үзүлх проявлять свой характер, показывать свой норов; му әвр һарһх; 2) уурлх, уурта бәәх ругаться, сердиться; әврлхләнь, әәһәд чичрх; чи юңгад нанд әврләд бәәнәч?

әвртә [әвертә] йир, дегд очень; әвртә ик чидл; Ингә аав һанзан кесг дәкҗ киилчкәд, бахан хаңһаҗ, хоолан ясчкад, Бембәг әвртә гидг амтта, агта тәмк өгснднь буульв. — Илюмжинов Н.

әврх [әверхе] өндр юмнд давшх, өгсх подниматься, карабкаться; деегшән әврх

әго 1) ә-чимән уга, тагчг, нам-чим беззвучный, бесшумный; әго бә!, әго кевтҗәһәд, генткн шүүрдг — тәәлвр. (хавх); 2) дун-шун уга, номһн тихий, покорный, безропотный

әгр [әгер] хагсу, хагссн засохший, высохший; Әгр зандн җидин үзүр үзгдв. — Җаңһр

әгрсн [эгерсен] хагссн, хатсн, өгрсн засохший, высохший; Кедү җил түүнә хөөн өңгрсн болхв, кедү җирһл әгрсн төрсн болхв! Нармин М.

әгрх [әгерхе] хагсх, хатх, хумхарх высыхать, засыхать; Әгрәд одхла нәәмн чимгн биший, асхрад одхла ааһ цусн биший. — Җаңһр; Бичкнәсн авсн сурһмҗ бийиг әгртл дахдг. — Көглтин Д.

әдл [әдел] 1) цацу, теңцү, иҗл одинаковый; әдл наста, әдл нертә, әдл үнтә; Хальмг улс цуг талдан келн-улс мет, әдл зөв-йоста болв. — Хальмг үнн; 2) мет подобно, подобен; керүлч күн нохала әдл, ховдг күн керәлә әдл — үлг.; Эмнг тег өр дотрк, алтнла әдл, зөөрән эклҗ илдкв. — Нармин М.; 3) бурушагч биш хүвтә в сочетании с отриц. частицей биш неодинаковый, неравный; эн хойрин чидлнь әдл биш; һарин тавн хурһн әдл биш, тедү мет хамг әмтн бас әдл биш — үлг.

әдләр әдл-әдләр, тегшәр одинаково, поровну; әдл-әдләр хувах

әдлхн [әделхен] мел әдл совершенно одинаковый; Тегәд тохма мал өскҗәх эдл-ахуст әдлхн цуста бухмуд бәәхнь ил медгдв. — Хальмг үнн

әдлцән [әделцән] әдл бәәдл равенство; олн-әмтнә әдлцән, олна-ниитин әдлцән

әдлцл [әделцел] дүңцл, теңцл сравнение

әдлцүлх [әделцүлхе] дүңцүлх, теңцүлх сравнивать; күчинь әдлцүлх, әдлцүлгч эв-арһ

әдлцх [әделцехе] дүңцх сравниваться, сравниться; Үрдән үсәр теҗәдв, үнндән эднлә әдлцхв. — Дорҗин Б.; Танд, үнәртнь келхлә, мини күүндвр тер хойринлә әдлцҗ чадш уга. — Инҗин Л.

әдлцшго [әделцешго] дүңцүлгдшго несравнимый, несравненный

әдс [эдес] 1) шаҗ. өршәл, аврл, сойрхл благословение; әдс авх, әдс өгх, әдст күртх; Эзн Җаңһрин ширәһәснь әдс авад һарв. — Җаңһр; 2) шилҗ. цоклһн, гүвдлһн побои, взбучка, трёпка; ◊ әдслә харһх гүвдүлх, цокулх получить взбучку

әдслх [эдеслехе] 1) шаҗ. мөргх күүнә зула деер лам багш һаран күргҗ йөрәл тәвх благословлять, давать благословение; Тиигҗәһәд, дарунь, бийиннь өмн ки тасрҗ, номһрҗ одсн салдсмудыг өргәр кирслҗ, омгшаҗ әдслв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. цокх, гүвдх наносить побои, бить; әдсләд авх

әдстә [әдестә] әдслҗ әрүлсн получивший благословение; 1957 җилд бидн Сиврәс хальмг төрскн һазрурн эн өрк-бүлин әдстә зөөрән авч ирәд, ода күртл гертән хадһлнавидн. — Хальмг үнн

әкрмдх [әкремдехе] ки давхцх, кииһән дару-дарунь авх учащённо дышать; страдать одышкой; Эн үгдән Бата әкрмдәд, улм атхҗ йовсн Цастан хурһдынь шахв. — Эрнҗәнә К.

әмәрн [эмәрен] онц бийәрн отдельно, обособленно; әмәрн онц бәәх; ◊ әмәрн шордх эмән өгх, бийәрн һарутх, үкх поплатиться жизнью; Болв бийнь дуту хөвтә бәәсн бәәҗ: дәәлдәнд эн әмәрн шордв. — Илюмжинов Н.

әмд [әмде] әмтә-киитә, әмд-менд живой; әмд-менд бәәх, әмд һарх; Чини бәәдләр болхла, совхоз чигн, чи чигн бар җилин үвләс әмд-менд һарна гидг берк. — Тачин А.; әмд күн арһта — үлг.; ◊ әмд йиртмҗ орчлңгин әмтә тоот органическая природа

әмдәр әмд бийәрнь живьём, заживо; чоныг әмдәр бәрҗ авх; Тер тоод дөчн процент махнь әмдәр хулдсн малын махн болҗ һарв. — Хальмг үнн

әмдрл [әмдерел] 1) насн-җирһл, бәәдл-җирһл жизнь; олна әмдрл; Әмдрл шүлг хойран зөрүлҗ, әәмшгтә хортнас нутган харслат. — Хальмг үнн; 2) филос. бәәх бәәдл бытие; әмдрл болн серл-ухан

әмдрүлх [әмдерүлхе] әм орулх, әмлүлх оживлять, воскрешать, возвращать к жизни; Зугар түүг ода әмдрүләд авч ирәд, үүг ал гихлә, мини зүркм чочшго, хойр һарм сүрдшго.— Сян-Белгин X.

әмдрх [әмдерхе] 1) әмн орх, әмлх оживать, возвращаться к жизни; Үкв, әмдрв, яһад болв чигн, цаһан-буурл аавиннь өөр, сегрхә болв чигн, һарсн, өссн гертән күрәд меднәв. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. сананд сергҗ босх воскресать в памяти; хуучна йовдл ухан-седклд әмдрх; Дәкнәс мини сананд давсн цагин зургуд әмдрв. — Илюмжинов Н.

әмлх [әмлехе] 1) әмн орх; сергҗ, ухан-сегән орх оживать, воскресать; проявлять признаки жизни; Мөңкә келәд, йир икәр бийнь дурлдг хальмг дууг арһулхн ишкрдгән уурад, минь доран әмләд одв — Илюмжинов Н.; 2) әмсхл авх, әмсхлх, кииһән авх, киилх дышать, вдыхать воздух; чееҗәрн әмлх, цевр аһарар әмлх

әмн [әмен] 1) күн болн әмтә юмн әмд бәәхин мөн шинҗ жизнь; әмн орх, эмән хармнлго төрскән харсх; арслңгин әминь алад уга бәәҗ, арсинь өвчҗ болдго — үлг.; 2) әмсхл, ки дыхание, дух; әмн-ки уга; Экиннь һарнь әмн угаһар шувтрад унна. — Яшкулов В.; 3) бүл едок; манахн өрк-бүләрн тавн әмн; ◊ әмнь тасрх, әмнь һарх үкх, өңгрх скончаться, умереть; әмн-шир уга болх кииһән алдх потерять признаки жизни; әмнднь күрх икәр зовах мучить, истязать; издеваться над кем-л.; әминь авх алх, уга кех убить, лишить жизни; әмн алдрх үкх, өңгрх испустить дух

әмндә [әмендә] әдл нертә улс тёзка; тер мини әмндә

әмндән [әмендән] 1) әмн бийәрн, онцдан отдельно, обособленно, изолированно; әмндән бәәх; 2) әмн бийдән себе, лично для себя; әмндән тәрдг багц; ахуч күн әмндән туста — үлг.

әмнч [әменчи] әмнәннь арһ хәәдг, бийән үздг күн эгоист; эгоистический; әмнч күн му нөкд — цецн үг

әмнчлх [әменчилхе] һанцхн бийән үзх, әмнәннь арһ хәәх заботиться только о своей выгоде, проявлять эгоизм

әмрл [әмерле] әм оруллһн, әмдрүллһн оживление

әмрлһн [әмерлһен] әмн орлһн, әмдрлһн оживление, возвращение к жизни; әмтәнриг әмрлһнә дамшлт

әмрлх [әмерлехе] әмн орх, кииһән авх, әмдрх оживать; быть живым; ө-модн әмрлв; Ирсн улс чигн, Баату Бамб хойр чигн нег-негән таньлцад, мендлҗ, күүндән шинәс әмрлв. — Дорҗин Б.

әмсхл [әмсхел] әмсхлһн, ки авлһн дыхание, вздох; әмсхлин эрктн, әмсхл давхцх, әмсхлән бийдән бәрх; Цах шовуна далвагин дайлһ дахҗ, әмсхл авлго җисәд, цаг давад йовна. — Нармин М.; ◊ әмсхл төгсх өңгрх испустить последний вздох, умереть; әмсхлән тоолх үкх деерән бәәх быть при смерти; сүл әмсхл күртл кииһән алдтлан до последнего дыхания

әмсхлх [әмсхелхе] әмсхл авх, ки авх дышать; күндәр әмсхлх

әмсхх [әмсхехе] ки давхцх перехватывать дыхание

әмтә әмд, киитә, әмтә-киитә живой, одушевлённый; нег чигн әмтә юмн үзгдхш, шалтгта күүнд әмтә деернь күрх; Эн нәәмн бурхн әәмшгтә өңг-зүстә болвчн, эдн цуһар буйнч седкләрн цуг әмтә-киитә юмнд нөкд болна. — Хальмг үнн; ◊ әрә әмтә бәәх үкх деер бәәх быть при смерти; әрә торсн әмтә үчүкн киитә, үкҗ одх бәәдлтә еле живой

әмтәлх [әмтәлхе] 1) амтта болһх делать вкусным; әмтәлсн һуйр; 2) әмтәрүлх делать сладким, подслащивать

әмтәрх [әмтәрхе] әмтәхн болх становиться вкусным; становиться сладким

әмтәсг [әмтәсег] әмтәхн юмнд дурта күн быть любителем сладкого, быть лакомкой

әмтәхн [әмтәхен] 1) сәәхн амтта вкусный; әмтәхн зер-земш; әмтәхн усн; хашнь әмтәхн, хәәснь бичкн — тәәлвр. (толһан экн); әмтәхн хот-хол; Күүкд-көвүдт олн зүсн зер-земш, шимтә, әмтәхн хот-хол авч өгв. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. сәәхн сладкий; әмтәхн нөр, әмтәхн үг

әмтәхнәр сәәхн амт орулад, амтта-шимтәһәр вкусно; әмтәхнәр болһсн хот

әмтин хамгин самый...; әмтин ик, әмтин чиирг, әмтин сән, әмтин му; ◊ әмтин түрүнд в первую очередь, первым делом; әмтин сүүлд в самом конце

әмтн [әмтен] 1) хамг әмтә-киитә юмн, әмтә тоот всё сущее, всё живое; һаза нег чигн әмтә юмн уга; усн угаһар әмтә тоот бәәҗ чадшгонь лавта; 2) олн күн, олн әмтн люди; селәнә әмтн, бәәрн әмтн; хургт әмт цуглулх, әмт зөөдг көлгн; Күүкднь цугтан әмт дахад өсч йовна, адгнь сурһульд орҗана. — Хальмг үнн; Зун бандас әмндән күрхләрн, утхин ирәс мөлтрсн мөрн бу хойр эн, үүгәр әмт даҗрхар бәәхшив, әмән харнав.— Сян-Белгин X.; 3) келн-әмтн, келн-улс народ, народность; национальность; олн зүсн келн-әмтн, келн-әмтнә иньгллт; әмтнә бәәдл-җирһл; келн-улсин тууҗ 4) күмн-әмтн человечество; Цаг, бийчнь медҗәнәч, һаза ямаран болҗ одсиг, күмн-әмтнә делкә ик гүрмтә дәәнүр залгдҗ одсн бәәнә. — Илюмжинов Н. ◊ әмтнд андн болх олн улст һә-һутамҗ болх опозориться, стать посмешищем; әмтнә тоод эс авх күн гиҗ эс тоолх не считать за человека; әмтнә хормад багтх олыг дахад өсәд босх жить и расти в обществе, коллективе; әмтнә ээмд күрх, өсәд босх, бөдүн күн болх стать взрослым

әньх [энихе] торһ. 1) нүднә зовк хаах зажмуривать, закрывать глаза; нүдән әньх; 2) шилҗ. дуг гиһәд унтад авх задремать; нүдән әнәд авх

әңг [әңге] 1) тууҗ. төрл улсин баг род, племя; әңгин улс, Цаһан-Нуура әңг; 2) юмна сала, салвр отдел, отделение; үүлдврин әңг, цергин әңг, номин әңг, сурһулин әңг; 3) театр., көгҗ. наадна бөлг, хүв отделение, акт; наадна негдгч әңг; Дуудыг чинрәрнь һурвн әңгд хуваһад барлв. — Хальмг үнн; 4) спорт. наадна цагин хүв тайм, период; футболын наадна түрүн әңг

әңг-әңгәр салу-салу отдельно

әңглгч [әңгелгчи] әңглҗ салһдг разделительный, отделительный; грам. әңглгч темдг

әңгллһн [әңгеллһен] юм хувалһн разделение, группировка; олна күч-көлс әңгллһн, церг йилһҗ әңгллһн

әңглх [әңгелхе] 1) юмиг әңг-әңгәр хувах делить, разделять на части; Өндр нурһта чилм хар күүкд күн үсән хойр әңгләд, һурвадар гүрәд... — Эрнҗәнә К.; 2) юмиг салһх отделять; махиг яснаснь салһх

әңгр [әңгер] I зоол. улавр-шар өңгтә усчдг шовун турпан; әңгр нуһсн

әңгр [әңгер] II цеер. өңгнь шар, улан-шар светлолицый; Бамбин әңгр нойхн

әңгрх [әңгерхе] хувагдх, салһгдх отделяться; разделяться; Хөөннь эн хойр әңгрәд: негнь Манҗихнә, наадкнь Орһахна хурл болҗ. — Хальмг үнн; хойр багт әңгрх

әңклх [әңкелхе] әкрмдх, сүүкнх запыхаться; судорожно глотать воздух; Ноха мини өөр ирәд эңкләд кевтв. — Эрнҗәнә К.

әпүс күүнд. бичкн көвүнә белг-бек гениталии (у мальчиков)

әрә әрә-керә, әрә гиҗ едва, еле-еле, кое-как, с трудом; әрә көндрх, әрә үзгдх, әрә соңсгдх, әрә даах; әрә хөр һарсн наста; Таңсг богдын тавн сай алвтнь тавн сара һазрт әрә багтмар бүүрлсн бәәдг. — Җаңһр; ◊ әрә һолта әрә киитә еле дышит, едва живой; әрә торх әрә-керә бәәх еле держаться, еле существовать

әрәхн [әрәхен] әрә, әрәхнәр чуть-чуть, едва; салькн әрәхн көдлҗәнә

әрәхнәр 1) үрвәд, адһлго потихоньку, тихонько; әрәхнәр йовх; 2) арһулхнар тихонько, тихонечко; әрәхнәр дуулх, хоорндан әрәхнәр шимлдх

әрвәр әрвн кевәр, әрвлҗ бережно, экономно; эдл-ахуг әрвәр өскдг дасх кергтә

әрвҗго [әрвҗиго] әрвго, невчкн немножко; һал үд болад ирхин алднд, нарн тус ора деерәс әрвҗ уга улңһтрҗ шарлад, хәәр-бәәр уга цонаһад бәәнә. — Тачин А.; Цергә диг-дара әрвҗго эвдсн саам учрхла, эн дарани биш наряд өгч засглдг билә. — Илюмжинов Н.

әрвлт [әрвелте] әрвллһн экономия; орн-нутгин мөңгнә әрвлт

әрвлх [әрвелхе] 1) хадһлх беречь, экономить; бийиннь эрүл-мендән әрвлх кергтә; әрвлхлә әмнд туста, аршалхла бийд туста — үлг.; Абиль шал деер кевтчкәд, суман әрвләд, һурв дәкҗ хав, тегәд һурвулн дун-шун угаһар шал деер нурҗ унв. — Илюмжинов Н.; 2) хармнх жалеть, беречь, щадить; Эцкин һанцхн көвүһән кү кехәр седҗәх улс ода тедн чамас юуһан әрвлх билә. — Дорҗин Б.

әрвн [әрвен] 1) әрвч бережливый, экономный; әрвн күн, мөңгнд әрвн; Энтн нам нег аю, эдт әрвн, махмуднь амр, сәнл! — Эрнҗәнә К., 2) ик багтацта, кемҗәнь ик ёмкий, вместительный; әрвн тулм; 3) элвг обильный; әрвн урһц

әрвң [әрвең] бузав. мөрнә гесн дотрк өөкн жир (брюшной полости лошади), Дарцг цаһан әрвңгән давсг талан авад, чикн цацу далңгнь цорһ болад ирв. — Җаңһр

әрвслх [әрвеселхе] 1) шаҗ. әрүслх, әрүтгх освящать, очищать өгнём; һал деер әрвслх; 2) шилҗ. хальдвр әрүтгҗ уга кех обрабатывать, дезинфицировать

әрвч [әрвчи] дегд әрвн, хармч, хатуч слишком экономный, чересчур бережливый; Эмгиг дегд күчр әрвч, хармч, хатуч генәртә төләднь, әңгин улс өгсн «Яңхл» нерн энүнд шиңгрсмн... — Дорҗин Б.

әргдл [әрегдел] 1 мөрнә хагссн бог-шег, хомһл конский навоз (сухой)

әргдл [әрегдел] II бот. хөн нүдн цецг маргаритка

әргдх [әрегдехе] зәәцх, зә һарһх расступаться, раздвигаться; хурсн улс әргдәд һарв; Хойр шар атн хаалһдан орад, дошн хатрлдад орксн цагт, хаалһин хойр талк өвсн әргдәд шуугад йовдг болна. — Эрнҗәнә К.

әрк [әрке] согтулдг ундн водка; хар әрк, улан әрк, әрк уух, әркд орх; әрк тәмк хойр — ах дү хойр — цецн үг; әрк савасн бишңкинь эвддг — үлг.: Тегәд Элст балһсна хот-хол хулддг лавкс әрк, пиив асхар баһар хулдх зөвтә. — Хальмг үнн; ◊ әрк ирх хадмуд хәәһәд ирх приходить сватать девушку; күүкнд әрк зөөх, әрк орулх күүкнд зәңг орулх сватать, посылать сватов к родителям девушки; Мочха Горяевин элгн-саднь түрүн болҗ Катяг үзәд, энүнд әрк зөөх болҗ, эк-эцкләнь үгцдг болна. — Хальмг үнн; Булһн, тана күүкнд әрк ирҗәнә гиһәд, зәңг һарад бәәнә. — Бадмин А.

әркдәч [әркедәчи] әрк ууҗ, аля кедг күн гуляка, кутила

әрклдән [әркелдән] оларн харһад, әрк уулһн, әркдлһн пьянка, пьянство

әркдх [әркедехе] әрк уух пьянствовать; Зүн дуңһра болад, әркдәд суудг болна. — Җаңһр

әркнч [әркенчи] әркин эзн; зальгдг, эдлдг пьяница, алкоголик; Әркнч залу бийән һартан авад, хуучн көдлмштән орв. — Хальмг үнн

әрлһх [әрлһехе] 1) уга кех уничтожать, истреблять, ликвидировать; хортниг тараҗ әрлһх, түрмшг әрлһх, боомт (саад) әрлһх; 2) цеврлх делать чистым, чистить; хувцн деер дуссн тосна толв әрлһх

әрлх [әрлехе] уга болх, зулх, гүүҗ одх уходить, убегать, удирать; күүнә му әрлдго, теңгрин му әрлдг — үлг. Эндәс әрләд, һазр дор орх дурм күрв! — Яшкулов В.; ◊ әрлҗ одх өңгрҗ одх уйти на тот свет, умереть; әрл цааран! уга болад йовад од! ступай прочь! убирайся!

әрмг [әрмег] 1) мөрнә гесн дотрк өөкн жир (брюшной полости лошади); 2) шилҗ. мах бәрлһн, тарһлһн полнота, тучность, жирок на животе

әрмгтә [әрмегтә] мах бәрсн, тарһн жирный, тучный, толстый; ик әрмгтә күн

әрүн 1) бузр биш, цевр чистый, светлый, прозрачный (о воде); әрүн цевр усн, әрүн цевр уста булг; 2) цевр-цер чистоплотный, опрятный; гигиеничный; әрүн цевр гер, әрүн цевр күн, әрүн цеврин эмч; 3) буйнта сәәхн святой, священный; әрүн сәәхн Иҗл һол, әрүн керг-үүл, әрүн цевр һазр; Әмн цогцан хәәрл уга әрүн һазран харсч дәәлдләв. Аврлтго дәәснә өмнәснь зөрҗ амлсн андһаран алдлго күцәләв. — Хальмг үнн; 4) шилҗ. үнн цаһан седкл честность; честный; әрүн седкл; 5) әрүн цаһан, әрүн шагшавдта целомудренный, высоконравственный; әрүн шагшавдта күүкн; Арвн хойр орнд алдргшсн әрүн цаһан удһн тус болв. — Җаңһр әрүнәр әрүн цеврәр свято; Сул бәәхин төлә әмән өгсн улсин нердиг әрүнәр хадһлх зөвтәвидн; Бурхнд шүтдг медәтин герт аавнь герәслсн эрк, Бурхн болн җодв әрүнәр хадһлгдна. — Хальмг үнн

әрх [әрхе] 1) зәәцүлх, зә һарһх раздвигать, расталкивать (толпу); хурсн улсиг әрх; 2) усна дольга әрх рассекать, разбивать (волны); Керм күңкнҗ хәәкрәд, көк утаһан бадһрулад, өсвксн буурл дольгаг өвцүһәрн эрәд, Иҗл өөдлҗ көвклзв. — Эрнҗәнә К.; 3) малтҗ тарах, сенчлх разгребать; шавр әрх, цас әрх, өвс әрх

әср [әсер] I йир ик, әвртә ик, аһу ик очень большой, огромный; Әср улан нүкәр авад орад одв. — Җаңһр

әср [әсер] II аля, азд, ү-дә уга необузданный; хулиганский; әср заң, әср йовдл; Иим азд, әср көвүд үзәд угав, яһсн ичр уга улсви! — Эрнҗәнә К.

әсрлх [әсерлехе] әср йовдл һарһх совершать хулиганские поступки, хулиганить

Б

баа I алң болхд, икәр байрлхд келдг айлг үг межд. выражает удивление, радость о, ой; баа, энчн мана хотна күн бәәҗ!

баа II тууҗ нег зүсн ял один из видов штрафа; баала харһх

баа III эмн. н. өөртә хавдр воспаление, нарыв

баав [баавы] I дөрв. 1) эцкән дуудхд келдг үг отец, папа; күндтә баав!; 2) авһ ахан дуудхд келдг үг дядя

баав [баавы] II торһ. 1) экән дуудхд келдг үг мама; Баав, ода эн мана элгн-садна авч ирсн әркин дееҗинь ууһад йөрәтн, гиһәд Борис экдән чирктә әрк бәрүлв. — Хальмг үнн; 2) һаһаһан дуудхд келдг үг тётя (по отцовской линии)

баав [баавы] III 1) күндл. нойн, зәәсң кү күндлҗ дуудхд келдг уг бәәсмн батюшка; ах нойн баав; Ах нойн баав мендләд һартн гив. — Җаңһр; 2) Баав (домгт һардг хальмгудын уңг эцк) мифический праотец калмыков

баавһа I күүнд. гергн жена; баба; Ай, одак баавһа яһсн болхмб? — гиһәд Павел үкс босад, терзәр хәләв. — Инҗин Л.; Маңһдуртнь шулм баавһа күүкнә мөр мөрдәд, эднәд күрәд ирнә. — Хальмг туульс

баавһа II хууч., цеер. аю, отг медведь

баавр [баавыр] эмәлин хавсна чимг бляха у седельной подушки; мөңгн баавр; ◊ зоол. баавр минҗ мерәч багин үнтә үс-арста аң бобр

баада күүнд. чиигтә, нухсн һуйрин бәәдлтә: 1) чиигтә, умср влажный; 2) зуурсн һуйршг тестообразный

бааҗа күндл. 1) эцкән дуудхд келдг үг отец; Баав бааҗа хойрнь хоорндан керлдҗ бәәҗ. — Балакан А.; 2) авһан дуудхд келдг үг дядя (по отцовской линии); 3) ахан дуудхд келдг үг старший брат; ◊ бааҗа болх ахлх, йос бәрх властвовать, повелевать; Байн-байн гихлә, бааҗа болхар бичә седәд бәәтн. — Нармин М.

баалх [баалхы] I эмн. н. өөртх, өөрлх, шархтх нагнаиваться; шарх баалҗана

баалх [баалхы] II яллх, ялд унһах штрафовать, подвергать штрафу

баальнг [баальниг] дөрв. үвлин цагт көлдән өмсдг түрәтә ишкә һосн-башмг валенки; Сиврт баальнг угаһар җирһл уга. Баальнг бәәхлә, ямр чигн киитн хальдҗ чадшго. — Нуура В.

баар [баары] I һосн-башмгт түркдг тосншң хар юмн вар; һосна баар

баар [баары] II герин ора дееврлдг улан шаврар кесн җолвта хавтха черепица; герин баарин ора

баар [баары] III кет балг заһсн карась; Баар гидг заһсиг бәрҗ эс болдв. Баһуда нег күүкиг дахулҗ эс болдв. — Хальмг дуд.

баасн [баасын] 1) күүнә болн әмтә тоотын өткн мөр кал, испражнение; үкрин баасн, мөрнә баасн, шовуна баасн, нохан баасн; баасн хатх; 2) хорһлҗ, төмр хәәлхлә, һардг бог-шег шлак; хорһлҗна баасн, төмрин баасн; ◊ нөөрин баасн дими, керг уга юмн всякая чепуха (о сне)

бааста 1) баасар лашгдсн испачканный калом; грязный; 2) шилҗ. баһ-балчр; нуста сопляк; бааста көвүн

баата I яллгдсн, ялд унсн оштрафованный, подвергнувшийся штрафу

баата II баалсн шархта восприимчивый к нарывам (о коже); человек, у которого часто бывают нарывы (на коже); баата күн

баатр [баатыр] 1) әәхиг меддго, зөргтә, маңһс чидлтә, чаңһ-чиирг богатырь; Нарт делкән орни чиирг, чаңһ бөк баатр. Эдү мет баатрмуднь эңдән долан дуңһра күцәд суудг. — Җаңһр; 2) юмнас әәдгиг меддго залу-зөрмг герой; Төрскән харслһна 1812 җилин дәәнә баатр, генерал Денисовин нернд заагдҗ, Денисовская гиҗ нерәдгддмн, хальмг аһар болхла, терүнә нерн Бөглә билә. — Илюмжинов Н.; баатр нег үктл, әәмтхә миңһ үкдг — үлг.; улаҗасн дәәнд ордг баатр — тәәлвр. (шиләвр); 3) баатр йовдл һарһсн күүнд зүүдг цол Герой (звание); Хүүвин Союзин Баатр, Әрәсән Баатр, Күч-көлснә Баатр; 4) бат, күчтә крепкий, богатырский; баатр нөөрәр унтх; баатр ик чидл; 5) баатр зөрмг, баатр зөрг героизм, мужество; геройский,героический; баатр кевәр ноолдх, баатр харсачнр, баатр зөрг һарһх

баатрлх [баатырлхы] баатр зөрг һарһх проявлять мужество, героизм

баатрльг [баатырлиг] залу-зөрмг героизм, отвага, доблесть, мужество; героический, отважный, доблестный, мужественный; баатрльг йовдл, баатрльг керг-үүл

баатршх [баатыршхы] 1) дәәнд баатр залу-зөрмгән үзүлх быть героем, быть мужественным; дәәнд баатршх; 2) күч-көлснә халхар баатр йовдл һарһҗ тахшх совершать трудовой подвиг; күч-көлснд баатршх

баатуд этн. хальмг улсин нег отг-әәмгин нерн батуды (название одного из калмыцких родов)

баах [баахы] өткн мөрән үзх испражняться

баахн [баахын] 1) баһ, бичкн небольшой, незначительный; баахн хора, баахн өрк-бүл; баахн нуурт бадм цецг урһҗ — тәәлвр. (зул); Намҗу эврәннь баахн мал-герән эврән бийнь чадмг кевәр һарддг бәәсмн. — Илюмжинов Н.; 2) невчкн, невчкн зуур немного, немножко, маленько; баахн зуур унтх, баахн эндүрх, баахн цаг дотр; 3) баһ наста молодой, молоденький; баахн багш, баахн көгҗмч, баахн көвүд, күүкд; 4) баахн бәәдлтә моложавый

баахнар бичкнәр немного; толһа баахнар өвчәнә; Тегәд эврәннь цөөмәд баахнар әрк кеҗ авчкад, нег кииһәр зальгад оркв. — Илюмжинов Н.

баахн-баахнар [баахын-баахнар] хош. бичкн-бичкнәр понемногу, понемножку; баахн-баахнар ус балһх

бавһр [бавһыр] 1) сагсхр, арвһр, сарвһр лохматый, косматый; обросший; бавһр нооста хөн; бавһр өвгн шовһр нүдтә — тәәлвр. (зара); Сәәхә өндәҗ босад, орна дерндг деер бәәсн бавһр альчурар нульмсан арчв. — Тачин А.; 2) нигт кустистый; бавһр өвсн, бавһр цаһан буудян тәрән

бавих [бавихе] 1) савих быть лохматым, лохматиться; бависн үсн; Шар хулс-на толһан бәәдлтә, бависн килһстә сүүлән хойр талан селҗ хаяд, арат машинә герләс дальтрл уга гүүҗ йовна. — Эрнҗәнә К.; 2) сагсхр, саглр быть кустистым, ветвистым; бависн урһа модн

бавл [бавыл] нег нас күрәд уга эр ишк козлёнок-самец (до года)

бавуха сәрсн җивртә, хулһн дүрстә әмтн летучая мышь; барана өмн бавуха — тәәлвр. (оньс); Сөөни өрәллә бавуха эр такаһур нисч ирнә. — Хальмг туульс

баг 1) әңг, бөлг группа; отряд; нег баг улс, оютнрин баг, көдләчнрин баг, цергә баг; Тер багт би биилн дуулдг, «Җаңһрин» зах-зухинь меддг күн болад орув. — Эрнҗәнә К.; 2) спорт. баг команда; волейболын баг; 3) багла, атх связка, пучок; прядь; баг үсн, баг өвсн, баг шарлҗн; 4) сүрг стая, стайка; баг хөн, баг заһсн; 5) нигт густой; баг утан, баг ө-модн, баг нигт өвстә һазр

баг: баг-баг гих олар хурх, баглрх, бигшх собираться в кучу, скапливаться; герин үүднд кесг күн баг-баг гиһәд бәәнә

багар әңгәр, әңг-әңгәр, баг-багар группой, группами; Багар бәәхлә, бәәхд чигн сән болҗахгов. — Дорҗин Б.; Өөркснь бас зогсад, баг-багар хурҗ күрисн улс тал оньган тусхаҗ чиңнв. — Инҗин Л.

багла 1) баглҗ бәәсн юмн связка, узел; пучок; багла алдрҗ 2) хураһад баглсн юмн пачка, кипа; букет; багла цецг; Наадк хавтхинь уудлад, нег багла тәмк һарһҗ авб. — Эрнҗәнә К.

баглата хуралһата упакованный, собранный; барана ард баглата некә — тәәлвр. (тевг); Хурсх, сагсгуд герин һаза баглата бәәҗ. — Эрнҗәнә К.

баглран [баглыран] цуглран сборище, скопище

баглрлһн [баглырлһын] цуглрлһн, хурлһн скопление

баглрх [баглырхы] цуглрх, хурлдх; шоох (мал) собираться в группу (в кучу), группироваться; хөд баглрад идшлҗ йовна; цувсн барсас баглрсн шаазһас — үлг.; Эргүләд, энд-тендән харвхнь, толһаһан һазрла наалдулчксн идшлҗ йовх үкрмүд, эргин сүүдрәр шооһад (баглрад) әңкллдәд зогссн хөд үзгднә. — Эрнҗәнә К.; Олн-әмтн баглрад, әвртә дарлцан болв. — Илюмжинов Н.

баглх [баглыхы] 1) юм баглҗ боох, күлх связывать, упаковывать, увязывать; арһмҗин үзүрәр баглҗ боох; 2) юм хурах, ахулх собирать в кучу; хөд баглх; Ода бод мал баглҗ, бас базр-балһс орулҗ, мөңг кеҗ авх тоолврта. — Эрнҗәнә К.; Дәәнә ветеранмудын туск материалмуд хураһад, баглад, дегтр һарһхар шиидв. — Хальмг үнн

багсрһ [багсырһы] 1) зам. хотын амт ясдг тоот приправа, специи; хотын багсрһ; 2) амт ясдг юмна хольц смесь (приправ); 3) эдин будг краска (для материи)

багсрһах [багсырһахы] зам. амт ясдг тоотыг хотд тәвх заправлять, сдабривать; шөл томатар багсрһах; 2) эдиг будх красить, окрашивать материю

багтавр [багтавыр] юмна багтац, аһулһ содержимое; содержание; Орчм үйәс холдсн, урдк хол цагин седв — романа багтавр. — Бадмин А.

багтамҗ [багтамҗи] юмна эзлҗәх зә ёмкость, вместимость; хоран багтамҗ

багтамҗта юмна эзлҗәх зәнь ик вместительный, ёмкий; багтамҗта сав

багтах [багтахы] юмнд багтҗ орулх помещать, вмещать; 15-ад килограмм багтах, газетмүд, седкүлмүд зөөх даальңта велосипедмуд белн бәәнә. — Хальмг үнн

багтац [багтацы] багтамҗ хәлә

багтмһарн [багтымһарн] багтҗ болмарн по вместимости, по вмещаемости; Баатр богдын өргәд багтмһарн орад сууцхав. — Җаңһр

багтх [багтыхы] юмна дотр орх болмҗ помещаться, вмещаться; входить, влезать; эн хорад тавн күн багтхмн; ◊ амндан багтсарн му келх бузр-азр үг келәд дорацулх, һәәлх обругать скверными словами

багтшго [багтышго] 1) багтх арһ уга, болмҗ уга не помещающийся, не вмещающийся; громоздкий; Болв күүнд Бурхна һарһҗ өгсн цагин эргцд күн дала болсн зовлң, харшлт дасм; һарна, эннь күүнә уханд багтшго дала мууль! — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. эл уга, таардго неуживчивый; күүнлә багтшго күн; ◊ амнд багтшго үг келх шүрүн, модьрун үг келх говорить грубости, грубить

багц [багцы] 1) тарвс, һу тәрәтә һазр бахча; багц тәрәч, багц тәрлһн; Темс, багц тәрлһнә һазрин аһу бас хасгдв. — Хальмг үнн; 2) хустгин хәәрцг коробка (спичек); нег багц хустг; 3) ишкә герин термнә залһц, үдәр стык решёток (юрты); баран багц

багш [багши] 1) юм зааҗ сурһдг күн учитель, преподаватель; наставник; сурһулин багш, хальмг келнә багш; багшин хора, багшин көдлмш; гүн медрлтә, цаһан саната, цецн ухата, ухаһарн хувалцх седклтә, кү сурһҗ чадх арһта, медрлән даңгин гүүдүлдг күүг багш гиҗ нерәддмн. — Хальмг үнн; 2) шаҗ. бурхн шаҗна сурһуль зәәдг күн, хурлын ахлач багша, настоятель монастыря; Эндәснь, зун күрә талас ах багш, хурлын ахлач, гевкү толһачта гелңгүд улан-улан ут лавшгудан өмссн, ирсн улсла мендлдәд, бас нег баг болад зогсцхав. — Эрнҗәнә К.

багшлх [багшилхы] сурһуль заах, дасхх, багш болҗ көдлх учить, учительствовать, преподавать; эклц сурһульд багшлх; Арвн зурһан җилин туршарт багшлҗ йовсн Илья Евгеньевич олн сурһульчнрт ач-тусан күргв. — Илюмжинов Н.

багшх [багшихы] 1) нег ормд олар хурх, баглрх толпиться, тесниться; 2) бигшх, ивр-ивр гих скопляться во множестве; батхн багшад бәәнә; Өнч авч өгсн ачта залуд ю белг өгий гиҗ, батхнс багшлдв. — Далн хойр худл

баһ [баһы] 1) баахн, бичкн, ик биш малын, небольшой; баһ келн-әмтн, баһ улс, баһ мал, 2) зәрм-зүрм, баһ-саһ мелкий (о товаре); баһ-саһ эд-тавр; 3) баһ цаг детство, юность; баһ дүүвр насн, баһ балчр насн

баһар баахнар, бичкнәр, невчкнәр, баһ-саһар незначительно, мало; хот баһар эдлх, хур-чиг баһар орв, алвн баһар хурагдв; Баһ-саһар медүв гиһәд, харулч хойр хар күмсгән деегшән хурав. — Инҗин Л.

баһасн [баһасын] бичкнәсн с детства, с детских лет; күн болх баһасн, күлг болх унһнасн — үлг.; Би баһасн авн шатрт дуртав. — Хальмг үнн

баһдан баахндан, бичкндән, баахн цагтан в детстве; Бүрҗгн овгтна тохм дуудулн, баһдан Темүҗн нер зүүҗ. — Хальмг үнн; Батан өмн баһдан үзҗ йовсн хар җолм чомпаһад үзгдәд одв. — Эрнҗәнә К.

баһдах [баһдахы] хасх, цөөкрүлх сокращать, уменьшать (численность, размеры)

баһдх [баһдыхы] 1) бичкдх быть недостаточным, малым (по размеру); башмг баһдад бәәв; 2) дуту болх, дутх недоставать, не хватать; чидл баһдх, мөңгн баһдх; Нам терчнь мөричинь авснь баһдад, бийичнь алн алдҗ.— Сян-Белгин Х.

баһлх [баһылхы] хасх, цөөкрүлх уменьшать, убавлять, сокращать; Олн хонгт, өдр сө уга тоолвр тоолад, үүнә олҗ авсн түрүн арһнь малан баһлдгин эв хәәх керг болҗ һарв. — Дорҗин Б.

баһнь [баһынь] 1) ик бишнь, бәәхнь, бичкнь меньшая часть, меньшинство; Эн гемд баһнь чигн, икнь чигн, цугтан бәргдҗ, даралдн өңгрәд бәәцхәв. — Илюмжинов Н.; 2) баһ гиснь самое малое, минимум; эн көдлмш күцәхд баһнь гихдән хойр өдр кергтә

баһрах [баһрахы] хасулх, бичкрүлх уменьшать, сокращать; махна үнинь баһрах

баһруллһн [баһруллһын] 1) хаслһн сокращение, уменьшение; һару баһруллһн; 2) ахрдуллһн укорачивание

баһрулх [баһрулхы] 1) хасх, цөөкрүлх уменьшать, сокращать; көдлдг цаг баһрулх, һару баһрулх; 2) кисх, ахрдулх укорачивать; деесиг баһрулх; 3) баһ болһх молодить; эн тиирцг таниг баһрулҗана

баһрх [баһрыхы] 1) хасгдх, цөөкрх уменьшаться, сокращаться; малын то баһрҗана, шовудын то баһрад йовна; 2) баахн болх становиться молодым; Тер санам мини наснас даву бөк, түүг санхла, баһрад однав.— Сян-Белгин X.

баһта зүүцл үгин тогтацд орна в сложн. словах мало-; олз баһта, бүтәмҗ баһта, чидл баһта, күн баһта

баһуд этн. хальмг улсин нег отг-әәмг багуты (название одного из калмыцких родов)

баһур хурц төмр дегәтә ут модн багор; баһурар татх; Нәәмн миңһн баһур хуһчад һарад одв. — Җаңһр

баһцр [баһцыр] невчкн баһ болх немного маловатый, немножко маловат; түләнә модн баһцр болад бәәв

баһчуд баһ наста көвүд-күүкд молодёжь, молодые люди; сурһулин баһчуд, баһчудын нәр, Медәтә улс, баһчуд, бичкдүд өөрән бәәх келн-улсин сойлла, заңшал-авъясмудла таньлдад, эвтәһәр хамдан нег һазрт бәәцхәнә. — Хальмг үнн

бадар хууч. һазр кедәд йовҗ йовх лам-гелңд өгх өглһ, бәрц подаяние, приношение (странствующему монаху); бадарин ааһ, бадар цуглах

бадарлх [бадарлыхы] хууч. өглһ, бәрү цуглулад йовх собирать подаяния, пожертвования (о странствующих монахах)

бадарч [бадарчи] хууч. һазр кедәд, өгсн өглһәр бәәдг лам-гелң бадарчин, странствующий монах (живущий подаянием); бадарч йовсн һазрт хуурмг-худл олн, батхн олар хурсн һазрт өтн-хорха олн — үлг.

бадг [бадыг] шүлгин дотрк нег утх-учрта дөрвн мөр строфа, куплет; Хойр бадг бичәд, айта сәәхн үгмүд амнас асхрад ирсн цагла, хард-хурд гиһәд, Ута Коля хойр орад ирцхәв. — Эрнҗәнә К.

бадглх [бадыглыхы] шүлгиг бадгар хувах составлять строфы, куплеты

бадһ [бадһы] I эмн. н. хотын бадһ катар желудка

бадһ [бадһы] II архайг цасн, умш хлопья (снега)

бадһлх [бадһылхы] 1) күүнд. архайг цасн унх, орх падать хлопьями (о снеге), 2) утана баг өрвкх вырываться (о клубах дыма, огня), Наадк нег һулмтнь болхла, уңһдад, улаһад, бадһлад өрвкҗ йовна. — Эрнҗәнә К.

бадһнтх [бадһынтыхы] эмн. н. хотын бадһар гемтх болеть катаром желудка

бадм [бадмы] бот.1) шаврта уснд урһдг оошк, цаһан өңгтә йир сәәхн цецг лотос; бадм цецг; барун бийд бадм цецг — тәәлвр. (герин эзн күүкн); Хойр күүкн толһа деерән бадм цецгүд зурата барта торһн альчурмуд делскҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) нуурин уснд урһдг ик-ик хоңхин бәәдлтә цецг водяная лилия, кувшинки; ө-шуһу модна зөгмүд нуурин бадмд байрлна; баахн нуурт бадм цецг һаңхна — тәәлвр. (зул); 3) оошк, улан өңгтә эрднь чолун рубин; рубиновый; бадм чолун, бадм сиик; 4) хууч. хуврг самнртн өмсдг бичкн махла шапочка (в форме лотоса у духовных лиц)

бадмшх [бадмшихы] өсх, төлҗх, батрх расти, развиваться, крепнуть, набираться ума-разума; Очр-һәрә бадмшад уга әәтә хооларн домбрин айсла салшгоһар негдүләд эклв. — Балакан А.; Баахн бичкн дүүнринь бадмшад угаднь мордлалив. — Хальмг дуд

бадр [бадыр] I: күдр-бадр чаңһ-чиирг, бат сильный и крепкий; Бийнь ик барата, күдр, бат цогцта, эвтә-довта, басл чидлтә күн бәәҗ эн. — Хальмг үнн

бадр [бадыр] II шаҗ. өглһ, бәрц хураҗ авдг ааһ чашка (для сбора подаяний странствующими монахами); бадр ааһ

бадра нег зүсн зег чимг род орнамента

бадрл [бадрыл] 1) мандлт, делгрлт, өргҗллһн расцвет, подъём; медрлин бадрл, үүдәлтин бадрл; 2) герлин цацрл сияние; нарни герлин бадрл, залин бадрл, ар үзгин бадрл

бадрңһу [бадрыңһу] мандлгч, бадргч цветущий, сияющий, пылающий

бадрх [бадырхы] 1) өөдлх, өргҗх; цецгрлх расцветать; эрдм-сурһуль бадр-җана; падрх, падрад шатх вспыхивать, воспламеняться; Уңһда-уңһда йовҗ улаһад, улаһа йовҗ бадрад дәрвкәд одх. — Эрнҗәнә К.

бадярлх [бадярлыхы] көөх, хавдх пухнуть, опухать, отекать; нүдн бадярлх; Киитн шавр шал деер өдр сө уга унтҗ кевтснәс көлтә, хавдрлҗ бадярлсн чирәтә кевтнә. — Илюмжинов Н.

бадярта көөмгтә, хавдсн отёкший, опухший; бадярта чирә

бадяртх [бадяртыхы] бадярлх хәлә

бадярх [бадярхы] көөмглх, хавдх пухнуть, опухать, отекать, разбухать; мини көлм бадяртад бәәв; шүднә өвчнд халхнь бадярҗ

баз [базы] I 1) эгч дү хойрин залус хоорндан базнр болдг свояки (мужья родных сестёр); 2) һарлцсн ахнрин гергд невестки (жёны родных братьев)

баз [базы] II юмна баз база (в разных значениях); малын теҗәлин баз, хот-хоолын баз, дәәнә-теңгсин баз, зуульчнрин баз

базг [базыг] I дәәч воинственный; Базг Улан Хоңһр бадмин улан альхан дерс-дерс делсн суудг. — Җаңһр

базг [базыг] II хармч, хатуч прижимистый, скупой, жадный; базг күн

базһлдх [базһылдыхы] нег-негән базһҗ бәрх крепко сжимать друг друга (в схватке); Барун бийдк талднь барс өтг хойриг базһлдулҗ сиилсн. — Җаңһр

базһулх [базһулхы] базһдх; базһулх күн барсин мөр үздг —үлг.

базһх [базһыхы] 1) юмиг чаңһар атхҗ бәрх мять, сжимать; базһад, һартан бәрх, бахлур базһх; Тер ик хар күн эзн гергн намаг герин ард дахулҗ одхд, мини бахлур базһад, цааран һолур авад орв чигн, мини хойр нөкд медхн уга билә. — Эрнҗәнә К.; 2) нудрмдад элдх, үмгәд илх массажировать; нурһ базһх, махмуд базһх

базр [базыр] олн күн хулд-гүүлгә кедг, юм хулдҗ авдг һазр базар, рынок; базр орх, базр деер харһх, базрин талвң; Базрин өөрк кимд лавкд зууран базр һәә-хәд, хулдан кеһәд хәрҗ иртлнь, көвүн бер хойрнь күрч ирсн бәәҗ. — Хальмг үнн

байҗулх [байҗулхы] элвгҗүлх, элвг-делвг болһх обогащать; медрлән байҗулх, орн-нутган байҗулх

байҗх [байҗихы] юмар байн болх, элвҗх, элвг-делвг болх богатеть, обогащаться; Әмт меклҗ байҗсн аштан сән биш, худл-хуурмгин зөөр, хумха модншң, күүрг. — Хальмг үнн

байлг [байлыг] элвг-делвг зөөр, көрң богатство, сокровище; һазрин өр дотрк байлг, ухани байлг, ◊ байлг өвсн бот. мал дурта иддг теҗәлин өвсн мятлик (трава)

байн [байин] 1) зөөртә, бәәхтә богатый, богатство; Байн, кулак улсиг бүлтәһинь яахин туск төр хаһлхмн. — Дорҗин Б.; байндан бичә нәәл баргдх; хулха кеҗ байн болдго — үлг.; 2) байн күн богач; Кенз байн, Инҗр байн; 3) байн юмта обладающий чем-л. в большом количестве; байн тууҗта, байн дамшлтта

байр [байир] 1) байсхлң, байр-бахмҗ радость, веселье; Эн өдр оютнрин «Солңһ» отрядын орлцачнр школ-интернатын бичкдүдлә хамдан наадад, концерт үзүләд, эднд йоста байр белглв. — Хальмг үнн; 2) нәр-наадн, байр праздник, праздничный; торжественный; байрин нәр, байрин хург, байрин асхн, байрин өдр; Элст балһсна Бичкдүдин үүдәлтин бәәшңд байр болҗана. — Хальмг үнн

байр-бах [байир-бахы] хош. байр, бахмҗ радость, восторг; байр-бахта җирһл

байрго [байирго] уйдлта, урмд уга безрадостный, грустный

байрлх [байирлыхы] байсх, бахтх радоваться, торжествовать; Тедниг үзәд йовхнь, седкл ханад, байрлад бахтад йовна. — Эрнҗәнә К.

байрта [байирта] 1) байр-бахта радостный; байрта зәңг, байрта җирһл; Ниднә эн цагла хамтрлңгин улс ик байрта-бахта билә. — Нармин М.; 2) салх деер келдг үг до свидания; байрта харһий

байртаһар [байиртаһар] байрта-бахтаһар радостно, торжественно; байр-таһар тосх; Җил болһн элстихн эңкр балһснаннь Өдриг байртаһар темдглнә. — Хальмг үнн

байрхх [байирхыхы] 1) байр-бахта бәәх радоваться, веселиться; 2) үрүдлд, һундлһнд эс авлгдх не унывать

байсңһу [байсыңһу] байрта-шогта, тиньгр жизнерадостный, весёлый

байсх [байсыхы] байрлад бахтх, байр-бах болх радоваться, быть радостным, ликовать; Бамб цецгәһән үзхләрн, байсад байрлад однав. — Хальмг үнн; Бата байсад бахтад, өндәһәд, энд-тендән хәләһәд йовна. — Эрнҗәнә К.

байсхлң [байсхылың] байр-бахмҗ радость, веселье; Саальч күүкнә седклнь байсхлң, саалин зелд савнь дүүрч — Хальмг үнн

байсхлңта [байсхылыңта] байр-бахмҗта радостный, торжественный; байсхлңта харһлт

бакльг [баклиг] уста, унулта һазрар йовхд өмсдг ут түрәтә һосн бахилы, болотные сапоги

бакрсн [бакырсын] хавтха йоралта хәәсн котёл (плоскодонный)

бал [балы] I зөгин цецгин шүүсәр болвсрулсн шикрин амтта өткн тоот мёд; зөгин бал; сурһуль бал, шикрәс чигн әмтәхн — цецн үг; балас әмтәхн, базрт одхла, үн өгхш — үлг.; Җиңс Сиврин эд-тавр бас зөөдг бәәсмн: өөк, тос, буудя, бал, арс. — Илюмжинов Н.

бал [балы] II 1) зес, хорһлҗн мет төмрлгиг хәврч шүргхд һардг ислт будг окись металла; зесин бал, хорһлҗна бал; 2) нөҗг синяк; махмуднь көкрәд, бал болҗ одв

бал [балы] III нег зүсн нүүрсн чолун графит; бал чолун

бала 11) сохр слепой; нүднь бала, чикнь дүлә; 2) харңһу чееҗ, муңхг тёмный, невежественный; бала күн; сурсн дала, сурһуль уга бала — үлг.

бала II баһ балчр күүкд маленький ребёнок, дитя

балар 1) тас харңһу тёмный; мрачный; балар харңһу; 2) бүтү-бүркг, дегд нигт тёмный, дремучий; балар ө-модн; 3) шилҗ. эртин экн цаг допотопные времена; балар эрт цаг, балар цагин үлдл

балартх [балартыхы] харңһурх становиться мрачным; ◊ дотр бий балартх ухан-серл будңһрх помрачение сознания

баларх [балархы] тенглх, муңхг болх глупеть

бал-бурм [бал-бурме] хош. 1) цавгас кеҗ авдг әмтәхн өткн тоот патока; 2) зерлг зөгин бал дикий мёд

балв [балвы] үүлдвр үгин өмн тәвгддг күч немгч тас, хамх гидг хүвс усилит. частица при глаголе вдребезги, настежь; дәәсиг юм үлдәлго балв цокх; Арвн дөрвн үүдинь ташр-ташртнь балв татад һарад ирв. — Җаңһр

балвах [балвахы] 1) билхәх, шалхах быть полным; 2) кемҗәрн уудх расширяться в объёме

балвһр [балвыһыр] өргн, у (хувцн) большой, широкий (об одежде)

балвлҗан [балвылҗан] давхрлад хураҗ уйсн эд (хувцнд) сборка, складка (на одежде)

балвлҗата [балвылҗата]

балвлҗа унсн хувцн сборчатый, с оборками, складками (одежда); балвлҗата бүшмүд

балвлзх [балвылзыхы] 1) күүнә дотр бий далвлзх, чичрх колыхаться, колебаться, трястись (о состоянии при сердцебиении); дотр бий балвлзх; 2) үмгдәд хурняслх (хувцн) топорщиться, быть широким (об одежде)

балвлх [балвылхы] I) хамх цокх, балв цокх, күүчх разбивать; Домб һолнь үрглҗ һадр эргән балвлн бульглсн бәәдг. — Җаңһр; 2) давталх, давтх (төмр) плющить, расплющивать (металл)

балврх [балвырхы] хамхрх, эвдрх, кемтрх ломаться, разламываться; Күрл мөңгн уудан балвртлнь кемләд. — Җаңһр

балг [балыг] хавтха өргн утх широкий плоский нож столовый нож балган хәврх, балг утхар яс мөлҗҗ болдго; Дөрвнә шаху цәәг утлдг модн өргн балг татҗ авад, утлад, үүләд, хәәснд тәвв. — Дорҗин Б.

балһ [балһы] 1) нег зальгц, балһц глоток; нег балһ усн; 2) йир бичкн, үчүкн (шалдрң юмн) ничтожное количество (о жидкости); балһ цә, балһ әрк; Нег кииһәр тиим күчтә йөрәл тәвснә хөөн, Мормаш аав арһулхн утар татад, балһ болһниг тамшаһад, амтынь авч зальгад бәәҗ, чиркиг сулдхад оркв. — Илюмжинов Н.

балһсн [балһысын] олн әмтн бүүрлсн ик хотн город; балһсна күн, балһсна талвң; Элст балһсн җил ирвәс сәәхрәд, шинрәд, күүнә седкл байрлулҗана. — Хальмг үнн

балһх [балһыхы] шалдрң юм аман дүүргәд уух, зальгх глотать; далан усиг балһҗ чиләҗ болдго — үлг.; Тедүкн бәәсн заңһта худгас суулһта ус татч авад, балһҗ уучкад, үлдлинь толһа деерән кеһәд, сергҗ авад, хөөһән көндәһәд, тууһад һарна... — Эрнҗәнә К.

балһц [балһыцы] балһ хәлә

балдалһх [балдалһыхы] булталһх, унҗулх высовывать (язык); Бас невчкн зуур гүүхләнь, аман аңһаһад, келән балдалһад ирнә. — Хальмг үнн

балдах [балдахы] булталһх высовывать (язык); келән балдах

балдг [балдыг] 1) киитн селмин иш, бәрүл эфес; үлдин балдг; 2) утхин ишин төөлг кольцо на рукоятке ножа

балдһн [балдыһын] анат. күүкд улсин белг-бек большие и малые губы (женские половые органы)

балдр [балдыр] 1) хойр оңдан келн-әмтнә ястнас һарсн күн полукровка; метис (о человеке); балдр күн; 2) хойр оңдан тохмас һарсн мал помесь (о животных); балдр хөн

балдрлх [балдырлыхы] 1) эрән цоохр болһх делать что-л. из пёстрых обрезков; ишкә балдрлҗ халх; 2) хойр келнә үг холяд келх, күүндх говорить, разговаривать (смешивая слова одного языка с другим)

балм [балмы] 1) нег зүсн улан эд род красной материи, кумач; улан балм Көвүд нег бичкн ширә кирлцән өмн захд һарһҗ тәвәд, улан балмар бүтәв. — Инҗин Л.; 2) чис улан өңг ярко-красный, алый; балм тавн хурһн; Балмин улан альхан дерс-дерс делглдсн суудг. — Җаңһр

балң [бальң] шаҗ. әмтәлҗ болһсн тәклин хавтха һуйр балин (род жертвенных лепёшек)

балт [балты] кезәңк ут иштә дәәнә сук боевой топор, секира; әәв балт, күнд шар балтан хәрүлҗ ав! — Җаңһр

балта әмтәлҗ болһсн кесг янзта һуйр, нуһл пряник, медовая коврижка; Шовутахн балтаһинь белглдг билә — амн билг., ◊ балта-шикр цугл. әмтәхн тоот, нуһл сладости

балтч [балтычи] тууҗ. сүкәр чавчач секирщик; күнд һарта Саврла әдл балтч. — Җаңһр

балхах [балхахы] билхәх, тешкәх, мах бәрх быть очень толстым, полным; балхаһад суух

балхһр [балхыһыр] 1) тарһн, тешкәсн, махта толстый, тучный; балхһр күн; 2) теглг нурһта коренастый, приземистый

балцах [балцахы] загзих, лиглих быть коренастым, приземистым

балцһр [балцыһыр] теглг нурһта, загзһр коренастый, приземистый

балцлх [балцылхы] хавталх, давталх, билцлх плющить, расплющивать

балцрх [балцырхы] билцрх разбиваться, расплющиваться, размягчаться; Минь ода аакан дуудад гүүҗ йовсн көвүн арһнь тасрсн, дун уга, толһань балцрад, нүднь бултрҗ одсн, зүркн ишкрм дүртәһәр кевтнә. — Сян-Белгин X.

балцхр [балңыхыр] балцһр хәлә; балцхр нурһта күн

балчһр [балчиһыр] билцһр, билхһр мясистый, рыхлый (о лице), балчһр чирә

балчр [балчир] баһ, бичкн наста дитя, маленький ребёнок; балчр күүкд; һарсн күүкн бооҗад, балчр болад, эк-эцкдән һә болл уга өсв. — Дорҗин Б.

балчрдх [балчирдыхы] наснь баһ учрас томаго болх быть малолетним, быть несмышлёнышем; балчрдх насн

бальчг [бальчиг] 1) уста шавр, улм слякоть, грязь; шалдрң бальчг, нуурин бальчг, шалтгиг эмндг бальчг; Хаврин хар бальчг халун нарнд хатад, шавр болад, шаврасн үүрәд, шора болҗ бүргнә. — Эрнҗәнә К. 2) кир, кир-нуһуд грязь; хувцн бальчгт будгдҗ

бальчгта [бальчигта] 1) шаврта, улмта грязный; бальчгта хаалһ, бальчгта улмта һазр; 2) киртә грязный, замаранный грязью; бальчгта һосн

бальчгтх [бальчигтыхы] 1) бальчгта болх покрываться грязью, загрязня-ться; 2) улмтх заболачиваться

бам эмн. н. чиг өвчн цинга; бамд харш эм, бам өвчтә күн, бам гемин авц

бамб [бамбы] хууч. хатхдг, чавчдг зевсгәс бийән харсдг кезәңк халхц щит

бамб цецг [бамбы цецег] бот. ке сәәхн өңгтә теегин цецг тюльпан; барун бийд бамб цецг — тәәлвр. (герин эзн күүкн); Минь эн кемлә ноһан шавшад урһҗ, улан, шар өңгтә бамб цецгүд энд-тенд һарад, теегиг сәәхрүләд, күүнә нүд байрлулна. — Хальмг үнн

бамбр [бамбыр] I шатр. бод фигура (шахматная); шатрин бамбрмуд

бамбр [бамбыр] II ке сәәхн прекрасный, красивый; Бамбр зандн өргәг барун ам давад һарв. — Җаңһр

бамтх [бамтыхы] эмн. н. бам гемәр гемтх болеть цингой

банди шаҗ., хууч. лам күүнә шев, манҗ ламский послушник (в монастыре)

банз [банзы] хууч. 1) хавтха модн банза, доска; 2) кү засч зовадг кергсл банза (орудие пытки и наказания)

банздх [банзыдыхы] хууч. кү банз модар цокад зовах бить банзой (при пытке)

бар I 1) хууч. бичсн, зурсн юмиг дарҗ сиилврлдг кев доска, плита с нарезными, гравированными знаками; модн бар, чолун бар; 2) полигр. һарар бичсн юмиг шишлң бар үзгин кевд орулад һарһдг керг-үүл печать, издательское дело; барин үүлдвр, барин керг, барин эргүл, барин көдләчнр; барас дегтр һарһх; Эн ут цагин туршарт Хальмгин бар делгрүллһнд эдн ик тәвцән орулсинь темдглх кергтә. — Хальмг үнн; 3) барас һарсн хамг үүдәврмүд (газет, седкүл, дегтр) напечатанные произведения, повременные издания (газеты, журналы, книги)

бар II күчн, чидл сила, мощь; сильный, мощный; ик барта күн, бар уга күн

бар III бар-бүр, баран, бүрүл сумерки, полумрак; асхн бар-бүрүһәр, сөөһин бар

барадх [барадхы] юмна хараһинь авх улавливать взглядом очертания предметов (находящихся вблизи); кү барадх, хөд барадх, балһс барадх; Герт орад, хот ууҗ авад, тер һарч йовсн улсин хөд барадад һар. — Эрнҗәнә К.

баралхлһн [баралхылһын] үзлцлһн, харһлдлһн визит, аудиенция; йоснас иштә баралхлһн

баралхх [баралхыхы] тоомҗта күүнлә бийәрн оч харһх делать визит; иметь аудиенцию, быть на приёме; Зурхач тал баралхҗ одх болҗ, зөвән өгчәнәв. — Илюмжинов Н.

баран I юмна үзгдх харан очертание, силуэт; видимость; баран харгдх, холын баран; Долан хойр хурц нүдәрн холд бара харвна, болв өөрхн шидр нег чигн баран үзгдхш. — Зүркни таалар

баран II дахҗ йовх күн, дахуль свита; сопровождающее лицо; спутник; эн нанд баран болгч күн, бара кех; ◊ баран болх находиться рядом, поддерживать; Угатя эк эцк хойртан харан-баран болад, эврәннь хөвәрн ямаран чигн өвчн-шалтг уга, тиньгр кевәр өссн көвүн. — Дорҗин Б.

баран III эвтәкнәр ясчксн хош-хора, өлг-эд скарб, пожитки; имущество; баран ясата бәәнә; Бата дегтрмүдән авдрин өмн баран деер тәвчкәд, аавтаһан адһад һархларн, мартчкад йовҗ одв. — Эрнҗәнә К.; ◊ баран деернь һарх зовасн дегд давад бәәх злоупотреблять чужой добротой

баран IV цеер. бор, күрң-хар чёрный, тёмный, смуглый; баран чирә

барата 1) ик өвртә, хацта солидный, представительный; аврһ ик барата бөк; Бийнь ик барата, күдр, бат цогцта, эвтә-довта, басл чидлтә күн бәәҗ эн. — Хальмг үнн; 2) орвһр харата огромный, массивный, громоздкий; ик барата даальң

барвах [барвахы] 1) бавих, сагсих быть мохнатым, взлохмаченным; 2) унҗлдх быть отвислым; 3) зузарад, шүрүн болх быть грубым, шершавым

барвһр [барвыһыр] 1) бависн мохнатый; барвһр нооста ноха; 2) унҗу отвислый; барвһр урлта күн; 3) шүрүн шершавый, грубый; барвһр арста һар; ◊ барвһр чирәтә күн махльг чирәтә күн толстолицый человек

барг [барыг] хотна ноха сторожевой пёс, дворовая собака; Эдниг шург барг хойр ноха тәвл уга дахна. — Сян-Белгин X.; ◊ барг чигн биш, шург чигн биш сән чигн биш, му чигн биш; зөвин дундын (күн) ни то ни сё; ни рыба ни мясо; не бог весть какой

барг-бүрг [барыг-бүрег] хош. барң-бүрң, бүрүл тёмный, сумеречный; барг-бүрг цаг, барг-бүрг гисн цагла ирх; Герин ард, зөвәр тедүкнд күн зогсчана, чирәнь барг-бүрг гиһәд, сәәнәр үзгдхш. — Эрнҗәнә К.

баргдх [барыгдыхы] чилх, дуусгдх иссякать, исчерпываться, оканчива-ться; көдлмш баргдҗ бәәнә, мөңгн баргдв; өндр күн ораһарн баргдҗ — тәәлвр. (зул)

баргдшго [барыгдышго] чилшго неиссякаемый; баргдшго байр, баргдшго заһста нур, баргдшго өргн тег; Шарнут икл кишгтә, баргдшго көрңтә, зөөртә һазр! — Хальмг үнн

баргц [барыгцы] баһ гиснь, баһ гисәрнь минимум, самая малость

барһа буһин тохмта, өвр уга, бийнь ик биш адусн кабарга; зусг барһа

барһр [барһыр] хар чёрный, тёмный; далын барһр хар махн

барһс [барһыс] этн. хальмг улсин нег отг-әәмг баргас, баргут (название одного из калмыцких родов)

барда зоол. 1) ик зурмн суслик большой; 2) шилҗ. бүдүн толстый; Барда иштә домбриг балв тустлнь цокит. — Хальмг дуд.

бардах [бардахы] тешкәх, бүдүн болх быть толстым (о человеке)

бардһр [бардыһыр] бүдүн, тешкәсн бийтә солидный, толстый; бийнь бардһр, һуйнь шордһр — үлг.

бардм [бардым] 1) көр, бийән буульдг чванливый, кичливый, хвастливый; бардм күн; 2) деерлкг, караг, нер хәәдг тщеславный, честолюбивый

бардмҗ [бардымҗи] бот. нег зүүл шарлҗн буурлда полынь обыкновенная

бардмнх [бардымныхы] көөрх, караглх, буульх хвастаться, бахвалиться; бийән бардмнх, мөрән бардмнх

бардмч [бардымчи] көр хвастун, хвастливый; бардмч күн

барзах [барзахы] барзһр болх быть неровным, быть бугристым

барзһр [барзыһыр] арзһр, шүрүн неровный, шершавый; бугристый; барзһр чирә

барлач [барлачи] 1) юм барлдг күн машинистка; 2) барин көдләч работник печати

барлгдх [барлыгдыхы] барас һарх печататься; барлгдад уга дегтр, эн дегтр һурвдгч һарцарн барлгдҗана

барлзх [барылзыхы] юмна харан бүрлзн үзгдх темнеть, виднеться; холд юмн барлзҗ үзгднә; Тер дәәнә учр-утхнь эн улст тодрхаһар медгдл уга, сөөһин харңһуд барлзсн баран болҗ үзгднә. — Инҗин Л.

барлл [барлыл] барлгдсн юмн публикация, издание; дегтрин барлл

барллһн [барлылһын] барлгдҗах юмн печатание, публикация; газетд барллһн

барнц [барынцы] хара бәәдг, күүнә көлсәр бәәдг дармоед; хотын барнц

барң-бүрң [барың-бүрең] хош. барг-бүрг хәлә; барң-бүрң гих

барс [барсы] миисин тохмта, эрән арста махсг аң барс; барсин арсн, барсла әдл күчтә; барсиг медә бәәҗ, мөринь бичә мөрд — үлг.; Көдәд көгшн барсин цөсн билц тустл хәәкрәд оркв. — Җаңһр; ◊ барс цаг хойрас дөрвн час күртл сөөһин цаг время от двух до четырёх часов ночи

барта том зег крупный орнамент; барта эрәтә альчур; ◊ барта зам өргн хаалһ, улан зам хаалһ большак (большая дорога)

баругшан барун талагшан направо; хаалһас баругшан, баругшан эргәд һарх

барул 1) хотдан ховдг, ик хотта, хотрхг обжора; хотын барул; 2) хувц-хунран шулун эләдг тот, кто быстро изнашивает одежду; хувцна барул

барун I 1) зүн гидгин зөрүд чинртә үг правый; барун һар, барун бийәснь мөрнд морддмн биш; Барун бийәснь Байн Күңкән Алтн Цееҗнь келн бәәнә. — Җаңһр; 2) нарн суух үзгин, деед үзгин запад, западный; баруна салькн, барун үзг, барун өмн үзгин, ар барун үзгин; ◊ барун һарнь болх итклтә өөрхн нөкд болх быть первым помощником, ближайшим соратником; Олн җилд итклтә үүрнь Дорҗин барун һарнь болад, ик чинртә кергтнь орлцад, иньглгч дөңгән күргәд, өөрнь йовна. — Хальмг үнн

барун II полит. зүн гидгин зөрүд чинртә үг правый; барун парть, барун оппортунизм

баруч [баручи] барун һарарн юм кедг человек, работающий правой рукой; правша

барх [бархы] 1) чиләх, дуусх исчерпывать, израсходовать, кончать; мөңгән барх, хотан барҗ идх; Бата түрүн тәрлкән ховдглҗ эдлчкәд, хойрдгч, һурвдгчинь барҗ чадад, нам зөвәр һундад бәәв. — Эрнҗәнә А.; 2) буйсах, уга кех губить; деглә гер өркән бардг; хамута мөрн иҗлән бардг, хар санан бийән бардг — үлг.; ◊ насан барх наснь ирәд үкх скончаться от старости; арһан барх арһ уга болх очутиться в безвыходном положении; Әмтн арһан барад, ус хулдҗ авч, хотан белднә. — Эрнҗәнә К.

бархах [бархахы] I холас тодрхаһар үзгдх громоздиться, чётко вырисовываться вдали

бархах [бархахы] II 1) архах громоздиться; 2) шилҗ. арзах (арзһр юмн) быть грубым, шершавым

бархһр [бархыһыр] 1) хар тёмный; бархһр үүлн; 2) атхр хмурый, мрачный; бархһр чирә

бархд [бархыд] эти. хальмг улсин нег отг-әәмг бархад (название одного из калмыцких родов)

бархлзх [бархылзыхы] 1) харлх темнеть (о тучах, облаках); үүлн бархлзад аашна; 2) атхр болх, маңсих становиться мрачным, хмурым (о человеке); чирәнь бархлзх

барчих [барчихы] 1) арзах, арзһр болх быть неровным (шероховатым, шершавым); 2) цоохрдх быть рябым

барчхр [барчихыр] 1) тегш биш, арзһр шероховатый, шершавый; 2) цоохр рябой; барчхр чирә

барш [барыш] ору, олз-ору барыш, прибыль; хулд баршта болв, барш һарһҗ авх

баршлх [барышлыхы] 1) олз-ору авх получать сверх положенного с прибавкой; 2) арсм кех барышничать, спекулировать

баршта [барышта] орута, олз-орута прибыльный, доходный, выгодный; баршта хулд кех

бас [басы] I 1) дәкн, дәкәд ещё, ещё раз; опять, снова; бас нег ааһ цә у; 2) бас йир, басл тоже; Өөрк нөкднрнь бас йир арһ уга улс. — Куукан А.; Көркхн мис альвлад наадхдан басл дурта болна. — Хальмг үнн

бас [басы] II хаша, хаша-хаац загон, хлев, баз; малын баст, мал баст орв

баслата хашад орулата находящийся в базу, хлеву (о скоте); баслата мал

баслх [басылхы] хашалх, хашад орулх загонять скотину в баз, хлев; мал баслх

басң [басың] 1) долан хонгин тавдгч өдр пятница; 2) астр. Басң одн Венера

Баср [Басыр] туульд һардг нохан нерн собачья кличка; Хаср, Баср нохаста, хала шоңхр шовута. — Хальмг туульс

басх [басхы] дор үзх, дорацулх недооценивать, пренебрегать; Орн-нутгим басад, өнр мана улсиг үлмәдән орулҗ даҗрхар өлкәдҗ немшнр ирцхәлә. — Хальмг үнн

бат [баты] 1) чаңһ, бек крепкий, прочный; твёрдый, стойкий; бат деесн; үгин ахрнь сән, дееснә батнь сән — үлг.; 2) шилҗ. ицгтә, нәәлвртә, итклтә надёжный, верный; бат үг, бат түшг; ◊ бот. бат цаһан модн агч модн клён (туркестанский)

батар чаңһар, бат кевәр крепко, прочно; батар бәрх, батар уйх, батар залһх, батар ицх; Байрлсн һарарн хавтхдан батар өдмгән атхҗ, эңкр цаһан саната ээҗән үзсн боллав. — Нуура В.

батлвр [батлывыр] юм батллһн подтверждение, укрепление

батлгдх [батлыгдыхы] 1) юм батлх утверждать; тогтавр нег дууһар батлгдв; 2) батргдх, бат болх укрепляться, упрочиваться

батлмҗ [батлымҗи] юм батлҗ авх шиидвр утверждение; ратификация; батлмҗд тәвх, бооцана батлмҗ

батлх [батлыхы] 1) чаңһах, бат болһх укреплять; герин деевр батлх; үгән батлх; 2) юм батлҗ авх утверждать; тогтавр батлх, зәрлг батлх, бооца батлх

батраш бот. эм нәәрүлхд керглдг сәәхн үнртә урһмл мята

батрх [батрыхы] бат болх укрепляться, упрочиваться

батта йир бат прочный, крепкий; монолитный; батта иткмҗ, батта негдлт; Баһ насндан эдн өркән өндәлһәд, батта садн болад, хойр алтн болсн үрән өскәд-босхад, кү кев. — Хальмг үнн

батх [батхы] I һанзин сурулд буусн тәмкнә хорн никотин (осевший в чубуке трубки)

батх [батхы] II эмн. н. күүнә чирәд һарсн бусрг угорь, угри

батхн [батхыны] нисдг хорха-хот муха, мухи; ик хар батхн, батхн суусн һазр; Батхнар бара ядсн, эрвәкәһәр элч кесн, юн күмч? — Җаңһр; Не, һар цааран эндәс, гиһәд,

батхн көөҗәх кевтә, һаран эн саҗв. — Илюмжинов Н.; ◊ батхна хамрас цус һарһшго күн йир номһн, нүл уга күн он и мухи не обидит

батхтх [батхытхы] һанзин сурулд тәмкнә хор буух засориться (о курительной трубке)

бах [бахы] седкл дүүрң байр, байр-бах удовольствие, полное удовлетворение; наслаждение, радость; соңсхд «менд» бахта, идхд өөкн бахта — үлг.; бахан хаңһах, бахан хантлан наадх; Бата күн болҗ, иим ик бах-байр үзәд уга. — Эрнҗәнә К.

бахлур хол горло, глотка; бахлурин өвчн, бахлуринь бооһад алх; ◊ бахлуран сөңгртл хәәкрх бәркрх, оркрад хәәкрх орать во всё горло

бахлурдх [бахлурдыхы] бахлураснь авх, шүүрх душить, брать за горло

бахмҗ [бахымҗи] байр-бах, омг-бах восхищение, восторг; Эн дууна үгмүднь, сәәхн айснь әмтнд ик урмд өгдг, седклд ик бахмҗ үүдәдг билә. — Хальмг үнн

бахмҗта [бахымҗита] байрта, байр-бахта радостный; байрта-бахмҗта өдр, бахмҗта йовдл, бахмҗта зәңг

бахн [бахын] 1) һазрт булад, зогсаҗ тәвсн бүдүн модн столб; колонна; Иткл цаасн уга көвүн гиигн машиһәр гүүлгҗ һарад, бахн дәврв. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. түшг опора; Алтам минь һолд алтн бахн минь эс билү? — Җаңһр

бахр [бахыр] 1) цевр биш с примесью, нечистый; Бахр уга лаң шар алтн бахниг... — Җаңһр; 2) гилс-далс гисн, гилвксн юмн сияние, блеск чего-л.; мишура; бахр алтн мөңгн утцн

бахта байрта-бахта радостный; Амулң-менд, байрта-бахта, күүкдиннь, ачнр-зеенриннь сә үзҗ, теңгрин өвчн-шалтг уга йовхитн олн бурхд өршәтхә. — Йөрәл

бахтмҗ [бахтымҗи] байр-бахтмҗ восторг, восхищение

бахтх [бахтыхы] седкл ханад байсх восторгаться, восхищаться; получать удовольствие; Тедниг үзәд йовхнь, седкл ханад, байсад, бахтад йовна. — Эрнҗәнә К.

баху м. эмн. 1) бахлур хавдлһн зобная болезнь (у животных), бахута мал; 2) эмн. н. күүнә бахлурин бульчрха хавдлһн базедова болезнь

бахур тоодг шовуна өндгн яйцо дрофы; тоодг бахурасн цөкрдго — цецн үг

бахутх [бахутхы] баху гемәр гемтх болеть базедовой болезнью

бацх [бацхы] басх хәлә; деерлкх, кергт эс авх, юмнд эс тоолх недооценивать, пренебрегать; күлг му гиҗ һолдг уга, залу му гиҗ бацдг уга — үлг.

бачм [бачим] 1) адһҗ түргн, шулун спешный; экстренный; бачм керг; Үг мини түргн билә, үүл мини бачм билә. — Җаңһр; 2) гүргү горячая, напряжённая пора; тәрә ахуллһна бачм цаг; 3) эркн бачм чрезвычайный; эркн бачм элч

бачмар адһмтаһар, түргәр, шулуһар спешно, срочно; бачмар йовулх; Мел чик, би бас тиим санатав. Йовулҗ бәрн, бачмар йовулхмн. — Эрнҗәнә К.

бачмдх [бачимдхы] адһх, адһх-шидһх, шулудх сильно спешить, торопи-ться

бачу 1) уутьхн, бичкн тесный, узкий (об одежде); 2) ахрхн (болзг) короткий (о времени)

баш [баши]: хош. таш-баш бәрлдх шүүрлдх схватиться

башаңһ [башаңһы] хадрн заһсн вобла (мелкая)

башмг [башмыг] өскәтә һосн-башмг туфли, ботинки, сапоги; башмг бичкдҗәнә; Зун нәәмн давхргта зулг башмг-һосан өмсв. — Җаңһр

башр [башир] ичлһн, эмәлһн смущение, стеснение; ◊ бот. башр цецг китдин лиш цецг; хальмпр китайская гвоздика

башрдх [баширдыхы] ичх, эмәх чувствовать себя неловко; смущаться, стесняться; Бата башрдад, багшин өмнәс чик хәләҗ чадл уга, хаҗудан герин эрст өлгәтә бәәсн зургуд хәләв. — Эрнҗәнә К.

баштхн [баштыхын] алң болхла, келдг айлг үг межд., выражает удивление ой; баштхн, энчнь юмб?

баячуд байн, бәәхтә улс богачи; Күүнд заргддг хөөчнрин күслнь кезә ирхмб, күмни цус шимдг баячуд кезә чилхмб! — Эрнҗәнә К.

бә 1) саадгин сум харвхар тәвсн темдг мета, цель для стрельбы; бә харвх; 2) юм зааҗах темдг модн веха (для указания дороги или межи); тәрәнә захд бә мод хатхҗ, хаалһин бә хәләҗ йовх; ◊ бә болад зогсх модн көшә болад зогсх стоять как истукан

бәәвң [бәәвең] I нег зүсн чолун квасцы; цаһан бәәвң, хар бәәвң

бәәвң [бәәвең] II уульнц, хаалһ девсдг күдр чолун булыжник

бәәвңх [бәәвеңхе] хууч. нойн күүнә өргә кочевой княжеский дворец, княжеская юрта; арвн тавн термтә бәәвңх

бәәвр [бәәвер] 1) хууч. үнтә аңгин (аюһин, эс гиҗ минҗин) арсн дорогой сорт меха (медвежий или бобровый); бәәвр захта девл

бәәгән чишкән крик и шуҗ бәәгән-чишкән

бәәглһн [бәәгелһен] 1) чишклһн, хәәкрлһн крик, вопль; шар шовуна бәәглһн; 2) бәркрлһн карканье; керән бәәглһн

бәәгх [бәәгхе] 1) чишкх, чишкәд хәәкрх кричать, вопить; өвдкүр ик болад бәәгх; 2) бәркрх, бәркрәд шуугх каркать; байрлсн керә бәәгдг — цецн үг; Теегин хар керәс тенд-энд нислдҗ ирәд, бәәглдҗ, юм чоңкснь үзгднә. — Эрнҗәнә К.

бәәһүл ямр нег юмна диглм строй; олна-ниитин бәәһүл, төр-йосна бәәһүл, келнә грамматикин бәәһүл

бәәһүлт [бәәһүлте] ямр нег юмна дотр-дундын кев-кец строение, структура, строй

бәәһүлх [бәәһүлхе] хууч. бәрх, тосхх строить, сооружать, воздвигать

бәәдл [бәәдгл] 1) ямр нег юмна халхар тогтсн бәәдл состояние, обстановка, ситуация; аһар теңгрин бәәдл; йиртмҗин бәәдл, өдгә цагин нарт делкән бәәдл, эргндк бәәдл харлһн, олн-әмтнә бәәдл, эрүл-мендин бәәдл, селәнә болн эдл-ахун бәәдл; 2) юмна дүрсн, чирә-зүсн вид, наружность; күүкнә бәәдлнь йир көркхн, таньдг күүнә бәәдл; Терүнә һазак, дотрк бәәдлнь мини санан-седкл авлв. — Илюмжинов Н.

бәәдл-җирһл [бәәдгл-җирһел] хош. әмдрл, җирһл, насн-җирһл жизнь; әмтнә җирһл, амулң җирһл, бәәхтә җирһл; Бәәдг гер уга болхла, чик бәәдл-җирһл уга болдгнь лавта. — Хальмг үнн

бәәлһн [бәәлһен] юмна бәәх бәәдл пребывание, существование, нахождение; көдлмш уга бәәлһн, бәрәнд бәәлһн, әмтн дунд бәәлһн

бәәлһх [бәәлһехе] 1) үлдәх заставлять быть, находиться где-л.; белн бәәлһх, урдкарнь бәәлһх; 2) бүрдх, тогтх образовываться (пенке на молоке); өрм бәәлһх; 3) бәәршүлх располагать, размещать; церг бәәлһх

бәәлтә бәәх кевтә, бәәх Йоста кажется есть, должно быть; тиим дегтр номин саңд бәәлтә

бәән хөөннь, сүүлднь позже, спустя, со временем; бәән сун бәәҗ келсв, бәән бәәҗ медгдх

бәәңгү 1) адһу биш, адһм уга, оцл медлительный (о человеке); 2) нег ормд бәәһәд дасчксн; бәәңгү күн

бәәр [бәәре] I тууҗ. 1) дәәлдән битва, сражение, бой; бәәр бәрлдх, бәәр болх; Эгц хойр долан хонгт бәәр бәрлдв. — Җаңһр; 2) бәәрин һазр бранный, боевой; бәәрин хар толһа, бәәрин шар-цоохр туг

бәәр [бәәре] II тууҗ. шивә крепость; бәәрин ам эвдх; Догшн Хар Кинәсин бәәр өөр болтха, урлда тәвий! — Җаңһр

бәәр [бәәре] III нег хуудс цаасн лист (бумаги); нег бәәр цаасн

бәәрлгч [бәәрлегчи] бәәрнд бәәх күн квартирант, жилец

бәәрлх [бәәрлехе] бәәрнд орад бәәх поселяться, занимать место в помещении

бәәрн [бәәрен] 1) бәәршх, бәәх һазр помещение, место; малын бәәрн; Сурһульчнр цуһар цувлдад, эврәннь класстан одцхав, бәәр-бәәрән олад сууцхав. — Зүркни таалар; 2) орн сууц, бәәдг гер жилище, жильё; дом; Оратад, ах хөөч Эрнцнә бәәрнд хонад, өрүнә дәкн Арзһр орад ирҗ йовнав. — Тачин А.; 3) даңгин бәәдг орм, һазр местопребывание, местожительство; бәәрн бәәдг һазр; 4) бәәрн һазрин местный; локальный; бәәрн күн, бәәрн улс, бәәрн һазрин дән

бәәршлһн [бәәршилһен] нег ормдан бәәлһн оседание, обоснование (на постоянном месте)

бәәршлт [бәәршилте] нег ормдан бәәршлһн оседание на месте, обоседле-ние

бәәршх [бәәршихе] нег орм, һазрт иҗлдәд бәәх жить осёдло, располагаться (на постоянное местожительство); нүүдгән уурад бәәршх, бәәршсн һазрм эн

бәәс [бәәсе]: бәәс гиһәд невчкн бәәҗәһәд, түрд гиһәд немного погодя

бәәсәрн цуһарн, цугтан все без исключения; бәәсәрн ирх

бәәсн [бәәсен] I һурвн наста гүн кобыла-трёхлетка; Нутгт хоцрсн дааһ, бәәс цуглулҗ ир гилүв би? — Җаңһр

бәәсн [бәәсен] II 1) өмнк, урдк бывший, прежний; урднь бәәсн ахлач; 2) ода бәәх то, что имеется; то, что есть; әмтнә бәәсн бәәдл; бәәснәс асхрдг — цецн үг

бәәсрх [бәәсерхе] хусрңтх, хусрң болх быть бесплодной (о кобыле); бәәсрсн гүн

бәәх [бәәхе] 1) невчкн түрд гих стоять, останавливаться (на какое-то время); бәәҗә! бәәҗәтн! цааран бә! цааран бәәтн! 2) ямр нег орм, һазрт бәәх, оршх оставаться, находиться где-л.; энд хавр болтл бәәхв, тер шин герт бәәнә; 3) туслгч үг болад, үүлдврин кесг янзта (-х, -хар, -сн; -җ, -н, -ад) ниилҗ, үүлдврин цаг заана в сочет. с формами глагола на -х, -хар, -сн; -җ, -н, -ад указывает на характер и время совершения действия; бичҗ болх бәәсмн, би йовхар бәәнәв, дөрвн җилә болзгар суңһгдсн бәәнә, сансн санам күцәгдҗ бәәнә, хәлән бәәх, йовад бәәх, намршад бәәв

бәәхтә түрү биш, байн, зөөртә состоятельный, имущий, обеспеченный; бәәхтә гер-бүл; Гем-өвчн уга, седкл төвкнүн, бәәхтә байн болтн! — Йөрәл; ◊ бәәхтән мөрн гүүдг байн күүнә кергнь уралһ

бәәц [бәәце] бәәр-бәәдл быт, бытовой; герин бәәц, өдгә цагин бәәц, заңшалта бәәц; бәәцин таал

бәәшң [бәәшең] I 1) орд арш, өргә дворец; здание, дом; Шатр болсн шар-цоохр бәәшңдән шәргәд ирәд буув. — Җаңһр; Кремлёвск бәәшң, Сойлын бәәшң; 2) модар, чолуһар бәрсн күн бәәдг гер здание, дом

бәәшң [бәәшең] П цамхаг башня

бәрән 1) бәрҗ авлһн; кел бәргдлһн арест; плен; бәрәнд бәәх; 2) бәрцән залог, задаток; өлг-эд бәрәнд өгх

бэрәтә 1) бәрәнд бәәх күн заключённый; 2) бәрцәнд авсн юмн заложенный, взятый в залог

бәрәч [бәрәче] булһлсн ясиг ормднь тәвҗ орулдг күн, отч костоправ; хурц утх гертән тус уга, бәрәч күн бийдән тус уга — цецн үг

бәрг [бәрег] 1) күлцңгү, бийән бәрдг выдержка, самообладание; 2) тесвртә выдержанный человек; бәргтә күн

бәргго [бәрегго] 1) бийән бәрҗ чаддго; түргн уурта невыдержанный, вспыльчивый; 2) догшн (мөрн, темән) горячий, неудержимый (о лошади, верблюде)

бәркрлдән [бәркерлдән] оркрлдан, уульлдан, шууглдан рёв, крик, плач (многих)

бәркрх [бәркерхе] 1) орклх, чишкх, уульх кричать, орать, реветь; голосить; оркрад-бәркрәд бәәх; Хамбл эмгиг үзн, хәәлҗ бәркрәд шуугв. — Көглтин Д.; 2) бәәгх каркать; байрлсн керә бәркрдг юмн — цецн үг: 3) бәәхтнх квакать

бәрлһн [бәрлеһен] 1) тосхлһн, тосхлт стройка; строительство; гермүд бәрлһн, бәрлһнә көдлмш, бәрлһнд ордг модн; 2) юм бәрлһн содержание чего-л.; мал бәрлһн; 3) юм бәрҗ авлһн ловля; заһс бәрлһн

бәрлдән [бәрелдән] 1) бәәр-бәрлдән, цоклдан бой, сражение, битва; Нерн уга өндр деер сөөни туршарт тер бәәр-бәрлдән болв. — Дорҗин Б.; 2) спорт. ноолдан схватка, борьба

бәрлдәч [бәрелдәчи] спорт. ноолдач, бөк борец, участник состязания по борьбе

бәрлдлһн [бәрелделһен] I спорт. ноолдан, бөк бәрлдлһн сражение, борьба; бәрлдлһ шүүх; харвлһн угад мергн олн, бәрлдлһн угад бөкнр олн — цецн үг

бәрлдлһн [бәрелделһен] II юмна бүрлдлһн (шарх, шавин) срастание, затягивание; заживание (раны)

бәрлдх [бәрелдехе] I спорт. батар нег-негән шүүрх, шүүрлдх, ноолдх схватываться, бороться друг с другом, драться; күчтә бөклә бәрлдх

бәрлдх [бәрелдехе] II 1) шарх, шав бүрлдх срастаться; 2) эдгх заживать; малян шарх бәрлддг, келнә шарх бүрлддго — цецн үг

бәрм [бәрме] ут юмиг бартан атхҗ авсна кемҗән мера длины (равная расстоянию между крайними точками сжатых в кулак пальцев); нег бәрҗ Хойр бәрм шаху өссн болҗ медгдв. — Эрнҗәнә К.

бәрмт [бәремте] 1) герч болх, ул болх юмн доказательство, довод, аргумент; бәрмт муута, бәрмт уга; 2) учр, уршг факт, обстоятельство; бәрмт деер үндслх; Хальмг улсин ут тууҗд учрсн олн ончта йовдлмудар бәрмт авад, бичкдүдән соньмсулдг арһ сәәхн олҗ болх. — Хальмг үнн

бәрмтг [бәремтег] чик гисн санан убеждённость, принципиальность

бәрмтгго [бәремтегго] иш уга, зү уга необоснованный; бәрмтгго ашлвр

бәрмтлх [бәремтелхе] ямр нег юмар бәрмт кех придерживаться чего-л.; руководствоваться чем-л.

бәрмттә [бәремтетә] 1) улта, үндстә, лавта достоверный; бәрмттә йовдл; 2) бәрмтәр батлсн документальный; бәрмттә кино

бәрн [бәрен] дарунь, шидрәс сразу, быстро; в скором времени; бәрн йовдг бәәдл уга

бәрнә нилхдин задһа киилг распашонка (детская); Нилхд бәрнә, хучлһ кехләрн, хәәчин үзүр харһулдго бәәсмн. — Хальмг үнн

бәрү 1) хармч, хатуч скупой; тер дегд бәрү күн; 2) уутьхн, бичкн (хувцн) тесный, узкий (об одежде); ээмәр бәрү киилг

бәрүл [бәрүле] 1) тулһас халун хәәс авхд керглдг ишкә беелә войлочные рукавицы (для снятия горячего котла с тагана); хәәснә бәрүл; 2) ямр нег юмнд кесн иш ручка, рукоятка; үүднә бәрүл; Машинд эм орулхар мууртлан бәрүл эргүлв. Эльдшә Э.

бәрүлх [бәрүлхе] 1) дам күүһәр юм келгх делать что-л. чужими руками; күүнә һарар моһа бәрүлх; 2) хууч. бурхн шаҗна, нань чигн күндтә, тоомсрта күүнд белг бәрх делать подношение духовному (или другому важному) лицу; 3) мөрә, ачлвриг һартнь бәрүлх вручать (награду, премию, приз); «Алтн Одн» медаль бәрүлҗ өгх

бәрх [бәрхе] 1) юмиг һартан атхҗ авх держать (в руках); маля һартан бәрх; хархд — киитн, бәрхд — дулан — тәәлвр. (үкрин өвр); 2) унх малыг бәрҗ авх ловить; мөр бәрх, темә бәрх; 3) герин мал адус эдлхәр бәрх держать, содержать, иметь; мал бәрх, така-шову бәрх, һаха-ноха бәрх; 4) юм аңнх заниматься промыслом; аң бәрх, заһс бәрх, шову бәрх; 5) тосхх строить, ставить; ишкә гер бәрх, бәәшң бәрх, тагт бәрх; ◊ элг бәрх төрл-садн болх породниться; ам бәрх үг келүллго бәәх затыкать рот; наад бәрх дөөглх, зог кех насмешничать, потешаться над кем-л.; ясинь бәрх цогцинь оршах хоронить кого-л.

бәрц [бәрце] I хурлд лам, хувргудт өгдг өглһ (малар, өлг-эдәр, мөңгәр) подношение духовному лицу (деньгами, натурой, скотом); хурлд бәрц бәрх

бәрц [бәрце] II авъяс, авц-бәрц привычка, нрав; му бәрцтә күн; Ода ухал, бәрцән чигн, заңган чигн сольх кергтә. — Тачин А.; Урдк дассн кевәрн гергн талан бәрдг бәрцән далаһар сольн угаһар бәәһәд бәәв. — Дорҗин Б.

бегзих [бегзихе] 1) өрвлгән сөрсәлһх хохлиться (о птицах); 2) даарад бегзих ёжиться от холода; Цаһан күүкн көвүн хойран буурха девлмүдәр цуһлад орксн, бегзилдәд сууцхана. — Эрнҗәнә К.

бедр [бедер] суулһ, көнг ведро, бочонок (маленький); һаза бәәсн бедрмүдтә чаһриг герт орулад, өвгн-эмгд авхулад, Манҗ дү көвүнәннь керг-үүл йөрәлһнә. Манохин Н.

бедрлх [бедерлхе] бедрт кех наливать в бочонок

бедрх [бедерхе] белдх, белн болх готовиться, собираться; Эн һурвн көвүг мордулхинь бедртн. — Җаңһр; Кен альдаран одхан медҗ авсн, удан түдлго хаалһд бедрхәр тарад һарлдв. — Дорҗин Б.

беелә һартан зүүдг кегдл рукавицы, варежки; перчатки; өлгмр беелә, хурһн беелә, эркә беелә, ноосн беелә; Махн, үсн эврә болҗ һарв, ямана булар эмгнь альчур, өөмс, беелә өлгдг болв. — Илюмжинов Н.

беерә һазрин кемҗән (2 дууна шаху) миля; нег беерә һазр; Түрүн марһан тавн беерә һазрт урлда кех. — Җаңһр

беерг [беерег] даармтха зябкий, быстро мёрзнущий; беерг күн

беермтхә [бееремтехә] беерг хәлә

беерх [беерхе] даарх, даарад көрх зябнуть, мёрзнуть; һарм беерәд бәәв; Абиль теңгсин серүн салькнд беерәд, цогц-махмудан атылһәд, эргндән харҗ хәләв. — Илюмжинов Н.; Ар деед үзгәс үләсн киитн салькн хәврһ хавсар үләҗ беерүлнә. — Җимбин А.

безг [безег] эмн. н. халу дөрәд заратрулдг гем малярия, лихорадка; безгин бөкүн, безгтә күн, безгин эм; Аав минь, хуучн безгтә биләв. — Җаңһр; Хойр көлән тәәрүлсн деерән, эмнүлңд эн безг гемәр гемтв. — Хальмг үнн

безглх [безеглехе] безг көдлх возникать (о приступе малярии); безгм көдлҗән

безмәдх [безмәдхе] чиңнүрдх взвешивать на безмене

безмән һар чиңнүр безмен (весы без гирь)

бек [беке] бичх, зурхд керглдг будг чернила; көк бек, хар бек; бек шиңгәдг цаасн, бекин сав; Өмнк ширә деернь олн зүсн зургудта дегтрмүд, улан цеңкр хойр бек, олн зүсн харандас, зөвәр олн холвата түлкүрмүд кевтнә. — Эрнҗәнә К.

бекр [бекер] түрсән хайдг, әмтәхн махта ик заһсн осётр; бекр заһсн, бекрин түрсн, бекрин махн; Эн өдрмүдт зов-йос харлһна һазрмуд эклсн «сорг» гидг керг-үүлдврин йовудт Көк теңгст хулхаһар бекр заһс бәрәд хулдҗах зака эвдәчнр илдкгдв. — Хальмг үнн

бел [беле] I геол. 1) уулын ташу подошва, подножие; Арслң уулын беләр давад, күрәд ирв. — Җаңһр

бел [беле] II этн. наста хальмг күүкд улс нүр-һаран арчхин төлә барун хажудан зүүдг альчур одноцветный платок (который пожилые женщины носят на правом боку)

беләкә күүнд. үй ах дү хойр двоюродные братья

белвнцг [белвенциг] шаһа ясн щиколотка; Өмн хойр көлиннь белвнцгинь балвлулх. — Җаңһр

белвркә [белверкә ] бүдүн малын нәрн шилвин таһлцг ясн бабка (у крупных животных)

белвсн [белвсен] 1) залуһан үкүләд, арднь үлдсн күүкд күн вдова, вдовая; белвсн гергн; Хазгин белвсн гергн Серә Сармуткина хойр цар, саалин үкр, хальмг тохмта сүүлтә арвн хө бас хулдҗ авв. — Илюмжинов Н.; 2) гергән үкүләд, арднь үлдсн залу күн вдовец, вдовый; белвсн залу; белвсн эмин залу белн хотын эзн — цецн үг; ◊ зоол. белвсн хар күчтә хорта хорха-хотн каракурт

белвсрх [белвсерхе] белвсн болад үлдсн залу, эс гиҗ эм күн становиться вдовцом, вдовой; белвсрсн гергн, белвсрсн залу; Тегәд экин килмҗән, эңкр седклән Намҗу көвүндән сетрлҗ нерәдсмн, энүнәннь төлә бийнь белвсрҗ үлдсмн. — Илюмжинов Н.

белг [белег] I белглҗәх юмн подарок; белг өгх, белг авад одх; Оһтр улан тугиг Җаңһрт белг күрг. — Җаңһр

белг [белег] II йорта шинҗ, темдг гадание, предсказание; белг бәрх, белг бәрдг күн; Зул өргсн цагтан герлнь яһҗ шатчахинь ширтҗ хәләһәд, белг бәрҗ болҗана. — Хальмг үнн

белг [белег] III: белг-бек хош. эр-эмин белг эрктн половые органы, гениталии

белглх [белеглехе] белг өгх дарить, делать подарки; бичкн күүкдт наадһас белглх, дегтр белглх, ду белглх; Элст балһсна Хургин Ахлач холас ирсн гиичнрт хальмг келн-улсин хувц, бортх болн ташмг белглв. — Хальмг үнн

белгтә [билгтә]: белгтә-йорта сән белг-темдгтә, сән Йорта имеющий хорошее предзнаменование

белгч [белегчи] хууч. белг бәрдг күн гадальщик, предсказатель (гадавший обычно на альчиках или на палочках с насечками); мод зорҗ, белг бәрдг күн

белдәц [белдәце] урдаснь бел кесн юмн заготовка; белдәц махн

белдәч [белдәчи] юм белддг күн заготовитель; хот-хол белдәч

белдвр [белдвер] белдкл, белдлһн подготовка; подготовительный; суңһврт белдвр кех, белдврин көдлмш

белдкл [белдкел] 1) бел келһн приготовление; 2) белдл заготовка; махна белдкл

белдлһн [белделһен] 1) белн боллһн подготовка, сборы; тосхлһна көдлмшт белдлһн; 2) белдкл заготовка; буудя белдлһн

белдх [белдехе] бедрх, бел кех готовить, подготовлять, приготовлять; малын теҗәл белдх, түлә белдх; сааль белдхәр, сав белд — цецн үг; Хурдн Цаһан замнь шүүсинь белдәд ирв. — Җаңһр; Халун невчк гиихлә, эдн цааранднь малын хот белдх. — Хальмг үнн

белкнг [белкенег] һарсн үрдин дундкнь один из средних детей (не старший и не младший); белкнг көвүн, белкнг үрн

белкнх [белкенхе] хууч. дәәнә хувцан өмсх (зуух) надевать доспехи и привешивать к поясу оружие; Дәәнә олн хувцан белкнәд һарв. — Җаңһр

белкүсн [белкүсен] чееҗ бөгс хойрин заг, бүс бүслдг орм һазр поясница, талия; нәрхн белкүсн; берин ундг мөрнь белкүсәрн нәрхн — тәәлвр. (шорһлҗн); Аман ирзалһәд, Батан көлин сеерас авн белкүсн күртлнь үнрчлад, өмнк хойр тавган өрч деернь тавад гиинҗәһәд, Богзг тал кулыһәд, му нүдәр хәләһәд зогсв. — Эрнҗәнә К.

белн [белен] белн бәәх юмн готовый, приготовленный; белн хот, белн хувцн, белн мөңгн; Селәнә цуг эдл-ахусин хошмудт авсн, шимтә хот болн төл авлһнд кергтә тоот белн. — Хальмг үнн

белнцг [беленцег] үи эгчнр (экиннь талк) троюродные сёстры (по мате-ринской линии)

белнцр [беленцер] үй эгчнрин үрд дети троюродных сестёр (по мате-ринской линии)

белтрг [белтрег] цеер. чонын кичг волчонок; Негл чонын белтрг! — Сян-Белгин X.

белтрглх [белтреглехе] чон кичглх щениться (о волчице)

белчр [белчир] I юмна ниилвр (һолын, хаалһин) устье, дельта реки; развилка дороги; һолын белчр, хаалһин белчр; Ман хойрин дор белчр телтр хойрарн өндр эргтә, деегүрн өргн, дораһурн уутьхн, җолв кецтә нәрхн һол урсна. — Сян-Белгин X.

белчр II мал идшлдг һазр пастбище, выпас

белчүр белчр хәлә

белчх [белчихе] мал идшлх пастись, разбредаться (о скоте)

бемб [бембе] 1) зурх. Бемб һариг Сатурн; 2) долан хонгин зурһадгч өдр суббота; бемб өдр; 3) күүнә нерн имя собственное; Төрскн селәндән Бембә түрүлҗ трактористин эрдм дасч авв. — Илюмжинов Н.

бендерья көк өңгтә эрднь чолун драгоценный камень, бирюза; Делссн шар-цоохр бумблвань дөрвн өңг бендерьяһар сиилүлсн сәәхн бәәдг. — Җаңһр

бер [бере] 1) көвүн үрна, эс гиҗ дү көвүнә гергн невестка (жена сына или младшего брата), старшая невестка; сноха; бер буулһх; өөк идхлә зүркн хандг, өнч авхла - бер амрдг — цецн үг; Мал-герән сәәнәр хәләдг, килмҗтә бер болх гиҗ, эн байрлҗ инәһәд келдмн, эннь хамгин ах юмн. — Илюмжинов Н.; 2) мөрдсн баһ наста күүкд күн молодая замужняя женщина; Цууда цаһан берәд нег дуңһра күцв. — Җаңһр; Ке сәәхн хальмг бүшмүдтә берәд улан зандн цәәһәр, боорцгар ирсн гиичиг тосад, хадг белглв. — Хальмг үнн; ◊ бот. бер цецг чиигтә, намг һазрт урһдг цецг невестин цветок

бер: бер-ад хош., эмн. н. седклин гем психоз, нарушение психики; О, дәрк, юн бер-аднь көдлнә гидгнь энви? — Бадмин А.

бер-адта киизң, му заңта капризный, с плохим характером; Күүкд болн берәд үзхләрн ичәд, теднә өөр көдлх биш, күүкд улс бәәх һазрт сууҗ, хот уухасн ичдг, тиим бер-адта күн билә. — Бадмин А.

бергн [берген] ахин гергн жена старшего брата, старшая невестка; сноха; ах бергн; Хавр дахад, Батан бульглсн зүркн өңгрсн экдән эс болв чигн, экиннь орчд эк болад бәәсн бергн Цаһанд, ахнртан, цаһан-буурл аавдан күрч, эн шаңһа хувцан, дегтрмүдән үзүлҗ бардмнхар телүләд бәәв. — Эрнҗәнә К.; ◊ бергән хаах өңгрсн ахиннь герг буулһх левират (обычай жениться на старшей невестке после смерти старшего брата)

берз [берзе] ут ханцта, деегүр өмсдг күүкд күүнә бүшмүд верхнее женское платье (впереди открытое с длинными рукавами); Нам эмгдин бийснь берз уяд өмсчксн халһрлдад бәәцхәнә. — Эрнҗәнә К.

берк [берке] 1) күнд, кецү, күчр күнд трудный, тяжёлый, затрудните-льный, обременительный; берк цаг, берк бәәдл, берк кецү төр, берк зовлң; Иим берк зовлңта, күчр бәәдлд хамгин икәр көгшдүд болн бичкдүд, нег үлү нилх бичкдүд зовад бәәцхәв. — Илюмжинов Н.; 2) чадмг, күчр сән искусный в чём-л., сведущий, умелый; көдлмштән берк, үгдән берк; 3) йир, дегд очень, чрезвычайно; берк чидлтә күн, берк догшн аң, берк гидг мергн аңһуч; Зултрһн чөдрһн хойр хөөнә берк сән күмсн.— Сян-Белгин X.

беркшл [беркшил] күчр-күнд трудность, затруднение; беркшл учрах

беркшх [беркшихе] күчр-күнд юм үзх испытывать трудности, затруднения

берлх [берлехе] 1) бер күн медәтә, ах улсиг күндлх оказывать почтение старшим (со стороны невестки); 2) төрлнь берән күндлх оказывать уважение невестке; берән берлдг төрлмүд

бермсг [беремсег] эмәсг, ичмг стеснительный; Ода цагин күүкд, кезәңклә әдл ичмг, әәмтхә, бермсг биш. — Эрнҗәнә К.

бермсх [беремсехе] эмәх, ичх стесняться; таньдго улсас бермсх; Бер хот келцәд, үүдн бий эргәд, әмтнәс эмәсн бәәдл һарад, бермсәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.

берн [берне] көгҗ. домбрин тевкин айс хәәҗ олдг хувац лады (в музыкальных инструментах); долан бернтә домбр, захин берн, деер берн, дор берн; Дорк долан бернд дуутын олн шастр җиңнүләд авв. — Җаңһр; Кермн домбриннь чикинь эрәд, тевкинь ясад, берн болһнар зүн һариннь хурһдан хурлһад, деер бернд мульҗдг айс цокв... — Эрнҗәнә К.

берсн [берсен] шатр. шатрин күчтә һол бод ферзь; берсәр шалх

берсү 1) шүрүн, дуту эдлгдсн арсн грубый, жёсткий (о коже); 2) бүрлдәд эдгҗәх шарх (мөрнә нурһнд) зарубцевавшиеся раны, потёртости (напр. на спине лошади)

берсүт хатад, шүрүн болсн юмн шероховатый, заскорузлый

берсүтх [берсүтхе] хатад, шүрүн болх стать заскорузлым, шероховатым

бертәх [бертәхе] мөч эвдх, эрмдг болһх повредить; покалечить; көлин яс бертәлһх; күнд юм өргәд, нурһан бертәлһх

бертң [бертең] мөч эвдлһн, мөчдән эрмдг авлһн повреждение, увечье; бертңтә ясн

бертх [бертхе] мөчдән эрмдг авх, мөч тату болх нанести увечье, повредить

бершг [бершег] I хууч. орсин утын кемҗән (4 см даву) вершок (русская мера длины, ок. 4,4 см)

бершг [бершег] II нигт гөлмәр бәрсн ик биш заһсн мелкий частик (рыба), Бершг заһс юңгад иднәч, берәдлә юңгад нааднач? Хальмг дуд

бесрг [бесрег] 1) йосн бишәр төрсн, олсн үрн незаконнорождённый; 2) балдр адусн, аң помесь (у животных, зверей); 3) хольмг, хольц смесь; ◊ бесрг үсн иҗл биш үкр малас авсн үсн молоко от разных коров

бетк [бетке] I өвснә уңг, үндсн корни, корешки растений; беткин үзүр хазх; Беткин толһа үмкәд киисв. — Җаңһр; Муузран һанздан һал өгәд хайчксн хустгас авн бавһр бетк дәрвкҗ шатв. — Эрнҗәнә К.

бетк [бетке] II шатр. шатр наадх доск шахматная доска; шатрин бетк; Көркхн бичкн күүкн шатрин бетк тал гүүҗ одад, нег бодынь теврәд, агчмин зуур зогсв. — Хальмг үнн

бетк [бетке] III хая моднд урһдг цулцһр юмн нарост (на дереве); Зандн модни беткүд зүүһәд кесн. — Җаңһр

беткрх [беткерхе] моднд цулцһр юмн урһх обрастать наростом (о дереве)

беш [беше] бәәр, гер дулалһдг, хот-хол кедг чолун, эс гиҗ төмр зуух печь, печка; шин беш тәвх, беш түлх, бешин турва; Селәнд герин ора шатв, беш эвдрснәс көлтә һал орсн бәәҗ. — Хальмг үнн

бешч [бешчи] беш кедг, беш тәвдг күн печник

би I нег тооһин 1 -гч нүүрин орч нерн мест. личн. я; Би чамур сөөдән нисч ирнәв, гиҗ бавуха хәрү өгнә. — Хальмг туульс; ◊ бив гих бийән сәәнд тоолх выставлять своё «я», быть высокого мнения о себе; бив гисн һанцарн, бидн гисн оларн — үлг.

би II биилх эрдм, бииллһн танец, пляска; улсин би, бииһин көгҗм; би биилх, би авх, бииһән өгх; Биилхәр седәд, көлән көндәһәд, би өгхинь ядҗасн, домбрт келн биилдг Канур цеңнв. — Эрнҗәнә К.

бигшлһн [бигшилһен] бигшх хәлә 1) роение (насекомых); 2) скопление, столпотворение

бигшх [бигшихе] 1) баглрх, цуглрх, хурх толпиться, собираться в кучу; Өвгд, залус көвүнә герин һаза угтулын урлданд кенә мөрн һарч ирхинь хәләлдәд, бигшлдәд, шууглдад бәәцхәнә. — Эрнҗәнә К.; 2) батхн, хорха-хотн баг-баг гих роиться (о насекомых); Туһлмуд деерән бигшсн батхнсиг севҗ нискәнә. — Дорҗин Б.

бид: бид гисн итклтә, ицгтә надёжный; Иигтл-тиигтл хотнас һурвн бид гисн залус босад, адучнртаһан тавн болад, Кааруһинүр орад ирв. — Басңга Б.

бидн [биден] олн тооһин 1-гч нүүрин орч нерн мест. личн. мадн; чи бидн хойр; Тәрә хуралһнд бөдүн улсла хамдан бидн чигн, сурһульчнр, орлцувидн. — Илюмжинов Н.; Бичкдүд һочкнад инәдтхә, биднә седкл байсатха. — Калян С.

бидтә ицгтә, итклтә надёжный; Хамтрлңгин парвля суңһх, түүнә ахлачд орулх ицгтә бидтә күүнә тускар бас санн бәәх зөвтәвидн. — Дорҗин Б.

бидү тоңкүн, муңхг невосприимчивый, тупой, отсталый; бидү күн, бидү ухата

биз [бизе] бәәмҗ хүвс; маһд, маһд уга, хә биз модальная частица наверно, вероятно, видимо; тер одад чигн бәәх биз, тиим чигн биз; Эҗго һазрт алчкад, көтлвринь чигн авад одх биз? — Сян-Белгин X.; «Түрг хаани бәәшң биз», гиҗ санад... — Җаңһр

бизһ [бизһе] эмн. н. әмн судцна гем болезнь нервов, неврастения; бизһ гем, бизһ көдлх, күүнә бизһ көндәх; Бәәсн бийм ирвәтрәд, бизһм көдләд, менрәд, һундл төрәд одв. — Эрнҗәнә К.

бизһтә бизһ гемтә нервный, раздражительный человек; бизһтә күн

бизр [бизер]: изр-бизр хош. җигтә, йирин биш эрәтә альчур платок с необычным ярко-пёстрым рисунком; Һаза һархларн өмсдг хувцан өмсәд, изр-бизр эрәтә шин торһн альчур толһадан боов. — Хальмг үнн

биив [бииве] көгҗ. үләдг көгҗмин зевсг кларнет; Дел, сүүлин делслһнд биив, ятһин дун һарад ирв. — Җаңһр

бииз [биизе] хууч. күүкд улс өмсдг, керчәр ханцта бүшмүд верхнее платье (с выемкой под мышкой и разрезными рукавами); Түмн өрк дольгта түүкә цаһан биизиг өмсв. — Җаңһр

биил дөрв. ценг вилы; дөрвн аагта биил, биилиг һазрт шаах; Бийнь күрз, биил авад, хошан ора деернь һарад, бүркәһинь дорагшан холвлв. — Нармин М.

бииләч [бииләчи] биилдг күн, биич танцор

биилңнх [биилеңнехе] 1) цервх гарцевать (о лошади); Мөрн дор ормдан биилңнәд, цервәд, амһаһан кемләд, цаста хаалһар довтлхар күгдләд бәәнә. — Илюмжинов Н.; 2) биилңнсн йовдл ходить танцующей походкой

биилх [биилхе] бий цогцан һаңхлзулн җисәтә ишкдләр көндрҗ көдлх танцевать, плясать; бииләд дуулх, биилдг асхн, вальс биилх; Күргн көвүн бииләд, көлин эрдмән үзүлҗәнә. — Хальмг үнн; Бата Зандата биилх арһ өгснднь дотран ханад: Би авчкад суухмн биш, биилхгов. — Эрнҗәнә К.

биинг [биинег] күүнд. юм сәвүрдҗ цеврлдг кергсл, сәвүр веник

биир [биире] үс килһсиг баглҗ, ишт суулһсн, юм бичх, зурх кергсл кисть, кисточка (для живописи); биирәр бичх, биирәр зурх

биич [биичи] бииләч танцор, плясун; хальмг ансамблин биич; Эн сәәхн хальмг келтә, дууч, биич, шогч күүкд күүг Ик-Буурла района әмтн сәәнәр меднә — Хальмг үнн

бий I хууч. бәәнә, бәәхд есть, имеется, наличествует; аавин бийд кү тань, агтын бийд һазр үз — үлг.

бий II 1) цогц бий, бий махмуд тело; организм; бий заратрх; бий көгшрдг болв чигн, ухан-седкл көгшрдго — цецн үг; бийим бичә көндә, билцрн гиҗәнәв — тәәлвр. (чиг); Учр уга, ухандан бәәсн селвгән һарһад келснә ард күүнә чееҗ уудсн болад, эврә бий өссн болад одна. — Сян-Белгин X.; 2) бийәрн, эврән личность, особа, персона; Араша бийнь ирҗ эврә бийнь үгтә-күүртә, серглң, инәдтә-наадта.— Сян-Белгин Х; 3) эврә личный, собствен-ный; бийин намтр; 4) эрүл-менд здоровье; бийтн ямаран бәәнә? бийм гемго сан; 5) тал сторона; ар бийд, өмн бийд, һолын цаад бийд; 6) давхрлгдсн саамд -ан, -н, -нь нүр заагч хүвс немгднә: нег-негән, нег-негнәсн, нег-негнүрн при удвоении основы и наличии лично-притяж. частиц -ән, -н, -нь переводится: друг друга, друг у друга, друг к другу и т. д; бий бийән, бий бийәсн, бий бийүрн, бий бийднь; ◊ бий күн һанцарн бәәдг, гергн уга күн холостяк, одинокий; бийән саатулх седклән төвкнүлх, санаһан амрах успокаивать себя; бийән медх эврә чидлән, арһан кирцҗ чадх знать себе цену, свои возможности; бийән җалдх бәәдлән ясх, сәәхрүлх наводить красоту, наряжаться; бийән зааглх юмнд эс орлцх, юмнас хол бәәх отстраниться отдел

бийңк [бийиңке] эврә, бийин свой, собственный

бийркг [бийиркег] 1) бийән икд тәвсн самолюбивый; 2) деегүр сана зүүсн, ик саната высокомерный, тщеславный; бийркг күн

бийркх [бийиркхе] 1) бийән икд тоолх возомнить ◊ себе; 2) бийән бив гих, деегүрдх держать себя высокомерно

бийтә нурһта-турта, бат чиирг большой, здоровый; ик бийтә күн; Темән эврәннь бәәдләрн хулһн чиктә, үкр гестә, бар тавгта, туула хамрта, лу бийтә... һаха сүүлтә болдгарн, күмнд темдгтә. — Хальмг туульс

билә туслгч үүлдвр үг связка при глаголе прош. вр.; йовсн билә, ирсн билә, келх билә

билән дөрв. тоста таавад нимгнәр болһсн гиалдрң һуйр блин, блины; билән кех; түрүн билән болс-бүтсәрн цецн үг

билг [билег] эрдм, эрдм-билг талант, способность; дарование; дуучин билг, көгҗмин билг; ол келсн ульг, цөөк келсн билг — үлг.; билг-эрдмән үзүлх; Билгнь шинкән девшч йовсн Буханка Бадм айста үгтәһинь һурвн ду һарһсмн. — Дорҗин Б.; Дуучин билг әмтнә седкл авлв. — Хальмг үнн

билгтә [билегтә] эрдмтә, эрдм-билгтә талантливый, способный; даровитый, одарённый; билгтә бичкдүд, билгтә шатрч, билгтә зурач; Эн күн хальмгудыг цуглулад, билгтә, эрдмтә, хурц келтә улс шүүҗ авв. — Эрнҗәнә К.

билгх [билгехе] дала-нала болх быть в изобилии

билдр [билдер] һульдр, дальтр; мек-тах увёртливый; угодливый, лицемерный, подобострастный; билдр заңта күн; ◊ билдр цокх һульдр, дальтр йовдл һарһх увиливать; лицемерить, подхалимничать; Тиим улсчнь илдр-билдр цокад, эврәһән келхәр седх, тиим болв чигн, на-цааһинь медҗ авхч, хөөннь нанд келәд өг. — Хальмг үнн; ◊ билдр хоогчн хуульч күүкд күн женщина лёгкого поведения

билдрлх [билдерлехе] һульдрх, дальтрх; мек-тах һарһх увёртываться, увиливать; лицемерить и обманывать; Чи, Мара, билдрлхәр бичә седәд бә. — Инҗин Л.; Эн көвүн иигҗ худл келҗ билдрлхмн болҗана. — Эрнҗәнә К.

билҗлх [билҗелхе] билцлх расплющивать, давить (что-л. мягкое); хорха ишкәд билҗлх

билҗрх [билҗерхе] билҗрҗ одх раздавливаться

биллүр бичсиг, зурсиг биллдг юмн резинка (для стирания написанного), ластик

биллх [биллехе] бичсән, зурсан билләд уга кех, хусх стирать (резинкой, ластиком); бичсән биллх; Бичҗ авсн зәрм улсин нердиг зәрминь хусад, немҗ бичәд, хәрү билләд, арв һару кү илгәлһв. — Дорҗин Б.

билркә [билеркә] бутңгү, балрха, тодрха биш неотчётливый, неясный, неразборчивый; билркә бичг, билркә мөр

билрх [билерхе] тодрха биш болх, мартгдад хуурх, уга болх стираться, становиться неясным, неразборчивым; һунн буурин ишклдүр һурвн җил эс билрҗ — тәәлвр. (һулмт); Тиим бәрцтә хуучна авъяс ода, өдрәр дахсн сүүдр мет, уга болад билрәд йовна. — Эрнҗәнә К.

билршго [билершго] мартгдшго немеркнущий, неизгладимый, нести-раемый; билршго туурмҗ, билршго тодлвр; Негхн дәкҗ энүнә үг соңссн болхла, тернь чигн күүнә ухан-серлд билршго мөрән үлдәхнь маһд уга үнн билә. — Хальмг үнн

билтә маһд, биз; кевтә очевидно, вероятно; тер ирсн билтә, тиим билтәл; Айстан ууртан бүтәд, модьрун үг келәд оркв билтәл. — Эрнҗәнә К.

билхәх [билхәхе] тарһлад, мах бәрх, шалхах быть толстым, полным; Бийнь мел дал-дал гиһәд чичрәд йовна. Билхәчкәд, гестә меклә болчкад... — Эрнҗәнә К.

билхһр [билхеһер] билхәсн; тарһлад, мах бәрсн; шалхһр толстый, полный; расплывшийся, обрюзгший; билхһр чирә; Цә кеҗ өгчәсн билхһр шар бер шанһиннь ишән атхад менрәд одв. — Эрнҗәнә К.

билцг [билцег] хурһндан зүүдг чимг кольцо; перстень; билцг зүүх, алтн билцг, мөңгн билцг, сармта билцг, нүдтә билцг; Дорд үзгин авъясар, хальмг күүкд улс алтн болн цаһан мөңгн билцг, сиик, буһу зүүхдән дурта бәәсмн. — Илюмжинов Н.

билцһр [билцһер] көөһәд хавдсн опухший, раздувшийся; расплывшийся

билцлх [билцелхе] дарад билҗлх давить, раздавливать

билцрх [билцерхе] билцрҗ одх, билҗрх раздавливаться; Көдәд кевтгсн көгшн барсин цөсн билцртл хәәкрәд... — Җаңһр

билчхр [билчхер] билхһр обрюзгший, одутловатый; билчхр улан халх

билчих [билчихе] көөх, хавдх сильно распухать; урл билчиһәд хавдҗ оч; Бовран күмсгнь буугдсн, билчисн улан чирәнь хүмхлтсн орҗ ирәд, хамтрлңгин ахлачла мендләд, дурта дур уга хойрин заагур суув — Эрнҗәнә К.

биндг [биндег] тергнә ар, өмн бийинь залһдг ут модн продольное бревно в телеге (соединяющее задок с передком)

бирһ [бирһе] хуучна хальмг ном, дегтрмүдт болн һар бичгүдт тәвдг эклцин темдг бирга (начальный знак в старокамыцких рукописях и книгах)

бирд [бирде] шулм, чөткр бес, оборотень; ◊ бирд тәвх оркрад уульх; Эс гиҗ тер һанцхн хәләсн көвүндм харш болн гиҗәнә гиһәд, бирд тәвәд уульв. — Эрнҗәнә К.

бирзһр [бирзһер] 1) шүрүн, цавта, тегш биш шероховатый, грубый; 2) цоохр (чирә) рябой (о лице)

бирзих [бирзихе] 1) шүрүн, цавта, тегш биш болх быть шероховатым, неровным; 2) цоохр болх (чирә) быть рябым (о лице)

бирмн [бирмсн] бирд, шулм, чөткр, донам злой дух, чёрт, сатана; йир иим бирмн бәәдв!; Бурхн номан хайсн бирмнә һарин үүл эн болх гисн тоолврур цуг ниидәр ирцхәв. — Дорҗин Б.; Мууха хорта бирд ирв, гиҗ келәд, хаана бөк босч ирәд, көвүнлә бәрлдв. — Хальмг туульс

биртәлһх [биртәлһехе] өөлүлх, һундах, һашудулх огорчать, печалить, причинять горе; иньгин седкл биртәлһәд, өшәтнә тав хаңһах цецн үг

биртәх [биртәхе] өөлх, һундх, һашудх печалиться, огорчаться

бирчһр [бирчиһер] хурняста (чирә) морщинистый (о лице)

бирчилһх [бирчилһехе] 1) арнилһх, атылһх корчить гримасы, делать кислую мину; 2) һурнилһх печалить, огорчать

бирчих [бирчихе] 1) арних, атых морщить лицо, морщиться; чирәһән бирчих; Адуч чирктә әркиг һартан авн, бас нег кииһәр уучкад, нүдән аньҗ бирчив. — Бадмин А.; 2) һурних печалиться; Урдкан илт үзҗәх метәр, залуһин нүднь бүриһәд, чирәнь бирчиһәд одв. — Дорҗин Б.

бис: ю-бис эн-тер юм ◊ том ◊ сём; аль бис олн зүсн всякая всячина; Тиигәд ю-бис, хулха-худл, шулм-алмсин тууҗ күүндәд бәәцхәв. — Сян-Белгин X.

бислһл [биселһел] бишилһл хәлә

бислһх [биселһехе] бишилһх хәлә

бисрх [бисерхе] биширх хәлә

битхрх [битхерхе] 1) дегд олар баглрад хурх (мал адусн) сбиваться в кучу,скучиваться (о животных); Тер эргнд гөрәсн, тоһрун, тарвҗ, теегин һәрд болн нань чигн шовуд энд дегд олн битхрәд бәәнә. — Бадмин А.; 2) чикәтә, таг дүүрң болх набивать битком; Ноонин ик цаһан гер олн зүсн өлг-эдәрн таг дүүрң, битхрәд бәәнә. — Дорҗин Б.

бичә үүлдврин закгч янзин өмн тәвгддг бурушагч хүв частица отриц. при повел, накл.; бичә ууль, бичә кел; сохр үкрт худг бичә үзүл — цецн үг; Гиичәс хот бичә хармн, бийәсн хувц бичә хармн — үлг.; Бичә ә, ода эн кишва нохан кииһинь невчк һарһчкхм. — Яшкулов В.

бичәсн [бичәсен] хад чолун деер бичсн юмн надпись (на камне); чолун деерк бичәсн

бичәч [бичәчи] 1) дегтр бичдг күн, зокъялч писатель; бичәч күүкд күн, бичәчнрин Ниицән, олн-әмтнә бичәч; Бичәч күүнә наснь чиләд буйсад одв чигн, үүдәврнь, нернь мөңк бәәһәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.; 2) хууч. буулһҗ бичдг күн; бичгин керг-үүл күцәдг түшмл писец, переписчик; чиновник-делопроизводитель; бичәч сәәд; 3) цаасна үүл күцәдг күн, пииср делопроизводитель, секретарь, писарь; селәнә хүүвин пииср, конторин пииср, цергә пииср; Эцкнь өгсн селвгәр эн мөр оскдг үүлдлңгин конторт пииср болҗ көдлв. — Илюмжинов Н.

бичвр [бичвер] 1) цөөкн үгәр бичсн бичг записка; 2) керг-үүлин туск охр бичг служебная записка; цергләнә бичг; 3) номин седкүлин нерн название научного журнала; Хальмг номар шинҗллһнә күрәлңгин бичвр

бичг [бичиг] 1) әмтн авлцдг бичәтә зәңг письмо; бичг бичх, бичг йовулх, бичг авх; бичгин цаасн, бичгәр зәңглх; Эн цагас авн, эцкм дәәнд йовсн хойр җилин туршарт, мадн тасрхан угаһар бичг авлцдг боллавидн. — Илюмжинов Н.; 2) келнә әс темдглҗ бичсн үзгин диг, бичлт письменность; тод бичг хуучн хальмг бичг старокалмыцкое письмо; худм бичг хуучн моңһл бичг старомонгольское письмо; 3) бичг үзг, бичг-тамһ грамота, грамотность; бичг-үзг меддг, бичг-тамһ сурх, бичг-тамһ эс медх; Әңгд нань амрсн бичг-тамһ меддг, орс келтә улс эрк-берк болад, Батнасна Боврг нег цагт әңгин ахлач шиидгдсн юмн билә. — Дорҗин Б.

бичгдәч [бичигдәчи] барин һарһц бичүлҗ авдг күн подписчик; газет, седкүлд бичгдәч

бичгдх [бичигдехе] 1) барин һарһцд бичгдх подписаться на печатные издания (газеты и журналы); «Хальмг үнн» газетд бичгдх; 2) олн зүсн дуһулңд, клубмудт бичгдх записываться в кружки, клубы

бичдг [бичдег] юм бичх, бичлһнә писчий; бичдг цаасн

бичкә бичә хәлә; һазр хол гиҗ, бичкә бодтн. — Хальмг үнн

бичкдүд [бичикдүд] баһ наста көвүд-күүкд детвора, дети; бичкдүдин эмч; Мини гергн, Ноостын гергн бичкдүдтәһән ирв. — Тачин А.

бичкәхн [бичкәхен] үчүкн, йир бичкн очень маленький; Бичкәхн, бичкәхн богшурһа бүчрин деегүр цервнә. — Хальмг дуд.

бичкикн [бичкикен] бичкәхн хәлә

бичкн [бичкен] 1) баахн, баһ, балчр маленький, малын; бичкн күүкд, бичкн бийнь таас уга бәәнә; йир бичкн юмн йирн йисн нүдтә — тәәлвр. (хурвч); Би эврән йовулнав, дәкәд бичкн көвүн нөкд болх. — Тачин А., Бичкн цагтан күүкд зөвәр зовлң өгнә. — Сян-Белгин X. 2) ик биш небольшой; бичкн гер, бичкн селән, бичкн нурһта

бичкнәр [бичкенәр] бичкн-бичкнәр, баахнар, әрвҗго по чуть-чуть, понемножку; слегка; Буля, мис кевтә, бичкн-бичкнәр, неҗәдәр гилтә чимкәд, корд-корд гилгәд, шүүрмг идҗәнә. — Эрнҗәнә К.

бичкрх [бичкерхе] 1) баһрх; уутьрх, уутьхн болх уменьшаться, суживаться; сокращаться; 2) көгшрәд, ухаһан геех; зүүлх впадать в детство (о старых людях)

бичлһн [бичилһен] бичҗ авлһн опись, описание; перепись; цуг Әрәсән әмтнә то бичлһн

бичлһнә [бичилһенә] 1) бичгин письменный; бичлһнә ширә; 2) бичдг писчий; бичлһнә цаасн

бичлт [бичилте] 1) ямр нег келнд бичмр эв-арһсин ниилвр письменность; хальмг бичлт, бичлтин тууҗ, бичлтин дурсхлмуд; 2) сәәхн цеврәр бичлһн манера письма; каллиграфия; ке бичлт

бичмл [бичмел] һар бичг рукопись; манускрипт; кезәңк һар бичг

бичмр [бичмер] һарар бичсн писаный, рукописный; бичмр үзгүд

бичүләч [бичүләчи] барин һарцд әмт бичүлдг күн агент (по подписке на газеты и журналы)

бичх [бичхе] 1) үзг зурҗ темдглх писать, написать; юм бичәд суух; 2) юм үүдәҗ бичх писать, сочинять; дегтр бичх, түүк бичх, шүлг бичх; Бичх юмн бәәнә, хаһлх төр дала, ода деерән Чиңгс хаана цагин туск төр намаг соньмсулҗана. — Хальмг үнн

биш [бише] 1) бурушагч хүв отриц. частица; эн дегтр мини биш, хар биш цаһан; шург чигн биш, барг чигн биш — үлг.; хувцн биш зуг уята, күн биш зуг келтә — тәәлвр. (дегтр); 2) оңдан, талдан иной, другой, прочий; йовхас биш, нань арһ уга; Хольврсн гермүдин үлдл тер амр биш цагиг ода тодлулна. — Хальмг үнн; 3) -ий хүв немҗ авад, лавлҗ батлсн чинр илдкүлнә с вопросит, частицей -ий выражает утверждение; Үкрмүдин шавхагнь шүрүн цаснд зүлггдәд, улан явр болсн биший! — Эрнҗәнә К.

бишилһл [бишилһел] гүн уха туңһаҗ бодлһн размышление, созерцание

бишилһх [бишилһехе] гүн уха туңһаҗ бодх размышлять, созерцать

биширх [биширхе] икәр күндлх благоговеть, глубоко чтить

бишңк [бишиңке] талдан иной, остальной; үкхәс бишңкнь, юмна шулунь сән — үлг.; Энчн маниг биш, манас бишңкинь соңсдг күн биш, азд күн, ә уга бә, гиҗ Мөңкә Иванд эмкәһән зууҗ, докъя өгв. — Эрнҗәнә К.

бишрәх [бишрәхе] седкл һундах, седкл цөкрәх разочаровать; Авч ирнәв гиһәд, амн үгән өгәд, һарсн аавин седкл бишрәҗ болшго. — Эрнҗәнә К.

бишрдх [биширдхе] эвгодх, онцлдх, олнас көндәрх уединяться, чувствовать себя неудобно (после совершившегося дела)

бишркг [биширкег] ичг, хәрг, эмәдг застенчивый, стеснительный; чуждающийся (на первых порах); бишркг бичкн

бишркл [биширкел] ичлһн, эмәлһн застенчивость, стеснительность

бишркх [биширкехе] ичх, эмәх держаться отчуждённо; Бишрксн чирәнь, цецг мет, бортхлсн эркнь, булг мет... — Хальмг үнн

бишрңгү [биширңгү] икәр күндлгч благоговейный, почтительный; бишрңгү нүдәр харх

бог II) бог-хог, шег-бог мусор, сор; хог-бог зөөҗ һарһх, шег-бог овалдг һазр; Хоосн шилмүд, цаасна тасрха, хотын үлдл, нань чигн хог-бог эргндк һазриг бузрдаҗана. — Хальмг үнн; 2) нүднд орсн хог соринка; нүднд бог орв

бог II баһ, җиҗг мелкий (о скоте), бог мал

богд [богды] 1) шаҗ. бурхн шаҗна ном номллд алдршсн күүнә өндр цол; гегән, гегәнтн святейший; богд лам; Әдст богд гегән заагсн. — Җаңһр; 2) төр шаҗн хойриг һанцарн һартан бәрҗәх күүнә цол, эзн богд император, самодержец, царь; эзн богд хан, эзн богд нойн

богдарх [богдархы] хууч. богд цоларн омглх, бардмнх кичиться своим положением богдо; богдарҗ бурхн болдго, бийән буульҗ хан болдго — үлг.

богзг [богзыг] баахн, бичкн; маштг маленький; низкий, низкорослый; богзг тергн өвсн; Нимә минь, чи ниднәһә нанд арг богзг хурһ алҗ чадшго болад бәәсн бәәнәлмч. — Җимбин А.

богр [богыр] торһ. хармч, хатуч жадный, скупой

богц [богцы] үүрмг-саармг юм тәвдг дер дорк орм, зә подподушник (куда кладут всякие мелочи); дер богц, көл богц

богшурһа зоол. бор өңгтә, җиргдг бичкн шовун воробей; богшурһаһас әәсн күн зарм тәрдго — цецн үг; Богшурһан дүңгә мөндр хар нульмсан цүврүлв. — Җаңһр; ◊ зоол. залата богшурһа ө-моднд бәәдг, богшурһан әәмгә алг-цоохр шовун сойка

боһнь [боһни] 1) ут биш, ахрхн короткий (о времени и расстоянии); боһнь хуһцан, боһнь цагт; 2) өндр биш, маштг, намхн низкий, малорослый; боһнь бийтә күн; ө-шуһу модн дотр өндр болн боһнь чигн бәәдг — цецн үг

боһньдх [боһнидхы] ахрдх быть коротким

боһньхн [боһнихын] ахрхн; намхн коротенький; низенький

боһчан 1) мал адусна өмнк көлинь күлх связывание (передней ноги животного в согнутом виде), 2) мал адусна өмнк көлин уя, күләһинь ахрдуллһн укорочение привязи, пут (на ногах животного)

боһчата 1) күләтә туго связанный; 2) уяһинь ахрдулсн с укороченной привязью (на ногах)

боһчх [боһчихы] 1) мал адусна өмнк көлинь күлх связывать (переднюю ногу животного в согнутом виде); Төмрин сәәнәр төдгләд, болдын сәәнәр боһчад... — Җаңһр; 2) көлән мульжрх кривить ноги, косолапить (в танце); Домбриһән цокдг гинә, Доонин күүкн Әрвң гинә, боһчад босад биилдгнь Баднян көвүн Басң гинә. — Эрнҗәнә К.

бод I 1) бүдүн мал (темән, мөрн, үкр) крупный скот (верблюды, лошади, коровы); өвртә бод мал; Дәкәд нег зууһад чигә бод мал Аһшур йовулх санан бас билә. — Дорҗин Б.; 2) шатр. хан берс хойрас бишңкнь лёгкие фигуры (все, кроме короля и ферзя); 3) тууҗ. малын үнинь таарулҗ бодх негц бодо (условная единица подсчёта скота, в переводе на голову крупного скота); Нәәмәһәд көвүд, нәәмәһәд бод: хан түшмл, хошад тергн, хошад мөрн, хошад темән болҗ хувагддмн. — Тачин А.

бод II: бод гисн төвшүн, номһн, бод-бод гисн спокойный; уравновешенный, выдержанный; бод гисн күн; Цастан эк зөвин дунд нурһта, цөн үгтә, бод гисн эццәвр хар эмгн... — Эрнҗәнә К.

бодар 1) хулхалсн, эс гиҗ алсн малын ормднь (дольгтнь) өгсн мал животное (полученное взамен украденного или убитого); бодарин бор төлг; 2) ямр нег күүнә ормд (дольгт) одх идти вместо кого-л., идти взамен; бодарт одх; Нег үлү бодарт одад, модна йотын көдлмшт һурвн-дөрвн җилд йовад... Терүнд бодарт өггдх улсин тоод тусх дурн төрүц уга билә. — Илюмжинов Н.; ◊ бодарин үн дольцана үн меновая стоимость

бодач [бодачи] хууч., дөрв. юмна үниг һарһдг күн, үнләч счётчик, таксатор; оценщик

бодвах [бодвахы] томарх, тогтурта болх (күүкд, бичкдүд) быть степенным, стараться быть солидным (о детях); бодвасн заң-бәәр

бодго зү уга, бәрмт уга необоснованный; ор-бод уга йовдл

бодгч [бодыгчи] хууч. зарһч судья

бодһалиг шаҗ. әмтәнр, әмтә юмс одушевлённые существа

боднцг [бодынцыг] бот. цавг иктә, уңгнь бүдүн иштә эдлдг темсн картофель; боднцг тәрх, боднцг малтх, боднцг хурах; чансн боднцг, шарсн боднцг, боднцгин цавг; Эднә экнь, Цаһан Улюмджиевна, һарудт көдләд, цуунг, боднцг хураһад, өрк-бүлән теҗәдг бәәсмн. — Хальмг үнн

боднцр [бодынцыр] уңг-җитх предок, пращур (легендарный)

бодң [бодың] 1) зерлг эр һаха дикий кабан, вепрь; бодң һаха; Соянь күцәд уга шовшур улан бодң һаха эс билү? — Җаңһр; 2) шилҗ. баатр богатырь, герой; Хәрин дәәнд халһсн, хамг һазрт алдршгсн арвн хойр бодңгасм суртн. — Җаңһр

бодрхг [бодырхыг] тогтун, цеб гисн, бод-бод гисн выдержанный, спокойный; Күүкнь өсәд-босад, көлд орад, бодрхг болад ирв. Таня тавта гидг болһамҗта, тодрха, бодрхг, хурамҗта. — Дорҗин Б.

бодта 1) орта, лавта обоснованный; бодта үг келх, орта-бодта керг; Орта-бодта үг келдг Отхна Манҗ ут наста болтха! — Эрнҗәнә К.

бодх [бодхы] ухалх, тоолх, кирцх предполагать, считать; көдлмшән дарунь төгсәхв гиҗ бодҗанав; бийән бурхнд бичә бод, үүрән нохала бичә дүңцүл — цецн үг; Умшач мини бодх, урмд бичә хәртхә. — Калян С.

бодь шаҗ. әрүн, амулң, өршәңгү святость, совершенство, высшая мудрость и чистота; бодь седкл, бодь күн

бодьсад шаҗ. әрүн шагшавдын деед зергт күрәд, бурхн болхд өөрдсн әмтн бодхисаттва (существо, достигшее верха совершенства); бодьсадын арвн һазр

боз [бозы] 1) әрк нерснә хөөн үлддг өткн идән бозо (гуща, остающаяся после перегонки молочной водки); ишклң боз; Тана уудгтн эн гисн кевтә, Харка тер суулһта боз деернь өмн өдрнь бәәлһәд, өрминь авчксн көк көвәтә шиңгн үс кеҗ өгв. — Эрнҗәнә К.; 2) бор серый (о цвете глаз); боз нүдн; ◊ боз хотта, бөс киилгтәһән эс медх хар ястаһан мартчкх забыть о своём простом происхождении; бозин үлдл сәкх гесндән күцц хот уга, өлн-өнчр бәәх жить впроголодь, влачить жалкое существование

бозлг [бозлыг] зоол. 1) эр зурмн суслик-самец; Бозлг босн ишкрәд, бүшкүрән татад ишкрв. — Калян С.; 2) торһ. нег нас күрәд уга, экән көкдг эр бүрү бычок-сосунок (в возрасте до одного года)

бокр [бокыр] үйдән көндрдго, эрмдгтә мөч неподвижный в суставах (о конечностях); тәкр бокр

бокрлһн [бокырлһын] хөрүл запрет, запрещение

бокрлһта [бокырлһыта] хөрүлтә запретный; бокрлһта һазр

бокрх [бокырхы] I тәкиҗ одх скрючиваться; көлнь бокрҗ 04

бокрх [бокырхы] II хоңх запрещать; Кесг үлү үгинь бокрад, керлдсн бәәдл һарв чигн, Шиндә чееҗ дотран ик байрта. — Җимбин А.; Дууһан бокр! Доран хатур! гисн команд хора дотр соңсгдв. — Инҗин Л.

болад зөрц бәәдл үзүләд представлять, что...; уул деер унтсн болад, улан торһар хучсн болад — тәәлвр. (зүүдн); Шар толһата хойр моһа үстә кевс торһн кевс хойр деегүр молклдсн болад, зүүдн орв. — Хальмг туульс

болвас [болвасы] күн бүр, күн болһн каждый; күн болвас; Нааран нег ишкдл чигн кесн күн болвас хаҗ алгдхмн. — Илюмжинов Н.

болвза [болывза] юмн болхиг урдаснь саглуллһн как бы не случилось, как бы не произошло; Дорҗ ирдг чигн болвза; Адьян улм му юмн болад одхмн болвза гиҗ саглҗ әәһәд, уульсмн уга. — Илюмжинов Н.

болвсн [болывсын] 1) насн күцсн зрелый, возмужалый; болвсн көвүн; 2) сурһмҗта, һольшг воспитанный, культурный; болвсн күн; 3) болвсргдсн (тәрәнә һазр) обработанный (о полях)

болвсрлт [болывсрылты] болвсрлһн созревание; зер-земшин болвсрлт

болвсрх [болывсырхы] 1) болҗах юмн (тәрән, темсн, зер-земш) поспевать, созревать, дозревать; Хаяр нам болвсрад бәәҗ, сәәхн үнрнь маднд дулан цагиг тодлулв. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. насн күцәд, идр болх достигать зрелого совершенного возраста; болвсрад уга; Терүнәс нааран таниг үзҗ чадсн угав, ода әвр гидгәр болвсрад бяяҗт. — Эрнҗәнә К.; 3) эрдмән өөдлүлх, өргҗүлх совершенствоваться в чём-л.; шатр наадхд сәәнәр болвсрх

болһаҗ [болһаҗи] сагзҗ, сагар осторожно, осмотрительно; болһаҗ йовх, болһаҗ ишкх; Санамр кевтсн өвгн сарвлзҗ босад, Бата тал болһаҗ хәләчкәд, уульн гиҗәх бичкн күүкд мет барчхлзад, Батаһан татч авад, өрчдән шахад үмсв. — Эрнҗәнә К.

болһамҗ [болһамҗи] саглмҗ предосторожность; осмотрительность, предусмотрительность; Болһамҗ үгитн соңсад, би танд ханув. — Көглтин Д.; Болһамҗта болхиг аавнь бичкнәснь ачдан дасхна. — Хальмг үнн

болһамҗлх [болһамҗилхы] саглмҗлх быть осмотрительным, вести себя осторожно

болһамҗта [болһамҗита] саг, саглмҗтта осторожный, осмотрительный; болһамҗта күүкн, болһамҗта хәләх; Күргн болхар седәд ирон тааста көвүд харһв чигн, көгшн экән үлдәхд харм болад, үгән өгл уга йова-йовҗ, хор һарсн наста болһамҗта күүкн болҗ эн гинә. Эрнҗәнә К.

болһамҗтаһар сагар, саглмҗтаһар осторожно, осмотрительно; внимательно

болһах [болһахы] саг бәәх, саглх быть осторожным, быть внимательным; Эднәнтн хов-худлнь дала, болһах кергтə, эвтнь орад одвзат гиһәд, часан хәләһәд суув... — Эрнҗәнә К.; Нимгр дорагшан хәләһәд, мусг инәчкәд, дү талан болһаҗ хәләв. — Зүркни таалар

болһн [болһын] 1) бүр каждый; өдр болһн, сар болһн, җил болһн; Сө болһн хөөнд орад бәәдг ик көк чоныг бәрҗ авнав гиһәд, залу долан хонгт арднь орҗ гетв. — Хальмг үнн; 2) кен чигн всякий, любой, каждый; энүг күн болһн меднә

болһх [болһыхы] I белдх, чанх, кех варить, печь, готовить; өдмг болһх, үдин хот болһх; сәәнәр болһсн махн; Дәкәд эзн гергн залу хойрт онц амтта хотынь болһад кеҗ өгнә. — Эрнҗәнә К.

болһх [болһыхы] II кех делать кого-что-л., кем-чем-л.; превращать что-л. во что-л.; Санҗиг ах хөөч болһҗ мөрнә нурһнд өлгәдүлҗ өсч, мөн бийдән хань болһҗ. — Хальмг үнн

болһх [болһыхы] III... гиҗ тоолх, санх принимать за другого, считать иным чамаг Очр болһлав, нанар зог кеҗәнә болһлав; Эднд мини гер йөрәтн гиҗ соңсгдад, Батаг үнәр гер авч болһад ормалдад одцхав. — Эрнҗәнә К.

болд 1) маш хату төмр, һаң сталь; цутхмр болд, зеврдго болд, болд хәәлх; Болдын сәәһәр боһчад, төмрин сәәһәр тушад оркв. — Җаңһр; 2) болдар кесн стальной; болд үлд; Ут болдан суһлҗ авад дәврв. — Җаңһр

болдг [болдыг] I довң, толһа холм, бугор; небольшой курган

болдг [болдыг] II чик, үнн, лавта, зөв справедливый, верный, обоснованный; болдг үг, болдг неквр; — Болдг үг, болдг, — болҗ Хоңһр байрлв. — Нармин М.

болдго болшго, эс болдг невозможно, нельзя; невозможный; тиигҗ болдго, болдго заң; цадад цар болдго, идәд ирг болдго — үлг.; элгн ацан болдго — цецн үг

болзан урдас үгцҗ тогтасн цаг, орм договорённость, условие, уговор (о времени и месте); болза һарһх

болзат [болзаты] үгцәтә условленный; болзатын бор толһа харһхар болзлсн һазрин нерн

болзг [болзыг] кем, цаг, сорг срок; Долан хонгин болзг давҗахинь би медҗәнәв. — Көглтин Д.; Тегәд чигн ахр цагин болзгт энд тәв шаху күн эврә эдл-ахуһан бүрдәҗ, банкас өгйәлвр авч чадв. — Хальмг үнн; Долахн хонгин болзгт мөрәрн ирәд буув. — Җаңһр

болзгар [болзыгар] цаг-цагар через определённое время, периодически; болзгар һардг седкүл

болзглань [болзыглань] цаглань, кемләнь в срок, вовремя; Тәрәчнр цаглань тәрә тәрәд, зураһан цаг болзглань күцәҗәнә. — Хальмг үнн

болзглх [болзыглыхы] цаг, орм болзҗ тогтах устанавливать срок, назначать время

болзгта [болзыгта] үгцҗ болзсн условленный, обусловленный сроком; болзгта көдлмш, удан болзгта өгйә мөңгн; Сиврин ахрхн болзгта хавр давад, өвс хадлһна кем өөрдв. — Илюмжинов Н.

болзл [болзыл] үгцән, үгцлһн условие

болзх [болзыхы] цаг-болзгиг үгцҗ шиидх уславливаться, уговариваться, устанавливать срок

боллта [болылта] маһд, биз, бәәдлтә, кевтә возможно, вероятно, видимо, кажется; ирх боллта; Би зәрмдән үргләд бәәвүв хур орснас көлтә тиигҗәх боллта. — Илюмжинов Н.

болм [болым] 1) болмҗта юмн возможный, пригодный; идҗ болм махн; 2) зөвтә достойный, должный; заслуживающий; оньган өгч болм төр

болмҗ [болымҗи] юм кех арһ бәәх возможность; лавта болмҗ

болмҗго [болымҗго] күцәх арһ уга невозможный; эн болмҗго керг

болн [болын] холва үг союз и; ахнр болн дүүнр; ө-модн дотр җөөлн цаһан болн шар харһа үзгднә; Уйн шатрчнр «А», «В», «С» болн «И» багмудт хувагдад, чидлән сөрв. — Хальмг үнн

болр [болыр] чимг, кеерүл кехд олзлгддг сәәхн өңгтә чолун хрусталь; улан болр

болс-бүтсәрнь хош. әрә-керә кое-как; көдлмш болс-бүтсәрнь кех

болтл [болтыл] хөөт үг послелог до; асхн болтл, үд болтл; Күргн болх көвүһән хүрм болтл, үзсн угав. — Хальмг үнн

болтха болг пусть будет, да будет; да здравствует (в лозунгах); келн-улс хоорндк иньгллт менд болтха!

болх [болхы] 1) болвсрх (тәрән, зер-земш) созревать, поспевать (о злаках, плодах); альмн болҗ, цаһан буудян тәрән болҗана; 2) кеҗәх хот-хол белн болх вариться (о пище); цә болв, махн болҗана; 3) ирх, күцх (цаг, насн) наступать, наставать (о времени), исполняться (о возрасте); зун йосндан болв, би җирн наста болув; эндр кеҗ болх көдлмшән маңһдур күртл бичә үлдә; 4) тохрх, хүврх становиться, делаться, превращаться; тер хойр сән таньл болв, гемтсн күн эрүл болв, харңһу болв; ◊ күн болх а) өсәд-босад, амт дахад җирһх вырасти, стать самостоятельным; б) гер-мал болх жениться, обзавестись семьёй; болх үг зөвтә үг дельное слово

болшго [болшиго] болхго 1) невозможный, недопустимый; болшго йовдл һарһх; 2) невозможно, нельзя; иигҗ кеҗ болшго; хар некә хаһлҗ болшго — тәәлвр. (сүүдр)

больбһр [больбыһыр] 1) хавңтсн, көөмг; бадяр отёкший, опухлый; 2) тешкәсн, махльг расплывшийся, мясистый; больбһр чирә; Батнасна Боврг босад, больбһр бүдүн хурһдарн үсән хоорнднь салвлчҗ дарад илчкәд, хоолан ясчкад келв. — Дорҗин Б.

больбих [больбихе] махльг болх, тешкәх быть расплывшимся, быть мясистым (о лице, пальцах рук)

бомбһр [бомбыһыр] 1) билчһр пухленький, кругленький; полненький (напр. о щеках); бомбһр халх; 2) төгрг, бомбасн бәәдлтә шаровидный, шарообразный; Урднь эҗго бәәсн өмнк ташустнь, хурин хөөн урһсн теңгрин ки мет, бомбһр цаһан, бензи хадһлдг күвс дерәлднә. — Эрнҗәнә К.

бомбах [бомбахы] чомпах возвышаться, выпячиваться; Дөрвн ишкә гер бомбалдад, борлад бәәнә. Калян С.

бомблзур [бомбылзур] 1) җөөлкн, бул нооста мягкий, пушистый; 2) улмта, улм бальчгта зыбкий (о трясине); 3) унул һазр трясина, болото

бомблзх [бомбылзхы] көндрх, долдарад көлврх (төгрг бичкн юмн) двигаться, перекатываться (о маленьких круглых существах), бомблзҗ йовх

бомбрцг [бомбырцыг] моһлцг, долда шар; мяч; аһарин бомбрцг, һазрин бомбрцг

боогдх [боогдыхы] 1) боогдсн бәәх быть завязанным, связанным; 2) шилҗ. күчр күнд бәәдлд бәәх попадать в тяжёлое положение; оруһин уснд боогдх, өвчнд боогдх, келсн үгдән боогдх

боодг [боодыг] I 1) юмиг холвҗ, келкҗ бәәсн багла связка, свёрток; пачка; боодг хулсн, боодг тәмк; 2) холвҗ бәәсн тәрән сноп; хадсн тәрәг боодг-боодгарнь овалх

боодг [боодыг] II 1) усиг хаахин төлә модар, чолуһар, бетонар кесн хаац, боомт плотина; Кемрҗән боодг нурхла, әмтнд Йоста гидг аюл болхмн: герм уд, һарудмуд болн зууһад гектар тәрәнә һазрмуд усн дор орх. — Илюмжинов Н.; 2) цөөрҗ бичкн нур пруд; боодгин усн; Боодгин өөгүр зер-земш урһаҗ болхмн. — Хальмг үнн

боодһа I 1) юм боох ооср, шидмсн, бүч повязка, завязка; тесёмка; упаковочный шпагат; тулмин боодһа, мишгин боодһа; 2) холвҗ, келкҗ бәәсн юмн связка чего-л.; нег боодһа дегтр

боодһа II 1) өвс, тәрә холвҗ, келкҗ бәәсн багла; боодһа боох; 2) юмна келкә, холва узел, узлы; боодһа төөмдх; Дөрлдәнә орлцачнр йосн зуульчнр кевтә арһмҗар йовҗ, боодһа төөмдҗ, мәәхн тәвдгиг дасцхав. — Хальмг үнн

бәәдл [боодыл] хууч. түрң савң мыло (туалетное); Эрәтә цаасар орасн боодл савң өңгәрн җилв күргв. — Нармин М.; Улан боодл савңгинь уһатха гиһәд өгләв. — Хальмг дуд.

бооҗ [бооҗи] җола хәлә

бооҗлһн [бооҗилһын] төлҗлт (бичкдүд болн малын тол) развитие (о ребёнке и молодняке животных)

бооҗңһу [бооҗиңһу] 1) бооҗад ирсн (бичкн) окрепший, крепкий (о малыше); 2) түргн, шулун өсч бооҗдг (малын төл) быстро растущий, крепнущий (о молодняке животных)

бооҗун өсәд, батрад ирсн бичкн окрепший, крепкий; крепыш (о малыше); Бооҗун көвү хәләҗ, тачкнҗ инәсн инәдинь соңсч... — Көглтин Д.

бооҗх [бооҗхы] 1) өсәд-босад, батрад ирх расти, вырасти, окрепнуть (о ребёнке); бичкн сәәнәр бооҗв; 2) шилҗ. өсәд-босад, төлҗәд ирх вырасти, сформироваться; Бадмин Ишлә, Калян Санҗ... йосндан бооҗад бәәсн бичәчнр. — Эрнҗәнә К.

боол тууҗ. ямаранчн зөв уга, эзндән даҗргддг күн; мухла, зарц раб, рабыня

боолһн [боолһын] холвлһн, келклһн связывание, обвязывание; перевязка

боолст [боолсты] хууч. волость

боолт боох юмн; боодһа повязка, бинт; шархд боолт боох

боомт [боомты] 1) саад преграда, препятствие; саад-боомт болх; 2) меҗә деерк харул цергин орм һазр застава (пограничная); меҗән боомт; 3) һолын, теңгсин керм зогсдг бәәрн һазр порт (речной, морской)

боомтг [боомтыг] саад, саалтг, тотхур препятствие, задержки; боомтг болх; Бешән келһчкәд ширдхәр бәәнәв. Бешч уга болад, боомтг болҗана. — Эрнҗәнә К.; һазрин төр хашңгар хаһлгдҗана, эн туст боомтг учрад бәәнә. — Хальмг үнн

боорлх [боорылхы] күзүһинь бооҗ алх душить (затягивая шею верёвкой), задушить; бийән боорлх; 1929 җилд нег ик хурл хаахд, иләр босч үг келсн хурла мал хәрүлдг Отхна Манҗ гидг күүг боорлад алчкад, бурхна сәкүсн ишклчкв гиҗ, зәңг тарала. — Эрнҗәнә К.

боорцг [боорцыг] тоснд шарсн олн зүсн кев-янзта һуйрас кесн хот борцок (мучное изделие разной формы, изжаренное на масле); җола боорцг, мошкмр боорцг, хорха боорцг; дер деер гүрмр боорцг — тәәлвр. (чикн); Боорцг олн зүсн нердтә болна хорха боорцг, хуцин толһа гидг боорцг, эдн цуһар элдгдсн һуйрар кегднә. — Илюмжинов Н.

боос [боосы] кеелтә мал стельная (о корове), жерёбая (о кобыле), суягная (об овце), супоросая (о свинье); боос гүн, боос иңгн

боосах [боосахы] кеелтүлх случать, осеменять (животных)

боосх [боосхы] боос болх, кеелтх случить, осеменить

боотньг [боотниг] дөрв. җөөлн арсар кесн бичкдүдин дулан өөмсн детские меховые чулки

боотьг [боотиг] туфль деегүр өмсдг резин, эс гиҗ фетрәр кесн һосн-башмг ботики; күүкд улсин боотьг

боох [боохы] I орах заворачивать во что-л., обёртывать чем-л., завязы-вать, повязывать; бинтовать; толһадан альчур боох; сурсн юмиг сурар боов чигн болдго — үлг.; Цаста күрң шеемг альчуран толһадан бооһад, хату хар һадрта зузан дегтр сүүвдҗ авад, шурд һарч одв. — Эрнҗәнә К.

боох [боохы] II бөглх, хаах преграждать дорогу; ставить преграду, препятствовать, задерживать; хаалһ боох; Генткн дала дунд моһа усчҗ ирәд, тер нүкинь бийәрн бөгләд, ус бооһад оркна. — Эрнҗәнә К.

бооцан 1) хоорндан үгцҗ авсн даалһвр, үгцән договор, соглашение; бооца кех, бооца батлх; Эвин бооца эвлн күүндҗ, экн түрүн медсн юмн. — Дорҗин Б.; 2) бәрцән; марһлдан заклад, пари; бооца шүүх

бооцх [бооцхы] 1) үгцх, зөвшәлх договориться, условиться; заключить соглашение; Ялч эзн хоорнд бәәх йоста бооца бооцхла, би угатьнрин нәәҗ уршгта Манҗ йир амрх биләв. — Манҗин Н.; Йисн сара һазриг йис хонад күрий гиҗ бооцҗ. — Җаңһр; 2) бәрцә бәрх; марһлдх биться об заклад, заключать пари

бор [боры] 1) мал адусна зүсн сивый (о масти), серый; бор мөрн, бор хурһн; бор дааһн бортатлан тарһлҗ — тәәлвр. (иигтә утцн); Эн улсла харһҗ йовх Буван ард өнчн бор хурһн мәәләд дахсиг бас медә йовна.— Сян-Белгин X.; 2) хар-шарвцр смуглый (о цвете лица); бор чирә; 3) шилҗ. бор өңг невзрачный, простой, неприхотливый; бор гер, бор өрмг; 4) урһмлын, аң адусна, шовуна нердин тогтацд орна в составе бот. и зоол. названий; бор уласн, бор удн; бор аю, бор туула; бор бүргд, бор богшурһа; ◊ бор согту икәр согтсн сильно пьяный; бор махн ясн, өөкн уга махн мясо без сала и костей, филе

боралх [боралхы] 1) боран (цаста, хурта догшн салькн) догшрхх бушевать (о непогоде); 2) боранла (шуурһн, хур икәр орҗасн кемд) йовх ехать при плохой погоде (в бурю, ливень)

боран чиг-боран, шуурһн, хур-чиг ненастье, непогода; дождь; шуурһн боран, боран орҗана; орсн боран гиидг, ирсн гиич хәрдг — үлг.; Шуурһн боран, буднд төөрсн цагтан мөрнә җолаһинь сулдхад тәвчкдмн, мөрн эврән герән олад хәрҗ ирдмн. — Эрнҗәнә К.

бората хур-чиигтә, чиг-бората ненастный, дождливый; бората үвл; Үвләлһн, сән эзнә мал бүрндән, үвлин теңгр бората болдг гишң, эн өдрмүдт һаза невчк дуларсн бийнь, цасн икәр орад, шуурһн шуурад, малчнрт ик зовлң учрав. — Хальмг үнн

боратх [боратхы] теңгр чиг-бората болх наступать (о ненастной погоде)

борвах [борвахы] I бавих торчать во все стороны, быть всклокоченным; борвасн үстә

борвах [борвахы] II хавдх, хавңнх, көөх вздуваться, опухать; халхнь бөрваһад бәәҗ

борвтр [борывтыр] өңгнь невчкн бор сероватый

боргчн [борыгчин] эм малын бор зүсн серая, сивая (о масти); боргчн гүн; боргч хөн босч чадтлан тарһлҗ — тәәлвр. (иигтә утцн); Боргчн иңгнь ик нүдәрн эзн талан зелиҗ хәләһәд, бийән шилгәһәд, «белмб» гисн бәәдл һарһв. — Эрнҗәнә К.

борда 1) малын хот-хол, теҗәл корм, фураж 2) юм тәрх һазрин көрсиг бордх шег-бог, эрдс удобрение, подкормка

бордлһн [бордылһын] 1) мал тарһлуллһн кормление, откорм; 2) һазр эрдсәр бордлһн подкормка, удобрение

бордмл [бордмыл] 1) тарһлулҗ бордсн откормленный на убой (о скоте); бордмл мал; 2) шег-богар болн эрдсәр бордсн удобренный; бордмл һазр

бордх [бордхы] 1) мал адуснд шишлң белдсн хот өгх, хотынь ясх откарм-ливать, держать на откорме (животных); Бозар бордад бәәхинь хуцач барг болх бәәдлтәч. — Эрнҗәнә К.; 2) һазриг шег-богар болн эрдсәр бордх удобрять землю, вносить в почву удобрение

борҗң [борҗиң] I борҗң чолун гранит; борҗң чолун давшур

борҗн [борҗиң] II зоол. эм боржң нуһсн самка дикой серой утки; борҗң нуһсн

борҗң [борҗиң] III догшн урсхул быстрина; борҗң уста һол

борлда [борылда] 1) өңгнь бор (шовун) серый (о птицах); 2) торһа (өкәрлсн нерн) жаворонок (ласковое название)

борлулх [борлулхы] 1) хот (цә, махн) адһн-шидһн баахн зуур белдх приготавливать, варить на скорую руку (чай, мясо, пищу); мах борлулх; 2) шилҗ. юм хулдх, сольх, дольх обменивать, продавать, сбывать что-л.

борлх [борылхы] 1) өңгән, зүсән соляд, бор болх становиться серым, сереть; туула бор болх; һазр борлад ирв (цасн хәәләд); Эднә деернь борлад бәәсн ноһан өңгтә оһтр шалврас талдан, нань хувцн гих юмн төрүц уга. — Илюмжинов Н.; 2) баахнар чангдх (махн) слегка отвариваться (о мясе); 3) шилҗ. телҗх, тахшх мужать, набираться жизненного опыта

борна сел. э.-а. һазрин көрс сенчлҗ мааҗурддг төмр шүдтә зевсг борона

борнадх [борнадхы] борнаһар һазрин көрс сенчлҗ мааҗурдх боронить

борзң [борзың] киртә, цевр биш грязный, немытый; борзң амта өнчн хурһн

борк [боркы] наста зорхн, борсг старый барсук

борклх [боркылхы] торһ. бүдүн ду һарх, орклх издавать грубый басистый звук (о голосе); Альма, кукн мини, ахнрчн әмд! бәәгсн керә мет, борклсн акад дууһар байрлҗ чаңһар келв. — Көглтин Д.

бәркрх [боркырхы] бүдүн ду һарх, оркрх издавать басовый звук, басить; боркрсн дун

борлг [борлыг] 1) көк-бор серый, сивый; 2) экән көкдг (нег нас күрәд уга) малын төл молодняк-сосунок (до года); борлг хурһн

борсг [борсыг] зоол. зорхн барсук

бортах [бортахы] цурдах, портах выпучивать

бортх [бортхы] арсар кесн чигәнә, әркин сав бортха, кожаный сосуд, кожаная фляга (для кумыса, молочной водки); Берин тәвсн даальң дотр нег бортх хальмг әрк, цаһана боорцгин дееҗ: хуц, җола, мошкмр, боорцгин һурвн тоһш бәәнә. — Эрнҗәнә К.; Бор мөрнь тохата, бортхта әркнь һанзһлата. — Хальмг дуд.

борхус үүрмг хусм модта һазр мелкий березняк

борхшх [борхшихы] өсәд-босад, төлҗәд ирх подрастать; Арвн хойр нас куцчкәд, Санҗ борхшад бәәсн сурһульч болҗ, негдгч класст орсмн. — Дорҗин Б.

борц [борцы] утулңднь нәрәр керчҗ хагсасн махн вяленое мясо (нарезанное тонкими полосками и высушенное на солнце); борц махн; Хол хаалһд йовхларн, хагсасн мах борц авч йовдг бәәҗ. — Хальмг үнн

борцлх [борцылхы] махиг утулңднь нәрәр керчҗ хагсах вялить мясо (изрезав его на тонкие полоски); Тегәд чигн эн Анҗука аав тал одхар һархларн, нег шил хальмг әрк, тарһн мөрнә борцлсн хавста мах авад йовв. — Илюмжинов Н.

боршмг [боршмыг] сәрсн башмг сыромятные сапоги; Буурха девлтә, боршмг һоста байна малын ард йовсан санад... — Эрнҗәнә К.

боса деерәс дорагшан буусн, эгц стоячий; вертикальный; боса зах, боса шуһм

босһ [босһы] үүднә дорк көндлң модн, эркн порог; герин эркн

бослһн [босылһын] серлһн 1) вставание; 2) подъём

бослт [босылты] 1) йосна өмнәс зер-зевтә бослһн, буцлт восстание; хүвсхлин бослт; 2) унтад бослһн утренний подъём

босх [босхы] 1) кевтсн, суусн күн босч зогсх вставать, подниматься; орнасн босх; шалтгта күүнд босх зөв өгч; эрт боссн күн көдлмшән шулуһар кедг — цецн үг; Эрднь босад, нүр-герин өмн одад, бийән гердәд, үсән ясв. — Эрнҗәнә К. — 2) экләд көдлх начинаться, подниматься, возникать (о ветре); генткн күчтә салькн босв; 3) йосна өмнәс бослт кех восставать, поднимать мятеж боссн олн-әмтн

босха I босхад тосхсн бәрлһн сооружение в виде красивых ворот; Алтн босха; Дорд үзгин кец-янзтаһар кегдсн «Алтн босха». — Хальмг үнн

босха II хальмг ишкә герин эркн порог (порог двери калмыцкой кибитки)

босхлһн [босхылһын] өрглһн, өндәлһн поднимание, подъём

босхлт [босхылты] босхҗ авлһн восстановление; олн-әмтнә эдл-ахун босхлт

босхмҗ [босхымҗи] 1) босхҗ авлһн восстановление, возмещение; дутуһин босхмҗ 2) сергәҗ босхлһн возрождение; Буур үкдг ботхар босдг, босхмҗ уга Галдма минь. — Хальмг дуд.; «Босхмҗ» гидг мана ниицәнә һардачнр Богд Гегәнлә болн XIV Бурхн Багш Гегән Дала-ламла харһҗ, күүндвр келәвидн. — Хальмг үнн

босхул тууҗ. 1) орһдул беглец; 2) урвгч орһдул перебежчик

босхх [босхыхы] 1) босхад тәвх, өргәд босхх ставить в вертикальное положение, поднимать; туг босхх; 2) шалтгта кү босхҗ авх ставить на ноги (больного); көл деернь босхх; 3) өгйәһәр мөңг авх занимать, брать взаймы; мөңг босхҗ авх; 4) һаруһан босхҗ авх восстановить убыток, вернуть утраченное; һаруһан босхх; 5) әмтиг бослт кехиг дуудх призывать к восстанию; даҗргдсн улсиг босхх; 6) кевтсн туулаг үргәх вспугивать, поднять с лёжки (зайца); туула босхх

ботаха һолын, теңгсин уснд бәәдг салгин заһсн судак

ботхлх [ботхылхы] иңгн ботх һарһх приносить детёныша (о верблюдице); Делңтә иңгн ботхлн гиһәд ирхләрн, күүнәс бултад, шилрәд йовҗ одна. Кеер одад, күүнд үзгдл уга, һолын булңд, эс гиҗ чагчм эрг дор ботхлна. — Эрнҗәнә К.

ботхн [ботхын] темәнә нег наста төл верблюжонок (годовалый); Эндр өдр энд, кирцхд, арвн долан миңһ шаху хурһн, нег миңһ һар туһл, хойр зун үлүтә унһн болн һучн хойр ботхн авгдв. — Хальмг үнн

боть ямр нег зокъялын, һарцин салу барлсн дегтр том; хойр ботьта толь, һурвн ботьта үүдәвр

ботьх [ботьхы] чиигтә дор һазр влажная низина

бохрһн [бохырһын] зоол. өвсн заагт бәәдг, йир шулун гүүдг бичкн шовун коростель, дергач

бошх [бошхы] торһ. хөөнә нүднә, сүл, гесин эргнд урһдг ноосн отростки шерсти (вокруг хвоста, на животе, вокруг глаз овцы)

бө өңг оршулҗ, теңгрт зальврҗ илвддг күн шаман; бөөһин шаҗн тохма бө күн; Цаһанкин Балтг болхла, эгл улст тусан күргдг тохма бө күн бәәсмн. — Хальмг үнн; Муханов бөөд одад, белг бәрүлҗ болна. Бөөһин бәрсн белгт эцкин бәәдл-дүрсн һарч болна. Амур-Санан А.

бөгдһлзх [бөгдеһелзхе] бөгдң-бөгдң гиһәд, бөгдһлзәд йовх ходить сгорбившись, горбатиться

бөгдһр [бөгдеһер] нурһнь һарсн, бөгчһр күн сутулый, согнутый; горбатый

бөгдих [бөгдихе] 1) нурһан бөгдилһх, бөгчих горбиться, сгибаться; бөгдиһәд йовх, бөгдиһәд суух; Намрин серүн салькнас хорһдад, зурмн толһан сүүд бөгдиһәд кевтәд, эрг-дүрг гиһәд одна. — Эрнҗәнә К.; 2) бөгчһр болх быть горбатым

бөгдл [бөгдел] ацан болсн, күүнд керго күн обуза (о человеке); Онц бөгдл болҗ бәәх өвгнәс ода ямаран дөң кергтә болҗ һарчах болна. — Дорҗин Б.

бөгҗ [бөгҗи] 1) торһ. давхр төмр дегә скоба, двойной крючок; авдрин бөгҗ, бөгҗ хадасн; 2) хууч. билцг кольцо, колечко

бөгҗлх [бөгҗилхе] төгәлүләд бөгҗ хадх опоясывать скобой, охватывать кольцом

бөгл [бөгел] тууҗ. мухла, зарц холоп, холопка; бөгл эр, бөгл эм

бөглә 1) бөглх юмн, таглар пробка, затычка; шилин бөглә авх; һазрин көндәд махн бөглә — тәәлвр. (зурмн); Далад бүркә уга, бүргдг баавһан амнд бөглә уга гидг хальмг үлгүр мел туслң энүнә тускар келгдсн болҗ һарчана. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. хаалһин бөглә затор, пробка (дорожная)

бөгләтә бөглсн, бөглә бәәх закупоренный, заткнутый; бөгләтә шил

бөглрх [бөглерхе] 1) бүтүрх, таглрх закупориваться, быть заткнутым; засоряться; бешин хулх бөглрҗ, усна цорһ бөглрҗ оч; Бууһаснь күрәд атхчкад, хәәкрхәр седлһнләнь амнднь альчуран чикв, таг болад бөглрәд бәәв.— Сян-Белгин X.; 2) хол бөглрх застревать (в горле); хоолм бөглрәд бәәв

бөглү аглһ, эҗго глухой уголок; глушь; бөглү һазр

бөглүр бөглдг юмн, бөглә, таглар пробка, затычка

бөглх [бөгелхе] хаах, таглх затыкать, закрывать пробкой; шил бөглх; ◊ аминь бөглх үг келүллго бәәх заставить замолчать, затыкать рот кому-л.; Үг һарһад, алдад оркм чигә амдын негиг бөгләд орксн болхла. —Дорҗин Б.

бөгр [бөгер] цаддго, ховдг жадный (в еде); бөгр хотта күн; Хуурмг, бөгр залу хамгиг иткдго өвгн. — Дорҗин Б.

бөгс [бөгес] 1) анат. белкүснәс дор бәәх тал зад; ◊ хәәмл иңгнә бөгс секх ботхлхинь күләх ждать, когда разродится молодая верблюдица; ждать у моря погоды; 2) шилҗ. юмна ар бий задняя часть чего-л., кермнә бөгс

бөгтрһ [бөгтерһе] ууц крестец; Хар хулын бөгтрһтә гинә. — Җаңһр

бөгтрх [бөгтерхе] юмиг нуһлад, эмәлин ард теңнәд һанзһлх перекидывать что-л. поперёк седла позади себя

бөгчһр [бөгчһер] бөгдһр горбатый, сгорбленный; бөгдһр тагт

бөгчих [бөгчихе] бөгдих быть горбатым, сидеть согнувшись; бөгчиһәд суух; Пүрвә өрүнә алсн бор төлгин арс көдрҗ авад, орна көлд дөрв көлдәд, бөгчиһәд кевтв. — Сян-Белгин X.

бөгшх [бөгшихе] 1) сувр-сувр гиһәд хатрх, үрвәд йовх ехать медленным шагом, семенить; 2) туула мет өсрәд, тогляд гүүх делать скачки, скакать (обычно о зайце); һучн наста Балин Улан Арслң бөгшн гүүв. — Җаңһр

бөдн [бөден] зоол. бийнь бичкн, оһтр сүүлтә, көквцр өрвлгтә кеерин шовун перепел, куропатка

бөдүн нас күцсн взрослый; бөдүн күн, бөдүн улс; Эн бичкдүдин сән өдр моднд, бөдүн улст, бичкдүдин төлә бидн ямаран ик даавртаг дәкн-дәкн тодлулна. — Хальмг үнн

бөдүрх [бөдүрхе] бичкдүдин наснас һарх взрослеть (о подростке, юноше)

бөдүчүд нас күцсн улс, бөдүн улс взрослые; Усна көвәһәр көл нүцкәр гүүҗәх бичкдүд бәәтхә, энд амрчах бөдүчүд чигн хамхрха шил-чолунд бийән шавтаҗ чадх гиҗ, оньдин саг бәәнәч. — Хальмг үнн

бөк [бөке] I 1) бәрлдәд ноолддг күн, ноолдач борец, силач; бөк ноолдх, бөкин мек; Хойр бөк ноолдулн гиҗәнә, таниг хан күүкн иртхә гилә. — Җаңһр; 2) күчн, чидл; күчтә чидлтә сила, мощь; сильный; Зурһан орнд бөкәрн һатлсн эс билчи? — Җаңһр; әмтә юмнд арслң бөк, әмн угад шар зүсн бөк — үлг.; бөк мөрнд бөөр өлгәтә — тәәлвр. (сиик)

бөк [бөке] II шаһан нуру бийнь, оңх спинка альчика; шаһа бөк тусхинь, чох тусхинь кен медлә, ◊ бөк-чохан оллдх кеннь шаһа өрхинь медгдҗәхш неизвестно, чья возьмёт

бөкәх [бөкәхе] 1) унтрах гасить, тушить (лампаду); 2) шилҗ. уга кех, алх погубить

бөких [бөкихе] өкәх, бөкчих, кецәх сгибаться, наклоняться, склоняться вперёд; горбиться; темстә модн бөкиҗәнә

бөклзх [бөкелзхе] ол дәкҗ өкәх, һудых, кецәх неоднократно нагибаться, наклоняться

бөкн [бөкен] I темәнә нурһн деерк монцхр горб (у верблюда); темәнә бөкн, серә һозһр бөкн, солю бөкн; Хулһн болхла, темәнә бөкн деер һарад, барун үзг тал ширтәд сууна. — Хальмг туульс

бөкн [бөкен] II бөктә күн, бөкндә горбун, горбатый человек; бөкн күн бийдән зөв орта — үлг.

бөкндх [бөкендхе] бөгдһр болх, бөгдих становиться горбатым, горбиться

бөктә бөк бәәх имеющий горб, горбатый; нег бөктә темән, хойр бөктә темән

бөкүн хойр далвагта, кү, мал хатхҗ зуудг бичкн шавҗ комар; Өдрт, өвс хадлһнд болн хуралһнд, мадниг ү-түмн бөкүн болн нань чигн иләсн зовадг билә. — Илюмжинов Н.

бөкх [бөкхе] 1) унтрх гаснуть, тухнуть (о лампаде, светильнике); Бөксн зулын бәәрнд халулдг нарна күчнь улм-улмар номһрад, серүн салькн зәңгән өгл уга, генткәр үләдг болв. — Эрнҗәнә К., 2) шилҗ. үкх, өңгрх погибнуть

бөл [бөле] 1) эгч дү хойрин көвүд двоюродные братья (сыновья двух сестёр); бөл көвүд; 2) эгч дү хойрин күүкд двоюродные сёстры (дочери двух сестёр); бөл күүкд

бөлвә 1) көөснәс һардг юмн, умш көөсн пузырь, водяной пузырь; усна бөлвәс, оошкин бөлвә; 2) шилҗ. бөлвән бәәдлтә, бөлвәс дурасн похожий на пузырь; бот. бөлвә өвсн; Мөңгн цөгцс болсн бөлвәс салькнд халһрҗ нүүлдәд, камбин үнрән каңкнулҗ, аһарт тараҗ, дүүргәд оркна. — Дорҗин Б.

бөлвәлх [бөлвәлхе] 1) көөстх, бөлвәс һарһх образовывать водяные пузыри, пузыриться; Бүрә сәәхн көөсән толһа деерән бөлвәлн цацв. — Җаңһр; 2) тетнәд келх, тодрхаһар келҗ эс чадх говорить невнятно, с неясным произношением; бөлвәлҗ келх

бөлг [бөлег] I зокъялыг хувасн әңг, хүв часть; глава, раздел (книги); долан бөлгтә зокъял; Күнд Һарта Саврин бөлг Җаңһр

бөлг [бөлег] II этн. баг келн-әмтн род; этническая группа

бөлнр [бөлнер] 1) үй ах, үй дү хойр (эцкин талас) двоюродные братья (по отцовской линии); 2) үй эгч, үй дү хойр (экин талас) двоюродные сёстры (по материнской линии);

бөлнцг [бөленцег] эгч дү хойрин ачнр, зеенр внуки двух сестёр

бөлнцнр [бөленценер] 1) үй ах, үй дү хойрин көвүд, күүкд дети двоюродных братьев (по отцовской линии); 2) үй эгч, үй дү хойрин көвүд, күүкд дети двоюродных сестёр (по материнской линии)

бөмбә дөрв. утулң кецтә арһсн кизяк овальной формы

бөмбг [бөмбег] спорт. түлкәд шивдг күнд төмр долда ядро; бөмбг түлкх

бөөвр [бөөвер] шаҗ. үнртә юм шатадг сав сосуд для благовония, кадило

бөөҗң [бөөҗиң] зоол. үвләр һарсн туулан кичг зайчонок (родившийся зимой)

бөөлҗрһн [бөөлҗирһен] күрң-улан әмтәхн земш малина; арслң кедү өлн болв чигн, бөөлҗрһ иддго — цецн үг; Эдн Әәдрхнә тарвсла әдл әмтәхн биш болв чигн, халта сиврин һазрт иим ик бөөлҗрһн урһснь нанд өврмҗ болв! — Илюмжинов Н.

бөөлҗсн [бөөлҗисен] бөөлҗәд һарһсн юмн рвота; бөөлҗсн хутхх, бөөлҗсн күрх; Көк чолу дерләд, хар цусар бөөлҗәд, харһцад кевтв. — Җаңһр

бөөлҗх [бөөлҗихе] гесн дотр бәәсн юмн оглад, амар һарх рвать, тошнить; хаһад бөөлҗх, бөөлҗүлдг эм

бөөлх [бөөлхе] бө күн оңһ оршулад илвдҗ үүл күцәх шаманить, камлать

бөөлцн [бөөлцен] 1) зоол. халюн выдра; 2) халюна арсар кесн көвә оторочка из выдры

бөөм [бооме] 1) багла, боодл, келкә связка, пачка, кипа; бөөм бичг; 2) моһлцг, долда клубок; нег бөөм утцн; 3) цусна долдас кровяные шарики; цусна улан, цаһан бөөм; ◊ бөөм үүлн баглрҗ хурсн үүлн кучевые облака

бөөмдх [бөөмдехе] 1) цоонгрх (шора, тоосн) клубиться; 2) бөөм утциг цуцлх разматывать (клубок ниток); 3) хот икәр идх, гесән чикх набивать живот (едой)

бөөмлһн [бөөмелһен] өкәрллһн, эңкрлҗ тааллһн нежность, ласка (материнская); экин бөөмлһн

бөөмлх [бөөмелхе] өкәрлх, эңкрлх, таалх нежить, ласкать

бөөмнх [бөөмнехе] 1) цоонград һарх клубиться; утан бөөмнҗ һарна; 2) икәр хот идх, гесән дүүргәд идх наедаться до отвала

бөөр [бөөре] 1) шеес болвсрулдг эрктн почка (орган); бөөрин чолун гем; барун, зүн бөөр; өөкн дотрк бөөр мет, өндгн дотрк уург мет — цецн үг; 2) урһмлын бөөр почки (на дереве); модна бөөр; 3) кеерүлин сувсн чимг большие бусы (в ожерельях, чётках); эркнә бөөр; ◊ бөөрнь өөклх тошурһх, бүүрһх с жиру беситься; Э-э, Эмбә зәәсңд үүдч йовад, бөөрчн өөклҗәх кевтә. — Эрнҗәнә К.

бөөрг [бөөрег] хотхрта, довңта һазр равнина с впадинами и бугорками; бөөргин бор туула

бөөсг [бөөсег] анат. Эр күүнә, эр малын белг-бек яичко; бөөсгинь ясх

бөөсн [бөөсен] күүнә, мал адусна цус сордг шавҗ-хорха вошь; бөөснә киҗг гем; ◊ бөөснд утх үзүлх, һарһх чидл тату күүһәр зог кех показывать свою силу перед слабым, беззащитным существом

бөөстлһн [бөөстелһен] бөөснд бәргдлһн вшивость, педикулёз

бөөстх [бөөстхе] бөөстә болх, бөөснд бәргдх завшиветь

бөрв [бөрве] II) өвдг дорк бүдүн шүрүсн подколенное сухожилие; 2) өвдгин бульчң, шүрүснә нуһла сгиб колена с мышцами и сухожилиями; Залус цуг хурлдад, саһг шавхаг, бөрв, төң, белвнцг, шүрүсинь бәрлдәд хәләлдәд, хүүвлҗ-хүүвлҗ, мөрнә шинҗ меддг, ода ахлач бәәсн Темәнгт шулун болдгар мөр йовулв. — Эрнҗәнә К.

бөрв [бөрве] II арсар кесн бичкн сав бөрве, кожаная фляга

бөрвдх [бөрведхе] 1) малын ар көлин шилвәснь бәрх хватать, ловить животное за голень задней ноги; 2) ноха шилвәс зуух кусать за задние ноги, за голень ноги (о собаке)

бөрг [бөрег] зам. ишксн махиг элдсн нимгн һуйрт тәвәд, чимкҗ кесн хот бёрек, мясные пельмени; «Эрдм» ансамблин медәтнр боорцг, Йосн хальмг ик бөрг кев, хальмг цә чанв. — Хальмг үнн

бөс [бөсе] көвң эд бязь; бос киилг, бос майг

брил дөрв. нимгн цемгәр кесн тиирцг махла шляпа

бу I шаҗ. күзүндән өлгҗ зүүдг мирд, сәкүсн молитвенная запись (на материи), амулет, талисман (записывалась на материи и носилась на шее); Бу зүркнд туслдм. Шулм бууһас икәр әәдм. — Теегин герл

бу II сумар хадг һол төмртә зер-зев, бу-селм ружьё; хойр амта бу, оһтр бу, бууһин амн, бууһар хах; Эргәд, герүрн хәләхлә, эркнәннь тотхур хойр бу зөвлчксн, хойр мөртә күн зогсч бәәнә. — Сян-Белгин X., ◊ бууһин ам долах андһар өгх, андһарлх

буг бот. хорлтан күргдг хог өвсн сорняк, сорная трава; ◊ буг болх һәәд үзгдх, керг уга болх быть обузой для кого-л.; Мана герт буг болхар ирвч? гиҗ хәәкрлһнлә, өсрәд серәд одв. — Басңга Б.

бугзадх [бугзадхы] уурлх, хүвсңнх, килңнх сердиться, дуться

бугзһр [бугзыһыр] һацата, зүткә упрямый, капризный

бугзих [бугзихы] һацх, зүткх, хадярлх упрямиться, капризничать

буһ [буһы] өврнь олн ацта, кевлһән кевдг, сала турута адусн олень; ар үзгин буһ, буһин өвр, буһ өскх; Буһин арсн шалвриг бульчң деерән эвкв. — Җаңһр

буһу күүкд күн һарин баһлцгтан зүүдг чимг браслет (у женщины); хар сармта буһу; Дорд үзгин авъясар, хальмг күүкд улс алтн болн цаһан мөңгн билцг, сиик, буһу зүүхдән дурта бәәсмн. — Илюмжинов Н.

буһш [буһыш] улан шаврар кесн сав горшок; буһшнь бичкн, хотнь әмтәхн — тәәлвр. (толһан экн); буһшин кегдмл

буһшч [буһышчи] буһш кедг күн гончар

будалх [будалхы] буда идх, эдлх есть затируху

будан һуйрар кесн шалдрң хот затируха, мучной суп; харңһу сөөд хань болшго, хар буданд хать болшго — үлг.; Цә самрхла будан болтлан зандрна, буда самрхла — усн метәр шиңгрнә гидг, болчкад, өвгн инәмсклв.— Сян-Белгин X.

бударһн [бударһын] бот. хуҗрта һазрт урһдг, темән иддг өвсн бударка, жерняк (род травы в солончаках, которую часто едят верблюды)

будач [будачи] юм буддг күн красильщик

будг [будыг] I ең каприз, капризы

будг [будыг] II шир краска; краситель; улан будг, көк будг, усн будг, тосн будг

будган хуурмг йовдл, мек һарһлһн плутовство, мошенничество

будгач [будгачи] хуурмг, мек һарһач плут, мошенник

будглх [будгылхы] I еңнх, заңнх (бичкдүд) капризничать (о ребёнке)

будглх [будгылхы] II хуурмг, мек һарһх несправедливо спорить (во время игры)

будгта [будыгта] I еңндг, заңндг капризный; будгта бичкн

будгта [будыгта] II будчксн, ширдчксн выкрашенный, окрашенный

будгч [будыгчи] I юм буддг күн, будач хәлә

будгч [будыгчи] II 1) мек һарһач, мекч плут, мошенник; 2) ховч, муутхач клеветник

будмл [будмыл] будгар будчксн крашеный; будмл эд, будмл улан хачр

будн [будын] манн туман; мгла; будн талрҗана, будн бууҗана; һарһсн тоосн манргсн ик будн болад одв. — Җаңһр; таг сохр буднд тавн муҗг йовҗ — тәәлвр. (көлин тавн хурһн); ◊ будн-цаң болх эк-толһаһан гееһәд, хутхлдҗ одх находиться в суматохе, переполошиться; Әмтн үүмлдәд, уульлдад-унҗлдад, будн-цаң боллдад бәәтл, некүлсн малын түрүнь мөөрлдсн-шууглдсн туугдҗ ирв. — Дорҗин Б.

будң [будың] манр туман (в голове), помрачнённое сознание; Хоңһрин күңкл цаһан ухан будң болад одв. — Җаңһр

будңһрх [будыңһырхы] манрх туманиться, мутнеть, темнеть; Өрүн шуурчасн йовһн шуурһн, хөөчнр бәәрндән күрхин алднд, деерәсн орн, будңһрад хурлһв. — Эрнҗәнә К.

будта будн буусн туманный, покрытый туманом; будта өрүн; Енисейд өрүн будта болн салькн уга номһн болв. — Илюмжинов Н.

будх [будхы] 1) будг түркх красить, раскрашивать; урлан будх, хумсан будх; Үсән эгцләд атылһчксн, урлан улан будгар будчксн, доңхасн ут хамрта, медәтәвр гергн бичкн терз секәд, Бата тал козлдур һатцас шаһаһад хәләв. — Эрнҗәнә К.; 2) киртәх, бузрдах пачкать, марать; хувцан будх

буҗһр [буҗһыр] атхр вьющийся; буҗһр хар үсн; Буҗһр хар үснь зуурм һарсн хурһна бушхгин килһ болҗ дошив. — Эрнҗәнә К.

бузав этн. Тең һолын, теңгә хальмгуд донской (название донских калмыков)

бузһу хууч. му биш, гемго сән неплохой; бүүрлхд бузһу һазр

бузлг [бузлыг] күчтә бат көврдгтә с сильно развитой передней частью (о коне); бузлг мөрн

бузр [бузыр] 1) кир, кир-нуһуд грязь, грязный; гемин экн бузр; 2) шилҗ. бузр-була, җигшүртә мерзость, гадость; Теднә цуста бузр һар юунас цеерлх билә? — Сян-Белгин X.; 3) му үг бранные слова; бузр үг келх

бузр-азр [бузыр-азыр] хош. 1) цевр биш, бальчгта грязный; бузр хаша; 2) кишго, җигшүртә мерзкий, гадкий; бузр-азр юм кех; Күүкд улсин өөр залу бузр-азр үгән келдгән уурад, келән бүкләр зальгчксн кевтәһәр тагчгрв. — Хальмг үнн

бузр-була [бузыр-була] хош. нерән муурулсн, нерән һутасн гнусный, позорный; бузр-була йовдл һарһх

бузрдах [бузырдахы] 1) бузр болһх, киртәх загрязнять, засорять; 2) шилҗ. һутах, зутах позорить, бесчестить; нер бузрдах

бузрдх [бузырдыхы] шилҗ. 1) бузр болх, киртх быть грязным, загрязняться; 2) шилҗ. һутагдх оскверняться; Улана цергүдин халхас нүл-килнцтә үүлдврлә харһад, хурлмуд, бурхн шаҗна өлг-эдмүд күүчгдв, бузрдҗ тарагдв. — Илюмжинов Н.

буй хууч. бәәнә гисн туслгч үг гл. связка было; есть; Энүнәс өмн деегшән моңһлын арвн тавн хаадуд төр бәрсн буй. — Сарин герл

буйн [бүйин] шаҗ. 1) сән үүл, буйн-кишг добродетель; арвн цаһан буйн; Шарипутра тер көгшәг хәләчкәд, буйн-кишг хураҗ авсн-угаһинь медв. — Хальмг үнн; 2) өңгрсн күүнә буй кех поминки по умершему; Сәәһән хәәсн күүнә өөрхн элгн-саднь өңгрсн өдртнь хурад, гелң-ламнрар ном умшулад, буй кенә: йовсн күүндән нерәдәд, йөрәл тәвәд, хот өгнә. — Хабунова Е.; ◊ буйн болтха! юм эрҗ сурх сделайте, пожалуйста; Хәләтн эн юм, буйн болтха! — Илюмжинов Н.

буйнта [бүйинта] буйн-кишг хоршасн добродетельный, благочестивый; Кезә чигн цаһан седклтә, цаһан саната бәәҗ, буйнта әрүн керг күцәҗ йовтн... — Хальмг үнн

буйнч [бүйинчи] буйнта үүл күцәдг благодетель; күн болһн буйнч цаһан седклтә, чик ухан-тоолврта болтха гиҗ, Бурхн Багшин ном сурһна. — Хальмг үнн

буйслһн [буйсылһын] уга боллһн, ширглһн отмирание, вырождение

буйсх [буйсыхы] 1) чилх, уга болх, ширгх кончаться, прекращаться; уничтожаться; Бичәч күүнә наснь чиләд буйсад одв чигн, үүдәврнь, нернь мөңк бәәһәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.; 2) үй, тохм тасрх вырождаться, отмирать

бул [булы] I 1) нәрн, көвкр ноосн, нөөлүр пух; пуховый; ямана бул, хунын бул, 2) булар кесн из пуха, пуховый; бул альчур, бул дер

бул [булы] II төгән хурһд орулдг бүдүн хүв вал, ступица; төгән бул

бул [булы] III дала көдлмш кеһәд көшәд муурлһн, цуцрлһн разбитость, онемение (от чрезмерной работы); ◊ бул хар чолун һазр дорас урһад һарч ирсн ик чолун камень-валун

була нууц һазр, далд орм потайное место, тайник

булагч [булагчи] булалһна, деермдлһнә захватнический, грабительский

булаһач [булаһачи] юм күчәр булаҗ авдг күн; деермч, тонулч захватчик; грабитель

булалдан арцлдан, зүтклдән, метклдән тяжба; спор, борьба за овладение чем-л.; Өнчн бөкин ата-марһа булалдан баячудын ухан-күцлинь эвдх болҗ һарна. Воспоминания о X. Сян-Белгине

булалдх [булалдхы] 1) нег-негнәсн юм булах вырывать друг у друга; 2) арцлдх, зүтклдх, метклдх оспаривать, спорить; Кел-аман бүлүдлдәд, келх үг булалдад бәәцхәнә. — Эрнҗәнә К.

булам [буламы] авлгч, авлм пленительный, привлекательный

булах [булахы] күүнә юм булаҗ авх вырывать, выхватывать (из рук) отнимать, отбирать; Бидн, бичкдүд, чонын өлн кичгүд мет, тер өврмҗтә әмтәхн хотыг бийдән икәр булаҗ авхар, хоорндан түлклдҗ, ноолдҗ, дарцлдҗ киисцхәввидн. — Илюмжинов Н.; ◊ дур булах дурлулх, дурта болһх завоёвывать чью-л. любовь

булг [булыг] I 1) һазр дорас ундрҗ һардг усн ключ, источник, родник; киитн булгин усн; аршан булг; Әгр хар булгин көвәд ааһ цусан асхлцнав. — Җаңһр; 2) шилҗ. юмна экн источник чего-л.; җирһлин булг, дурни булг, оюни булг, эрдмин булг; Күүнә экн ээҗ, усна экн булг. — Сян-Белгин X.

булг [булыг] II мөрн малын көлнь цаһан, алг белоногий; булг мөрн, булг унһн; Ар хойр көлнь булг, зеерд һалзн мөртә, хойр нүднь урвсн, хар-цоохр көвүн Арҗан толһаһар бүрүһин шүдн маляһар татад оркв.— Сян-Белгин X.

булг [булыг] III эмн. н. чикнәс һооҗад һардг өөр гнойник; чикнә булг

булгта [булыгта] булг бәәдг һазр водоносный, родниковый; булгта, өвстә һазр; Эн һолын усн һашун, һол бийнь улмта-булгта, иим элсн өңгтә.— Сян-Белгин X.

булгтх [булыгтыхы] чикн өөртх гноиться (об ухе)

булһар шшилң кевәр болвсрулсн бат, җөөлн арсн юфть; юфтевый; булһарар уйсн һосн; Зүн эрс дахулад тәвсн хар булһар бүрәстә, доран көгтә диван деер Анҗа улан арсн портфелән сүүвдсн чемчиһәд сууҗ. — Эрнҗәнә К.

булһарлх [булһарлхы] булһарар бүрҗ көвәлх обшивать, покрывать кожей

булһлх [булһылхы] үйәр салһх, мөлтлх вывихивать (в суставе), выламывать (напр. кость при разделке туши); көлән булһлх; Кесгнь мөриг тулгтнь күргҗ довтлулҗ йовад, мөрн деерәсн киисч унад, һар-көлән булһлад бәәв. — Илюмжинов Н.

булһн [булһын] җөөлн нооста, икнкдән бор, күрң, хар өңгтә, арснь үнтә, ик биш аң соболь; соболиный; гендн булһн эр булһн, өлгчн булһн; булһн дах; ◊ булһн тавгт бот. намчнь булһна тавгин бәәдлтә, кеерин бичкн урһмл кошачья лапка двудольная (мелкая степная трава)

булһрх [булһырхы] үйәрн салх, мөлтрх вывихнуться; булһрсн һар бийдән ацан цецн үг

булһрха [булһырха] булһрҗ одсн вывих, вывихнутый; булһрха көл

булмг [булмыг] зам. һуйрт тос, өөк тәвәд кесн хот бүлмак, саламата (национальное кушанье калмыков мука, смешанная с маслом, салом); булмгиг көвәһәснь эклҗ иддг — цецн үг

булң [булың] 1) өнцг, шуһу угол (с внутренней стороны); герин булң; 2) альк нег һазр уголок; орн-нутгин булң болһнас гиичнр хурцхав; 3) һолын, теңгсин тоха излучина; бухта; һолын булң, теңгсин булң; булңд бәәсн адуг булг кеерәр хураҗ — тәәлвр. (гер сәвүрдх); ◊ улан булң хууч. сойлын, гегән-герлин көдлмш кедг бәәрн красный уголок

булңлх [булыңгылхы] булң кех делать углы

булңт [булыңты] һурвн өнцгтә шуһм угольник (чертёжный)

булрх [булырхы] 1) күнд юм кеһәд, бий цогц көшәд муурх быть разбитым, онемевшим (о теле); 2) булһрх быть вывихнутым

булстр [булстыр] күүнә арснд наалдулдг эм шиңгәсн нигт эдин кизәр пластырь

булталһх [булталһхы] шовалһх высовывать; усн дотрас меклә толһаһан булталһв

бултах [бултахы] 1) шовах, шоваһад һарх высовываться, выпячиваться, выдаваться; Цегин цааһас, цеңкртсн теңгр давшад, цегән, мөңтрсн, ө уга төгрг сар бултаһад һарад аашна. — Эрнҗәнә К.; 2) бүчрлх, цецгәлх распускаться; цецг бултаһад һарчана

бултһлзх [бултһылзыхы] эрвлзх, торлзх показываться и исчезать, мелькать; кермн бултһлзад бәәнә

бултлдх [бултылдхы] оларн бултх прятаться, играть в прятки; бултлдад наадх

бултң [бултың]: бултң-бултң гих дару-дарунь бултах часто высовыва-ться

бултңһуһар [бултыңһуһар] нуувчинәр, далдлад скрытно, тайно, тайком

бултрһн [бултырһын] 1) бомбһр, махльг (бичкдүд) пухлый, полный; кровь с молоком (о ребёнке), 2) тарһн, чинәнь сән (малын төл) упитанный (о детёнышах животных)

бултулх [бултулхы] далдлх, нуух прятать, скрывать; 1943 җилд хальмг улсиг Сиврүр нүүлһхд мана ээҗнр зальврҗ йовсн эркн шүтәһән бултулад авад һарсмн. — Хальмг үнн

бултх [бултхы] әмтнд эс үзгдх прятаться, скрываться; олн-әмтн заагт бултх; Фронтыг һатлҗ, эврәкстән күрхәр зүтксн бийнь, юмн болсн уга, тегәд эдн ө-шуһу моднд бултх зөвтә болв. — Илюмжинов Н.

булх [булхы] 1) деерәснь дарад хайх закапывать, зарывать, засыпать; 2) оршах погребать, хоронить; булх цагт гелң нөкд — цецн үг; 3) һалд юм булх печь, выпекать; һуйр булх

булхач [булхачи] I зоол. булхҗ өөмдг нуһсн нырок (утка); булхач нуһсн

булхач [булхачи] II шишлң хувц өмсч, усн дор көдлмш кедг күн ныряль-щик; водолаз; булхачин костюм

булхлзх [булхылзхы] улм бальчгта һазр дәәвләд чичрх колыхаться, трястись (напр. о трясине)

булхулх [булхулхы] чивүлх, чивәх окунуть, погрузить в воду

булхх [булхыхы] 1) чивх окунуться, погрузиться в воду; һолын дундурт күрн бийәрн, оңһц генткн комргдәд, уснд булхад орҗ одв. — Илюмжинов Н.; 2) юмнд булхад орх; өвдгцә цаснд булхад орх

булң [булңы]: булң һуйр нег булх һуйр мука на одну пышку

булң-булң [булңы-булңы] хош. булң-булң ишкх күндәр ишкх тяжело ступать; Миимин улан һосарн булң-булң ишкәд һарад одв. — Җаңһр

бульглан догдллһн, бусллһн о чём-л. учащённом, быстром (о сердцебиении, об аллюре лошади, о течении родника)

бульглх [бульгылхы] I 1) усн ундрад һарх бить ключом; усн бульглад бәәнә; 2) зүркн үүмҗ догдлх учащаться (о пульсе); Базг Улан Хоңһрин болд хар зүркнь бульглад одв. — Җаңһр

бульглх [бульгылхы] II 1) догдлх трепетать (о сердце); Мини үрн удлго һарад, эн балһсар йовдг болад, өсәд, бас эңкр Элстән үзҗ, зүркнь бульглх. — Хальмг үнн; 2) бульглад, шорҗңнад буслх булькать; кипеть; 3) мөрн ишклх, тиирх брыкаться, лягаться

бульңһр [бульңһыр] бутьхагта мутный

бульңһтрх [бульңһтырхы] бутьхагта болх становиться мутным

бультрх [бультырхы] 1) мөлтрх, алдрад һарх ускользать (из рук); 2) дальтрх уклоняться от чего-л., отделываться от кого-чего-л.

бульчң [бульчиң] агчҗ сундг Махмуд мускул, мышца; көл, һарин бульчң; бульчңгин махмуд, бульчңта һар; Бухин арсн шалвран бульчңдан эвкв. — Җаңһр

бульчрха [бульчирха] бий махмудт кергтә бодьс; болвсрулад, керг угаһинь йилһҗ һарһдг эрктн железа; шүлснә бульчрха, нульмсна бульчрха, бульчрхан хавдр, бульчрха чочх; ◊ долан бульчрха күртлнь медх цугинь йир сәәнәр медх, долан үй күртлнь медх знать как свои пять пальцев; знать до седьмого колена; Намаг болн мини оралдҗ йовх күүкиг долан бульчрха күртлнь меддмн. — Эрнҗәнә К.

бульш [бульши] үкәр могила; кладбище

бульшг [бульшиг] хууч. үчүкн үнтә ничтожная цена; грош, гроши; бульшгас хулдх

бум [бумы] үндсн тоолгч нерн, бум гидг то сто тысяч; Бум өрк алвтан нойн уга оркад, бумбан сәәхн хатан һанц бийинь хаяд... — Җаңһр

бумб [бумбы] 1) көшә памятник; монумент 2) урн зокъялын, бичгин дурсхл памятник письменности; 3) эркин бичкн долда шарик (чёток); 4) шаҗ. әрвслсн уста бичкн чееньг маленький чайник (с водой для религиозных целей); ◊ бумбин аршан святая вода

бумблв [бумбылвы] бәәшң дворец; мавзолей; Шатр болсн бумблваһинь балвлулв. — Җаңһр

бура уйн нәрхн модн лоза, прут; Эбә-эбә, энтн һазад дала чальчаг цагт, һалвр зандн бура цагт, өлңгин захд урһсн өнчн ярһа модн болдмн. — Эрнҗәнә К.; ◊ бураһар туум элгн-садн ах-дүүһәрн, һарлдсн-төрсәрн олн богат родственниками

бурһсн [бурһысын] һудысн бүчртә, нәрн намчта, бутлад урһдг модн верба; бурһсн шуһу, бурһсна бөөр; гильгр нуурин көвәд гилҗһр бурһсд урһҗ — тәәлвр. (сурмсг)

бурһу тех. 1) өрмдәд нүклдг зевсг бурав, сверло; коловорот; 2) һазр өрмддг зевсг бур

бурһудач [бурһудачи] 1) өрмдәч сверловщик; 2) һазр өрмдәч бурильщик

бурһудлһн [бурһудылһын] өрмдгд, нүк келһн сверление; бурение

бурһудх [бурһудхы] 1) өрмдх сверлить, буравить; эрс бурһудх; 2) һазр өрмдх бурить

бурд: бурд гиһәд агчмд, йир шулун мигом, моментально; цә бурд гиһәд буслв

бурҗһр [бурҗиһыр] атхр, отхта (үсн) вьющийся, волнистый (о волосах)

буржих [бурҗихе] 1) бурҗһр болх, атхр болх виться, курчавиться; 2) үснь савих, бавих лохматиться, быть всклокоченным; бурҗисн үсн; 3) нооснь бавһр болх пушистый, лохматый (о шерсти)

бурҗңнх [бурҗиңнхе] 1) шальҗңнад, бульглад буслх клокотать, кипеть; усн көөсн һарад, бурҗңнад бәәв; 2) шора, тоосн, утан пүргх, цоонгрх клубиться (о пыли); 3) шилҗ. болх-болшго юмнд уурлх кипятиться, горячиться; быть недовольным

бүрлдх [бурылдхы] олн үг келәд дарҗңнх, чальчх говорить, болтать без умолку, тараторить

бурм [бурмы] I әмт болн аца зөөҗ һатлһдг сал, эс гиҗ шишлң кермн һарм; бурмин һатлвр

бурм [бурмы] II зерлг зөгин бал дикий мёд; бал-бурм

бурмха [бурымха] ут киитә, дала үгтә, чальча болтливый, пустословный; бурмха күн

бурмч [бурмчи] бурмар әмтиг, аца зөөҗ һатлһдг күн паромщик

бурнтг [бурнтыг] темәнә хамринь хатхад орулсн бичкн моднас уйҗ көтлдг ооср повод, поводок (для верблюда; привязывается к носовому кольцу); темәг бурнтгаснь көтлх; ◊ бурнтгаснь көтлх кен негиг күчәр үлмәдән орулх сделать послушным, укротить; водить за нос; Бәәс гиҗәһәд, Бовра бергн бурнтгаснь көтләд авч ирх. — Эрнҗәнә К.; бурнтгта темәнлә әдл сүрә-халан геечксн бәәдл, номһрҗ одсн бәәдл послушный, словно верблюд с кольцом в носу

бурнтглх [бурнтыглхы] темәнә хамрин бичкн моднас көтлврин ооср бүч уйх привязывать к кляпу (палочка, продеваемая через ноздри верблюда), темә бурнтглх

буру зөв гидгин зөрүд чинртә үг; 1) эндү, гем вина; эврәннь буруһан медх, һарһсн буруһан чиклх, буру хәләц; Мини зөв гисиг, чи яһад буру гинәч? — Җаңһр; 2) хаҗһр, чик биш, зөв биш неверный, неправильный, ошибочный; буру хаалһар йовх, чи буру умшвч; 3) зүн бийәр противоположный (о стороне); буру талан хәләх; Хурдн хар дааһнаннь буру бийәрнь киисв. — Җаңһр; ◊ буру келтә күн хәр һазрин күн, һазадын орна күн иноязычный человек, чужеземец, иностранец; буру элктә санан-седкләрн күүнә не свой человек, чужак; не единомышленник

буруһар хаҗһрар, чик бишәр неверно, ложно, ошибочно; би таниг буруһар медҗв

бурута гемтә, хаҗһр юм кесн виновный, виноватый; бурута улс, бурута чирә; Нанд таниг комендантд өгх керг бәәнә, Алекс, гиҗ эн бурута чирәһән үзүлҗ келв. — Илюмжинов Н.

бурутх [бурутхы] гемшәх обвинять, порицать, осуждать

бурушалһн [бурушалһын] гемшәлһн порицание, осуждение; Тер гемшәлһн, тер бурушалһн бас учрта, бас зөвтә. — Балакан А.

бурушах [бурушахы] гемшәх, шоодх порицать, осуждать; бийән бурушах; Цуһар ирҗ, нег дууһар бурушаҗ келцхәтн! — Эрнҗәнә К.

бурх [бурхы] дала үг келх, олн тавн үг келх; шальшх болтать, пустословить; Айстан бурад бәәдг, үгд дурта, акад җуульг күн болдмн, гив. — Эрнҗәнә К.

бурхн [бурхын] 1) буддын шаҗна номин Багш бурхан, будда; Бурхн Багш, бурхнд мөргх; Эн насндан: ном, бурхн, хуврг һурвн эрдньд эргүл-мөргүл кеһәд, шүтәд, зальврад, тәкәд йовхларн, өңгрсн цагтан хөөт төрлдән таралңгин орнд төрҗ амр эдлнә. — Эрнҗәнә К.; 2) бурхдын шүтән божества; Энд эрг деер хәәрлдг чинртә болн догшн уурта бурхдын олн зүсн шүтән бәәсмн. — Илюмжинов Н.; ◊ бурхн болх өңгрх умереть, перевоплотиться в бога (о служителях церкви); бурхнь буру хәләх деедс дурго болҗ одх бог отвернулся от него; бурхн өршәтхә! нәәтххд, нәәтхсн цагт келдг үг да помилует господь! (говорят при чиханье)

бурхч [бурхычи] хурлд юм хураҗ цеврлдг күн уборщик хурула

бурчг [бурчиг] I бууһин җиҗг хорһлҗн долдас, бурцг дробь (для ружья); нуһсна бурчг, бурчгин шав

бурчг [бурчиг] II бот. өңгнь шар, эдлдг бичкн хату долдас горох; бурчгин сала

бурш [бурши] улан, хар өңгтә, амтнь йир хурц земш перец; бурш тәвх

буршдх [буршидхы] хотд бурш тәвх перчить, приправлять перцем

буршмг [буршмыг] боршмг хәлә

бус [бусы] хууч. 1) оңдан, талдан иной, другой; бусдын һазрас ирсн күн, бусдын орн; 2) бурушагч хүв отрицание не; мөңк бус, күн бус

буслх [бусылхы] 1) чанх, болһх кипеть (о жидкости), вариться (о пище); цә буслҗана; 2) шилҗ. юм өргмҗтәһәр кех бурлить, бить ключом, протекать оживлённо; Көдлмш мел буслад бәәнә. — Бембин Т.; ◊ хорнь буслх уурнь икәр күрх быть в гневе

бусрг [бусрыг] I көртг сыпь, прыщ; бусрг һарх

бусрг [бусрыг] II бичкн довң, довньг маленький курганчик

бусрглх [бусрыглхы] бусрг һарх появляться (о сыпи, прыщах); чирә бусрглх

бусргтх [бусрыгтыхы] бусрглх хәлә

бусрмг [бусырмыг] му, дур уга, нер һутасн дурной, скверный, недостойный; бусрмг йовдл

бусрмглх [бусырмыглхы] му, бусрмг йовдл һарһх поступать дурно, скверно, вести себя недостойно

бут [буты] I 1) шагшг куст; бут модн; 2) цомрлг букет; бут цецг

бут [буты] II үүлдвр үгин өмн тәвгддг чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица вдребезги, в прах, совсем, наголову; бут цокх

бутрах [бутрахы] бутрулад тарах; цацад тарах рассыпать, разбрасывать; бутрад тарх

бутрх [бутырхы] бутрад тарх рассыпаться, быть разбросанным; Хаалһ кевтән хоовр-шар чигн өңгтә, хурц күрң-улан чигн өңгтә бутрсн хамтхасдар кевтән хучата бәәнә. — Илюмжинов Н.

бутрха [бутырха] тарҗ одсн распылённый, рассеянный; опылённый; бутрха цецг

бутхачх [бутхачихы] седкл үүмүлх, урмд хәрүлх сильно волновать, расстраивать

бутьхаг наалдмһа бальчг липкая грязь, муть; гүн уснд бутьхаг уга — цецн үг

бутьхаглх [бутьхагылхы] бульңтрулх загрязнять, мутить

бутьхагта цегән биш мутный; бутьхагта усн

буудл [буудыл] 1) буудг һазр, зогсал стоянка; стан, становище; остановка в пути; буудлын һазр; 2) бүүр, бууц место стоянки

буудя һуйр кедг тәрән зерно; цаһан буудя, хар буудя, буудя хадһлдг һазр; буудян шаг, буудян гүр

буулһавр [буулһавыр] буулһҗ бичҗ авсн юмн копия, список с чего-л.; оттиск; буулһавр бичг

буулһх [буулһыхы] 1) дорагшан кех опускать, спускать; махлан чик буулһх; 2) аца буулһх разгружать, выгружать; машинәс аца буулһх; 3) бичәтә юм буулһх списывать, снимать копию; 4) мөрнәс буулһх ссаживать, спешивать; 5) юмна үн кимдрүлх, баһрулх снижать (цены), удешевлять; эд-таврин үн буулһх; 6) хааг ширәһәснь буулһх ниспровергать, низлагать (хана, царя); ◊ күүк буулһх гер авх привести в дом невесту, жениться; Түрвә, Яңкураниг орад, намаг күүкитн буулһхар бәәнә гиһәд келчкхнчн. — Басңга Б.

буулх [буулхы] хаһлх, цоолх прокалывать, продырявливать

бууль темәнә хамринь хатхад орулсн бичкн модн палочка, кляп (продёрнутый через носовую перегородку верблюда, на которых укрепляются поводья)

буульлһн [буулилһын] I хәркрән, орклан рёв (верблюда)

буульлһн [буулилһын] II магтлһн восхваление, хвала

буульмҗ [буулимҗи] магтал восхваление, хвала; буульмҗ уга баатр уга — үлг.

буульмтха I хәркрдг, оркрдг ревущий (о верблюде)

буульмтха II магтдг, буульдг восхваляющий

буульх [буульхы] I хәркрх, оркрх реветь, кричать (о верблюдах); буульх иңгиг ботхнднь күргтн

буульх [буульхы] II магтх восхвалять; Баруни олн сәәдүд богд-юуһан буульв. — Җаңһр; Нам земго залху уга күн биләл энтн, гиҗ Киштә Батаг буульсн болҗ келв. — Эрнҗәнә К.

буульх [буульхы] III махсг шовуг аң шүүрч авхиг дасхх обучать ловчих птиц охотиться; Номһар буульгсн хурдн цаһан итлг минь. — Җаңһр

буур [бууры] агтлад уга эр темән верблюд-производитель; оруһин буур; дөнн буурин ишкдл дөрвн җилд эс билрҗ — тәәлвр. (сүүдр); ◊ бууриннь заң мед эзнәннь ааш медх хорошо знать нрав своего хозяина; Бууриннь заң меддг Дорҗ, Хулхач хурс гилдәд одцхав. — Эрнҗәнә К.

буургч [буурыгчи] эм мөрнә зүсн чалая (о масти кобылицы); буургч гүн

буурл [буурыл] 1) үснә буурл седина; седой; буурл үстә өвгн; Цал буурл цаһан өвгд нег дуңһра күцәд суув. — Җаңһр; 2) мөрнә зүсн чалый (о масти лошади); Эвтә Буурл һалзн морим тохҗ өгтн! — гиҗ хәәкрв. — Җаңһр; 3) буурл өңг бурый; буурл арат

буурлда [буурылда] бот. каңкнсн үнртә, һашун амтта теегин шарлҗн өвсн полынь горькҗ Мөрн хар шарлҗн бас тиим болна, буурлда болвас цуһар иим амтта.— Сян-Белгин X.

буурлтх [буурылтхы] 1) үснь буурл болх седеть, покрываться сединой; Бата ода җирн насан авсн буурлтад ирсн өвгәрг күн. — Илюмжинов Н.; 2) өңг-зүсән геех потерять яркость, поблёкнуть

буурсх [буурсыхы] иңгн темән бууриг хәәх быть, находиться в периоде течки (о верблюдицах)

буурх [буурхы] I шуурх, хаһрх (хувцн) рваться, продырявливаться (об одежде)

буурх [буурхы] II1) дор орх приходить в упадок; буурхла юн чигн дәәсн, сәәрхлә цуһар элгн-садн — цецн үг; 2) итклән, күндән алдх лишаться (чести, достоинства); иткл-күнднь буурх; 3) угарх, хоосрх разоряться; буурх өрк дотрасн — цецн үг; 4) унтрх, бөкх гаснуть, утихать; һалын заль буурчана; 5) му болх, муудх ослабевать, падать; нүднә харан буурх; 6) хүврх, оңдарх изменяться (о внешности); өңгнь буурх; Цаһаһад бәәсн таҗрха хойр күмсг дорнь цагин күчнд өңгнь буурад одсн, невчк бүлтхр, гейүрсн дүртә хойр нүднь мелмәҗ үзгдв. — Илюмжинов Н.

буурха шуурха, хаһрха дырявый, рваный; буурха-шуурха бүшмүд; Нохас буурха яду хувциг нүдн ирмх хоорнд хурц шүдәрн шуучад, таслҗ утаслҗ хаяд оркв. — Илюмжинов Н.

буух [буухы] 1) деерәс дорагшан буух, дорагшлх спускаться, сходить, слезать; идти вниз, понижаться; уулас буух, мөрнәс буух, тергнәс буух, давшурар буух; будн бууҗана; 2) ирҗ зогсх, боох останавливаться, располагаться; ирсн ул с буудг гер; Буур-бууроһор нууһод, бууһад, бүкл хойр сардан малын идгәр хәрүллһн.— Сян-Белгин X; 3) бууҗ өгх, орҗ өгх сдаваться, капитулировать; 4) шилҗ. һарһсн уулиг эврән даах падать, обрушиваться; һарһсн гемнь толһа деернь бууһад бәәв

бууц [бууцы] 1) буусн, зогссн һазр, бәәрн стойбище, стан; усадьба; 2) кезәңк, хуучн цага күүнә бәәҗәсн орм стоянка (древних людей)

бууч [буучи] хаһач стрелок; Аһарин бууч Джапов дәәнә цуг җилмүдин туршарт авиацд цергләд, әмд үлдсмн! — Илюмжинов Н.

буучх [буучхы]: шуучх-буучх хош. хувциг земдг кеҗ эләх, шуулх рвать, быстро изнашивать

бух [бухы] I ясад уга эр мал бык-производитель; сән тохмта бух, бухин өвр; бух кедү тошв чигн, зелә туһл мөн — цецн үг; Реусовд ик ханлтан өргх кергтә, эн һардач дамшлтын көдлмш давулхин төлә маднд тәвн толһа бух һарһҗ өгв. — Хальмг үнн

бух [бухы] II: хууч. бух церг полк; Дөрвн дола хонад, алдр Кинәсин бух цергтнь орад ирв. — Җаңһр

бух [бухы] III: хууч. бух аҗрһ күзүнд зүүдг засгллһна бүдүн модн деревянная колода на шею (орудие наказания), бух чорһа көлд зүүдг бүдүн модн (засгллһна зевсг) деревянная колода на ноги (орудие наказания)

бухар бухарин (кевс, хурсх) бухарский (о ковре, мерлушке)

бухслһн [бухсылһын] үкр малын ору течка (у самок крупного рогатого скота)

бухсх [бухсыхы] үкр малын оруһин кем период течки (у самок крупного рогатого скота); бух хәәх

бухтнх [бухтынхы] 1) бизһ күрх, уур күрх; хор буслх нервничать, испытывать нервное раздражение; 2) нег ормдан көндрлго удан зогсх (мал) застаиваться (о животных)

бухх [бухыхы] цеглх, туульх брыкаться, взбрыкивать; Алтн Шарһнь доргшандан түмн нәәмн миңһ бухн цегләд һарв. — Җаңһр

буцан полит. буцлт хәлә

буцах [буцахы] хәрүлх, хәрү йовулх возвращать, отправлять обратно

буцач [буцачи] буцлһнд орлцач стачечник, забастовщик

буцлһн [буцылһын] 1) буцан, буцлт стачка, забастовка; цуг олна буцлһн; 2) хәрү хәрлһн возвращение, возврат

буцлт [буцылты] 1) полит. кеҗәсн көдлмшән хайлһн, буцлһн стачка, забастовка, бунт; буцлт зарлһн, цуг олн-әмтнә буцлт, ухани буцлт 2) бурушалт возврат, отказ, отречение

буцх [буцхы] 1) полит. кеҗәсн көдлмшән хайх бастовать; 2) келсн үгән эс бәрх, уга гих отрекаться, отказываться от того, ◊ чём условились; үгцснәсн буцх; 3) хууч. хәрү хәрх, хәрү эргҗ ирх возвращаться

бушхг [бушхыг] эдин, арсна кизәр, тасрха обрезки; арсна бушхгар кесн беелә

буя бот. бүдүн йозурта темән иддг өвсн лакрица; буя иддг темән чигн үкдг, буй кесн гелң чигн үкдг — цецн үг

бүгд [бүгде] цуг всё, все; обще-; бүгд әмтн нег дууһар таасв, бүгдин өмн йовх, бугдин күчәр, бүгд ниитин, бүгд олн-әмтнә

бүгдәр цуһар, хуһар, цуһарн все, все вместе; целиком; бүгдәр суңһврт орлцтн!; бидн бугдәр һархмн

бүгҗим цунцг, бүтү халун духота; бүгҗим халун; ◊ бугҗим һазр салькн-савр уга, нам һазр затишье

бүгх [бүгхе] хорһдх, бултх, далдлгдх прятаться, таиться, находиться в потайном месте

бүгшх [бүгшихе] зогсн, босн гүүх бег, перебежка; бүгшн-түгшн гүүх

бүдрмс [бүдермес] этн. хальмг улсин нег отг-әәмг бюдермес (название одного из калмыцких родов)

бүдрх [бүдерхе] юмнд торад үнн алдх, көл алдх спотыкаться; бүдрәд-түгчәд йовх; дөрвн көлтә мөрн чигн бүдрдг — цецн үг; Нәрн өвснд нәәхләд, бүдүн өвснд бүдрәд гүүһәд ирв. — Җаңһр

бүдрмтхә [бүдремтхә] бүдрдг, бүдрәд йовдг спотыкающийся; бүдрмтхә мөрн

бүдүһәр 1) шүрүн кевәр, шүрүһәр, модьрунар грубо; бүдүһәр му келх; 2) бүдүнәр толсто; деес бүдүһәр төмх

бүдүдх [бүдүдхе] бүдүн болх быть слишком толстым, не подходить по толщине

бүдүн нәрн, нәрхн гидгин зөрүд чинртә үг: 1) зузан толстый; бүдүн модн; 2) бүдүн дун низкий, грубый, басистый (о голосе); бүдүн дуута күн; 3) кев-кецнь нәрн биш грубый, аляповатый; бүдүн кецтә юмн; ◊ бүдүн күзү үзүлх модьрудх, мондһн чидлән үзүлх грубить, дерзить; показывать силу

бүдүрх [бүдүрхе] махшх, тарһлх толстеть, полнеть

бүдүцр [бүдүцер] невчк бүдүн толстоватый; толстовато

бүкл [бүкел] 1) эвдгд, салһад уга не разделанный на части; бүкл махн, бүкл тов эд; 2) бүрн-бүтн целый; бүкл хонг, бүкл җил, мат. бүкл то; Теднә ханьд зүн-өмәрән үзг тал бүкл дууна һазрт җиигәд һарч одсн, найн нәәднр хөд ик икр хурһдан дахулсн, деләд идҗ бәәх сакман бас үзгднә.— Сян-Белгин X.

бүкләр салһлго, бүклднь целиком; мах бүкләр чанх

бүклдән [бүкелдән] бүрн төгс, бүрндән в целости, в целом; совсем, полностью; Мана таңһчин әмтн әмтәхн усар бүклдән эс теткгдҗ бәәхнь лавта. — Хальмг үнн

бүл [бүле] 1) өрк, өрк-бүл, гер-бүл семья, семейство; өнр бүл; Энд негл сар сурад, 1957 җилин намрар эднә бүл бас төрскн һазрурн һарв. — Хальмг үнн; 2) хууч. бүл церг войсковая единица; долан бүл церг

бүләвтр [бүләвтер] невчк бүлән, бүләцр тепловатый (о жидкости)

бүләдх [бүләдхе] бүлән болх, дуладх греться, согреваться, становиться тёплым

бүләлх [бүләлхе] халулх подогревать, делать тёплым; бүләлсн цә

бүлән 1) бүләлсн, халулсн тёплый, подогретый (о жидкости); бүлән усн; 2) шилҗ. җөөлн, дулан тепло, доброжелательно (о взгляде); бүлән нүдәр хәләх

бүләрх [бүләрхе] бүлән болх быть подогретым

бүләцр [бүләцер] невчк бүлән, бүләвтр слегка тёплый

бүлкн [бүлкен] бульчңгин нигтнь, шүрүсн мет хату юмн мышечная связка; толстое сухожилие; бүлкн чигн биш, махн чигн биш — цецн үг; ◊ бүлкн болсн цә көрәд, амтн уга болсн цә остывший, невкусный чай

бүлт [бүлте] үүлдвр үгин өмн тәвгддг чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица вы-; нүдинь бүлт цокх

бүлтә өрк-бүлтә, гер-малта семейный

бүлтәх [бүлтәхе] зертәх таращить, выпучить (глаза); нүдән бүлтәх; Энүнә хойр халх деерәһүрнь көлснә дусалмуд һооҗснь үзгднә, бүлтәҗ гилисн нүднднь болхла, кемҗән-кецән угаһар таасч зүткҗәхинь медүлҗәх темдг тас көшч одҗ. — Илюмжинов Н.

бүлтһлзх [бүлтһелзхе] нүдән зертәлһәд хәләх таращить, смотреть широко открытыми глазами

бүлтих [бүлтихе] бүлтәһәд хәләх, ширтҗ хәләх смотреть неподвижным взглядом

бүлтлх [бүлтелхе] чичәд, хатхад, нүдинь сохлх выбить (глаз)

бүлтрх [бүлтерхе] мөлтрҗ һарх выпадать (о глазном яблоке); нүдн бүлтрх

бүлтхр [бүлтхер] җиртхр пучеглазый; нүднь бүлтхр, чикнь сертхр — тәәлвр. (туула)

бүлү юм (утх, сүк) ирлдг, хурцлдг чолун точило, брусок, точильный камень; бүлүһин чолун; утхан бүлүдсн залу мах иддг — үлг.

бүлүдх [бүлүдхе] ирлх, ир орулх, хурцлх точить; бүлүдсн шалһ; ◊ кел-аман бүлүдх керг уга дала үг келәд бәәх говорить много лишнего, болтать; Саңһҗ, һәрә болн Церн зөвәр халад, кел-аман бүлүдлдәд ирв. — Бадмин А.

бүлүр хавтха моднд нүк һарһад, ишләд кесн хутхур мутовка, мешалка (для пахтанья масла); чигәнә бүлүр

бүлх [бүлхе] I бүлүрәр бүләд, тос цокҗ авх сбивать (масло); чигә бүлхлә тосн ундг; Шин ирсн бер өрлә босад, өркән хәрүләд, үкрән сааһад, арһсан түүһәд, чигәһән бүләд, хотан кеһәд, берин йосар заргдад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

бүлх [бүлхе] II шаах, хатхад цоолх колоть, вонзать, протыкать; ханҗалар бүлх, шөвгәр бүлх

бүмнх [бүмнехе] дулалх утеплять; үвлин цагт бийән бүмндг, үклин һазрт нөкдән дөңндг — үлг.

бүңнх [бүңнехе] дуладхх утеплять; бийән бүңнх

бүр II) намчта модна бүчр ветка с листьями; 2) цецгин тоорцг венчик цветка

бүр II хөөт үг послелог болһн каждый, всякий; өдр бүр, җил бүр

бүр-бүр: хош. бүр-бүр гих дуслад орх накрапывать (о мелком дожде); бүр-бүр гисн хур

бүрә үләҗ ду һарһдг көгҗмин зевсг труба, рожок; горн; бүрә татх; ◊ шаҗ. үкр бүрә ик бүрә большая труба (входящая в состав хурульного оркестра); чимгн бүрә күүнә бог чимгәр кесн бүрә труба из человеческой берцовой кости; дуң бүрә раковина (музыкальная)

бүрәдх [бүрәдхе] бүрә татх трубить, трубить в трубу; бүрәдҗ татх; Арнзл сәәхн Зеерднь алтн делкән ориг бүрәдтлнь инцхәв. — Җаңһр

бүрәслх [бүрәселхе] бүрәсәр бүрх покрывать; обивать; надевать чехол; үүд бүрәслх

бүрәсн [бүрәсен] 1) ишкә хучлһ чехол, покрывало, покрышка; обёртка; хальмг герин бүрәсн; 2) герин эрст наадг бүрәсн цаасн обои

бүрәч [бүрәчи] бүрә татдг күн трубач, горнист

бүргд [бүргед] матьхр хоңшарта, йир ик чидлтә, махсг шовун беркут; уулын бүргд шовун уул хәләҗ нисдг — үлг.; бүргдин шүүрлһн, бүргдин харц; Дөнн хар бүргдин нүдәр ширтәд харв. — Җаңһр

бүргдг [бүргдег] 1) асхрдг, цүврдг сыпучий; бүргдг элсн; 2) шилҗ. шальшдг, бурмха словоохотливый, говорливый; болтливый

бүргр [бүргер] бүрлзсн прищуренный; бүргр нүдн

бүргх [бүргехе] 1) шора-тоосн бүргх, утан бүргх кружиться, пылиться; сыпаться; Шатсн һазр ик хар толе болад, энд-тенднь медг-үлг көк утан бүргәд үлдв. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. бурх, дала үг келх болтать, точить лясы

бүрдәгч [бүрдәгчи] үүдәгч, зокъягч организаторский, создающий; бүрдәгч билг

бүрдәһәч [бүрдәһәчи] үндсләч, сүүр тәвәч основатель, создатель

бүрдәлһн [бүрдәлһен] үүдәлһн, бүтәлһн составление, создание; хураңһу бүрдәлһн

бүрдәмҗ [бүрдәмҗе] бүрдәц хәлә

бүрдәмр [бүрдәмер] бүрдсн, бүрдмл составной; мат. бүрдәмр то

бүрдәх [бүрдәхе] уудах творить, создавать; урн үгин үүдәвр бүрдәх

бүрдәц [бүрдәцс] 1) ямр нег керг-үүл һардҗах шаңһа, эс гиҗ олна бүрдәмҗ организация; района бүрдәц, тосхлтын бүрдәц, шаҗни бүрдәц; Тегәд чигн эн керг-үүлдврт таңһчин баһчудын олн бүрдәц орлцв. — Хальмг үнн; 2) юмна хань тогтац состав

бүрдлһн [бүрделһен] үүдәлһн, тогтлһн создание, сотворение

бүрдх [бүрдхе] үүдх, тогтх состоять из чего-л., образовываться, организовываться; Района һардачин келсәр, районд крестъянск-тасгин эдл-аху делгрҗәнә, сүл җилмүдт кесг эдл-аху бүрдв. — Хальмг үнн

бүрих [бүрихе] нүдән бүрлзүлх прищуривать глаза, смежать веки

бүркә 1) халхлҗ бүркдг юмн покрытие (всё, чем можно покрыть); бүтәһүл, хуча покрывало; 2) бүркүл колпак; абажур; көдлгүрин бүркә, шамин бүркә; 3) бүркәсн крышка; 4) бүркәр, бүрәсн покрышка

бүркәвч [бүркәвчи] бүрксн юмн оболочка; аһарин бүркәвч делкәг бүрксн аһарин мандл воздушная оболочка

бүркәслх [бүркәселхе] бүркәсәр бүркх, хаах закрывать крышкой; хәәс бүркәслх

бүркәсн [бүркәсен] хәәсн деер тәвдг бүркүл крышка; хәәснә бүркәсн; һал деер нерәтә хәәснә зег бүркәсн хойрин хоорндаһур ур пәргәд, хальмг цәәһин үнр хамрар орҗ каңкнна. — Эрнҗәнә К.

бүркәтә хучата, юмар бүрксн покрытый, закрытый; укрытый; нашарар бүркәтә машин, улан кенчрәр бүркәтә ширә, бамб цецгүдәр бүркәтә тег

бүркг [бүркег] теңгр үүләр бүркгдсн, нарн уга пасмурный; бүркг өдр

бүркгдх [бүркегдехе] 1) бүркг болх быть покрытым; теңгр үүләр бүркгдв; 2) хучгдх быть укрытым; Нәәмн термтә хар-цоохр барсин арсар бүркгдсн өргә. — Җаңһр

бүркх [бүркехе] хучх покрывать, накрывать, закрывать; харһаһар герин ора бүркх, бүтәһүләр ширә бүркх

бүрлһн [бүрелһен] исәд бүрлһн заквашивание молока, закваска; тарг бүрлһн

бүрлдлһн [бүрелделһен] эмн. н. цөглрһн, бүрлдән затягивание (ран), сращение (костей), спайка

бүрлдх [бүрелдхе] I цөглрх (авсн шав, хуһрсн ясн) затягиваться (о ране); срастаться (о костях); шав бүрлдх; Килһин шар үлдәр ораһаснь авн охр сүл күртл цокв чигн, үлдин ир дахад бүрлдәд бәәнә. — Җаңһр

бүрлдх [бүрелдхе] II исәд бүрлдх (усн) заквашиваться, закисать (о молоке); өткрәд бүрлдх (цусн) свёртываться (о крови)

бүрлзх [бүрелзхе] 1) эрвлзх, торлзх мелькать (перед глазами), рябить, мерцать; 2) аньгдх смыкаться, слипаться (о глазах); нүдн бүрлзх; Батад тер күүкн бүрлзәд, нүдәрн хәләсн болҗ медгдв. — Эрнҗәнә К.

бүрн-бүтн [бүрен-бүтен] хош. 1) бүкл, эрүл-менд целый, невредимый; бүрн-бүтн хәрү менд ирв; то бүрн, толһа менд; 2) күццдән, бүрндән полностью, сполна; урһц бүрн-бүтн хурагдв; Агтынь бүрткхлә, бүрн болв. — Җаңһр

бүрндән [бүрендән] цугтаһинь, бүгдинь полностью, сполна; мөңг бүрндән авх

бүрн-төгс [бүрен-төгес] хош. цугтан, бүгд полный, полностью; мал бүрн-төгс бәәнә; Бүрн-төгс бәәһәд, күүнд орҗ өгв гих алдрш уга му нерн. — Җаңһр

бүрң [бүрең] 1) балар, тодрха биш тёмный, мрачный; барң-бүрң гих гегән тасрх темнеть; 2) бүрңкә смутно различимый

бүрңкә [бүреңкә] 1) асхн гегән тасрад ирсн кем тёмный; 2) балар, тодрха биш неотчётливый, неясный

бүрңтх [бүреңтхе] асхн гегән тасрад, юмн мууһар үзгдх быть едва различимым

бүрткәч [бүрткәчи] 1) юм шалһҗ тоолдг күн учётчик, счётчик; статистик; Бүрткәч-ревизормуд альк нег бүрдәмҗ мөңгиг яһҗ олзлҗахиг шалһҗ бүрткнә. — Хальмг үнн; 2) шалһн бүрткдг күн контролёр, инспектор

бүрткл [бүрткел] 1) то авлһн, тооллһн учёт, подсчёт; то бүрткл; 2) шалһҗ шүүлһн, бүрткмҗ контроль; олна бүрткл

бүртклһн [бүрткелһен] 1) то шалһҗ авлһн пересчёт; малын то бүртклһн; 2) шалһҗ шүүлһн, бүрткл-шүүвр ревизия; инспекция

бүрткмҗ [бүрткемҗи] шалһҗ шүүлһн контроль; даңгин көдлдг бүрткмҗ

бүрткх [бүрткехе] 1) дәкнәс тоолх пересчитывать, проверять наличие; 2) шалһҗ шүүвр кех проводить ревизию, осуществлять контроль; Эн учрсн бәәдлиг кен бүрткх зөвтәв? — Хальмг үнн

бүрү 1) хойр нас күрч йовх эр туһл бычок (в возрасте от одного до двух лет); Үлгүрлхд, арвн нәәмн сарта хальмг тохма бүрү ут тоодан 450 500 килограмм татна. — Хальмг үнн; 2) хойр нас күрч йовх бүрү һунҗн тёлка (до двух лет); ◊ бүрүһин шүдн маля бүрүһин арсар гүрсн шүрүн маля плеть грубого плетения

бүрүл асхн гегән тасрҗ харңһутрсн цаг сумерки; Альхна әрә үзгддгән уурад ирсн хо бүрүл цаг билә. — Эрнҗәнә К.; бүрүлин гегән тасрх, бүрүлин харңһу

бүрүләтх [бүрүләтхе] торһ. бүрүл цаг болх наступать (о сумерках); бүрүләтҗ бәәнә

бүрүлтх [бүрүлтхе] гегән тасрҗ харңһурх темнеть, смеркаться, вечереть

бүрүц [бүрүце] нег аюднь заодно, попутно; Гемтә көвүһим яһад алвт, бүрүц намаг бас алчктн!— Сян-Белгин X.

бүрх [бүрхе] I бүркх, хучх, һадрлх укрывать, покрывать; обёртывать, обтягивать; хальмг ишкә гер бүрх

бүрх [бүрхе] II буслһсн үснд көрң кеҗ искәх квасить, заквашивать; тарг бүрх

бүс [бүсе] 1) хувцн деегүр белкүсәрн ораҗ бүслдг ут сур, эс гиҗ некмр эд пояс; бүсән чаңһар татх, мөңгн бүс, торһн бүс; Баранд хуралһата бәәсн уутст: хар сармта цаһан мөңгн эмәлин сур-цуца, худрһ, омрувч, мөңгтә хазар, ногт, мөңгн бүс, мөңгн орац иштә маля һарв. — Эрнҗәнә К.; 2) бүслүр волосяная верёвка (опоясывающая юрту); ишкә герин бүс; 3) юмна бүсләр обруч; төгән бүс

бүсләвр [бүсләвер] геогр. халун-киитнә бус географический пояс (жаркий, холодный); халуна бүсләвр, серүнә бүсләвр

бүсләр геогр. бүсләвр экватор

бүслгдх [бүслегдехе] 1) бүсәр буслх опоясываться; 2) аарглгдх, күрәлгдх быть окружённым; дәәсн бүслгдҗ, цергәр бүслгдсн балһсн; Киртә шил һатцас теңгрин тасрха болн герлтсн солңһд бүслгдсн сариг үзв, эннь һаза сиврин күчтә киитн бәәснә темдг билә. — Илюмжинов Н.

бүслүр 1) ишкә гериг бүслдг деесн волосяная верёвка (опоясывающая юрту); 2) белкүсн поясница, талия; Хамтрлңгин ахлачиг үзн бийәрн, Гесл дор ормдан әрүлдҗ одв, тегәд нүдн ирмтл, шалвран бүслүр күртлән деегшән татҗ авв. — Илюмжинов Н.

бүслх [бүселхе] хувцн деегүр бүсән бүслх опоясывать, подпоясывать; опоясываться, подпоясываться; Хар торһн бүшмүд деегүр өргн цаһан мөңгн бүс бүслсн Балукан Церн босч келв. — Эрнҗәнә К.; 2) төгәлҗ бүслх окружать, оцеплять; дәәсиг бүсләд авх

бүтәгдл [бүтәгдел] юм бүтәҗ һарһлһн производство; эд-таврин бүтәгдл

бүтәгдх [бүтәгдехе] үүдәгдх, бүрдәгдх, күцәгдх создаваться, производиться

бүтәгч [бүтәгчи] юм үүдәгч, бүрдәгч творец, создатель

бүтәһүл бүркә покрывало; ширән бүтәһүл; цаһан бүтәһүл һазр делкә бүтәҗ — тәәлвр. (цасн)

бүтәл үүдәвр, зокъял сочинение, труд

бүтәлһн [бүтәлһен] үүдәлһн творение, созидание; творчество; бүтәлһнә күч-көлсн

бүтәмҗго күцәмҗго неудачный, безуспешный; бүтәмҗго дамшлт

бүтәмҗтә күцәмҗтә успешный, удачный; Варя-җөҗгчин седҗ ухалсн, ташр тулгднь күргсн сценарнь йоста гидг бүтәмҗтә болв. — Илюмжинов Н.

бүтәх [бүтәхе] I 1) үүдәх, бүрдәх творить, созидать; 2) күцәх выполнять; би кергән бүтәвүв

бүтәх [бүтәхе] II бахлуринь бооҗ алх, боорлх задушить, удушить; Отхна Манҗиг бүтәҗ алад, Ленинградас хамтрлң бүрдәлһнд нөкд болхар ирсн кү хаснас авн, манахна зәрмснь сүрдәд, хамтрлңд ордган уурад, әрә өндәҗ йовсн хамтрлңгудмдн тарҗ одн гив. — Эрнҗәнә К.

бүтәц [бүтәце] үүлдәлһнәс һарһҗ авдг тоот продукция; малас авдг бүтәц

бүтәцтә сән ашта производительный; бүтәцтә күч-көлсн

бүтәцтәһәр сән аштаһар производительно, продуктивно; сән аштаһар көдлх

бүтлдх [бүтелдехе] бүрлдх затягиваться (о ране); Нег цоксн шарх зурһан җилд эс бүтлдҗ. — Җаңһр

бүтн [бүтен] 1) бүкл весь; целый; полный; бүтн сар, бүтн җил; нохан амнд орсн шаһа бүтн һардго — үлг. 2) хамхрлго, бүтн үлдсн уцелевший, сохранившийся в целости; Абиль бүтн үлдсн гер болһн деер гилтә теднә йовх бәәр медүлҗәх табличк үзҗ аңхрдмн. — Илюмжинов Н.

бүтн-бүрн [бүтен-бүрен] бүрн-бүтн хәлә

бүтңгү [бүтеңгү] бүрңкә, тодрха биш мутный, тусклый; бүтңгү шил; Сөөһин теңгрин сар мандлҗ һарч ирәд, цаснд ора күртлән дарата эргндк бүүр-нүкдиг бүтңгү герләр герлткв. — Илюмжинов Н.

бүтңгүрх [бүтеңгүрхе] асхн гегән тасрҗ, хамг юмн мууһар үзгдх, бүтңгү болх тускнеть, становиться неясным, нечётким

бүтү 1) нигт, делгү глухой, сплошной; бүтү ө-шуһу модн, бүтү сахл, бүтү будн; 2) цунцг душный; душно; хора дотр бүтү халун, зуни сөөһин бүтү халун; 3) хувцнд бүтү һарһх, юм өлгхд бүтү төөмдх петля (на одежде); 4) бүркәтә закрытый; Күн болһна толһа деер бүтү ората, өндр цаһан хүрсх махла өмскәтә йовла. — Илюмжинов Н.

бүтүһәр I 1) далд, далдар скрытно; бүтүһәр базһсн шарх хату, теҗгәр келсн үг хату — үлг.; 2) дотран, күүнд медүллго незаметно, про себя; бүтүһәр дотран уурлх

бүтүһәр II 1) теҗгәр иносказательно; бүтүһәр келх; 2) нудрҗ өвчх целиком (сдирать кожу с убойной овцы целиком); хө бүтүһәр өвчх; 3) юм бүтү болһх тушить что-л. целиком; бүтүһәр шарсн махн

бүтүлх [бүтүлхе] бөглх, халхлҗ хаах заделывать; закрывать, загоражи-вать; эн нүк бүтүлх кергтә

бүтүмҗ [бүтүмҗи] тииз пломба (для опечатывания)

бүтүмҗлх [бүтүмҗилхе] тииздх, пломблх пломбировать, опечатывать; чиңглг бүтүмҗлх

бүтүмҗтә [бүтүмҗитә] тиизтд, пломбта пломбированный, опечатанный; бүтүмҗтә эд-тавр

бүтүрх [бүтүрхе] 1) дарх, нуух закрываться, закупориваться; Далдлад, дарад, бүтүрәд, цунцхад бәәнәч, терчн бийд харш болхмн болҗана. — Эрнҗәнә К.; 2) далд орад, геедрх скрываться, не иметь выхода; Гермүдәс барун талагшан эргәд һарсн төмр шиинтә төгәсин мөр шората хаалһар барс-бүрс үзгдҗ йовад, өвстә бетктә һазрар бүтүрҗ һарад геедрҗ одв. — Эрнҗәнә К.

бүтх [бүтхе] I күцгдх исполняться, осуществляться; сансн санантн бүттхә!; Күн күлцңгү, некмһә болхла, мөрәдсн күцл күцгдәд, сансн санан бүтәд йовдг юмн. — Илюмжинов Н.

бүтх [бүтхе] II ки давхцх, арһх задыхаться; амн бүтх; ◊ ууртан бүтх килңнх, ууран бәрҗ эс чадх испытывать приступ гнева; Цастан бизһнь көдләд, ууртан бүтәд унтҗах бәәдл уга. — Эрнҗәнә К.

бүтх [бүтхе] III таглрх, таг болх закрываться, закупориваться; закладывать (о носе); хамр бүтх

бүтшго күцшго несбыточный, невыполнимый; бүтшго санан

бүүвә 1) өлгә, дүүҗң колыбель; бүүвән дун; 2) саатуллһн убаюкивание

бүүвәлх [бүүвәлхе] 1) нилх бичкниг саатулхд бүүвән ду дуулх баюкать, петь колыбельную песню; 2) нилх бичкнә манцу сольх пеленать (грудного ребёнка)

бүүл [бүүле] шүд халхлҗ урһсн оошк өңгтә махн десна; бүүл хавдлһн

бүүмн [бүүмен] көзр. улан өңгтә дөрвлҗн зурата көзр бубны; бүүмнә туз; Чамд нәәләд, мөңгнд дурлад, бүүмн тузар дуудн цокад, бүрү туһлан шүүгдүв. — Эрнҗәнә К.

бүүр [бүүре] 1) нүүдг әмтнә бууц кочевье; стоянка, стойбище; зуна бүүр, бүүрән сольх; 2) орм, бәәрн усадьба; хүүвин ахун цутхлң бүүр һазр, бүүр шидрин һазр; 3) шатр. йовх ход; берсәр бүүр кех; ◊ бүүрән ясх иргчән белдх подготовить почву (себе или другому); Төрл улсиг наар гилгҗ авхулад, дааһдынь көтлгәд, хөөдинь туулһҗ хәрүләд, әәмг-әңгән эн ниргүләд оркв. Эннь Бакдгин бүүрән ясхин эклцнь билә. — Дорҗин Б.; бүүрт хань болшго, буданд хать болшго тус уга, нәәлҗ болшго күн пустой, бесполезный, ненадёжный человек

бүүрг [бүүрег] I эмәлин өмнк, ардк шовһр хавтха модн луки (седла), җолаг эмәлин бүүргт өлгх; Энүнә толһа деернь күүкн күүнә махла өмскәтә йовсмн, хойр көлдән улан сатья һоста, нурһнаннь ар бийәр күүкн күүнә чилм хар, чаңһар эрчмлҗ гүргдсн күкл эмәлин бүүрг цокҗ унҗснь үзгднә. — Илюмжинов Н.

бүүрг [бүүрег] II 1) өсрәд йовдг бичкн хорха-хотн блоха; 2) зәрм аң-адусна бөөсн вошь, вши (у некоторых животных); аратын бүүрг, нохан бүүрг. ◊ бүүрг мет өсрәд йовх нег ормдан бәәлго, торлго, көдлҗәх һазран соляд йовдг күн скакать как блоха, вести легкомысленный образ жизни

бүүрһх [бүүрһехе] 1) хот икәр идәд машурдх объедаться; 2) шилҗ. дөгх, альвлх баловаться; Тегәд көдлмшән хайчкад, Краснодар орҗ бүүрһәд, юм болҗахмб? — Тачин А.

бүүрлүллһн [бүүрлүллһен] бәәрнд оруллһн размещение, поселение

бүүрлүлх [бүүрлүлхе] бәәршүлх, бәәрнд орулх поселять, заселять; шин герт амт бүүрлүлх

бүүрлх [бүүрлехе] 1) бәәршлх поселяться, заселяться; Тендән элвг хойр сардан экин үсәр бәәхләрн, хәрү бүүрлх нүүврәс әәшго болҗ одхмн.— Сян-Белгин X.; 2) буух, буудл кех располагаться, останавливаться; Элст гидг салад әмтәхн уста булгин хаҗуд Кийковихна өрк-бүл ирҗ бүүрлв. — Хальмг үнн

бүүрч [бүүрчи] хууч. 1) хан, нойна шин бүүрин гер босхҗ бәрдг күн установщик юрты хана; 2) хотна ах (әәмг-әңгин нутгт хотн бүүрлх орм һазриг олҗ заадг) хотонный староста (выбирающий место расположения хотона в кочевьях)

бүч [бүчи] юмнд бооҗ зүүдг шидмсн, ооср, тасм шнур, тесьма; лента; башмгин бүч зүүх; Ооср бүч уга ор цаһан өргә харһв. — Җаңһр

бүчлх [бүчлхе] 1) юмнд бүч уйх пришивать тесьму, ленту; махлад бүч уйх; 2) башмгин бүч зүүх завязывать шнурок

бүчр [бүчир] 1) ац, сала ветка, ветвь; модна бүчр; бүчр нәрхн болв чигн, темсән даадг — үлг.; 2) намч, хамтхасн листья, листва; өвснә бүчр; Гермүдәс һарсн көк утан һазр дахҗ унад, өвснә бүчр заагур орҗ геедрнә. — Эрнҗәнә К.

бүшкүр көгҗ. үләҗ, ду һарһдг көгмҗин зевсг труба; свирель; дудка; свистулька; бүрә бүшкүр , биив бүшкүр , хулсн бүшкүр

бүшкүрдх [бүшкүрдхе] бүшкүр үләҗ, ду һарһх играть на трубе; играть на дудке

бүшкүрч [бүшкүрчи] бүшкүр татдг күн трубач, дудочник

бүшмүд 1) күүкд улс өмсдг сәәхн кев-янзта деерк хувцн женское верхнее платье; Сүүлднь күүкд улс асхар өмсдг улан, цаһан мөңгн, оошк, цеңкр, көк ут бүшмүд өмсәд, йосн сәәхләс болҗ одв. — Хальмг үнн; 2) хальмг залу улс өмсдг деерк хувцн калмыцкий мужской бешмет; Васька, наар, гиһәд, Цаһан үкүгәсн баахн бортхта әрк һарһҗ авад, мә, хальмг бүшмүд өмссн күн хальмг әрк кеҗ өгәд, өмскүлән йөрәлһ! — Эрнҗәнә К.

Г

гарма торһ. (гармуль дөрв.) хурһарн олн товчинь дарад, татҗ ду һарһдг көгҗмин зевсг гармонь; Эрдни босад, гарма авба, хоңхинь җиңнүлҗ хәләһәд, хойр-һурвн бернс татад орква. — Бембин Т.; Эн орнтн яһҗахмб, җаагад, гармуль татад бәәдмб? — гиҗ Шарка инәв. — Эрнҗәнә К.

гев чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица совершенно; гев-генткн, гев гегән; Гев-генткн шалдасн делңтә шар-цоохр үкр өмнәснь зөрҗ харһад, өөрнь ирҗ доңһдн мөөрв.— Сян-Белгин X.

гевгү шаҗ. хурлд бәәдг хувргудын закрач-лам гевкү, лама-распоряди-тель, блюститель порядка в хуруле (надзиратель за поведением монахов во время богослужения)

гевш [гевши] шаҗ. бурхн шаҗна номин цолта лам гевши, буддийский монах (получивший полное философское образование); Хөөннь Төвдәс ламнр ирдг болв, Энткг орн-нутгас Лобсанг болн Нимә гевш ирлә. — Хальмг үнн

гегән I өрүни нарн күццдән һарад уга, асхни нарн күццдән сууһад уга цаг, һазрин баран герлтсн кем свет; өрүни гегән, бүрүлин гегән, өрин гегән; гегән орх, гегән тасрх; Өрин гегән шинкн әрә барлзхла, үкрмүд цуглуллһан эклсн станицин малчин бүшкүрин дун эргндән доңһдад бәәдмн. — Илюмжинов Н.; ◊ нүднд герл орх юм үздг болх, нүднд харан орх становиться зрячим, прозревать

гегән II шаҗ. бурхн шаҗна номин халхар мергҗҗ алдршсн күүнд зүүдг цол геген (один из высших санов буддийского духовенства, титул перерожденца); Хөрн дөрвтәдән Дала-ламин Гегән Төвдт бәәх бурхн шаҗна һурвн ах сурһуль: Дрепунг, Сера болн Ганденд — урдаснь шүүвр өгәд, дәкәд сүүлдк шүүврмүдән Лхасад өгәд, ах хурлд орсмн. — Хальмг үнн

гегәрл [гегәрел] 1) өр цәәлһн, герл орлһн рассвет; 2) шилҗ. эрдм-сурһульта, болвсрлта боллһн просвещение; олн-әмтнә гегәрл

гегәрх [гегәрхе] 1) герл орх, герлтх, өр цәәх рассветать; Өдрин дуусн ээврлҗ гегәрәд, асхлад артн улагчрҗ тольрад, алтн нарн мишәҗ сүүрлнә. — Хальмг үнн; 2) эрдм-сурһульта болх, болвсрх просвещаться; гегәрсн күн; орчлң нарар гегәрдг, күн эрдмәр гегәрдг — үлг.

гегәтә 1) герлтә, сарул светлый; гегән герлтә хора; Өдр төгсхдән өөрдҗ йовла, болв өдрин гегәтә цаг одачн бәәһә билә. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. байр-бахмҗта весёлый, радостный; Чини гегәтә мишәлһн чилгр хөв заяна. — Хальмг дуд.

гегәх [гегәхе] өр цәәх, гегән орх, герлтх рассветать, светать; өр гегәх цаг

геглзх [гегелзехе] 1) нәәхлх, зәәлх покачивать (головой); Торһн альчурар наадад, толһаһан геглзүләд суудг. — Җаңһр; 2) цеңнх пронзительно петь; геглзәд дуулх

гедәгшлх [гедәгшилхе] хоталһх, һудылһх выгибать (назад); күзүһән гедәгшлх

гедәлһн [гедәлһен] нурһан хоталһн выгибание спины

гедәх [гедәхе] 1) нурһан хоталһх, яңнах выгибать спину; гедәҗ йовх; Хоолан суңһад, гедәһәд, өөдән хәләһәд, әрә гиҗ муудан орҗ зальгна. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. һанах важничать

гедгр [гедгер] 1) хооран хәләсн быть выпяченным; Соянь ут, нәрхн моһлцг, һазаран гедгр. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. ик саната, деегүр с горделивой, важной походкой

гедргән [гедергән] торһ. 1) ардагшан , хооран назад; обратно; гедргән харх, гедргән татх; Бийнь гедргән нуһрдг захта, петлицтә гимнастёркта, болн ээм деерән ах сержантын погонта. — Илюмжинов Н.; 2) хәрү обратно; гедргән дуудҗ авх

гедргшлх [гедергшилхе] хооран гедәх откидываться назад

гедс [гедес] хооран, гедргән назад; нег ишкм гедс гих; хот гихлә үкс, мал гихлә гедс — үлг.

геевр [геевер] геегдл, геелт потеря; урһциг геевр угаһар ахулҗ авх; Ик-бичкнәсн күчр түрү-зүдү үзҗ, нам һашута гееврлә чигн харһҗ йовсмн. — Җимбин А.

геедрлһн [геедерлһен] уга боллһн пропажа; геедрлһн олдв

геедрх [геедерхе] 1) төөрх потеряться, заплутать; ө-шуһу модн дотр геедрх; 2) шилҗ. уга болх терять из виду; Ай, эңкр Аюш минь, альд геедрәд йовлачи? — Илюмжинов Н.

геелһн [геелһен] геегдл, геелт потеря, утеря чего-л.; малан геелһн

геелт [геелте] геегдл потеря, ущерб, урон, убыток; геелтд унх

геех [геехе] 1) санамср угаһар юман алдх терять, утрачивать; мөңгән геех, түлкүрән геех, малан геех; 2) үрәх тратить (время); өңгәр цаган геех; 3) төөрх сбиваться с пути, терять дорогу; хаалһан геех; 4) шилҗ. уга болх, хаһцх лишаться чего-л.; ухан-седклән геех, толһаһан геех, күндән геех; зууһач ноха шүдән геедг, зуһу күн күндән геедг — үлг.; ◊ ясан геех үкх, өңгрх умереть, погибнуть

гейүр саначрлһн, үрүдлһн, һундлһн уныние, печаль; Байр, гейүр дегц баглрҗ, мини чееҗд дүүрв. — Көглтин Д.

гейүрлһн [гейүрелһен] үрүдлһн, һундлһн, седкләрн зовлһн уныние, тоска, печаль

гейүрлһтә [гейүрелһетә] үрүдлһтә, үрүдсн унылый; гейүрлһтә дун

гейүрлт [гейүрелте] гейүр хәлә

гейүрх [гейүрхе] саначрхх, үрүдх, һундх, седкләрн зовх унывать, быть подавленным горем, тосковать; Баава, намаг тер көвүн эс ирснд гейүрчәнә гиҗ медҗәнч? — Балакан Ал. Төрскн теегән санҗ гейүрәд... — Нуура В.

гекс [гекес] зоол. элә шовун коршун

гекх [гекхе] толһаһан дорагшан гудс гих, зөв гисн докъя өгх слегка наклониться, кивнуть (в знак приветствия, согласия); Түүгинь туула медчкәд, тагчгар толһа гекв. — Дорҗин Б.

гелдглзх [гелдегелзехе] җаавадх, җивсәдх кокетничать, быть кокетливым; Хойр халхнь улан, хо цаһан, халуч харта мөрн кевтә, хормаһасн усхад, хойр талан толһаһан зааляд гелдглзәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.

гелдрх [гелдерхе] арһулхнар алхад йовх брести, тихо идти; идти без принуждения, понукания; бурнтгаснь авхла, темән гелдрәд бәәв

гелң [гелең] бурхн шаҗна самнртн гелюнг, буддийский монах (принявший все 253 обета); хар болсн гелңгәс зааль — цецн үг; Гендн гелң гесән ээҗ — тәәлвр. (хәәсн); Авһнь гелң бәәсмн, тегәд ач көвүндән өвкнриннь уул авъясар чик сурһмҗ өгсмн. — Хальмг үнн; ◊ гелңгәсн гедр хәрсн бурхн шаҗна үүләс бууһад, хар күн болсн гелң гелюнг, перешедший на положение мирянина

гем I өвчн, шалтг, гем-шалтг, хуучн болезнь; зүркнә гем, хальдврта гем; Э-э, цуһар гем-шалтг уга бәәнәвидн. — Теегин герл; Гем-шалтг уга, амулң менд бәәтн, сүзгтн батрҗ, әрүн седклин керг-үүләрн олн-әмтнд ач-тусан күргҗ, сән-сәәхн бәәх болтн! — Хальмг үнн

гем II буру вина, провинность, проступок; гем һарһх, гемтә күн гемән эврән медүлдг — цецн үг; Җил үлү хормаһасчн бәрчкәд дахад йовсн мини гем. — Эрнҗәнә К.; ◊ гемән цусарн уһах татсн үүлән әмәрн даах искупить вину кровью; А, одак взводасн тасрад үлддг лейтенантый? Күн гемән цусарн уһадмн. — Бадмин А.

гемго 1) әрүл, эрүл-дорул, әрүл менд здоровый; 2) буру уга, буру биш невинный, безвредный; ямаран чигн гем уга; 3) төр уга ничего, пусть; гемго, ирг; Хүрмд адһҗ йовхла гемго, кергәр адһҗ йовхла төргө. — Илюмжинов Н.

гемнгч [гемнегчи] зарһ-з. гемнҗәх күн, гемшәгч обвинитель, обвиняю-щий; орн-нутгин гемнгч

гемнх [гемнехе] I гемтх, шалтглх, өвдх болеть; получать повреждение, увечье; ханядн томуһар гемнх, ясндан гемнх

гемнх [гемнехе] II зарһ-з. гемшәх, бурушах обвинять, осуждать; гемнх керг, худл келснднь гемнх; һәргтәнь гемнх, ухатань тоолх — цецн үг

гемтә I шалтгта, өвчтә, эвго, таасго больной, болезненный; гемтә күн, гемтә өңг; Сәәхнә әмтнд соңсхад, гертән гемтә бәәнә гиһәд келчкләв. — Тачин А.; Эн хамгиг медәд, тер гемтә көвүндм нег шөл уух хө өгтн.— Сян-Белгин Х.

гемтә II зарһ-з. гем кесн, буру һарһсн виновный, преступный; Бәрәнд бәәҗәһәд, эс үксндән эн гемтә болхий? — Илюмжинов Н.

гемтәх [гемтәхе] гемтүлх, гемтхднь күргх доводить до болезни

гемтх [гемтхе] гем авх, шалтглх заболевать, получать увечье, поврежде-ние; Сиврин тууврт күндәр гемтәд, тер өңгрлә. — Хальмг үнн

гемүркх [гемүркехе] сана зовх испытывать душевное беспокойство; терүнә тускар бичә гемүркәд бәәтн

гемшәх [гемшәхе] зарһ-з. землх, бурушах обвинить, винить; Тегәд, дарани съезд кеһәд, терүн деер Сталинә эркшиллһ бурушаҗ, аштнь үксн олн әмтсин көтләчиг гемшәх болҗ шиидв. — Илюмжинов Н.; Тедн тиим үүлән эдлх зөвтә улс билә. Тер халхар бас чигн таниг гемшәх үүдн уга. — Дорҗин Б.

гемшл [гемшил] гемән әрлһн, бийән бурушалһн раскаяние, покаяние

генәртә 1) хармч, хатуч скупой; тер йир генәртә күн; Урдк генәртә Ноонинәс эн эзнь хот-хооларн, хувцарн әрвҗ уга арһта, болв Бата басл үзхин мууһинь үзнә. — Эрнҗәнә К.; 2) зовлңта мученический, мучительный; генәртә үкл

генәртх [генәртехе] хармнх, хатучрхх быть скупым, скупиться

гендн [генден] зальвн, тенүл (зәрм эр мал адусна шог нерн) бродячий (название некоторых животных-самцов); гендн ноха, гендн барс

гендх [гендехе] гендн йовдл һарһх вести себя наивно, совершать оплош-ность

генлһн [генелһен] энрлһн страдание, мучение; душевная боль; өвдкүр ик болад генлһн

генн [генен] мек-тах уга наивный, легковерный; бесхитростный, довер-чивый; генн толһаг һундл икәр эзлдг — цецн үг; Йо, хәәмнь, Бата мини, намаг ода чигн бичкн, генн, юм меддго күүнд тоолҗаснчн энв! — Эрнҗәнә К.

генрх [генерхе] зовх, энрх, генх страдать; Таня зуг уульҗ чадхш, түүнә генрсн чирәг бүркҗ, үклин цәәвр дүрсн эзлҗ... Үнәр кеҗәхмч, аль худлар иигҗәхмч? — болад Бальҗрин эк генәд-энрәд бәәв. — Дорҗин Б.

генсн [генсен] зовсн, энрсн, генәд-гессн мученический, страдальческий; генсн өңг

генткн [генткен] гент, гев гент неожиданно; внезапно; вдруг; генткн сурх, генткн үүлн хурад, хур экләд орв

ген уга тоолвр уга бесшабашный; ген уга күүнд геелт уга болдмн — үлг.

генүлх [генүлхе] зовах, зовлң эдлүлх мучить, пытать

генх [генехе] зовх, энрх, генәд-гесх страдать, мучиться; шавин зовлң ик болад генх; Эцк эк хойрнь олн үрдтәһән кесг генәд-гесәд йоввчн, деглә герәсн хаһцҗ чадсн уга. — Сян-Белгин X.

гер 1) күүнә бәәдг бәәрн, гер-бәәрн юрта; дом, здание; изба; ишкә гер, модн гер, шавр гер, чолун гер; 2) өрк-бүл хамг өлг-эдтәһән дом, семейство со всем имуществом; Гер-бүл салад, салврад бәәснәс му юмн уга. — Балакан А.; герин эзн, герин күн; Манҗин герин күн йирин бийнь медәд, цә чанхар белдв. — Дорҗин Б.; 3) герин эдл-аху болн мал всё хозяйство и скот; Эн дун мел туслң энүнә тускар, өөрхн улсасн, эк-эцкин гер-малас удлго эн салхин тускар һарһгдсн мет болв. — Илюмжинов Н.; 4) үүр гнездо, улей; зөгин гер, шовуна гер; 5) юм тәвҗ хадһлдг гер футляр, ножны; кобура; утхин гер, козлдурин гер, селмин гер; 6) шишлң юмна төлә белдсн гер какое-л. заведение; амрлһна гер, төрлһнә гер; ◊ гер-мал болх өрк-бүл өндәлһх жениться, обзавестись хозяйством; гер шүдн өмнк, хаздг шүдн передние зубы

герәслх [герәслехе] күн үкхиннь өмн бичҗ, эс гиҗ келҗ үлдәдг заквр завещать; Халта, догшн тууҗан хальмгуд мөңк цагт хадһлҗ, үйин үйнртән герәслҗ йовх. — Илюмжинов Н.

герәсн [герәсен] күн үкхиннь өмн герәслҗ келсн үг, бичҗ үлдәсн бичг завещание; герәс үлдәх; хууч. ах үкхлә, бергн герәсн — үлг.; Хальмгт өвкнрин заясн әрүн үндстә зокал бәәнә: өнчрәд үлдсн күүкдт, һанцаран үлдсн арһ уга көгшдт цуг хотн-хошарн дөң-нөкд болх зөвтә гисн герәсн. — Илюмжинов Н.

гергн [герген] залута күүкд күн, герин күн; баавһа жена, супруга; гергнә бүшмүд, герг авх; сән гергн герин чимг, му гергн герин зутаһул — цецн үг

гергнго [гергенго] гер авад уга, гер-бүл уга холостой, неженатый

герго бәәх гер уга күн бездомный; Ода бийнь кесгнь бәәдг гер уга болад, зовлң эдлҗәнә. — Хальмг үнн

гергтә [гергетә] герг авсн, баавһата, гер-бүлтә имеющий жену, женатый; Көдлмш кеҗ чаддг гергтә болхч гиһәд, байртаһар цаарандан келҗәнә, мал-герән һардх, ахулх, Балыковин нертә ачнр нанд олар һарһҗ өгх, тегәд мини тохм эн делкә деер тасрхмн биш! — Илюмжинов Н.

гердх [гердехе] ширтәд хәләх, харвх смотреть пристально; Теңгр харҗ, теңгс хәләҗ, темдгтә бара гердләв. — Дорҗин Б.

герл [герел] нарн, сарас болн һалас, нань чигн юмнас цацрҗ һардг толян, гегән свет, освещение; луч; нарна герл, сарин герл, һалын герл; герл һарх, герл унтрх; эрвәкә герләр бара татдг

герлтә [герелтә] герл туссн, герл-гегәтә светлый, освещённый; герлтә һазр; ◊ гегән-герлтә иргч цаг байрта сән-сәәхн цаг светлое будущее

герлтәх [герелтәхе] герл орулх, герлтүлх; герл өгх освещать, давать свет

герлтх [герелтехе] герл һарх, гегәртх быть освещённым; светиться; теңгрт одд герлтҗәнә; Харңһу сөөһин бийднь машина хойр һал нүднь хаалһд тусад, өмн зөвәр герлтәд йовна. — Сян-Белгин X.

герлх [герелхе] өөрлх, өөртх нарывать; шарх герлҗәнә; Балтг бө нег асхн ирәд, хавдринь хәләһәд, герләд бәәсинь үзчкәд, алсн хөөнә шиирин нимгн арс керчҗ авад, үүрмг давс тәвәд, имрҗ-имрҗ, хавдрт нааһад боочкв. — Эрнҗәнә К.

гертә 1) гертә-бүлтә, гертә-малта имеющий дом, семейный; Ууһн көвүнь гертә-малта залу болв, күүкән күүнд өгв, бас нег өрк-бүл.— Сян-Белгин X; 2) ховдт бәәх юмн находящийся в футляре, в ножнах, кобуре; гертә хустг, булһар гертә пистул

гертән эврәннь герт дома (у себя); гиичд бәәсн сән, болв гертән бәәсн деер — үлг.; бор гертән богд, хар гертән хан — үлг.

герткс [герткес] герин улс, гер-бүл домашние, домочадцы (семья); мини герткс

герч [герчи] 1) эврән бийәрн үзсн юм герчлҗ медүлҗәх күн свидетель; зарһд герч болх; 2) герчлҗәх бичг свидетельство, подтверждение; герч бичг, герч бәрмт

герчллһн [герчиллһен] герчлт, герчин цәәлһвр свидетельство; подтверж-дение

герчлх [герчилхе] 1) герч болх быть свидетелем; 2) герчин цәәлһвр кеҗ батлх подтверждать показания

гесвч [гесевчи] гес дөңнҗ бәрдг өргн бүс бандаж

геслх [геселхе] малын нәрн геснд махна тоот чикх набивать тонкую кишку; мөрнә татур хавс геслх

гесн [тесен] 1) хот шиңгәдг эрктн живот; брюхо; гесн цадх, гесн өлсх, гесн өвдх, гесн хорҗңнх, гесн дүүрх, өлн геснд; цадхлң гесн ямаран чигн зовлң меддго — цецн үг; Цевр аһар кииләд амрчах әмтн агчмин зуур элк, бөөр, гесн, гүзән-дотрин, нань чигн махиг эдлв, шоглсн наадн-инәдн хоорнд мана геснд тернь зөвтә орман олв. — Хальмг үнн; 2) гесн дотрк махмуд внутренности, кишки, потроха; гесн-гүзән, бүдүн гесн, нәрн гесн, өлн гесн, геснә ханчр; ◊ гесндән гер шүдтә мектә, зуһу нуувч саната күн хитёр да лукав, себе на уме; гесән татх хотан баһрулх, хот баһар идх умерить аппетит; гесән теҗәх бийән эврән асрх прокормить себя, обеспечить себя

гестә 1) күнд, саата беременная; гестә күүкд күн; 2) әрвңтә, тарһн, ик гестә пузатый, толстопузый, толстобрюхий, с большим животом

гестх [гестехе] 1) саатх, күндрх (күүкд күн) забеременеть; 2) хууч. мөрән адһулад, хәврһәрнь дәвх ударять по бокам (коня); Нә уга нәәмн миңһ гестәд оркв, ду уга долан миңһ һуйдад оркв. — Җаңһр

гесх [гесхе] зовх, генәд гесх мучиться, страдать; өвдкүр ик болад гесч зовх

гетәч [гетәчи] 1) тасрхан уга гетәд, аҗглҗ бәәх күн неотступно следящий, наблюдающий; соглядатай; 2) медгдл уга, арһул өөрддг умело подкрадывающийся (напр. об охотнике); 3) гетүлч шпик, детектив

гетвр [гетвер] гетлһнә һазр, гетдг һазр засада; гетвр тәвх, гетврт бәргдх

гетлгч [гетелгчи] әм аврач спаситель, избавитель; спасительный; Өдгә цагт олн дунд эмчнр цәәлһврин көдлмш давулҗ, олн зүсн гемәс гетлгч керг-үүлдвр бүрдәҗәхнь бас ик чинртә төр болҗана. — Хальмг үнн

гетлх [гетелхе] ямр нег аюл, әәмшгзс хаһцх, тотхур давад һарх избавляться, освобождаться; үкләс гетлх, шаҗ. арвн хар нүүләс гетлх; Му үүлтә мухлаһасн гетләд һарчахднь: Зовлң үзҗ, нурһндан эс үүрсн күн, күүнә җирһл-бәәдл сәәнәр меддмн биш, — гиҗ Цаһан Богзгад өшрәд, Батад келсн үг төрүц мартгдхш. — Эрнҗәнә К.

гетүл гетлһн слежка; тайное следование (наблюдение)

гетүлч [гетүлчи] гетәч шпион; шпионаж

гетх [гетхе] 1) тасрхан уга аҗглх подсматривать, следить; алдл уга гетх; 2) юм бәрхәр гетәд йовх подстерегать, подкарауливать; высматривать, выслеживать; гетәд суух, гетәд өөрдх; Хая-хая ик хар шовуд халунд ээврлсн зурмд гетәд, харвад нислдснь үзгднә. — Эрнҗәнә К.

гецл [гецел] шаҗ. хуврг, манҗин дарук цол гецүл, монах-послушник (принявший первые 36 обетов)

гешүн ямр нег бүрдәцт, эс гиҗ олна ниицәнд суңһгдсн күн член какой-л. организации; Хальмг бичәчнрин Ниицәнә гешүн

гив чигн [гив чиген] грам. хәрүд үлмә зәңгин холва уступ, союз; Шуңһрцгахна әңгин Үмкән Нимә өвгн тер цүүгәнлә Каакнахна кениг үнәр толһадсн келлә, гив чигн эн бийнь бас хәрүһинь Каакнахнас авсн санҗ. — Дорҗин Б.

гивлүр күүкд улс чирәһән халхлдг бүркә сернҗл вуаль

гиҗ [гиҗи] грам. немлт үлмә зәңгин холва союз, употр. для связи придат. доп.; хург төгсв гиҗ, ахлач зарлв

гиҗг [гиҗиг] 1) анат. шил күзүн затылок; махлаһан гиҗгән дарулҗ өмсх, гиҗг гиҗгән дарад зогсх; гиҗгнь гилгр, геснь цурдһр — тәәлвр. (эркә хурһн); Богзг хойр һаран гиҗг доран авад, туурһин зах хәләһәд, тагчг гедргән кевтв. — Эрнҗәнә К.; 2) хууч. тевг (күүкнә) коса (у девушек); гиҗгтә күүкн мордх наста күүкн; гиҗгтә күүкн герин залмҗ 3) хууч. залу күүнә тевг коса (у мужчин); Гиҗгән гүрх, алд хар гиҗг. — Җаңһр

гиҗгвч [гиҗгевчи] 1) киитнәс күзү хальчлдг махлан шилвч назатыльник (к зимней шапке для защиты затылка и шеи от холода), 2) мөрнә гиҗг деегүр зүүдг хазарин нәрхн сур тонкий ремень у узды (через затылок головы лошади)

гиҗгдх [гиҗигдехе] 1) гиҗгәрнь цокх ударить по затылку; 2) хууч. гиҗг үснәснь бәрҗ татх тянуть за косу, схватить за косы

гиҗгчлх [гиҗигчилхе] хазарин нәрхн суриг гиҗг деегүр боох завязывать, привязывать затылочный ремень; Һалв алтн гиҗгинь гиҗгчлв. — Җаңһр

гиигдх [гиигдехе] дегд гиигн болх быть слишком лёгким

гииглх [гиигелхе] гиигн болһх облегчать; аца гииглх, Төмрәр кесн машид күмн-улсин көдлмшиг күнд болдгаснь гиигләд, кишг өсклһиг кесг холван элвҗәнә. — Сян-Белгин X.

гиигн [гииген] 1) амр, күнд биш лёгкий, нетяжёлый; гиигн цогц, гиигн көдлмш; Тер учрар тегәд бичкн гиигн цогцта бөк аврһ ик барата бөклә харһад чигн бәәдг бәәҗ. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. гөңгн лёгкий, простой, несложный; гиигн шав, гиигн эсв; 3) шилҗ хоома, шальг легкомысленный; гиигн ухан-седклтә күн, ◊ күндән гиигнәс өгх (сольх) болх-болшго йовдл һарһад, тоомсран геех ронять своё достоинство, терять авторитет

гиигнәр амрар легко; гиигнәр гүүх, энүг гиигнәр күцәҗ болшго; Василь медәтә наста болвчн, гиигнәр, баһ наста күн кевтә, тергн деер һәрәдҗ һарад, һаран дайлҗ, мендән илгәв. — Илюмжинов Н.

гиигрлт [гиигрелте] гөңгллһн облегчение, льгота; алвна гиигрлт

гиигрх [гиигерхе] 1) гиигн болх облегчаться, становиться лёгким; Җолачин келсн иим олн үгин хөөн Намҗун седкл невчк гиигрәд бәәв, тегәд эн сергәд, толһаһан өндәлһәд, эргндән харвҗ хәләв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. төрх, һарһх рожать; ◊ гиигрдг һазр һарч ирдг һазр уборная, туалет

гиигхн [гиигхен] йир гиигн лёгонький, совсем лёгкий

гиинх [гиинхе] 1) шугшх, уульңнх визжать, скулить ноха гиинҗәнә, 2) арһул айслулҗ дуулх напевать тихим голосом; Иигҗ үгцәд, цуһар иләр чигн, далдар чигн гиинҗ дууллдад, тус-тустан айс хәәлдв. — Дорҗин Б.

гиих [гиихе] ордган уурх (хур, цасн) переставать, проходить (о дожде, снеге); Өрүнднь хур гииһәд, һазр акад бәәҗ. — Эрнҗәнә К.

гиич әәл хәәҗ ирсн күн, әәлч гость; гиичд одх; ирсн гиич хәрдг, орсн боран гиидг — үлг.; Үдин хөөн күндтә гиичнр Хальмг Таңһчин Элст хотл балһснла таньлдв. — Хальмг үнн; ◊ гиич ирх сарин юмн ирх появление менструации

гиичлүр гиичин гер, гиичнр ирҗ буудг гер гостиница

гиичлх [гиичилхе] 1) әәл хәәх, гиичлҗ одх ходить, ездить в гости, гостить; эврә хальмгудтан гиичлҗ ирсн шүлгч Көглтин Дава «Үннәсн цөкрсн угав» гидг туурсн шүлгән умшсна хөөн, Улан Барбаевна «Нүүдлә» гидг дууһан энүнә сурлһар дуулҗ өгв. — Илюмжинов Н.; 2) гиичиг тоох угощать гостя

гилән цеер. цаһан, цегән белый; светлый

гилв-далв гих герл һарад гилвкәд бәәх сверкать, блестеть; Теңгрт одд мел нааран өөрдәд күрч ирсн кевтә, гилв-далв гиһәд бәәнә. — Калян С.

гилвлзлһн [гилвелзелһен] герл һарад гилвклһн блеск, сияние; һал цәклһнә гилвлзлһн

гилвкх [гилвкехе] герл һарх, гилв-далв гих мерцать, сиять, ярко светиться; нарн гилвкәд мандлхин кемд; Цегән Днеприн усн цальгрҗ көвәһән цокна, цеңкр сөөһин одд, цогмуд мет, гилвкнә. — Көглтин Д.

гилвлзх [гилвелзехе] герлтх, цәс-цус гих сверкать, блестеть; харңһу сөөд одд гилвлзнә; Хаш цаһан шүднчнь герл һартл гилвлзнә. — Дорҗин Б.

гилвсн [гилвесен] хачрсн чешуя; заһсна гилвсн

гилвстә [гилвестә] хачрста чешуйчатый; җивртән гилвстә хорха-хотн

гилгр [гилгер] 1) гилвксн, гилвкдг блестящий; гилгр цаасн, гилгр хар усн; Эн Эрднь ма хойрин толһа өвдхн уга гиҗ, Буля керлдҗ келәд, хойр ик гилгр нүдәрн Эрднь тал хәләв. — Эрнҗәнә К.; 2) хальтрата гладкий, скользкий (о поверхности чего-л.); гилгр мөсн, гилгр чолун

гилҗһр [гилҗиһер] матьхр кривой, искривлённый; гилҗһр күзүтә, гилгр нуурин көвәд гилҗһр бурһсн урһҗ — тәәлвр. (сурмсг)

гилҗих [гилҗихе] 1) матих, хаҗих кривиться, коситься; 2) һудых (толһа-һан) склоняться набок (напр. о голове)

гилих [гилихе] 1) гилвкх поблёскивать, издавать блеск; Эмгн уутьхн хойр нүдәрн үлү үзм; гилиһәд, цаарандан келҗәнә. — Илюмжинов Н.; 2) тоших лосниться; көлснд гилиһәд бәәсн чирә

гилң [гилең] I: гилң-гилң гиһәд хәләх толһаһан һудылһәд хәләх смотреть, переводя взгляд; Бата арһул босад, әәҗәх кевтәһәр гилң-гилң гиһәд, Муузра тал нег хәләһәд, Цаһан тал нег хәләһәд, ор түшәд зогсв. — Эрнҗәнә К.

гилң [гилең] II: гилң уга эццн тощий, худой; гилң уга махн

гилңгүр [гилеңгүр] мин. гилгр өңгтә чолун слюда

гилс [гилес]: гилс-гилс гиҗ хәләх ичсн, эмәсн болад дорагшан хәләх смотреть, потупя глаза (напр. от стыда)

гилтә шаху почти; өдр болһн гилтә, икнкнь гилтә

гиндн [гинден] хууч. казамт, түүрм каземат, тюрьма

гинҗ [гинҗи] 1) цев цепи, оковы; сән ноха уята, сән залу гинҗтә — цецн үг; 2) тууҗ. төмр чөдр кандалы; һарин чөдр, көлин чөдр; 3) суулһин гинҗ дужка ведра

гинҗлх [гинҗилхе] цевлх, чөдрлх заковывать в цепи, заковывать в кандалы; сажать на цепь; гинҗәр гинҗлх

гинҗтә [гинҗитә] 1) цевтә, чөдртә в цепях, в кандалах; 2) гинҗтә суулһ ведро с дужкой

гиңнх [гиңнехе] 1) нег янзин нәрн ду һарх издавать монотонный звук; 2) үрүдсн нег янзар айслулҗ дуулх, умшх читать что-л. нараспев, монотонно и уныло напевать

гиңшх [гиңшихе] 1) һаңньх скулить, визжать (о собаке), ноха киитн болад гиңшчәнә; 2) шилҗ. эрәд-сурад амр эс өгх докүч ать просьбой, ныть; Чи оньдин сурһуль сурнав гиһәд гиңшәд йовдг билч. — Эрнҗәнә К.

гирлг [гирлег] хөөг ардк көләснь бәрдг дегәтә нәрхн ут модн ярлыга (для ловли овец за заднюю ногу), хөөг гирлгәр бәрх; Хоюрн ут-ут гирлгән ээмдсн, барун ташадан неҗәд шилтә; бүтңгү дүртә шалдрң эм дүүҗлсн, зервк харһҗ, адһмта мендлв. — Сян-Белгин X; ◊ гирлгән бәрәд үлдх хоосн, мал уга үлдх остаться без скота, обеднеть

гирнәх [гирнәхе] 1) һурних, атых, атхр болх быть хмурым, мрачным; 2) шилҗ. дурн угаһар юм кех делать что-л. без желания

гирнһр [гирнеһер] 1) һурнисн, атхр бәәдлтә хмурый, мрачный; 2) шилҗ. залхуһар, дурн угаһар неохотно, лениво

гисн [гисен] 1) грам. цәәлһлт үлмә зәңгин холва союз, связывает придат. определительное, Батаһас бичг ирҗ гисн зәңг Муузран хар гериг сарулдхад, байрар дүүргәд, ик соньн юмн болҗ шуугулв. — Эрнҗәнә К.; 2) юмна чинр заасн үгиг дахсн үг послелог при определит, словах; өндр гисн гер, сәәхн гисн күүкн

гишкүр 1) хая шат лестница; 2) кердг ступенька

гишң мет, әдл подобно, всё равно как; нуһсна тавгнь оңһцин хәәвлә әдл гишң болдг — цецн үг

говр [говыр] хууч. губернин толһач губернатор

гоога торһ. көкән көкдг күүкд, бәәбә, нилх грудной ребёнок, сосунок

гоорк [гооркы] торһ. насва альчур, хамран арчдг альчур, хууч. наачар (ламд) носовой платок

горид дөрв. толһа диинрүлдг утана үнр угар; герт горидин үнр һарад бәәнә

горидлх [гориделхе] утанд диинрх угорать; бидн сөөнәһә горидлҗвидн

горчс [горчис] кич, хотын амт ясдг тоот горчица (специя)

гөвә толһа, довң, довун бугор, холмик

гөвәтә толһа, довңта, довута; өөдм һазр бугристый, холмистый

гөвәх [гөвәхе] усн орх, деврх вздуваться (о реке во время проливных дождей); хур икәр орсн деерәс, һол гөвәһәд бәәҗ

гөвдһр [гөвдеһер] өндр һазр возвышенный (о местности)

гөвдрүн [гөвдерүн] бусрг прыщик, пупырышек; Күүкнә күзүнднь өлгәтә нәрхн цаһан мөңгн шүлзә, өрч деерк хойр гөвдрүн хоорндаһур орад, өвцүнә кемлдг яс дахҗ гилвкнә. — Эрнҗәнә К.

гөлг [гөлег] 1) кичг (нохан, чонын) детёныш, щенок; нохан гөлг, чонын гөлг; 2) бот. модна нәәлзүр, бөөр почка, побег; 3) шилҗ. баахн көвүн молодой паренёк; гөлг көвүн хая

гөлглх [гөлеглхе] 1) кичглх (ноха, чон) щениться; 2) бот. модна нәәлзүр һарх, модна бөөр делгрх распускать почки, пускать побеги

гөлих [гөлихе] 1) менрх обомлеть, оцепенеть; 2) ширтҗ хәләх уставиться; чи яһад нанур гөлиһәд бәәнәч?

гөлм [гөлем] I шүүгүл рыболовная сеть, невод; гөлм тәвх, гөлмәр заһс аңнх; ◊ гөлмдән оралдулҗ авх һартан бәрҗ авх заманить в сети, связать по рукам и ногам; Яһвчн тер һәәтцүдиг яһҗ эс гөлмдән оралдулҗ авч болна!.. Авхв. Ода мөлтрҗ чадхн угат. — Дорҗин Б.

гөлм [гөлем] II аралҗна гөлм паутина

гөлмдх [гөлемдехе] гөлмәр заһс бәрх ловить сетью (рыбу)

гөңгллһн [гөңгеллһен] гөңглт хәлә

гөңглт [гөңгелте] гиигрлт облегчение, льгота; алвна гөңглт

гөңглх [гөңгелхе] гииглх облегчать, делать легче; смягчать, умерять; цааҗллһиг гөңглх

гөңгн [гөңген] 1) гиигн, амр лёгкий, нетяжёлый; гөңгн болх; 2) амр шиңгрдг легко усваиваемый, удобоваримый; гөңгн хот

гөңгрх [гөңгерхе] гиигрх, гиигн болх облегчаться, становиться легче (на душе); Тиигхлә, хөөт төрлдән намас өшә авлһн баһрад чигн бәәх биз, тегәд ода эдлҗәх зовлңгасн би баһ зовлң эдлх зөвтә болад бәәхви гиһәд санад оркхлань, чееҗнь невчк гөңгрәд, зөөмкәрәд одв. — Илюмжинов Н.

гөр I хов, хар гөр; гүҗр подозрение; клевета; гөрлә харһх; Эльза Санджиевна эврә келн-улсла хамдан Сиврүр 1943 җилд туугдад, кесг түрү-зовлң, даҗрлһ үзҗ, халта болн хар гөрәр гемшәсн җилмүдиг чиирг кевәр даасмн. — Хальмг үнн

гөр II иткл, нәәлвр, ицг надежда, чаяние; гөр тасрх; ◊ гөр эмәх ичх, һарһсн үүләсн хавтах чувствовать неудобство; Цаста гөр эмәһәд, эс медсн болад, үсән самлад зогсв. — Эрнҗәнә К.

гөрә хууч. аңнлһн, аңһучллһн охота (на диких животных)

гөрәлх [гөрәлхе] хууч. аңнх, аңһучлх охотиться (на диких животных); Гөрәлх гөрәсн кезә учрхв гиҗ, татлдҗ шүүрлдҗ суудг болна. — Җаңһр

гөрәслх [гөрәслехе] хууч. гөрәлх хәлә

гөрәсн [гөрәсен] сала турута, өвртә теегин аң-адусн антилопа-сайгак, сайгак; гөрәснә өвр; медхд үг кел, мергнд гөрәс шах — үлг.; Сүргәс салсн гөрәсн әәмтхә эс билү. — Җаңһр

гөрәсч [гөрәсчи] хууч. гөрәч, аңһуч зверолов, охотник

гөрәч [гөрәчи] хууч. зерлг аң гөрәс (чон, арат, зерлг һаха, зеерң, яман) аңндг күн, аңһуч охотник (на диких животных)

гөрәчлх [гөрәчилхе] хууч.гөрәлх хәлә

гөрвкү [гөревкү] тегш биш, гөвәтә волнистый; гөрвкү татасн

гөрдх [гөрдехе] 1) бурушах, эс зөвшорх, уга гих не сознаваться, отвергать обвинение, запираться; 2) хая нәәлх, ицх надеяться, ожидать

гөрлгдх [гөрлегдехе] худл хуурмгар харлгдх, гүҗргдх быть подозреваемым, подозреваться; хар гөрәр гөрлгдх

гөрлх [гөрлехе] худл-хуурмгар харлх, гүҗрх ложно подозревать кого-л. в чём-л.

гөткәх [гөткәхе] бәәсн чидлән һарһад зүткх, чирмәх очень стараться; цуг чидлән һарһад гөткәх

гуг: гуг-гуг көглҗрһн шовуна ◊ дуралһна үг звукоподр. ворковать (о голубях); гуг-гуг гих

гү: гү гем хумсна гем ногтоеда (болезнь)

гүвдлһн [гүвделһен] цоклһн избиение, побои; гүвдлһнә сөрв

гүвдлдән [гүвделдән] зодлдан, цоклдан драка, потасовка

гүвдлдәч [гүвделдәчи] зодлдач драчун, забияка

гүвдлдх [гүвделдехе] зодлдх, цоклдх драться; Дуут Җаңһрин өргәг дәкн һурвн долан хонг өгл уга гүвдлдв. — Җаңһр

гүвдүлх [гүвдүлхе] зодулх, цокулх быть избитым

гүвдх [гүвдехе] 1) цокх, хөгх; зодх, нанчх бить, колотить, избивать, наносить побои; гүвдәд алн гих; Күңк цаһан ухань будң болтл гүвдв. — Җаңһр; 2) шилҗ. юм цокх стучать, биться ◊ что-л.; Батан зүркн бульглад, босн ишкләд, хойр талан ээвлхәһән гүвдәд күгдлснь умшчасн шүлгин айсла ниилснь соңсгдв... — Эрнҗәнә К.; Бумб дала хойр эргән гүвдәд дольгалсн бәәдг. — Җаңһр

гүвр [гүвер]: гүвр-гүвр гих арһул шимлдҗ келх бормотать, разговаривать шёпотом; гүвр-шивр гилдх; Гүмбән улан урлан гүвр-гүвр гиҗ сурв. — Җаңһр

гүвүр юм-күмин шора-тоос гүвҗ цеврлдг кергсл то, чем выбивают, выбивалка; өдн гүвүр; килһсн гүвүр

гүвх [гүвхе] саҗх, гөвх, цокҗ һарһх (шора-тоос) выбивать, выколачивать (пыль), трясти; кевс гүвх, хувц-хунран гүвх

гүдү юмна гүргү разгар; көдлмшин гүдү цагла, зуни гүдүлә

гүдх [гүдхе] гүдүдән орх, дөрглх разгораться; түүмр гүдҗәнә

гүҗр [гүҗир] хов, худл, гөр клевета, хула; гүн уснд улм уга, гүҗр үгд үнн уга цецн үг

гүҗрдх [гүҗирдехе] худл кех, ховлх, муутхх клеветать, хулить; сплетни-чать

гүҗрмг [гүҗирмег] чаңһ-чиирг сильный, выносливый; гүҗрмг цогц

гүҗрх [гүҗирхе] күчән, чидлән һарһх натуживаться, напрягаться; гүүхд гүн хурдн, гүҗрхд аҗрһ хурдн — үлг. Сиврт күүкн көвүн хойран өлнә үкләс гетлгхәр тиигхд баахн бер Кази гүҗрәд көдлв. — Хальмг үнн

гүзәлх [гүзәлхе] зам. гүзәнд юм чикх (тос, мах) класть что-л. в рубец (напр. масло), Зуг махиг гүзәлсн цагтан давс тәвхән мартхмн биш. — Эрнҗәнә К.

гүзән анат. 1) кевгч мал адусна идсн юмиг багтадг уут сав рубец, брюшина; хөөнә гүзән, үкрин гүзән; 2) гесн, әрмг живот, брюшко; гесн гүзән

гүлгн [гүлген] эмн. н. нәрн гем, ү өвчн рак; хоолын гүлгн

гүлд: гүлд-гүлд хош. зоһдхин, зальгхин ә дуралһсн айлг үг звукоподр. глотанию; гүлд-гүлд гиһәд зоһдх, гүлд-гүлд гиһәд зальгх

гүлдих [гүлдихе] матих выгибать шею; хулһ зальгсн моһа кевтә гүлдих

гүлмн [гүлмен] гөлм паутина; герин булңд гүлмн хурҗ

гүн I 1) хәр биш, көл өгдго глубокий; гүн һол; гүн уснд ботьхаг уга — цецн үг; 2) шилҗ. гүн ухан, гүн санан глубокомыслие; глубокомысленный; гүн санан, гүн ухата заавр

гүн II һурвн наста эм мөрн, бәәсн кобылица; гү саах, гүүнә чигән; Юн гидг гүүнәс һарсн мөрн иим сәәхн болдв? — Җаңһр; ◊ гү тәвх кем гүүдән сүл сааһад, унһтаһинь кеерәгшән һарһдг кем (тавн цагин чигт) время пускать в поле подоенных кобылиц (около пяти часов дня); Нарн гү тәвх чигтәд Манҗ күрәд ирв — Басңга Б.; Гү тәвхин чигт ик хар толһа үзгдҗ йовдг болна. — Нармин М.

гүнз [гүнзе] шаҗ. хуврг самнртын зог, идән трапеза (духовных лиц)

гүңгр [гүңгер]: гүңгр-гүңгр хош. арһул күүндсн ә дуралһна үг звукоподр. тихому разговору; гүңгр-гүңгр гих

гүңнх [гүңнехе] 1) зиигх, дүүгх (түргн, кедһн) жужжать (напр. о шмеле); 2) һуңньх бормотать себе под нос, гнусавить; гүңнҗ келх

гүр I ноосн өлг-эдт, урһмлд хор күргдг хорха-шавҗ моль; гүр идсн кевс

гүр II малтмл, күдр руда; зесин гүр, төмрин гүр, гүр һарһҗ авх, гүр олҗ авсн һазр гүрә судцн вена; гүрән цусн

гүрвлг [гүрвелег] зоол. утвцр сүүлтә, нәрхн ут бийтә, өврлг хальста амтн ящерица; шар гүрвлг кевтә шилвлзәд одв — цецн үг

гүрвлдә [гүрвелдә] гүрвлг хәлә

гүрвлзх [гүрвелзхе] 1) мөлкәд йовх (гүрвлг, моһа) пресмыкаться (напр. о змее); 2) намхн ишкдләр көндрәд йовх двигаться плавно; гүрвлзҗ ишкх

гүргү гүдү в разгар чего-л; көдлмш гүргүдән орв

гүрм [гүрем] I шаҗ. бурхн шаҗна заң-үүл молебен (об избавлении от кого-чего-л.); гүрм кех; Догшн номар гүрмән кегүлдг гинә. — Җаңһр; Гүрм кеһәд дуусхла, Дамб босад, һурв мөргәд, зурхачин өмн бәәсн дееҗин ширә деер һучн арслңга цаасн мөңг тәвәд келв: «Ода седкләрн бәәсән өрглһтә».— Сян-Белгин X.

гүрм [гүрем] II 1) зеткр, му йовдл беда, подвох; гүрмлә харһх; 2) зовлң муки, страдание; гүрм үзхм страдать, мучиться; ◊ гүрминь үзүлх күүнә мууднь күрх, зовах подвергать кого-л. мучениям

гүрмр [гүрмер] гүрсн плетёный, заплетённый; гүрмр маля, гүрмр күкл; гүн худгт гүрмр маля — тәәлвр. (мөрнә кит); Байрин өдрлә эндр көдлҗәх улс үүрмүдиннь санл тевчәд, бумбд гүрмр цецгүд тәвв. — Хальмг үнн

гүрмч [гүремчи] шаҗ. гүрм залдг лам лама служитель молебна

гүртмәр ик-ик хүвәр, эс гиҗ бүклднь продавать, торговать оптом, большими партиями; Кимд боднцг, мәңгрс болн нань чигн тәрә-темс авхин төлә зәрм хулд кеһәчнр гүртмәр хулд кедг базрур йовцхана. — Хальмг үнн

гүртмднь [гүртемдень] юмиг ик-ик хүвәр, эс гиҗ бүклднь хулдх, гүүлгх торговать оптом; гүртмднь хулдх, гүүлгә гүртмднь кех

гүрх [гүрхе] нәрхн ут юмиг (ус, сур) гүрәд сольвлдулх плести, сплетать, заплетать (напр. косу); үсән гүрх; Ут атлс хар үсән һурвадар гүрәд, нурһн деерән хайчксн өндр нурһта күүкн һарч ирәд... Тедн маля, эс гиҗ шилвр гүрх тасм өөчүрлҗ кесн цагтнь, би суринь бәрҗ, татч өгдг биләв. — Эрнҗәнә К.

гүүһәч [гүүһәчи] хурдар гүүдг мөрн, гүүдг күн бегунец; бегун; гүүһәч мөрн

гүүдл [гүүдел] гүүлт, хатрл бег; мөрнә гүүдл

гүүдлтә [гүүделтә] хурдн резвый, быстрый; гүүдлтә мөрн; Тошхр хаалһар ЗИЛ 120 гидг тамһта машин ууцдан һурвн тонн терг чирсн, нурһндан дөрвн тонн аца ачсн зөвәр хурдн гүүдлтә йовна. — Сян-Белгин X.

гүүдүлх [гүүдүлхе] гүн болһх, гүүнрүлх углублять

гүүдх [гүүдхе] гүн болх углубляться, стать глубоким

гүүлгән хулд-гүүлгән продажа; торговля; эд-таврин гүүлгән, гүүлгәнә үн, Мана таңһчин делгрүллһнд хулд-гүүлгән ик тусан күргҗәхинь темдглх кергтә. — Хальмг үнн

гүүлгәч хулд-гүүлгә кедг күн, хулдач продавец, торговец; гүүлгән нәәмн көлтә, гүүлгәч хойр көлтә — үлг.

гүүлгх [гүүлгехе] юм хулдх, хулд-гүүлгә кех продавать, торговать; мах гүүлгх, эд-тавр гүүлгх

гүүлһн [гүүлһен] гүүлт, гүүдл бег, пробег; миңһн метрт гүүлһн

гүүлдән 1) гүүлһн бег; мөрдин гүүлдән 2) шилҗ. нааран-цааран гүүлдлһн, үүмлдән беготня, суета

гүүнәр ик гүүнд болһҗ глубоко; гүүнәр худг малтх, гүүнәр саналдх

гүүнрүлх [гүүнрүлхе] гүүдүлх, гүн болһх углублять, делать более глубоким; нүкиг гүүнрүлҗ малтх, медрлән гүүнрүлх

гүүнрх [гүүнрехе] гүүдх, гүн болх углубляться, становиться глубже

гүүх [гүүхе] ик хурдар йовх, хурдлх, хатрх бежать, бегать; зулҗ гүүх, гүүҗ ирх, ардан хәләлго гүүх, хәләсн талан гүүх; көл уга гүүдг, җивр уга нисдг — тәәлвр. (үүлн); Иим халунд гүүх биш, серүн герәс һазаран һарх дурн күрхш. — Хальмг үнн, Чи бичкн, көл нүцкәр теегәр гүүһәд, моһлцг бичкн һарарн өкәр инәдтәһәр цецгүд таслдг биләч. — Яшкулов В.; ◊ нүдн нүр уга гүүх юм үзлго, хәләлго гүүх бежать сломя голову

гүүхәрн [гүүхәрен] үкм хурдарн, бәәсн чидлән һарһад гүүх бегом, во весь дух; Мөрн номһнар хуурхслчкад, толһаһан суңһҗ авад, гүүхәрн шүрүтәһәр хатрад һарв. — Илюмжинов Н.

гүүц [гүүце] 1) шаҗ. хөрлт, хөрүл; цер запрет, запрещение; 2) гүрмтә, тотхурта, му йорта несчастье, несчастный случай; гүүц йовдл

Һ

һав [һавы] II) хату юмнд һарсн цав, шуурха трещина, расщелина; герин эрст һав һарч, һазрин һав, һавта шаазң; 2) шилҗ. ни, таар уга боллһн разлад, трещина (напр. в отношениях); теднә иньгллһнд һав һарад бәәҗ Эн кемд мини Комсомольск ухандм бәәсн атеистическ сурһмҗд түрүн болҗ һав һарснь тер билә. — Илюмжинов Н.

һав [һавы] II үгин өмн тәвгддг чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица; цор только, совершенно; һав һанц

һав [һавы] III хууч. йос эвдҗ, гем һарһсн күүнә хойр һартнь зүүдг төмр гинҗ ручные кандалы; һарин һав

һавһ [һавһы] шаҗ. — Йөрәл тәвдг заң-үүл обряд благопожелания; һавһ тәвх

һавһдх [һавһдыхы] шаҗ. — Йөрәлин заң-үүл күцәх совершать обряд благопожелания

һавҗ [һавҗи] шаҗ. 1) цаннид чөөрән сурһуль төгсәҗ, шүүврән өгсн ламд зүүдг номин зерг габжи, учёная степень, присуждаемая монаху после полного окончания курса цаннида и сдачи испытаний; 2) һавҗ лам учёный лама

һавл [һавыл] толһа деерк ясн череп; күүнә һавл

һавтх [һавтыхы] юмнд һав һарх трескаться, растрескиваться, давать трещину; һазр һавтх (шуурх)

һавц [һавцы] шамдһа проворный, расторопный, ловкий

һавшун шулун-шудрмг, шамдһа проворный, расторопный, ловкий; һавшун күн; Балта бийнь бас һавшун, шамдһа күүкд күн. — Хальмг үнн

һавшунар шамдһаһар, шулун-шудрмгар проворно, ловко; һавшунар һәрәдх

һавъя орн-нутгт, олн-әмтнд ик ач-тус күргсн керг-үүл заслуга, заслуги

һавъята ик ачта заслуженный; Көглтин Дава хальмгин өдгә цагин утх зокъялын көгҗл бадрснд билрш уга һавъята үүл бүтәсн бәәнә. — Хальмг үнн

һаһа 1) эцкин эгч, эс гиҗ дү күүкн тётя (по отцовской линии); Ачнр-зеенр дундан хамгин дурта һаһа болн наһц эгч. — Хальмг үнн

һадр [һадыр] I өргн, гүн биш төгрг төмрлг сав таз; нүр-һаран уһадг һадр

һадр [һадыр] II дотр гидгин зөрүд чинртә үг; юмна һазадк тал, деерк внешний покров; наружная сторона; верх чего-л.; девлин һадр, һадр хувцн; ◊ һадр махн гес гүзәһинь авчксн бүкл махн туша без внутренностей

һадрлач [һадырлачи] 1) юм бүркҗ һадрлдг күн облицовщик; һаньтиг чолуһар һадрлач; 2) дегтр һадрлдг күн переплётчик книг; дегтр һадрлач

һадрлх [һадырлыхы] 1) юмнд һадр кех покрывать чем-л.; цемгәр девл һадрлх; 2) юмиг бүркҗ һадрлх облицовывать; 3) дегтрт һадр кех сделать переплёт книги; дегтр һадрлх; 4) шилҗ. мал тарһлад, чинә авх нагуливать жир, становиться упитанным (о скоте)

һадрта [һадырта] 1) хучлһта, бүркәтә покрытый; һадрта ширдг; 2) һадрлата переплетённый; һадрта дегтр; 3) тарһн жирный; һадрта махн

һаза юмна дотрнь биш вне, снаружи; мал герин һаза ирчксн бәәнә; һаза агт мөрн, герт арһмҗин үзүр — тәәлвр. (нарна толян)

һазаһас [һазаһасы] хор һазрас извне, снаружи; Ода мел һазаһас күн ирх болһнд, асхнд хурсн цагтан намаг оньдин дуулулна. — Хальмг үнн

һазаһур юмна хаҗуһарнь вне, с внешней стороны, снаружи; мимо чего-л. Эн күүнә харм төрәд халурхҗ келсн үг Китән чикнә һазаһур одсн бәәдл һарв. — Эрнҗәнә К.

һазад [һазады] 1) дотад гидгин зөрүд чинртә үг наружный, внешний; һазад дурсн, һазад дала, һазад гүүлгән; Эбә-эбә энтн, һазад дала чальчаг цагт, һалвр зандн бура цагт, өлңгин захд урһсн өнчн ярһа модн болдмн. — Эрнҗәнә К.; 2) хәрин иностранный, заграничный, зарубежный; һазадын дәәсн, һазадын орн-нутг; Гимназин һардвр, багшнр болн сурһульчнр һазадын гиичнриг байртаһар тосад, үүлдвриннь тускар тодрхаһар келв, урдаснь белдсн белгән өгв. — Хальмг үнн

һазак [һазакы] дотак гидгин зөрүд чинртә үг верхний, внешний, наружный; һазак өңг бәәдл, һазак киилг; Мана цугтанмдн һазак дүр йир му билә, муурч көшсн, толһан үсн урһсн, шуурха-салврха хувцта, тесркә-элңкә һосн-башмгта йовлавидн. — Илюмжинов Н.

һазагшан һазаран наружу; һазагшан һарх

һазалх [һазалхы] 1) доталх гидгин зөрүд чинртә үг; эврә биш гиҗ, күүнәд тоолх считать чужим; Бидн тенүгичн һазалҗ, үг келсн угавидн. — Эрнҗәнә К.; 2) йилһх различать, меньше любить; Баһчудын кенинь чигн һазалсн дүрсн угаһар нәр-наадн һарад бәәв. — Дорҗин Б.

һазань юмна һаза бийднь вне, снаружи; Эн өдрмүдт болхла, хурлын дотр бийднь, һазань чигн көдлмш кегдҗәнә. — Хальмг үнн

һазаран һазагшан хәлә; ◊ һазаран һарх эк-эцкиннь гер-бүлән үлдәһәд, хәрд һарх покинуть родительский дом; выйти замуж; Не, ода һазаран һарсн күүкн ут наста, бат кишгтә, бәәсн эзндән сә үзгдҗ, ардан ик зөөр зөөҗ йовх болтха. — Эрнҗәнә К.; ◊ һазаран элктә ухан-седкләрн күүнә чужой душой и мыслями; һазаран элктә эдндән эсвән бичә медүлич! Басңга Б.

һазр [һазыр] 1) шора, шора-тоосн, көрсн земля, почва; һазр малтх, һазр хаһлх, һазр услх; тег һазр, ө-модта һазр, уста-өвстә һазр, уулрхг һазр, шаврта һазр; эмнг һазр, аһлг һазр, хар һазр; тәрәнә һазр, хадлһна һазр; 2) һазр-делкә, делкә земля, мир; көрстә һазр, һазр деер һанц, һазр теңгрин хоорнд, һазр теңгр ниилх, теңгр һазр хойрин шавшлһ; 3) һазр-нутг, орм-һазр местность; һарсн төрсн һазр-усн, бәәрн һазр, селәнә һазр; Танд мини таалулх һазр чигн олдх, тана намаг таалх һазр чигн олдх. — Җаңһр; 4) һазрин зә, цаг пространство, расстояние; харани һазр, хонга һазр, дууна һазр; 5) шишлң бәәһүллһ, бүрдәмҗ; заведение, учреждение; эмнлһнә һазр, амрлһна һазр; ◊ һазр авх 1) хуучта болх перейти в хроническую стадию (о болезни); Тегәд гемиг һазр авхуллго эмнх кергтә. — Дорҗин Б.; 2) насан эләһәд өтлх быть на склоне лет; Наснь һазр авсн нүгдһр хар өвгн хойр өвдгән түшч босад... — Манҗин Н.; һазрт орхнь дор үкснәс дор, икәр ичх провалиться сквозь землю; һазрт орснд орхнь дор юмн... Я, хәрнь дегд цемцлзәд бәәдг билә, Йир сән болҗ. — Басңга Б., һазрин шора әрвлдг улан хорха дегд хармч күн очень жадный, скупой; һазра юмн дәврх ад гем ирх, адрх заболеть психической болезнью; Ода энүгитн йосндан һазра юмн дәврҗәнә гидгнь эн — Басңга Б.; элкәрн һазр шудрад үлдх хоосрх, ю чигн уга үлдх остаться ни с чем, разориться; Тер цагт буудя чигн, силос чигн, малын хот чигн уга, элкәрн һазр шудрад үлдхвидн. — Дорҗин Б.; маля цокх һазр уга зә уга, диг дүүрң негде ступить; һазрин җиртң йир хол һазр, һазрин зах далеко на краю земли

һазрго [һазырго] 1) һазр уга, һазр эс күртсн безземельный; һазр уга улс, 2) орм уга без места; оддг һазрго

һазр деерк [һазыр деерке] һазр деер бәәх юмн наземный; һазр деерк күч-көлгн

һазр дорк [һазыр доркы] һазр дор бәәх юмн подземный; һазр дорк усн, һазр дорк төмр хаалһ

һазрдлһн [һазырдылһын] һазрт буулһн приземление

һазрдх [һазырдыхы] 1) һазрт тулҗ күрх касаться земли, приземляться; самолёт һазрдҗ буув; 2) хар уснд һазрдх садиться на мель; керм хәр уснд һазрдв

һазрлх [һазырлыхы] 1) нег һазрт бәәршх оседать на жительство; 2) таньл һазрар йовх идти по знакомому месту

һазрч [һазырчи] 1) һазр сәәнәр меддг күн проводник, гид; 2) хаалһ заагч темдг указатель дороги

һазрчлх [һазырчилхы] һазрч болх, хаалһ зааҗ өгх быть проводником, гидом; указывать путь

һазршх [һазыршихы] шин һазр нутгт иҗлдх акклиматизироваться, привыкать к данной местности

һал 1) шатчах юмнас һарсн халун дөл огонь; һал шатах, һал түлх, һал өгх; Залу гертән юңгад һал өгснь мөшклһнә керг-үүлдврин хөөн медгдх. — Хальмг үнн; һал унтрах, һал падрх; һал эс шатахла, утан һардго — үлг.; һалд шатдго, уснд чивдго — тәәлвр. (мөсн); һал алдх санамсрго түүмр асахд күргх; 2) һал һарх свет от огня; Дамбин гер хотна ар захд бәәсн төләдән, теднәһәс колң-колң һарсн һал олн гермүд ташрлад, сәәтр үзгдхш.— Сян-Белгин X.; ◊ һал һулмт һарсн эк-эцкин гер, гер-бүл домашний очаг; һал үд дигтә өдрин өрәлин кем, нарн дигтә теңгрин ора деер ровно полдень; һал үдин алднд һурвн мөрнд татсн тачанк өмн зо деерәс шүрүн хатрларн орад аашна.— Сян-Белгин X.; һал цаһан өдрәр гегән герлтә өдрәр, әмтнә, олна нүднд средь бела дня; Нег үлү урднь чонмуд зуг малчнрин хошмудт ордг бәәсн болхла, ода нам әмтнәс әәлго, һал цаһан өдрәр чигн селәд-посёлкст ордг болснь, олыг үүмүлҗәнә. — Хальмг үнн; һал маңнад нүүрт, әмтин түрүн в авангарде, впереди всех; Бийнь һал маңнад хамтрлңд орсн Боврг юуни төлә тиигдмн болҗана. — Дорҗин Б.; һал таах һалд өглһинь (әрк, тос) өгх йосн совершать обряд жертвоприношения огню; Нохашк өңгрәд, үд хонгин болзгнь ирсн учрар, терүнд һал таалһн болҗана. — Бадмин А.; һал долаһад һарч ирх дәәни аюлд орад, әмд үлдх испытать ужасы войны; Тадн бас һал долаһад һарч ирҗ кевтәмт. — Бадмин А.; һал авх (асх) улм асчах, падрҗах кем быть в разгаре; Захин герт ирҗ бууһад, мөрдән уйчкад, домбрин ә күңкнҗәсн герүр күрч ирцхәв. Нәр һал асчасн цаг болҗ һарв. — Нармин М.

һалв [һалвы] I ик гидг түрү-зүдү учрулдг йиртмҗин догшн аюл катаклизм, стихия (ураганы, наводнение, пожары, засуха, войны); һалв салькн, усн һалв, һалв зуд, һаң һалв, дәәнә һалв; һалв кедү күчтә болв чигн, һаңхсн өвс хуһлдго — үлг.; Эн шатад одн гиҗәх һаңла һалв болсн салькн юмб? — Эрнҗәнә К.; Болв дәәнә һалв цуг делкә эзлҗ девшхиг, тегәд зуг мана меҗә күртл биш, нам Хальмгин һазрт күрч делврхиг манд меддг арһ уга бәәсмн. — Илюмжинов Н.

һалв [һалвы] II 1) һазр цогцлҗ тогтсн кесг миңһн җилмүдин үй калпа, период жизни мира; вечность; Миңһн һалвин турш мисхлд зогсл уга мишәсн улан нарн мөрлҗ, сәәхн тольрна. — Хальмг үнн; 2) цаг үй эра, эпоха, большой период времени; һазр дунд һагц эс билү, һалв дунд өнчн эс билү? — Җаңһр

һалдм [һалдым] I төрүц, мел совершенно, абсолютно; һалдм шин һосн

һалдм [һалдым] II торһ. зегснә гөлг, нәәлзүр съедобные молодые побеги чакана

һалдх [һалдыхы] юм һалд шатах жечь, сжигать, предавать огню; үмсн болтл һалдх

һалзн [һалзын] 1) хоҗһр, халцха лысина, плешь; толһань һалзн болх; 2) маннадан цаһан төөлтә мал белая полоска на лбу (у животных); зеерд һалзн мөрн, кер һалзн кеегчн, һалзн хуц, һалзн цар

һалзрх [һалзырхы] хоҗһр, һалзн болх лысеть, плешиветь

һалзу 1) ад гемтә, адрсн бешенство; бешеный; һалзу өвчн хальдх, һалзу ноха; 2) шилҗ. догшн яростный, неистовый; неукротимый

һалзурх [һалзурхы] 1) адрх беситься, приходить в бешенство; Тиигҗ Манҗушрин гегән һалзурсн йогиг номһрулад, һартан орулҗ авв. — Хальмг үнн; 2) һаньдглх, һаньрх неистовствовать, буйствовать; бесчинствовать; Энүг соңссн әмтн һалзурад, салдсин зергләг агчмин зуур таслҗ, уралан шурһцхав. — Илюмжинов Н.

һаллх [һаллыхы] 1) һал асах, шатах зажигать огонь; 2) церг. зер-зевәр тасрхан уга хаҗ сөрх открывать огонь

һалт [һалты] һалта, һал бәәдг огненный; һалт уул һазрин гүүнәс билхлзсн халун үмс шахҗ һарһад, хаһрдг уул вулкан; һалт зер-зев хахд һал һардг зер-зев огнестрельное оружие; һалт хорха сөөд герлтдг шавҗ-хорха светлячок

һалун зоол. ут күзүтә усна шовун; зерлг болн теҗәмл хойр зүсн бәәдг гусь; эр һалун, эм һалун, һалуна һууҗмул; һалу дахсн керә уснд ундг — үлг.; усн ямаран гүн болв чигн, һалуна чееҗәс давдго — цецн үг; һалун шовунь доңһдна, һазр-уснь сангдна. — Хальмг дуд.

һалушлх [һалушилхы] һалу шову аңнх охотиться на гусей

һалч [һалчи] һал түлдг күн истопник; кочегар

һам м. эмн. сөдрг (мөрнә хальдврта гем) сап (болезнь лошадей)

һанах [һанахы] 1) гедәһәд суух сидеть откинувшись назад; 2) шилҗ. цорхах, икрхх важничать; һанаһад суух

һанҗр [һанҗир] шаҗ. сүм, хурлын ора деерк алтлсн кеерүл долдас ганджир (украшение в виде золочёного шарика на зданиях калмыцких хурулов)

һанҗур шаҗ. номин олн халхар түүрвҗ бичсн 108 ботьта хураңһу зокъял Ганҗур (сборник сочинений в 108 томах по различным отраслям знаний), Тер цаатн бәәсн: сүм, хурл, зергин өргә, һанҗур-данҗур гидгитн цугтнь уга кехмн! — Эрнҗәнә К.

һанз [һанзы] тәмк нерҗ татдг кергсл курительная трубка; мөңгн цокарта һанз, һанзд тәмк нерх, һанзар тәмк татх, һанзин сурул, һанзин тәмк, һанзин шигшлүр, Энтн аавин һанз мөн гиһәд, хавтхасн һарһҗ авад, хәләлт эн цокар, хаҗудк бүгҗинь, шигшлүр күртлән мөн. — Эрнҗәнә К.

һанзһ [һанзыһы] юм уйхар эмәлин өмн, арднь унҗулсн сур торока (у седла); сән залуһин һанзһ улан — цецн үг; һанзһасн көк торһн цалман тәәләд авб. — Җаңһр; ◊ һанзһ улан (улалһҗ) ирх олз-орута гертән ирх вернуться с охоты с добычей; һанзһчнь улан болг гиҗ, мана өвкнр аңһучллһнд һарчах күүнд йөрәл тәвдмн. — Бадмин А.; һанзһнь гөңгн олз-орунь баһ скудная добыча

һанзһлх [һанзһылхы] эмәлин һанзһас юм торһҗ уйх приторачивать, привязывать к торокам; эмәлин һанзһас даальң һанзһлх; ◊ хоосн һуян һанзһлад ирх ямаран чигн олз-ору уга, хоосн ирх вернуться ни с чем; толһаһан һанзһлх үрүдх, гейүрх, һундлһнд авлгдх вешать голову, прийти в уныние

һанц [һанцы] негн, өрәсн один, единственный; ор һанц, һанц бий күн, һанц бөктә темән, һанц күүнә орн, Заянь һанц намаг заяч юңгад заясмб? — Хальмг үнн

һанцар өөрхн күн угаһар, цор һанцар одиноко, в одиночку; Сиврт көгшн ээҗнь өңгрхлә, һанцар үлдсн көвүн түрү-зүдү үзв. — Хальмг үнн

һанцардх [һанцардыхы] һанцарн үлдәд эвгодх оказываться одиноким; быть одиноким; һанцардсн күн

һанцарлх [һанцарлыхы] олнас салһх, иҗләснь салһх отделять, обособлять

һанцарн [һанцарын] һанц бийәрн, өөрән күн угаһар один, одинокий; в одиночестве; һанцарн үлдх; Тегәд би өдртнь чигн, сөөднь чигн һанцарн йовдг биләв. — Илюмжинов Н.

һанцхн [һанцыхын] 1) негхн, ор һанц один, единственный; һанцхн модн түлән болдго; һанцхн күн күн болдго. — Нармин М.; Түүнәс нань Дамбд бәәхнь, малас ор һанцхн туһлта үкр. — Сян-Белгин X.; 2) зуг только; би һанцхн чамд дуртав, зуг һанцхн ах тооч тарһн гергн шотк цокад сууна. — Балакан А.

һаньдглх [һаньдигылхы] икәр уурлх, догшрх; һаньрх быть в ярости, неистовствовать, бесноваться; шуурһн һаньдглад бәәнә, һавш шар бергн шарлад, улаһад, җолачла күүндәд, ханцан шамлад, һаньдглад йовна. — Эрнҗәнә К.

һаньрх [һаньрыхы] һаньдглх, догшрх неистовствовать, бушевать, быть вне себя

һаньтг [һаньтыг] цердин эрдс чолулһас бүрдҗ тогтсн хату чолун мрамор; мраморный; һаньтг чолуһар кесн бахн, һаньтг самбр

һаң I хур-чиг ховр, усн уга халун цаг засуха; бескормица; энҗл ик һаң болв, Усн уга, хагсу һаң теегт мал чигн мәәртҗ, әмтн чигн цөлдҗ зовҗ йовсмн. — Илюмжинов Н.

һаң II болд сталь; стальной; һаң үлд; Һаң мөңгн дала, мөсн цаһан уул хойр үзгдв. — Җаңһр

һаң III нохан һаңньлһ дуралһсн үг звукоподр. лаю; һаң гих ноха уга, һазр идх мал уга — цецн үг

һаңһр [һаңһыр]: һаңһр-гүңгр гих 1) дулан һазрур нисдг шовудын ә дуралһсн үг звукоподр. крику перелётных птиц, гусей, уток; 2) шилҗ. товшүнәр, арһул күүндх разговаривать, беседовать

һаңната һаңнсн спаянный, припаянный; һаңната төмр

һаңнач [һаңначи] юм һаңндг эрдмтә күн паяльщик; сварщик

һаңнлт юм һаңнлһн пайка, спайка

һаңнур юм һаңндг кергсл паяльник

һаңнх [һаңныхы] һаңнар кех паять, спаивать

һаңньлһн [һаңньлһын] гиңшлһн, гиинлһн визжание, визг

һаңньх [һаңньхы] гиңшх, гиинх визжать, скулить; ноха әрәхнәр һаңньв; му ноха дәәс үзхәс урд һаңньҗ хуцдг — үлг.; ◊ ноха һаңньм халун күчтә, дегд ик халун жара такая, что собака завизжит

һаңняч [һаңнячи] гиңшдг, гииндг визгливый

һаңхлһн [һаңхылһын] нәәхллһн колыхание; колебание; часин дүүҗң һаңхлһн

һацхлзх [һаңхылзыхы] нәәхлзх качаться, колебаться; колыхаться

һаңхх [һаңхыхы] нәәхлх качаться, колебаться, колыхаться, шататься; салькнас урһа модн һаңхад бәәв, Кермн домбриннь көгинь хәрүләд, дериннь шуһуд тәвчкәд, уйҗасн кенчрән саҗад, эвкәд, дер деерән тәвчкәд, орн деерәсн арһул шувтрҗ бууһад, һалвр уласн болад, һаңхад һарад одв. — Эрнҗәнә К.

һаңшх [һаңшихы] зуна цагт хур-чиг уга болад, өвсн әгрәд, юмн урһдган уурад, һазр хагсад цөлдх страдать от засухи; засыхать, выгорать (напр. о траве), подвергаться засухе

һаппаш торһ. маштг нурһта күн, хахр низкорослый человек

һар [һары] I күүнә ээмәс авн хурһна үзүр күртл бәәх мөч рука, руки; барун һар, зүн һар, һар һаран бәрлдх: һар көндрхлә, амн көндрдг — үлг.; ут шиләвр һар шатадго — цецн үг; Бата Цастан һар атхад, би талан татад зогсхар седв. — Эрнҗәнә К.; ◊ һар көрә юм көрәддг бичкн көрә ножовка; һар теерм хойр төгрг хавтха чолу һарарн эргүлҗ, буудя теермддг кергсл жёрнов, ручная мельница; һар докъя һаран дайлҗ медүлсн докъя сигнал рукой; һар урн юм урлҗ кехд чадмг искусный мастер; һар бичмр һарар бичсн юмн рукопись; һарнь алтн урн күн золотые руки, мастер; һартан үүлтә һартан эрдмтә, эвтә күүкд күн рукодельница, мастерица; һар авх дамшлт хоршах набивать руку, набираться опыта; Бидн ода йирдән малын һар авад бәәсн, яһҗ хәләҗ, яһҗ асрҗ, яһҗ өскхинь меддг улс болҗ бәәнәвидн. — Дорҗин Б.; һар күрх 1) цокх, чидл үзүлх ударить кого-л.; Танд чидлм күрчәнә, медәтә ах күн гиһәд, һар күрчәхшив. — Куукан А.; 2) күүнә юмиг зөвшәл уга көндәх дотронуться к чему-л. недозволенному; Минь тер намр, Костя хамгин түрүн болҗ, күүнә юмнд һар күрснь тер. — Бадмин А.; һар өргх 1) кү цокх, гүвдх поднимать руку на кого-л.; Йир хамаран хәләҗәһәд, тиим нүл уга адусдур һаран өргдв? — Эрнҗәнә К.; 2) ямр нег күүнә, эс гиҗ юмна төлә дууһан өгх голосовать за кого-л.; һартан бәрх закад, засад, дарад авчкх держать в своих руках; Әмтән сәәнәр һартан бәрн бәәтхә гиҗ, эзн цаһан хатн келүлҗ. — Басңга Б.; һартнь атхулх а) бийднь юм өгәд тәвх дать в руки; б) өшәһән некҗ авх отомстить, вернуть сполна; Үүгичнь би чамд һартчнь атхулхв! — гиҗ шүрүтә дууһар келчкәд, һарад одв. — Дорҗин Б.; һартан һурвн мөңгн уга, һазаһан хуцх ноха уга өнч уга, мал уга; угатя бәәдл ни кола ни двора; һунҗан хурлд бәр, гөлмән түүмрд, хавтхдк арвн арслңгарн ном умшул. Юута үлдн гиҗәнәв? һартан һурвн мөңгн уга, һазаһан хуцх ноха уга.. — Басңга Б.; һар-көл болх дөң-тус күргх быть подмогой кому-л.; Эмгнд һар-көл болҗ бәәсн бер һал түлв. — Манҗин Н.

һар [һары] II үлү свыше, более, с лишком; хөр һар наста; Җил болһн марһанд мана таңһчас 9-10-гч классин 300 һар сурһульч орлцна. — Хальмг үнн

һарг [һарыг] I долан хонгин даралҗ ирх өдрин нерн день недели; нимә һарг, бемб һарг

һарг [һарыг] II дегтр, бичмр зокъялын бөлгүд, әңгүдин тоот, һарчг оглавление; дегтрин һарг

һарһх [һарһыхы] 1) юм һарһҗ авх вытаскивать, извлекать, вынимать; хадас һарһҗ авх, хавтхасн мөңг һарһҗ авх, хәәснәс мах һарһҗ авх; 2) көдлмшәснь сулдхах, керг-үүләснь буулһх увольнять, снимать; исключать кого-л.; көдлмшәснь һарһх, ик сурһуляс һарһх; 3) юм барлҗ һарһх выпускать, издавать; опубликовывать; дегтр барас һарһх, газетд һарһх; 4) шиидвр, тогтавр һарһх выносить решение, издавать закон, постановление; шиидвр һарһх, зака һарһх, тогтавр һарһх; 5) юм кеҗ һарһх выпускать, производить что-л.; эдл-ууш кеҗ һарһх; 6) хө алх забить, зарезать овцу; хө һарһх; 7) шогта, инәдтә юм келх шутки шутить; шог һарһх; 8) керг уга күүндвр эклх затевать ненужный разговор; үг һарһх

һардач [һардачи] юм һардҗах күн, толһач руководитель; Эрдм-сурһулин әңгин һардач ширән яршг уудлад, цаас һарһҗ авад, Пүрвән өмн делгҗ тәвб. — Дорҗин Б.

һардвр [һардвыр] һардҗах улс, һардачнр руководство (руководители); орн-нутгин һардвр

һардлһн [һардылһын] һардач күүнә залгч көдлмш руководство (деятель-ность руководителя)

һардх [һардыхы] 1) юмиг эврәннь һарар кех, күцәх делать что-л. руками; һардад ноолдх; 2) юм толһалҗ йовх ведать, заведывать, руководить; көдлмшчнрин җисә һардх; Кен хүүвин ахун бригадыг һардҗ, толһалҗ йовҗана? — Тачин А.

һару һарсн һарул ущерб, убыток, потери; һаруд унх; Делә хөөчин хаша шатад, далн һар хөн һару болҗ одсинь меднт? Тер дотр совхоз ик һарулла харһсн бәәнә. — Зүркни таалар

һаруд темс тәрҗ урһадг герин өөрк һазр огород; огородничество; һаруд тәрх, һаруд суулһх, һарудын урһмл; Дарунь гериннь өөр урһмл модд, дурта цецгүдән һарудт суулһв. — Хальмг үнн

һарута һару һардг убыточный; һарута гүүлгән; һундл төрхд, сүл җилмүдт хөөнә ноосн дегд кимд болад, эн көдлмш һарута болҗана гиҗ, хөөчнр келдгнь мел үнн. — Хальмг үнн

һарутх [һарутхы] һару һарх нести убытки, потери; Эн җилин эклцәс авн эндр өдр күртл нег чигн толһа мана хөөнәс һарутад уга.— Сян-Белгин X.

һарх [һархы] 1) далд бәәсн юмн ил болҗ үзгдх, юмн экләд үүдх выходить, выделяться, появляться; нарн һарх, сар һарх, ноһан һарх, һал һарх, цусн һарх, көлсн һарх; ааһас һарсиг хәрү ааһд кедго — үлг. 2) юмна дотр бәәһәд һарх, зәәцх, холдх выходить, выезжать; герәс (гертәс) һарх, эмнүлңгәс һарх; 3) ямр нег юмнас әңгрх, хаһцх, салх уходить, уезжать; отходить, избавляться, отвыкать; әркәс һарх, тәмкәс һарх, хотас һарх: 4) деегшән аврх, давшх подниматься, всходить, взбираться, влезать; уул деер һарх, гер деер һарх, модн деер һарх, шатар өөд һарх; 5) ямр нег үүлдвр эклх начинать какое-л. действие; малтҗ һарх, урсч һарх, наадад һарх, 6) юм давад һарх, гетлх проходить, проезжать, миновать, переправляться; һол һатлҗ һарх, улм дамҗҗ һарх, герин хаҗуһар һарх; ◊ сүмсн һарх икәр әәх сильно испугаться; әмн һарх өңгрх, үкх скончаться, умереть; Цаһан харһнад, әмнь һарч одв. — Манҗин Н., әмән авч һарх аюлас гетлх, бийән аврх спасать свою жизнь; Эн ик дәрвкҗәсн түүмрәс әмән авч һархин төлә күн ю эс кехв? — Бадмин А.; толһа деер һарх зовасн дегд давх лезть на голову; Бийән цокад ала бәәтл, хәләһәд суухмб? — болҗ Хар цамлзв. Сурһҗанав, эс гиҗ күн болһн толһа деерм һарад бәәхәр седх. — Нармин М.; нер һарх олнд медгдх, туурх прославиться; Шведла ноолдхд хальмгуд бас берк гидгәр нер һарч ноолдснь тууҗд бәәнә. — Бембин Т. хәрд һарх күүкн мордад, күүнә һазрт одх выйти замуж; Күүкнь хәрд һарн гиҗәнә. — Эрнҗәнә К.

һарц [һарцы] I көдлмшин бүтәлт производительность труда; күч-көлснә һарц

һарц [һарцы] II юмна һарлһн всхожесть; тәрәнә һарц

һарц [һарцы] III көзр. зүсәрн ах көзр козырь, козырная карта; һарцар йовх

һарц [һарцы] IV барин һарһц выход, выпуск (напр. книги, газеты, журнала); дегтрин, зокъялын түрүн һарц, седкүлин шин һарц; 1993 җилд «Сүүлин зун җилин эргцд сән керг эклсн, туурсн хальмгуд» гидг рубрик газетд секгдлә, хамгин түрүн һарц Очра Номтд нерәдгдсн билә. — Хальмг үнн

һарцта [һарцыта] бүтәлттә производительный; һарцта күч-көлсн

һарчг [һарчиг] дегтрин, бичмр зокъялын бөлгүд, аңгудын тоот, һарг оглавление, заголовок; дегтрин һарчг

һарчглх [һарчиглыхы] дегтр, зокъялд орсн тоотын халхнь зааҗ һарчг кех озаглавливать, делать заголовки

һаслң [һаслың] энлсн седклин зовлң, энл, уйдвр горе, скорбь, печаль; Э-э, хәәрхн деедс минь, һазр-уснаннь өлзәд һаслң уга күртҗ, орчлңгин хорма дахҗ, олн ниидәр амулң эдлх болтха! — Йөрәл

һаслңта [һаслыңта] энрлттә, уйдврта горестный, скорбный, печальный; һазр эргҗ йовна тер, һаслңта бәәхим соңсхш тер. — Дорҗин Б.

һаслңтх [һаслыңтыхы] седклин зовлң эдлх, энлх, уйдх печалиться, скорбеть, оплакивать горе; һаслңтҗ һундх

һаслх [һаслыхы] һас шааҗ, һас цокҗ орулх вбивать колья, укреплять кольями

һасн [һасын] нег таласнь үзүр һарһсн модн, шоң, бахн кол, колышек; свая; модн һасн, һазрт һас цокх; архлата мөрн һасан эргдг — цецн үг; ◊ зурх. Алтн һасн теңгрин ар үзгт һардг одн Полярная звезда; Бата модна ацас авад, өөдән хәләҗәһәд: Долан Бурхн, Алтн һасн, Һурвн марл, Чөдр одн гиһәд, оддын нерд келв. — Эрнҗәнә К.; ◊ һаснла әдл шоваһад зогсх нег ормдан менрәд зогсх стоять как вкопанный

һатллһн [һатыллһын] һатлдг һазр, һатлвр переправа, переезд; һатллһна оңһц; һатллһна амнд һанцхн модн — тәәлвр. (хоолын күүкн)

һатлх [һатылхы] 1) усчад, телтр һарх переплывать, переправляться; Болв әәрмин командованя заквр иим бәәсмн: әмтнд һол һатлх таал учрахин төлә, яһад болвчн Тең һолын һатлвриг харсч бәрх кергтә гисн заквр. — Илюмжинов Н.; 2) юмиг давад һарх, гетлх переходить; переваливать (напр. через гору), проходить через что-л., миновать; күзүн уга темән Күм һатлҗ — тәәлвр. (хаалһ, оңһц)

һатлшго [һатылшиго] һатлҗ болшго, давҗ һарч болшго непроходимый, непреодолимый

һатц [һатцы] юмна телтр по другую сторону; по ту сторону; Уул һатц көмлдәд, усн һатц цоклдад, Хоңһрин хойр көлинь һазрт күрглго өргәд авб. — Җаңһр; Уульнц һатц нег герт гөлң-гөлң гисн шам шатчана, теднәд шидр бичкн күүкд төрлә. — Зүркни таалар

һатцас юмна цааһас с другой стороны; с противоположной стороны; Тегәд төрскн сурһулиннь өөнд орлцхар цуг райодас, таңһчин меҗә һатцас зөвәр наста әмтн чигн олар цуглрснь орта болв,— Хальмг үнн

һаха 1) зоол. бүдүн ик бийтә, ахрхн көлтә, ац турута адусн; теҗәмл, зерлг хойр зүсн бәәдг свинья; эр һаха, эм һаха; һахан махн, һахан толһа, һахан кичг; ноха угад һаха хуцна — үлг.; 2) зурх. җил, сарин нерн название года и месяца (в двенадцатилетнем животном цикле); һаха җил, һаха сар; ◊ һаха нүдтә уутьхн нүдтә с узкими, как у свиньи глазками; һахала әдл һәргтә муңхг, тенг круглый дурак, идиот; һахала әдл ховдг ик хотта, хотрхг күн ест как свинья (много)

һахач [һахачи] 1) һаха хәрүлдг күн свинопас; 2) һахас өскдг күн свинарь, свиновод

һахачлх [һахачилхы] зерлг һаха аңнх травить кабанов, охотиться на кабанов

һахуль заһс бәрлһнә кергсл удочка; һахуляр заһс бәрх, һахулин аг

һахульдх [һахульдхы] һахуляр заһс бәрх ловить рыбу удочкой, удить

һацадх [һацадхы] юмн деегүр һәрәдҗ һарх перепрыгивать через что-л., прыгать; Дөрвн хар туруһан дегц оркн һацадв. — Җаңһр

һацан 1) киизң, зүткә упрямство; Бийчн бас бийдән зөв һацан гемтә күмб. — Эрнҗәнә К.; 2) һундл досада, сожаление

һацата 1) киизң заңта, зүткәч упрямый; һацата күн; Йосна улс аш сүүлднь эн көсрә кергиг нульмҗ хаяд, эн һацата күүнәс хаһцсмн. — Илюмжинов Н. 2) һундлта юмн досадный; һацата юмн кевтә, түрүн таньлдсн өдр одак цог ишксн ноха болад, Бадм-Һәрә ирҗ йовхмб. — Эрнҗәнә К.

һацач [һацачи] кивзң күн, зүткәч упрямец; тер йир һацач күн

һацх [һацхы] киизңнх, зүткх упрямиться, упорствовать, стоять на своём; Муузра эднләчн һацад, орс селә орад, көдлмш хааҗ одла. — Эрнҗәнә К.

һашг [һашиг] ачллһна бәрмт бичә грамота; Күндллһнә һашг, Ханлтын һашг; Байна Лиджиевнад Хальмг Таңһчин Күндллһнә һашг бәрүлҗ өгәд, ач иктә багшт ханлтан өргв. — Хальмг үнн; Илья баарн долан классин сурһулян йилһән сәәнәр, Ханлтын һашг авч төгсәсинь медчкад, цаарандан ах сурһульд орх селвг өгв. — Илюмжинов Н.

һашл [һашил] невчк һашун, һашувцр слегка горьковатый

һашудл [һашудыл] энлх, зовньх йовдл учрснас хармсч һаслңган медүллһн траур, скорбь, печаль; һашудлын көгҗм, һашудлын сүүр

һашудх [һашудхы] энлх, зовньх, уйдх, һаслңтх скорбеть, печалиться, переживать горечь утраты; һашудҗ һундх, һашудҗ уульх

һашун 1) һашл, ходрң амтта, ношун горький, терпкий; һашун әрк, һашун тәмк, һашун үнртә нигт утан; Номһн күн ношун, ноһана әрк һашун гидмн гиһәд, Санҗ Цаста тал хәләһәд, нүдән чирмв. — Эрнҗәнә К. 2) давста солёный; һашун усн, һашун нур, һашун давста көлсн; 3) шилҗ. энлҗ зовньсн, һаслңта горький (слёзы, муки); һашун зовлң, һашун нульмсн; Ахм өңгрәд, эндр дигтә арвн җил болҗана, энүгән санад оркхла, һашун нульмсн асхрад одна. — Хальмг үнн

һашурх [һашурхы] һашун болх становиться горьким, прогоркнуть

һашурхг [һашурхыг] давста, ишклң, һашун юмнд дурта күн любитель солёного (кислого, горького)

һашута һаслңта, зовлңта грустный, скорбный, печальный; һашута хөв, һашута цаг, һашута өдр, һашута йовдл, һашута зәңг, һашута үг; Тер һашута җилмүдт экнь ямаран ик зовлң үзсинь бас келв. — Хальмг үнн

һә зовлңгин учр-уршг, зеткр несчастье, беда, горе; һә зовлң хош.; ◊ һә болх 1) гүрм үзүлх, му үүлән халдах оказать недобрую услугу, навредить; 2) буг болх быть обузой, быть в тягость кому-л., Теднд би нөкд-тус болхас биш, һә болхн угав. — Эрнҗәнә К.; һә күн андрҗ көөгдсн, һә-садһ болсн несчастный; злой, недобрый; һәәһән күргх хорлт кех, му кех причинять зло, наносить вред; һәәд һарх һәәлгдх, һәәзң болх стать позором, осрамиться

һәәвһә земго сән, йир сән хороший, чудесный, прекрасный; Үвлин киитнд йовх, болв һәәвһә амр, тааста болна. — Дорҗин Б.

һәәзң [һәәәең] һәәд һарсн, көөгдсн изгнанный из общества, изгнанник

һәәлх [һәәлхе] 1) һәәд һарһх считать приносящим несчастье; 2) һәәзң гиҗ җигшх, дурго болх питать отвращение, ненависть; Бәәрн әмтн эдниг бандеровцнр гиҗ нерәдәд, Хүүвин йосна хортд гиҗ һәәләд, әвр дурго болдмн. — Илюмжинов Н. ; 3) һазалх, көөх быть изгнанным; Хордҗ, тедниг һәәлҗ, һарһад йовсн үүлинь бурушаҗ, цагар һарсн бирмд улс гиҗ харацхав. — Дорҗин Б.

һәәтә һәәһән күргдг, муульта приносящий несчастье, горе, беду

һәәхәч [һәәхәчи] һәәхүл хәләгч посетитель

һәәхмҗ [һәәхемҗи] өврмҗ удивление, изумление

һәәхмҗтә [һәәхемҗитә] өврм сәәхн, өврмҗтә достойный удивления, вызывающий изумление; һәәхмҗтә сәәхн асхн

һәәхүл олнд үзүлхәр тәвсн тоот, энүг һәәхх шишлң һазр выставка; һәәхүлд тәвх кегдлмүд, һәәхүлин эд-тавр; Эн һәәхүл бүрдәлһнд А. Амр-Санана нертә Келн-улсин дегтрин саңгин бичкдүдин филиалын көдләчнр нөкд болсмн. — Хальмг үнн

һәәхх [һәәхехе] юм һәәхҗ хәләх, үзх смотреть, осматривать; зурачин зургуд һәәхх; Францин Страсбург балһснд одҗ, тууҗлгч чинртә олн обьектмүдиг һәәхх саам эднд бас учрв. — Хальмг үнн

һәәхц [һәәхце] делгүрин терзин ца юм тәвҗ үзүлдг орм зә витрина; делгүрин һәәхц

һәрәдәч [Һәрәдәчи] спорт. һәрәддг күн прыгун; утд, өндрт һәрәдәч

һәрәдлһн [һәрәделһен] өсрлһн, тогльлһн прыжок, прыжки; утднь һәрәдлһн, өндртнь һәрәдлһн

һәрәдх [һәрәдхе] өсрх, тогльх, һацадх скакать, прыгать; спорт. шуургар һәрәдх; һәрәдәд гүүҗ одх, һәрәдәд ирх, һәрәдҗ буух, хаша деегүр һәрәдҗ һарх; Мана тәмрч утдан 6 метр 88 сантиметрт һәрәдәд, аврһ (чемпион) болв, Әрәсәд Хальмг Таңһчин нер туурулв. — Хальмг үнн; ◊ байрлад һәрәдх байр ик болсар һәрәдәд бәәх прыгать от радости

һәрг [һәрег] ухан тату, тенг, муңхг, эргү дурной, глупый; һәрг цецн хойр күүндҗ чаддго — үлг.; Иим һәрг бәәхви? Йоста гидг шулм, гиҗ Балыков бурҗңнв. — Илюмжинов Н.

һәрглх [һәргелхе] 1) тенх, муңхгрх, эргүдх глупеть, терять всякое соображение; глупо вести себя; көгшрәд һәргләд ирх; 2) һәргтә, буру йовдл һарһх совершать глупые поступки; һәргтә йовдл һарһх

һәргтә тенг, зүүлг, муңхг дурной, глупый; һәргтә толһа көл амрадго — үлг.; Кезәнә нег хаанд һәргтә, йир чидлтә көвүн бәәҗ. — Хальмг туульс

һәргтәһәр тенгәр, тенгләд глупо, нелепо; по глупости

һәргтх [һәргтехе] зүүлх, муңхгрх глупеть, дуреть, сходить с ума

һәрд [һәрде] I) хан шовун орёл; һәрдин харц; Аһарт нисдг шовуд альд эс бәәнә, теегин һәрд теднә хан мөн.; 2) шилҗ. зөргтә, баатр күүнә тускар иигҗ келдг орёл (о гордом, смелом и сильном человеке); Старшина, үкраин келн күн, фельдфебельск сахлан эрчмлн бәәҗ, инәмсклдмн: — Нә, һәрднр, ямаран? — Илюмжинов Н.; ◊ һәрдтә цаасн орн-улсин сүлд зурата цаасн гербовая бумага

һо 1) матьхр биш; шуд, чик прямой; прямо; һо хаалһ, һо татасн, һо булң мат.; 2) шилҗ. үннч прямой, правдивый, откровенный; һо хәрү; һоодан бәәх тустан, күүнлә шальшг уга бәәх жить независимо, открыто, честно; ◊ һо залһан шуд залһан прямая связь, һо суңһвр шуд суңһвр прямые выборы, һо алвн шуд татвр прямой налог

һовль [һовыль] 1) төмр, модн, нань чигн хату юмнд кесн нәрхн җолв нарез (в виде жёлоба), бороздка (на металле, дереве и т.п.); 2) хамрин хойр талк хотхр впадины по обеим сторонам носа; 3) дор һазр низкая местность

һовльдх [һовыльдыхы] төмр, модн, нань чигн хату юмнд һовль һарһх делать бороздку (на металле, дереве и т.п.)

һоһца долда утцн моток, клубок ниток

һоһцавч [һоһцавчи] утц орадг модн палочка (на которую наматывают нитки)

һоһцх [һоһцыхы] утц орах наматывать нитки

һодах [һодахы] оһтр юмн һодах, шовах стоять торчком, торчать (напр. о коротком хвосте); һодһр сүүлнь һодах

һодһлзх [һодһылзыхы] оһтр сүүлән өргҗ көндәх задирать, приподнимать, шевелить (напр. коротким хвостом); сүүлән һодһлзх

һодһнур 1) тогтур уга күн вертлявый; 2) долдң, амр уга күн егоза, непоседа

һодһонх [һодһонхы] 1) оһтр юмн хая көндрх двигаться, вертеться (напр. о коротком хвосте); 2) тогтур уга болх, долдңнх егозить, быть вертлявым, непоседливым

һодһр [һодһыр] 1) һозһр юмн (һодһр сүл) что-л. короткое, торчащее (напр. о коротком хвосте); 2) оһтр болчкад, шовһр короткий, торчащий

һодль [һодыль] хууч. үзүртән нүктә саадгин сумн стрела с наконечником (из рога или дерева, снабжённая дырочками и потому издающая свист при полёте); һодляр харвх; ◊ хасн һодль сумнла әдл одх шурд гиһәд одх промчаться стрелой

һодльдх [һодыльдыхы] хууч. һодляр харвх стрелять из лука (пуская стрелу, издающую свист при полёте)

һодң [һодың] хөөнә, ямана сүүлин нәрхн үзүр узкий конец бараньего курдюка; һодң-һодң гих

һоҗһн [һоҗһын] күүнә зәрм махмудт күрхд чочҗ тесч ядх чувствитель-ность к щекотке; һоҗһн күрчәнә

һоҗһнго [һоҗһынго] һоҗһнас әәдго не боящийся щекотки

һоҗһнта [һоҗһынта] һоҗһнас әәдг чувствительный к щекотке, боящийся щекотки, щекотливый; һоҗһнта көвүн хө мөргҗ, хөнь үкр мөргҗ, үкрнь һазр мөргҗ — тәәлвр. (заңһта худг)

һоҗһнх [һоҗһынхы] һоҗһнта ормднь күрх щекотать

һоҗлһн [һоҗилһын] тууллһн, дор авлһн понос, диарея; цусар һоҗлһн

һоҗх [һоҗхы] туулх, дор авх страдать поносом

һозалһх [һозалһыхы] һозһр болһх, шоватлнь босһх ставить торчком; поднимать торчком

һозах [һозахы] шоваҗ босх стоять прямо, торчать; һозаҗ зогсх, зурмн нүкнәннь амнд һозаһад зогсчана

һозһр [һозһыр] 1) шовһр, һодһр торчащий; һозһр сүл; 2) өндр нурһта, эццн худой, худощавый; һозһр эццн күн; 3) шилҗ. һанц бий күн одинокий; бобыль; һанцарн һозһр бәәх

һол I мөрн река; Иҗл мөрн һол, һол деер бәәх, һолын эрг, һолын көвән һолын белчр; һол ямаран гүн болв чигн, йоралта — цецн үг; Цастан зүн һараснь сүүвдҗ авад, һол урудад йовувидн. — Эрнҗәнә К.; һол-һолын нохасин дун оңстан, әңг-әңгин күүндвр оңстан — үлг.; ◊ һолын һурвн җирмәхә сәкх хот-хол уга болад, түрү-зүдү үзх жить впроголодь

һол II 1) юмна дотр, дунднь бәәх юмн середина, центр; сердцевина, стержень; модна һол, өвснә һол, һанзин һол, шамин һол, зулын һол; 2) эркн чинртә, ах основной, главный, центральный, стержневой; һол хаалһ (зам), һол уульнц, һол күсл, һол шинҗ, һол судцн, зәңгин һол мөчмүд; ◊ һол-һол гиҗ гүүх дими, керг уга гүүх бегать бесцельно, носиться; һолан девтәх сән, шимтә хот (өөктә мах) эдләд цадх насытить себя калорийной пищей

һолгдл [һолыгдыл] һолгдсн, шаглсн юмн брак (в производстве), һолгдл һарһх

һолгдх [һолыгдыхы] 1) шаглх браковать; һолгдсн мал; 2) эс таасгдх отвергнутый

һолһа 1) анат. күүнә, мал адусна бүдүн гесн толстая кишка (человека, жвачного животного); Халун зунын туршарт хар цә уулһнд Арҗан өрк-бүлин гесн һолһа хойр тавлҗ хатв.— Сян-Белгин X; 2) шилҗ. түүмр унтрадг һолһа шланг; түүмрин һолһа; ◊ һолһа хаһртл инәх көштлән инәх сильно и громко хохотать

һолһалх [һолһалхы] ундрад һарх фонтанировать, бить ключом (о воде, нефти); усн һолһалад һарчана

һолдах [һолдахы] нүцкрх снимать с себя одежду, раздеваться догола, оголяться

һолдһр [һолдыһыр] нүцкн голый, нагишом, обнажённый, раздетый

һолдх [һолдыхы] I юмна һолнь болх быть основным, преобладать; главенствовать

һолдх [һолдыхы] II һолднь күрх добираться до середины чего-л.; мод һолдҗ нүклх

һолзу хая темәнә җола поводья верблюда

һолих [һолихы] тарһлад тоших быть гладким, становиться упитанным, тучным; һолиҗ тарһлх

һоллх [һоллхы] 1) юмар һол тәвх класть в основу чего-л., делать что-л. основой; һучн царин арсар һоллсн маля. — Җаңһр; 2) юмна һол болһх становиться в центре, быть центральным; главенствовать; керг күцәхд һоллх

һолмха [һолымха] юм һолдг, эс таасдг взыскательный; неудовлетворён-ный

һолта ик зунь, икнкнь, нурһлҗ в основном, в большинстве своём; темән һолта мал

һолх [һолхы] 1) мууд тоолх, эс таасх считать плохим, недостойным, браковать; пренебрегать, отвергать; һолсн бәәдлтәһәр һарв; Түвин дөрвн хаани күүкд һолад. — Җаңһр; Хальмг олн-әмтнә шүлгч Көглтин Дава «төрскн келән һолсн — экән һолснла әдл» — гиҗ келснь учрта. — Хальмг үнн; 2) мал шинкн һарсн төлән эс авх не принимать своего детёныша (напр. овца своего ягнёнка, корова своего телёнка); хөн хурһан һолх, үкр туһлан һолх

һольһр [һольһыр] бүдүн, ик полный, толстый, большой; Мана һольһр искирдс малдан шивә болх. — Калян С.

һольшг [һольшиг] 1) ээлтә, килмҗтә, заң-бәрц дахдг вежливый, учтивый, воспитанный; Эн өр-өвч, тас нүл уга седклтә, күн тал шүрүлкдго, һольшг заңта күн билә. — Илюмжинов Н.; 2) өңгтә, үзмҗтә, һо-һольшг деликатный, тактичный; элегантный; Виктория Александровна бийнь өөдән мергҗлттә, хойр деед сурһульта һольшг сдәхн күн. — Хальмг үнн

һольшгар [һольшигар] ээлтәһәр, килмҗтәһәр, эвлүнәр учтиво, вежливо, деликатно; Күүкнә өкәр чирәнь, бийән һольшгар бәрдг заң-бәәрнь заяни төвшүн, болһамҗта, ке болсн учрар, энүлм сәәхн болҗ медгднә! — Илюмжинов Н.

һольшгллһн [һольшигыллһын] җөөлн, сәәхн заң, һольшглт вежливость, учтивость, деликатность

һольшглт [һольшигылты] һольшгллһн хәлә

һольшглх [һольшигылхы] 1) һольшг кевәр бийән бәрх быть вежливым 2) һо-һольшг авг-бәрц дахх соблюдать правила вежливого поведения, следовать хорошим обычаям

һом хууч. һундл недовольство, жалоба; һом-һундл

һомрхх [һомырхыхы] хууч. һундлан медүлх (зарһд) быть недовольным, жаловаться (в высшие судебные инстанции)

һонҗ [һонҗи] өндр болчкад, һо высокий, прямой

һонзах [һонзахы] утулң болх быть продолговатым, удлинённым, вытянутым

һонзһр [һонәһыр] 1) утулң бийтә продолговатый, удлинённый; һонзһр сав; 2) ут длинный; һонзһр модн

һони күүнә хумснд һардг бичкн цаһан толв маленькие белые пятнышки (на ногтях человека)

һонид бот. хотд тәвҗ, амтынь ясдг һарудын урһмл петрушка

һооднь [һоодынь] шудтнь, тустнь прямо, откровенно, без обиняков; һооднь келх; һооднь келсн күүнд ур бәәдго — цецн үг; һурвн цөгц әрк һолдк үг һарһна гиһәд, һурвдад эдлснә хөөн эн һурвн залу күр-күүндәһән һооднь эклв. — Эрнҗәнә К.

һоодан хаҗилго, шудтан прямиком, никуда не сворачивая; Алексеев энүнәсн һоодан бригадан орх болв. — Дорҗин Б.; ◊ һоодан бәәх тустан, күүнлә шальшг уга бәәх

һооҗдг [һоождыг] I хаһрха дырявый; һооҗдг суулһ

һооҗдг [һооҗдыг] II эмн. н. җиңндг өөртәд, халу дөргдг хальдврта гем гонорея

һооҗур 1) һорьк ручей; хаврин җирҗңнсн һооҗурин усна ә; Бата Муузра хойр Дунд нур, һооҗур, Шодңт һолмудын экәр торад, Ялмт һолын экәр көмрәд орад ирв. — Эрнҗәнә К. 2) хурин ус гүүлгдг җолв водосточный жёлоб, водослив; 3) усна цорһ водопроводный кран

һооҗх [һооҗих] 1) шиңгн юмн урсч һарх, асхрх течь, вытекать, стекать; литься (о жидкости); көлсн һооҗх, цусн һооҗх; Сонян улагчрҗ одсн күүкн күүнә хойр халх деерәһүрнь ик-ик дусалар нульмсн дарандан һооҗад бәәнә. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. цеңнх, җиңнх (дун) литься (о песне); Күүкд улсин цевр болн күчтә дун деегшән һооҗҗ, җиңнҗ һарна. — Хальмг үнн

һоолх [һоолхы] 1) чиклх, һоорулх выпрямлять; суңһуг һоолх; 2) хаҗилго, һоодан йовх идти прямо

һоорх [һоорхы] 1) һо болх выпрямляться; 2) үнн седклтә, чик саната болх быть прямым, честным; ◊ шалтгта күн һоорад ирҗ үкх деерән бәәх находиться при смерти (о больном)

һоота түрң туалетный; һоота савң, һоота усн; Эдн Абилиг һоота савңгар күчәр сән гидгәр һаринь уһалһв, иим савңгиг эн ик кезәнәһә мартҗ орксмн. — Илюмжинов Н.

һордах [һордахы] 1) хату, шүрүн болх быть жёстким, твёрдым (о невыделанной коже); 2) хагсад хатҗ одх быть высохшим (напр. о войлочных коврах)

һордһр [һордыһыр] 1) хату, шүрүн твёрдый, жёсткий; 2) хагсад хатҗ одсн, элдгдәд уга высохший; һордһр арсн; 3) нәрхн болчкад, өндр высокий, долговязый

һорзах [һорзахы] 1) хату, шүрүн болх огрубевать, отвердевать; һорзасн һарта; көрәд һорзасн ишкә; 2) эццн, нәрхн өндр болх быть худощавым и высоким

һорзһр [һорзыһыр] 1) хатад, шүрүн болсн (арсн, ишкә) огрубевший, отвердевший (напр. о коже); 2) эццн, өндр нурһта худой, долговязый

һортьг дуһулҗ зурх, кемҗәлх кергсл циркуль; һортьгин көл

һорьк [һорькы] I төмрлг кецтә бичкн төдг пряжка; застёжка; һорькта бүс

һорьк [һорькы] II бичкн һоожур небольшой ручей, поток

һорьклх [һорькылхы] юмнд (бүст, хазарт) һорьк торһҗ зүүх, тееглх застёгивать, стягивать пряжкой

һосн [һосын] көлдән өмсдг түрәтә башмг-һосн сапоги; күүкд улсин һосн, ишкә һосн, һосна ул, һосна зууза; ус үзлго һосан бичә тәәл — үлг.; Зун нәәмн давхргта зулг башмг-һосан өмсв. — Җаңһр; Теднтн «бәрц» гиһәд, арат хурсх девл, һосн күртл авдг билә. — Эрнҗәнә К.

һосн-башмг [һосын-башмыг] хош., цугл. көлдән өмсдг тоот обувь; булһар һосн-башмг, зуна һосн-башмг, һосн-башмгин делгүр

һосч [һосчи] һос уйдг, ясдг күн сапожник

һотьхлзх [һотьхылзыхы] матьхлзх извиваться; моһа һотьхлзҗана

һотьхр [һотьхыр] матьхр кривой

һох [һохы] дегә, шивкәндг крючок, крюк, багор; спица; модн һох, төмр һох

һохдх [һохдыхы] 1) һохар дегәлх поддевать крючком, заңеплять багром; 2) өлгх вязать на спицах; модн зүүһәр һохдх

һохц [һохцы] һорьк, зәңгдә (эмәлин) застёжка, пряжка; петля (у седла)

һочкнлдан [һочкынылдан] инәлдән смех, хохот (многих)

һочкнх [һочкынхы] тачкнад инәх громко смеяться, хохотать; — Лиҗлә әдл дасхий! гиһәд Бата һочкнад инәв. — Эрнҗәнә К.

һош: һош-һош инәх күрҗңнәд чаңһар инәх громко, раскатисто смеяться; Тентл хан һолһаһан хаһртл, һош-һош инәһәд йовдңнад бәәнә. — Хальмг туульс

һөөв шаҗ. 1) бурхн шаҗна ном умшлһн чтение молитвенных книг; 2) лам-гелңгүдин зальврл молебен священников

һөөвлх [һөөвелхе] шаҗ-. 1) бурхн шаҗна ном умшч тархах читать проповеди, проповедовать; Урднь һөөвлдг улс олн шевнрән серл угаһар ор һанц бурхнд иткүлх күсл зүүдг болхла... — Канкин Э.; 2) лам-гелңгүд зальврл, йөрәл умшх совершать молебен

һу I шар өңгтә, әмтәхн темсн, земш дыня; Өрүн эрт базрт ирәд, эдн мәңгрс, адамч, хаяр, һу, бурш, нань чигн темс хулдна. — Хальмг үнн

һу II хотхр һазр, җалһ ров, ложбина; һууд һучн хойр цаһан өргә — тәәлвр. (шүдн)

һу III дөрвн өнцгтә модн рама; терзин һу

һувҗ [һувҗи] йовхд саалтг болхин төлә малын күзүнднь уйсн модн палка (привязываемая к шее животного и мешающая ей передвигаться)

һувҗлх [һувҗилхы] йовхд саалтг болхин төлә малын күзүнднь мод уйх привязывать палку (к шее животного, чтобы мешать ей передвигаться)

һувчих [һувчихы] зөвүр ик болад, цогц-махмудан хүмих скорчиться

һувшач [һувшачи] эврә биш жиг көкҗ дассн туһл привыкший сосать чужую матку (о телёнке)

һувшх [һувшихы] 1) эврә биш жиг көкч дасх сосать чужую матку (о телёнке), 2) уданар залх (в игре)

һудмҗ [һудымҗи] хууч. уульнц улица

һудһлзх [һудһылзхы] толһаһан һудылһҗ йовх идти, наклонив голову

һудһр [һудһыр] бөкисн сгорбленный; сутулый; с опущенной головой; һудһр өвртә үкр; ◊ нарн һудһр орҗ йовна нарн сууҗана солнце близится к закату

һудс: һудс гих генткн дорагшан өкәх, толһаһан һудылһх внезапно нагнуться вниз; склонить голову вниз

һудых [һудыхы] өкәх склоняться, наклоняться; өмәрән һудых, тәрәнә толһас дорагшан һудылдад, нәәхллго бәәнә; Тоолвр тоолҗах дүңгтә, толһань дорагшан һудына. — Калян С.

һуй ташаһас шилв күртл махн ляжка; хөөнә һуй, ◊ һуян һанзһлад ирх хоосн, ю чигн уга ирх вернуться ни с чем

һуйдх [һуйдыхы] һуярнь цокх, шавдх стегать, хлестать; Манан; мөрндән мордад, ташмгар мөрән һуйдад, хөөнә бәәрн тал хурдлулад йовад одв. — Дорҗин Б.

һуйр [һуйир] 1) буудяг теермдәд авсн талхн мука; бүдүнәр теермдсн һуйр, һуйр элдх, һуйр нухх, һуйрин тулм; 2) болһсн хавтха һуйр лепёшка; һуйр болһх, амталсн һуйр, Өвгн ут цаһан девлиннь өврәс нег хавтха һуйр һарһҗ авад, Муузрад өгв. — Эрнҗәнә К.

һуйрта [һуйирта] һуйр тәвәд кесн мучной, с мукой

һулҗһлзх [һулҗиһылзхы] 1) наахлх качаться; нәрхн модн һулҗһлзад бәәнә, 2) эргх, дуһрх поворачиваться

һулҗих [һулҗихы] 1) матих, матьхлзх гнуться; 2) сулдрх, чинән алдрх ослабевать, быть вялым

һулҗң [һулҗиң]: һулҗңһулҗң гиһәд бәәх нәәхлзәд, матьхлзад бәәх качаться, гнуться

һулҗуха җулҗуха хәлә; һууҗмул, дегдәмл птенец

һулмт [һулымты] 1) һал түлдг зуух очаг в разн. знач.; Нанд нег сеңсн чигә өгтн, гиҗ Василий татчасн тәмкиннь үлдл һулмт тал хайв. — Эрнҗәнә К.; 2) өвкнрин өрк залһҗ йовх һал һулмт родовой очаг; һулмт сәкх, һулмт залһх, һулмт сәкәч, һулмт золһач; 3) шилҗ. юмна һулмт очаг чего-л., сурһуль-эрдмин һулмт, дәәнә һулмт, хальдврин һулмт; ◊ һулмтынь уга кех уңг-тохминь таслх не оставлять камня на камне; превращать в пепелище, уничтожать с корнем

һулмтлх [һулымтылхы] 1) һулмтдан һал хадһлх поддерживать огонь в очаге; 2) һулмтдан юм тәвәд шатах сжигать в очаге

һульһх [һульһыхы] идсн-уусн юмн көкрҗ һарх срыгивать, отрыгивать; Эдү мет харчудын көлс, цус шимдг шигдәч мет, аврлт угаһар шимҗ йовснь баячудт төрүц зоксн уга, цагтан цаддг, цагнь ирхлә һульһдг гидг үлгүрәр, Хүүвин йосна цагнь ирәд, тер йосна Улан Туг дор цуг Әрәсән уга-яду, көдлмшч улс багтҗ, җирһлнь делгрәд ирхлә, баячуд һульһад орксн болдг. — Эрнҗәнә К.

һульһц [һульһыцы] көкрүлҗ һарһсн юмн отрыжка (с частицами содержимого желудка)

һульдрлһн [һульдырлһын] дошлһн, хальтрлһн скольжение; катание; мөсн деер һульдрлһн

һульдрмтха [һульдырмтха] хальтрата скользкий; һульдрмтха хаалһ

һульдрх [һульдырхы] 1) дошх, хальтрх скользить, кататься; мөсн деегүр һульдрх; 2) шилҗ. мөлтрҗ һарх выскальзывать, выскакивать; һарас һульдрх; Баклан бултҗ асн шуһуһасн ширс һульдрад, ә-чимән угаһар һазаран һарв. — Балакан А. 3) шилҗ. җаҗлл уга иддг хот проскакивать без задержки (о пище); Энчн шүдн уга күүнд һәәвһә гидг амтта хот бәәҗ, эврән һульдрад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

һундах [һундахы] өөлүлх, еңнүлх обижать, огорчать, печалить; Эдниг һундах хаҗһр үүлдвр күцәхләрн, бидн хөөт төрлдән күн болҗ төршго болҗанавидн. — Хальмг үнн

һундл [һундыл] 1) һундсн сана, ацг, ө жалоба, обида; һундл төрх; Элгн-садна һундл элдү күнднь медгднә. — Хальмг үнн; 2) юмнд дурго болсан медүллһн недовольство; һундл өргх, һундлан медүлх, һундлын эрлг; 3) сана зовҗ һашудлһн соболезнование; Аһу ик билгтә, алдр шүлгч Көглтин Дава сәәһән хәәснд һундл төрҗ, хальмг келн-улсин һашудлһиг әрүн седкләсн хувалцҗ бәәнә. — Хальмг үнн

һундлта зовлңта, һашута, гейүртә печальный, грустный, горестный; һундлта үг, һундлта дун, һундлта йовдл; Төрскн орн-нутгурн хәрҗ йовх байрта хаалһ һундлта болв: хальмгудыг яһад туусмб, эң зах уга Сиврин һазрт элгн-садан яһҗ олҗ авхмб? — Илюмжинов Н.

һундлтаһар өөлсн, һундсн бәәдлтәһәр с обидой, досадой; һундлтаһар келх; В. Топалов хар бодмудар сәәнәр наадсан, зуг нег кемд эндү һарһад шүүгдсән һундлтаһар темдглв. — Хальмг үнн

һундрхх [һундырхыхы] һуньрх, седкләрн зовх, глубоко сожалеть, переживать; Харңһу, үмкә, киитн салькн сүүгҗәх ацана чиңглгд тамин амнд татгдсн, ода холҗсн, тер хаалһин эклц санандм орад, седкләрн зовҗ һундрхад бәәвв. — Илюмжинов Н.

һундх [һундхы] өөлх обижаться, жаловаться; тәвсн хөвдән өөлн һундх; Хәрд һарсан тодлхла, ода күртл нег талд инәдн чигн күрнә, нег талд нам хөвдән һундад уульх чигн дурн күрнә. — Хальмг үнн

һунҗн [һунҗин] һурвн наста теҗәмл бүдүн эм мал трёхгодовалая, трёхлетняя (о самках крупных домашних животных); һунҗн үкр, һунҗн темән; һунҗн үкр мөөрмтхә, генн күн өөлмтхә — үлг.; һунҗн үкр һурвн көлтә — тәәлвр. (тулһ); һунҗндан күүклсн туңһу гүүни унһн гинә. — Җаңһр; Нам Балдна көвүн һунҗн үкр зааһад сурсн бийнь, маляһан эс өглә.— Сян-Белгин X.

һунзд [һүнзыд] шаҗ. оларн дуулхд ду экләд өргдг лам, гелң запевала в хуруле; һурвн манҗ һуян ээҗ, һунзд гелң гесән ээҗ — тәәлвр. (тулһин һурвн шиир болн хәәсн)

һунн [һунын] һурвн наста теҗәмл бүдүн эр мал трёхгодовалый, трёхлетний (о самцах крупных домашних животных); һунн цар; һунн буурин ишкдл һурвн җилд эс билрҗ — тәәлвр. (герин бүүр, һулмт); Эн өрәсн һарарн һунн наста эр бүрүг сүүләснь шүүрәд бәрчкәд, дор ормднь зөвәр удан цагт тәвлго зогсч чаддг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

һунта һурвн наста күүкд трёхлетний (ребёнок); Ууһн Санҗ көвүм зурһата, Җалсан көвүм һунта. — Хальмг үнн; һунта бийнь һучн зурһан терзин герләр йирн йисн торһ ниилүлҗ суусн бийнь харгдла. — Җаңһр

һуңньх [һуңньхы] һуңшх говорить в нос, гнусавить

һуңню һуңшу гнусавый

һуңняч [һуңнячи] һуңню, һуңшу гнусавый; һуңняч дун

һуңшу һуңню гнусавый; һуңшуһар умшх

һуңшх [һуңшихы] 1) һуңшч келх говорить в нос, гнусавить; хамрарн һуңшх, Дурго дууһар һуңшад, бузр үгән келлдәд, киртә, көлсн ивтрсн, тоорм-тооста гимнастёркста цергчнр хортна өмнәс сөрдг отрядын бәәрнә өмнәһүр нег зергләнд дарандан зогсч авв.— Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. шугшх, шугшч уульх (бичкдүд) ныть, хныкать, прося что-л. (о детях)

һурваһад 1) хувагч тоолгч нерн по три; Хан Җаңһрин ширәһәс һурваһад әдс авад... — Җаңһр; 2) һурвад по три; маднд һурваһад девтр күртв

һурвад хувагч тоолгч нерн по три; Хоюрн мөрн деерән һарчкад, даласн бууһан суһлҗ авад, хаша деегүр хошад-һурвад хачкад, көтлвр мөрдән көөҗ авад, довтлад йовад одцхав.— Сян-Белгин X.

һурвадар хувагч тоолгч нерн по три, по трое; бидн һурвадар зогсувидн

һурвдвар [һурвыдвар] орц үг в-третьих; һурвдвар, цуг әмтә тоот зовлңла бичә харһтха гиҗ дүсүләд, ишкдл-ишкдләр буйнч үүлдвр күцәх кергтә. — Хальмг үнн

һурвдгч [һурвдыгчи] дара тоолгч нерн третий; һурвдгч боть, һурвдгч әңг, һурвдгч орм, Элстин негдгч команд шишлң сурһулин көвүдиг амрар шүүһәд, һурвдгч орм эзлв. — Хальмг үнн

һурвлһ [һурвылһы] ик нүдтә, матьхр хоңшарта, сөөһин махч шовун сова; теегин һурвлһ

һурвлҗлах [һурвылҗилахы] һурвн булңта юм кех придавать треугольную форму чему-л.; делать треугольник; һурвлҗлад эвксн бичг, цааснас һурвлҗ кех

һурвлҗн [Һурвылҗин] мат. һурвн булңт треугольник; әдл хаҗута һурвлҗн

һурвн [һурвын] 1) үндсн тоолгч нерн, һурвн гидг то три; һурвн җил, һурвн цаг, һурвн давхр, һурвн эрдни, һурвна нег хүв; 2) һурв дәкҗ трижды; һурв мөргх, һурв сөгдх, һурв хонх; 3) һурвн юм тоолхд ашлгч холва үг при перечислении трёх предметов; чичүр, сүк, алх һурвиг авх; 4) һурвн гидг темдг тройка (отметка, оценка); багш сурһульчд һурв тәвв

һурвта нас медүлгч тоолгч нерн, һунта, һурвн наста трёхлетний (о возрасте); һурвта көвүн

һурвулн [һурвулын] цуглулгч тоолгч нерн втроём; Эҗ уга эрән цаһан көдәд ээҗ, аав һурвулн бәәдвидн. — Җаңһр; Мадн ах-дү һурвулн: мини ах Токр болн дүм Кирсан биләвидн. — Илюмжинов Н.

һурвхн [һурвыхын] хасгч тоолгч нерн, зуг һурвн юмн только три, всего-навсего три

һурһул ут сүүлтә, ке сәәхн од өрвлгтә шовун фазан; һурһулын сүл

һурних [һурнихы] уйдх, гейүрх горевать, печалиться, унывать, тосковать; Эзн көвүдләрн өрцәд, ноолдад, хая-хая ирхләрн, һурниһәд, ду һарл уга бәәдг болв. — Эрнҗәнә К.

һурньһр [һурньһыр] һурнисн, гейүрсн грустный, печальный, унылый; һурньһр бәәдл; Әмтнлә Бажан уурлҗ таардго билә, әмтн чигн энүнә мел һурньһр бәәдл үзчкәд, бийүрнь өөрдхдән урмд уга бәәсмн. — Илюмжинов Н.

һурю һурвн хурһна кемҗән мера в три пальца; Оһтрһуһас һурю дутуһар бәртн гиҗ бәәнә. — Җаңһр; Сәрсн сүүдән һурю тарһн һунн наста батх өгв. — Далн хойр худл

һуря эццн, турңха (ноха, чон) тощий, измождённый (о волке, собаке); күн өнчндән, ноха һурядан үкдго — үлг.

һурядх эцх, турңха болх отощать

һутамҗ [һутамҗи] ичр-һутр позор; бесчестие

һутамҗта [һутамҗита] ичр-һутрта позорный, порочащий; һутамҗта бәәдл; Немшнр болхла, эн нериг һутамҗта гиҗ тоолад, бийән дойч гиҗ нерәднә, орн-нутган болхла Дойчланд гиҗ. — Илюмжинов Н.

һутах [һутахы] ичәх, му нер зүүлһх позорить, порочить; нерән һутах; сән эцкин нериг му көвүн һутадг — үлг.; Яһдг болв чигн Хальмг Таңһчин нер һутах йовдл һарһх зөв угавидн. — Хальмг үнн

һутр [һутыр] ичр, ичр-һутр стыд, позор; Окан нүднд Эльмт күүтрт болсн һутрта болн андн йовдл үзгдәд. — Балакан А.

һууҗ [һууҗи] өд өрвлг уга, җулһдг һууҗмул зародыш (птицы)

һууҗлур шовуна өндг һууҗулдг шишлң кергсл инкубатор

һууҗмул һууҗҗ һарсн җулҗуха неоперившийся птенец; шовуна һууҗмулмуд үүртән өсчәнә; Көвүн һалуна һууҗмул хәләһәд суухла, арат ирәд, эрәд-сурад бәәҗ, һалуна һууҗмулынь авад йовҗ одна. — Хальмг туульс

һууҗулх [һууҗулхы] герин шовуг (така, һалун, нуһсн) өндгән дархин төлә үүртнь суулһх посадить для высиживания яиц (о птицах)

һууҗх [һууҗихы] үүртән өндгән дарх (шовун) высиживать яйца (о птицах); һунн шар-цоохр итлг һурв өндгләд, һурв һууҗад, күрнүй-угай гих һазр. — Җаңһр; ◊ һууҗсн үүр һарсн-төрсн һазр родные места; һууҗсн үүрән мартх керг уга. Күүнә һазрин алтн хурас, эврә һазрин чолун хур гидг үг бәәдмн. Ирә бәәх кергтә. — Дорҗин Б.

һууль I зес хорһлҗн хойр холяд кесн шар, цаһан өңгтә төмрлг латунь, жёлтая медь; латунный; һууль шанһ

һууль II һуульһ попрошайничество; милостыня; һууль һуух; Тегәд байнд шим-шүүсән өгчкәд, түрәд, һууль һууснь килнцтә болҗахмб? — Дорҗин Б.

һуульһнч [һуульһынчи] һазр эргәд, юм сурад, бийән теҗәдг яду күн нищий, попрошайка; хаана шаңд уга юмн, һуульһнчин тулмд — цецн үг; Гертән ирхләрн, һарһсн күүкән таньсн угав, тер болхла, намаг һазр эргҗ йовдг, көдлмш кедго, һуульһнч өвгн гиҗ медв. — Илюмжинов Н.

һуульһнчлх [һуульһынчилхы] һууль һууҗ әмдрх просить милостыню, клянчить; нищенствовать

һуульһх [һуульһыхы] юм сурх, эрх выпрашивать, выманивать; һуульһҗ сурх, һуульһҗ авх

һуур I һарин баһлцг кисть руки; запястье; һуураснь авч татх; Күүни бүдүн һуурин дүңгә күдр хар болд шинҗүрәр шинҗүрләд... — Җаңһр

һуур II юмнд һарсн хаһрха, цоорха отверстие, дырка; бичкн һуурта сав

һуур III үкр малын болн мөрнә нурһна арсн дорк хорха черви, личинки овода (на спине крупного рогатого скота)

һуурһл [һуурһыл] һу, гүн нүкн глубокая яма, ров; нуурин усн хагсад, һуурһл болҗ оч

һуурсн [һуурсын] 1) шовуна өдн перо (птичье), 2) хууч. ясад уга, бичг бичдг һалуна өдн неотточенное перо (для письма), гусиное перо

һууртх [һууртыхы] I һуурас авад татх схватывать за кисть (за запястье)

һууртх [һууртыхы] II үкр болн мөрн малын нурһна арсн дор хорха үүсч һарх появляться (о личинках овода на спине крупного рогатого скота)

һууртх [һууртыхы] III савд бичкн нүкн цоорч һарх иметь отверстие (дырку) (о посуде)

һуух [һуухы] юм сурх, эрх просить милостыню, попрошайничать; клянчить; һууль һууҗ йовх

һуч [һучи] хууч. ач көвүнә үрн сын внука, правнук; ач һуч

һучад хувагч тоолгч нерн по тридцать; һучад шаху наста; Хөөчин дарук болҗ, һучад эргм наста Санҗин Бадм көдлнә.— Сян-Белгин X.; һууд бәәсн һучад чигә герин ар бийәр һарад... — Җаңһр

һучдгч [һучдыгчи] дара тоолгч нерн тридцатый; Хөрдгч җилмүдин чилгчәр һучдгч җилмүдин эклцәр Элст балһсн үүдәд уга болв чигн, энд ик тосхлт кегдҗәсмн. — Хальмг үнн

һучн [һучин] 1) үндсн тоолгч нерн, һучн гидг то тридцать; һучн дууна һазр, һучн толһа бод мал; Хар һазра района «Цецг» гидг келн-улсин бииһин ансамбль һучн җилин туршарт үүлдҗәнә. — Хальмг үнн; 2) сарин сүл өдр тридцатое (о числе месяца); хөн сарин һучнд болсн йовдл

һучнцр [һучинцыр] җичин көвүд сын праправнука

һучта нас медүлгч тоолгч нерн, һучн наста тридцатилетний; һучн наста залу

Д

даавр [даавыр] 1) даалтд авлһн ручательство; порука; бичмр даавр, дааврт авх; эврәннь дааврт авнавидн, маднд көдлх улс кергтә. — Эрнҗәнә К.; 2) хәрүцлһ, хәрүцлт ответственность; туслң даавр; Таңһчин правительствин һардачнрин даавр өсх зөвтә. — Хальмг үнн

дааврта [даавырта] I хәрүцлһтә ответственный; дааврта сегләтр, даавр-та көдлмш, дааврта керг, дааврта кем; Парторг күүнә көдлмш дала болн дааврта деерән тоомсрта.— Сян-Белгин X.

дааврта [даавырта] II сәәнәр даадг, хурц острый, отточенный (напр. о ноже)

дааһач 1) дааврт авгч поручитель (тот, кто ручается за кого-л.); 2) хәрүцгч ответственный за что-л.; эн көдлмшин дааһачнь кемб?

дааһн [дааһын] хойр наста унһн двухгодовалый жеребёнок, лончак; дааһна арсн дах, дааһна сүл; далад дааһн унҗ, дааһн зовҗ уга, дала зовҗ — тәәлвр. (нүднд бог орх); Дааһан унад, дав-дав гиһәд, бәәшң темцәд һарв. — Җаңһр; Дааһн цагтнь чамд өгсн болхла, җора сурһҗ болхмн билә. — Эрнҗәнә К.; ◊ дааһна чикн бот. намчнь нәрн ут, улавтр өңгтә, ишклң амтта урһмл конский щавель

даалһвр [даалһывыр] 1) күцәлһхәр өгсн үүрг поручение, задание; олна даалһвр, үүлдврин даалһвр, герин даалһвр; Нанд Басан Бадьминовичин нөкд күн җиңнүләд, терүнә өгсн даалһвр келв. — Илюмжинов Н.; 2) күцәхәр авсн үүрг обязательство; даалһвр авх; Эмгнь әмтнәс даалһвр авад, өвгндән уйлһна көдлмштнь нөкд болад бәәнә. — Хальмг үнн

даалһх [даалһыхы] 1) даалһвр өгх поручать, давать задание; Тер дамшлтта күүнә ормиг танд даалһх селвг ах редактор манд орулҗ өгв. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. бийән даалһх доверяться кому-л., полагаться на кого-что-л.; Харка дун уга, тәвсн хөвдән даалһад, цуцрл уга көдләд, сә үзгдхәр сахняд йовна. — Эрнҗәнә К.

даалт [даалты] 1) даавр ответственность; туслң даалт, 2) юм даах арһ-чадвр, даац грузоподъёмность; машина даалт; 3) иртә юмна хурцнь острота, наточенность (напр. ножа)

даалу домино наадн домино; даалу наадх

даальң эмәл деегүр теңндг ик түңгрцг перемётная сумка; даальңган дүүргҗ авад, әәл хәәх; даальңгиг эмәлин һанзһар батлх; Берин тәвсн даальң дотр нег бортх хальмг әрк, цаһана боорцгин дееҗ: хуц, җола, мошкмр, боорцгин һурвн тоһш бәәнә. — Эрнҗәнә К.

даамһа 1) тесмһә, чиирг, бат терпеливый, выносливый, стойкий; халу даамһа; 2) юм даадг, хурц острый, наточенный; даамһа көрә

даармтха [даарымтха] киит даадго, беерг зябкий, не переносящий холода человек, мерзляк; даармтха күн

даарулх [даарулхы] киитрүлх замораживать; намаг даарулад бәәнә; Абиль шинкн бий деерәсн савңгин көөс уһаҗ һарһад, чиигтә махмудан чичрүлҗ даарулад, эврәннь әмтнә нүднд үзгдәд, һазаран һархар хурдлв. — Илюмжинов Н.

даарлһн [даарылһын] даарлт, көрлһн переохлаждение (напр. тела)

даарх [даархы] көрх, давҗңнх, даг-даг гих мёрзнуть, зябнуть, ощущать холод; даарснд һал түл, өлсснд хот ке — үлг.; Бата мөрән унад йовн гисн бийнь көлән даарх гиһәд, мөрән ут цулвраснь көтлчкәд, өвдгцә цаснд булхад, әмтнә бараһар хәәкрәд йовна. — Эрнҗәнә К.

даах [даахы] 1) аца дааҗ чадх быть способным поднимать тяжесть, выдерживать груз; күнд аца даах; Энтн хойр залу бәәдг бәәдл уга гиһәд, Бадм орндгин нег дерндгәснь көндәв. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. юмиг дааҗ тесх выносить, терпеть, выдерживать (обиду, холод и т.д.); үвлин киит даах, зовлң даах, һундл даах; Зовлңд авгдл уга, цугинь тесч, чирмәҗ дааһад, Бамба багш болв. — Эрнҗәнә К.; 3) хәрүцх, бий деерән авх брать на себя ответственность; үүл даах; Хальмг Негдгч мөрн цергин полкин комиссарии үүл даах заквр авад, Саңһҗ әрә өмн үзгин фронтур һарч йовсмн. — Илюмжинов Н.; 4) хурц юмар керчх резать (острым режущим инструментом), эн утх сәәнәр даана

даац [даацы] 1) даах арһ, чидл грузоподъёмность; ик даацта машин; 2) иртә юмна хурцнь острота, наточенность; утхин даац

дава I көтл перевал; уулын дава

дава II спорт. 1) чичлдәнд: саам раунд; һурвдгч дава; 2) хальмг бөк ноолданд: эргц тур; һурвн давад түрүлсн бөк

дава III долан хонгин негдгч өдр, дава өдр понедельник

дав деер [дав деере] хош. 1) минь ода, тер дарунь сразу, тут же, сейчас же; немедленно; дав деернь кечкх; 2) ода деерән пока, на данный момент; дав деерән юм бичә кел

давдрх [давдырхы] бичкнәр доһлх (мал) слегка хромать, прихрамывать (о животных); давдрдг мөрн

давҗңнх [давҗиңныхы] даарад чичрх дрожать, трястись; стучать зубами от холода

дав зуур [дав зууры] хош. удан биш, ахр болзгт временно, на время; Керг күцәд, би көшәд, дав зуур амрхар бәәтл... — Җимбин А.

давсг [давсыг] шеес хурадг эрктн мочевой пузырь; давсгин хавдр; Дарцг цаһан әрвңгән давсг талан авад ирв. — Җаңһр

давслач [давслачи] юм давслдг күн солильщик, засольщик; заһс давслач

давсллһн [давсыллһын] давсллт соление, солка; посол; амтта давсллһн

давслх [давсылхы] 1) юмнд давс кеҗ, амт орулх солить, класть соль; мах давслх, хаяр давслх; Усн хойрдад буслхла, деернь үс кедм, дәкәд һалас буулһҗ авад, давслад, тослад, кесгтән самрдм. — Яшкулов В.; 2) шилҗ. шүвтрлҗ келх язвить, говорить колкости

давсн [давсын] 1) амтнь һашун, цаһан өңгтә бодис соль; теңгсин давсн; 2) амт орулдг тоот специя; цәәд давс тәвх, давснь тату хот; өдмг давсн хойрас бичә цөкр — цецн үг; ◊ давсан гүүлгх унтад кевтх крепко спать; Өрүнә намаг эс серүлсн болхла, энчн ода күртл давсан гүүлгә йовх билә. — Эрнҗәнә К.

давста 1) давсн бәәх юмн солёный, содержащий соль; давста нур; давста далан көвәд худг малтдго — цецн үг; һазрнь элстә, уснь һашун, давста. — Сян-Белгин X.; 2) давслсн юмн солёный; давста һахан өөкн, давста хавст

давталх [давталхы] 1) давталҗ дарх трамбовать; давталдг дошур; 2) давталҗ ишкх топтать, утаптывать; ноһа давталх; 3) давталҗ хавтхалһх сплющивать ковкой, ковать; төмр давталх

давтвр [давтвыр] дәкн давтдг юмн повтор, повторение; припев; дууна давтвр

давтгдх [давтыгдыхы] I давтҗ һарһх коваться, клепаться, расплющи-ваться (о металле); төмр сәәнәр давтгдна

давтгдх [давтыгдыхы] II дәкн давтх повторяться; иим йовдл дәкҗ давтгдх зөв уга

давтлһн [давтылһын] давтвр повторение; дассан давтлһн

давтлт [давтылты] давтгдх чинр ковкость; төмр давтлтта болдг

давтмл [давтмыл] давтҗ кесн кованый, расплющенный (о металле); давтмл селм

давтх [давтыхы] I 1) юмиг делдҗ хавтхалһх ковать, клепать; расплющи-вать (металл); төмр давтх; төмрин сәәг давтҗ меддг, мөрнә сәәг довтлҗ меддг — үлг.; Төмриг халун деернь давтдг гиһәд, Булһн Альман хәрүг адһҗ, Цаһанд зәңглв. — Бадмин А.; 2) шалһд ир һарһх, бүлүдх отбивать; хаҗ давтх

давтх [давтыхы] II юмиг дәкн-дәкн үүлдх, кех повторять; шүлг давтҗ умшх; Гер дотр бәәсн хойр-һурвн эмгн йосндан сүрдҗ, дәрк давтад, хойр һаран намчлад, өөдән хәләҗ, нүдән цәәлһв.— Сян-Белгин X.

даву үлү, ик более; сурсн му, сурсиг эс өгхлә, түүнәс даву му — үлг.; Өрк-бүлд гемтә-шалтгта бичкн бәәхлә, терүнәс даву зовлң эк-эцкд бәәхий? — Хальмг үнн

давуд давҗ йовх, йовуд проходящий; давуд машин

давулх [давулхы] 1) юмна кемҗә кетрүлх, үлү болһх превышать что-л.; йос давулх, зура давулх; тер невчк давулад келхд дурта; 2) юм кеҗ өңгрүлх проводить что-л.; немр кичәл давулх, үвлзңгиг бүрдәмҗтәһәр давулх, байрин өдр сергмҗтәһәр давулх; К. Илюмжиновин нилчәр шатрчнр үгцәд, чинртә марһаг давулх шиидвр авв. — Хальмг үнн

давх [давхы] 1) давҗ һарх, өңгрх переходить через что-л.; миновать что-л.; уул давх, хаша давх, герин өөгүр давх; Нег эрәдт зерглҗ зогссн мөртә хальмг күүкдин хаҗуһар давад, эзн-хан нег агчмин дүңгәд тотхад зогсв. — Илюмжинов Н.; 2) үлү болҗ һарх превышать; сара җалвнь нам нег миңһн Арслңгас әрә давна; 3) шилҗ. медмҗәнго давҗана проходить незаметно; Җирһлин булгнь буслад, җилмүднь давна. — Хальмг үнн; 4) шилҗ. күнд күчр юмиг давх преодолевать; берк йовдлыг давх; 5) шилҗ. юм кетрх нарушать, превышать; йос давх

давхр [давхыр] 1) негн биш, негнәс үлү двойной, слоистый; давхр цаасн, давхр киилг; Йисн давхр бүшмүдин дотр даһмас болд хар түлкүриг авад... — Җаңһр; 2) бәәшңгин давхрлг этаж (дома, здания); Арвн давхр, йисн өңг бәәшңгән му-мууха гиҗ хәәлвт? — Җаңһр; Яман һарад, герин хойрдгч давхрт түдлго давшад одснь сонрар соңсгдв. —Дорҗин Б.;3) шилҗ. саата, күнд беременность, беременная; Давхринь медсн хөөн тиим өршәңгү уга йовдл һарһдви? Нармин М.; ◊ грам. ниилҗ тогтсн бүрдәцс сложные образования из двух и более компонентов: давхр үгмүд, давхр киисквр, давхр зәңг

давхрг [давхрыг] башмг-һосна өскә дорк давхрлҗ кесн өндр зууза каблук; Зун нәәмн давхргта зулг башмг-һосан өмсв. — Җаңһр; Бата Цастад белг гиҗ авсн өндр давхргта хар боокс башмган бардмнв. — Эрнҗәнә К.

давхрлх [давхрлыхы] юмиг давхр болһх наслаивать, накладывать одно на другое; надевать одну одежду на другую; хувц давхрлҗ өмсх, давхрлад ясад орксн кевс; Бата хойр давхрлад делгчксн хуучн ишкә иргвч деер кевтв. — Эрнҗәнә К.

давхцан [давхыцан] 1) дарцлдан давка; 2) ки давхцлһн учащённое дыхание

давхцх [давхыцхы] 1) дарцлдх создавать давку; Немш салдсмуд ниргҗ шуугад, үүмҗ давхцлдад, гүүлдәд бәәцхәв. — Илюмжинов Н.; 2) шулу-шулуһар киилх, ки давхцх учащённо дышать; Эн хойрин урлмуднь удан әмтәхн үмслһнд харһад, зуурлдҗ одв, дарунь дәкн-дәкн, улм ик удан, үмслһнд ниилв, энүнәс эднә кинь давхцад бәәв. — Илюмжинов Н.

давцң [давцың] поездд суух, буухин төлә кесн төмр хаалһин хаҗудк талвң платформа; төмр хаалһин давцң

давшур деегшән давшч һардг, дорагшан буудг кергсл, дөрә лестница; деесн давшур, модн давшур, түүмрин давшур; Эн герин давшурин харһа болһнд кедү хадасн бәәхинь Цәкр алдлго меддг. — Дорҗин Б.

давшх [давшхы] өөдлх, давшч һарх лезть вверх, подниматься; Ар болн деед үзгтнь өндр уулмуд теңгрүр давшч йовна. — Хальмг үнн

даг кир-нуһуд, кир даг; хар даг грязь на чём-л., грязный; җе гиһәд, кир даг болх; кир-нуһудыг уһах; хувцн хар даг болтлан киртҗ

даг: даг-даг гих даарад чичрх дрожать

дагҗңнх [дагҗиңныхы] дагҗх, даг-даг гих дрожать, трястись (от холода); ик киитнәс дагҗңнҗ чичрх

дагҗх [дагҗихы] 1) икәр даарад чичрх дрожать, трястись (от холода); Махмуд дагҗх; Мууха киитн һазрв, дагҗад одн гиҗәнәв — Басңга Б.; 2) әәһәд чичрх дрожать, трястись (от страха); Дам-дам чочсн Дамб дегд әәхләрн, дагҗад-чичрәд йовна.— Сян-Белгин X.

дагни: арагни-дагни хош. 1) домг. тууль-үлгүрт һардг, ид-шидтә, күн өврм сәәхн теңгрин окн небесная фея; Һадр бийнь мөн арагни... — Җаңһр; 2) шилҗ. сәәхлә красавица

дагта киртә, кир даг болсн грязный, пропитанный грязью; дагта хувцн

дагтх киртх, кир даг болх, бузртх загрязняться, становиться грязным

даһм [даһым] 1) дөрв. өрчдк хавтх нагрудный карман; даһмдан дүрх; Өөрксм авчкх гишңгәр өрчдк даһмдан бәрнәв. — Көглтин Д.; 2) торһ. юм дүрдг бичкн хавтх небольшой кармашек, карманчик (напр. для часов); Баату даһман уудлад, хар болд гертә час һарһҗ авад, шамин герл тал кецәлһҗ хәләв. — Дорҗин Б.

даһмндг [даһымныдыг] даһмдан дүрдг карманный; даһмндг час

даһмнх [даһымныхы] даһмдан дүрх положить в карман; Яман Һәрә хойр ааһин йоралд әркин шавхрт чивсн цаһан мөңгиг авад, даһмнчкад, дарук сөңгин әркиг келгцхәв. — Дорҗин Б.

дадмг [дадмыг] дамшлтта, дадмһа опытный, с опытом; дадмг малч, дадмг багш, дадмг дәәч; Дадмг эк эцк хойр һәәзң болсн һанцхн күүкндән хар сансн уга болх. — Эрнҗәнә К.

дадмгшх [дадмыгшихы] дамшлтта болх, дадмг болх приобретать опыт, становиться опытным

дадмһа [дадымһа] 1) дадмг имеющий опыт, опытный; 2) арһта, шамдһа ловкий, сноровистый

даҗг [даҗиг]: хош. Дән-даҗг война, военные действия; дән-даҗг уга бәәх

даҗран 1) деерм, тонул грабёж разбой; 2) даҗрлт гнёт, угнетение; Хамг делкәһәс дутад, харалта даҗранд бәәхднь. — Дорҗин Б.

даҗрлһн [даҗрылһын] даҗран гнёт, угнетение; байн-нойна даҗрлһнд бәәх; Хаана йосна даҗрлһн хамг әмтиг үүмүллә. — Хальмг үнн

даҗрлт [даҗрылты] даҗрлһн угнетение, иго

даҗрх [даҗирхы] дарх, хавчх, мухлалх угнетать; тиранить; сәәнд бичг зуһуд, мууг бичә даҗр — үлг.; Кен-ян, көл-толһа уга цуһар, зәәсң, гелң күртлән банд һарх, зөвт-бурут, көгшн, бичкн угаг даҗрх, давхларн алх.— Сян-Белгин X.

дайлх [дайлхы] заңһх, даладх взмахивать, махать; һарарн дайлх, ташмгар дайлх, җиврәрн дайлх; миңһн түмн күн махлаһарн дайлх — тәәлвр. (хулсна толһа); Манҗ чөдрәрн дайлн, бор мөрән совр-совр хатрулад, герән темцәд һарв. — Дорҗин Б.

дайлц [дайлцы] заңһлһн, даләдлһн взмах; размах; дайлцнь күчтә болв чигн, цоклтнь гиигн — үлг.

дал анат. нурһна деед талк өргн хавтха ясн, ээм-дал лопатка; киитн болад, далан хүмх; спорт. хойр далынь һазрт күргх; Үүлн өңгтә көк киивр саадгин сумн даларнь орад, һолынь кирвәд һарад одв. — Җаңһр; ◊ дал тәвх, дал бәрх хөөнә дал шинҗләд, белг бәрх гадать, предсказывать по бараньей лопатке

дал: дал-дал гих 1) даарад чичрх дрожь (от холода); Бийнь мел дал-дал гиһәд, чичрәд йовна. — Эрнҗәнә К.; 2) әәһәд, эмәһәд чичрх дрожать, трястись; Бата улаһад, бәәсн бийнь дал-дал гиҗ чичрв. — Эрнҗәнә К.

дала 1 делкән усн бүркәвчин нег хүвнь океан; далан көвә, далан булң, далан йорал, далан деермч; дала дәәвлхлә, җирмәхә чигн дәәвлдг — үлг.; Номһн дала, Ар Мөст дала, Атлантикин дала; Көглтин Дава эврә шүлгүдтән түрүн болҗ, сталинск эркшиллһ бурушаҗ буцсн төләдән арвн җилә каторгд засгдад, Ар үзгин далан Норильск балһснур йовулгдсмн. — Илюмжинов Н.; ◊ зоол. далан һаха дельфин, далан мөрн морской конёк, далан зара морской ёҗ далан уснд бәәршдг әмтәнр животные, обитающие в океанах и морях

дала II олн, дала-нала много, множество; дала күн, дала олн мал; Тег делгүдән көрслҗ орксн, альк нег олн зүсн урһцарн күч авчксн, көкрн солңһтрсн хаврин дүмбр таалмҗта дүрәрн күүнә дотрк седклиг дала-нала болһҗ байсана. — Сян-Белгин X.

далад хувагч тоолгч нерн по семьдесят; далад күн

даладх [даладхы] дайлх, заңһх махать, манить, подзывать, махая рукой; наар гиҗ даладх, альчурар даладх; өңгрсн хуриг өрмгәр даладҗ болдго — үлг.

далва заһсна сервә плавник (У рыб)

далваг җивр крыло, крылья; далваган делх, далвагарн дайлх; күн дөңгәр, шовун далвагарн — үлг.; Нег самолёт дегд икәр өөрдҗ ирчкәд, генткн нег хаҗук далваг деерән келтәҗ нурчкад, теңгст шурһад унад одв. — Илюмжинов Н.

далваглх [далваглыхы] 1) җивр урһх окрыляться; 2) җиврән ясч далвлзад йовх, гүүх (һууҗмул) ходить, бегать, покачиваясь с расправленными крыльями (о птенцах); 3) нәәхләд йовх (күн) ходить, бегать, покачиваясь из стороны в сторону (о человеке)

далвагта җивртә крылатый; цаһан далвагта хун; Цәәсн нигт будн дотрас хойр далвагта ик биш аэроплан-самолёт үзгдҗ һарч ирчкәд, дарунь һазр деер бууҗана. — Илюмжинов Н.

далвах [далвахы] далвң болх, сунад уудх быть широким, широко раскрытым; оңһцин җилк далваһад йовна

далвлзх [далвылзыхы] дәәвлзх, нәәхлзх качаться; колебаться, колыхаться; балансировать; дольганд оңһц далвлзад бәәнә, суңһуг деегүр далвлхх

далвлзгч [далвылзыгчи] нәәхлзгч колебательный; далвлзгч көндрлһн

далвң [далвың] өргн юмн что-то широкое (о поверхности)

далврң [далврың] дор һазр низменность, низина

далвур торһ. заһсна ки авдг эрктн, бахлур жабры; далвураснь авх

далвч [далывчи] дал-ээм халхлдг хувцна янз наплечник; киилгин далвч

далвчлх [далывчилхы] 1) дал деерән авч йовх нести на лопатках; 2) далвч зуух, өмсх надевать наплечники

далһа өргн, у широкий; далһа хәәсн, далһа ааһ, далһа өвртә цар; далһа шар эмгн далн давхр хувцта — тәәлвр. (мәңгрсн); Өвгн ууҗасн далһа шаазңта цәәһән ширә деер тәвчкәд, барун һарарн чирәһән имрв.— Сян-Белгин X.; Цаачн далһа суулһд усн бәәнә, түүнәс уучкад унт. — Тачин А.

далһалх [далһалхы] уудулх, у болһх расширять; нүкнә ам далһалх

далһанцг [далһанцыг] далан сувст хорханцг моллюск-жемчужница

далһна: далһна махн шаҗ. тәкл тәкх, тәклд бәрх махн жертвенное мясо

далд [далды] нуувч, ил биш скрытно, тайно, тайком, секретно; скрытый, тайный, секретный; далд керг, далд нерн; Эн хаалһата, әмтнәс далд, нуувчин бәәрн бәәсмн, тиигәрән эгл әмт орулдмн биш. — Илюмжинов Н.; ◊ нүд далд күн үзшгоһар, нуувчар за глаза, в отсутствие кого-л.; Миниһәр болхнь, Бата намрлад, нүд далд йовад, сурһулян суртха гиҗ санҗанав. — Эрнҗәнә К.

далдар 1) нуувчар, ил бишәр скрытно, тайно, тайком; Сима бидн хойр чамаг тер күүкнлә далдар таньлдулчклавидн. — Эрнҗәнә К.; 2) өгйәһәр, өгйәлҗ в долг, взаймы; Сар шинкн урһҗах, җалвнь чиләд бәәсн болх, тегәд маһд уга иткәд, мана күн далдар заһс авхар гүүҗ ирх. — Хальмг үнн

далдһр [далдыһыр] өргн чееҗтә широкий, широкогрудый (о человеке); далдһр чееҗтә күн; Эн бат ишкдлтә, һо нурһта, дал-ээмнь далдһр күн болдмн. — Илюмжинов Н.

далдлх [далдылхы] 1) нуух, бултулх, далд кех скрывать, укрывать, прятать; Нульмсан асхрулҗ уульчкад, арчҗ цеврләд, әмтнд үзүлшгоһар, медүлшгоһар чирмәҗ чирә далдлдмн. — Дорҗин Б.; 2) шилҗ. оршах, булх, дарх хоронить; Эмгиг көвүтәһинь далдлчкад ирсв. Әлд далдлвта? — гиҗ мини эк Шорваһас сурв. Көктән Э.; ◊ өрән далдлх гемшәлһнәс зулад, олн мек һарһх заметать следы

далҗилһх [далҗилһыхы] кальчилһх, коочилһх кривить, кособочить; стаптывать; давхрган далҗилһх; Хү салькн салврха хар гериг шигҗңнүләд, барун талагшанднь далҗилһәд, давад дуһрад йовад одв. — Эрнҗәнә К.

далҗих [далҗихы] кальчих, коочих (башмг-һосн) кривиться, коситься; кособочиться; стаптываться

далҗң [далҗиң] коочң, коочиҗ одсн кривой, искривлённый; скособочившийся; стоптанный; далҗң һосн; Ахрхн лаңк хувцта, түрәнь оград бәәсн далҗң һоста бергн Цаһана дүр цуг өөрнь бәәсн болҗ медгдв. — Эрнҗәнә К.

далн [далын] 1) үндсн тоолгч нерн, далн гидг то семьдесят; далн наста өвгн, дал күрх; Далн җилин туршарт үзг-сүзгән гееһәд, төөрч йовад, ода кезәңкән санх, урдкан сергәх цаг ирв. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. олн гисн чинр заана обозначает множество, большое количество чего-л.; далн кел меддг күн; далн давхр давас; 3) тавн, долан, миңһн гидг тооһин нертә нииләд, юмна олыг заана в сочетании с числит, пять, семь, тысяча обозначает бесчисленное множество чего-л.; далн тавн үг келәд шальшх; далн долан тохҗ далн миңһн күн цуглрҗ ◊ далн товч бот. намчго, шилвиннь үзүрт товч мет бичкн долдата, җөөлн көрстә һазрт урһдг урһмл проломник нитевидный

далң [далың] I мөрн малын шил күзүнә, делин дорк өөкн подгривный жир, жир в загривке; Дааһдтн далңта, бүрүстн бульчңта үвләс һартха! — Йөрәл; Чикн цацу далңгнь цорһ болад ирв. — Җаңһр

далң [далың] II 1) шавр, элс, үүрмг чолу овалҗ кесн бооц насыпь (железнодорожная); төмр хаалһин далң; 2) шавр, элс, үүрмг чолу овалҗ, ус хаахар кесн бәәдг вал, дамба; 3) зел татҗ сунсн уулмуд гряда; уулын далң

далңнх [далыңныхы] далңндан өөк хурах накапливать жир в загривке; мөрн далңнҗана

далңта [далыңта] далңндан өөкхурасн, тарһн нагулявший жир в загривке

далч [далчи] шаҗ. хөөнә далар белг бәрдг күн предсказатель (по бараньей лопатке); хар далч шатаҗ түлсн далар белг бәрдг гадатель по сожжённой лопатке; цаһан далч чансн далар белг бәрдг гадатель по варёной лопатке

дальбих [дальбихы] 1) хаҗих, келтәх коситься, кривиться; 2) шилҗ. кецәлһх склонить набок; толһаһан дальбих

дальтрх [дальтырхы] 1) алдрх, мөлтрҗ һарх ускользать, увиливать; Тиигҗ йовад, туула дальтрв. — Сян-Белгин X.; Боврг ода мини һарас дальтрҗ чадшго. — Дорҗин Б.; 2) хаҗих, зәәлх уклоняться; нүднәс дальтрх; даархд деел кергтә, дальтрхд хуйг кергтә — үлг.; Толһаһан һудылһҗ буулһад, шурд гиһәд, хәврһшән хажщһәд, дальтрад одв. — Илюмжинов Н.

далю сольвң, солю кривой, наклонный; далю өвртә үкр, далю бөктә темән

далюдх [далюдхы] долю болх становиться кривым, несимметричным

дам 1) улм ещё; дам цааран йовх, дам өөдән һарх; 2) дамҗад через, пере-; дам өгх, дам сурх; 3) дәкн-дәкн раз за разом, один за одним; Батан дегтрмүд дару-дарунь һарад, дам-дам барлгдад, дала-нала болад бәәв. — Эрнҗәнә К.; 4) хойр холван вдвойне; Эрән уга элгн, томан уга садн, дам-дам худнр. — Эрнҗәнә К.; ◊ даминь авх юмна учринь, эв-арһинь медх понять суть чего-л.

дамбрллһн [дамбырллһын] наадлһн, шоглһн, дөөгллһн высмеивание, бичевание; сатира

дамбрлт [дамбырлты] дамбрлҗ бичсн, дамбрлсн сатирический; дамбрлтта шүлг

дамбрлх [дамбырлхы] наадлх, шоглх, дөөглх высмеивать что-л., подшучивать над кем-л.; дамбрлҗ келх, дамбрлҗ инәх; Әрлһич цааран! гиҗ Макар дамбрлҗ инәмсв. — Инҗин Л.; Күүкдин тускар көдлмшин цагт санхмн биш гиҗ дамбрлв. — Җимбин А.

дамбрч [дамбырчи] дамбрлҗ бичдг шүлгч, бичәч сатирик

дамҗг [дамҗиг] I шаҗ. сәкл авсн улс цав бәрлһн поддержка, подкрепление едой в дни йоста (лиц, соблюдающих религиозный обет); Мәңглдг өдрән өрүн гү тәвх кемд «үд авна» гиһәд, тавгт, эс гиҗ тәрлкд шар тоснд һуйр нүдәд идчкәд, маңһдур өрүн күртлнь цәәһәр дамҗг авад бәәдг бәәсмн. — Эрнҗәнә К.

дамҗг [дамҗиг] II торһ. мод зордг харул рубанок

дамҗлх [дамҗилхы] күнд юмиг хамдан өргх нести с кем-л. что-л. тяжёлое; хоюрн дамҗлад күргх; Ааким хуучн ишкәһәр ораһад, хошлңгар бооһад орксн, аав Зуңһру хойр һулмтын өөрәс дамҗлад авад һарч йовна. — Эрнҗәнә К.; Далн күн дамҗлдг далһа шар шаазңгар дараһар далн нег дарад оркв. — Җаңһр

дамҗулх [дамҗулхы] юмиг дам (кен негәр, юмар) күргх передавать что-л. через посредство кого-чего-л., Ээҗд йөрәлин үгән болн белгән нанар дамҗулҗ өгүлв. — Хальмг үнн. Газетәр дамҗулҗ, эдгәсн күүнә элгн-саднь, өрк-бүлнь района ах эмч Эльза Санджиевнан мергҗлтинь болн әрүн цаһан седклинь темдглҗ, ханлт өргсн болдг. — Хальмг үнн

дамҗур күнд юмиг хоюрн өргәд авч йовдг кергсл носилки

дамҗх [дамҗихы] 1) дамҗҗ ирх, йовх идти, ехать через; Элстәр дамҗҗ йовх; 2) юмар деегшән давшч һарх карабкаться, взбираться, лазить; мод дамҗх; арһмҗар дамҗҗ, өөдән һарх

дамин 1) кен негәр дамҗад ирсн, ирүлсн передаваемый посредством, при посредстве кого-л., передаваемый через кого-л.; дамин (дам) үг; 2) кен негәр, эс гит; юмар дамҗад кеҗәх хулд-гүүлгән вести торговлю через посредника; дам хулдан

дамнл [дамныл] алмац, алңтрлһн сомнение; дамнлтта керг; Ширвһр шар үстә, шил козлдурта өвгнлә харһхла, хальмг болхий гиҗ, дамнл ухан күүнә седклд орна. — Сян-Белгин X.

дамнх [дамныхы] I алмацх, алңтрх сомневаться

дамнх [дамныхы] II юмиг деегшән өргәд, модар тулх поднять кошму у дверей юрты, подперев её палкой; ишкә герин үүд дамнх

дамшах [дамшахы] спортсменмүдиг дасхҗ, дамшлһ кех тренировать

дамшач спорт. спортсменмүдиг дасхҗ, дамшадг күн тренер; футболын дамшач

дамшлһн [дамшилһын] спорт. дамшлһ күцәлһн тренировка; дамшлһнд одх, дамшлһна костюм

дамшлт [дамшилты] 1) көдлҗ олсн медрл, чадвр, мергҗлт опыт; көдлмшин дамшлт, дамшлт уга; 2) тахшлт закалка; күч-көлснә дамшлт

дамшлтта [дамшилтта] көдлҗ олсн медрлтә, чадврта опытный; дамшлтта багш

дамшх [дамшихы] 1) дамшлт авх, дасвр олх, мергҗх приобретать навык, набираться опыта; Баахн күн улм цааран йовх дутман дамшад, ухаһан өгәд көдлхлә, мергҗәд чигн одх. — Зүркни таалар; Эрт урд иим күнд көдлмшт дамшад уга улс дарунь цуцрҗ муурад бәәцхәв. — Дорҗин Б.; 2) спорт. дамшлһ кех тренироваться

данах [данахы] бийән икд тәвх, бийдән нәәлх быть самоуверенным, задирать нос

данһлзх [данһылзыхы] бат ишкдләр сәәхн йовдңнх грациозно ступать

данһр [данһыр] бийдән нәәлсн самоуверенный; данһр бәәдл

данҗ [данҗи] хууч. бәрцәнд өгх юмн заклад, залог; өлг-эдин данҗ

данҗлх [данҗилхы] хууч. эд-тавр, өлг-эд бәрцәнд орулҗ өгх закладывать, отдавать в заклад, выдавать под залог

даң оньдин, кезәчн постоянно, всегда; даң гертән бәәх, даң хө хәрүлх, даң көдлмш кеһәд суух

даңгин оньдин, кезәчн, даңгинд постоянный; гертән даңгин ора ирх; Даңгин, альдчн негл күсл, дасмһа негл саак седл. Дөрәцин Бу Диилвр бәрсн баатрмудын даңгинд неринь һарһий, көгшрсн эднә җирһлд кергтә тоотынь белглхмн! — Хальмг үнн

даңһар дегц, нег саамд сразу, в один приём; разом; Дөрвн көдлгүртә ик кермин дотрас түрүләд һурвн күн һазаран унв, дарунь дәкн һурвн, дарунь даңһар зурһан күн. — Илюмжинов Н.

дацдан үрглҗ весь, всех; Мана хош хөөдиг даңдан нег өдрин дотр машиһәр кирһҗ дуусувидн. — Сян-Белгин X.

даңдх [даңдыхы] күчрдх, түрх затрудняться, не справляться, испытывать трудности; Эрт эр хаврин зекүрлһнд эццн гөрәсд даңдна. — Җимбин А.; Хаалһин хатуг даңдҗ, хәрү бичә цухрий. — Калян С.

даңнах [даңнахы] омрхх, ик сана зүүх быть высокомерным, зазнаваться

даңнх [даңныхы] әркиг хойрдад нерх очищать, вторично перегонять (водку); әрк даңнх

даңхах [даңхахы] ик өвртә, ик барата болх громоздиться, возвышаться; һол уул хойрин хоорнд һурвдгч Чегем даңхана. — Җимбин А.

даңхһр [даңхһыр] овһр, барань ик неуклюжий, громоздкий

даңцан әдл одинаковый; даңцан үнн, хойр бөк үрсд даңцв

даңнах [даңцахы] өрән өгх расплачиваться; өрән даңнах; Нам адг-ядхдан арсарн һаруһан невчк даңнаснь деер болвзго? — Дорҗин Б.

даңшан 1) хаалһин цокан, цоклһн тряска; 2) адрун выбоина (на дороге)

даңшата адрута тряский; дааһн мөрн даңдад, далвңгин бөөрг даңшата болв — цецн үг; Тер станицс хоорндан баһ биш холд бәәдмн, ташр деернь үвлин кеерин адрута, даңшата хаалһар йовх кергтә болдмн. — Илюмжинов Н; Давсн даңшата хаалһ ард дүүгәд, холд җиринә. — Дорҗин Б.

даңшх [даңшихы] адрута хаалһд цокгдх трястись, ехать по кочковатой дороге; тергн деер даңшх

дараһарнь дара-дараһарнь по порядку, последовательно; Түрд гитн, арһулдтн, дараһарнь бичҗ авна. — Зүркни таалар

дарадтнь даранднь подряд, наперечёт; цуһараһинь дарадтнь медх

даралдх [даралдыхы] нег-негнәни ардас цувх, цүврх, идти друг за другом (подряд); Мадн раствор зуурх ус һолас утдан даралдад зогсчкад, уста суулһан нег-негндән өгәд, дамҗад зөөцхәдг биләвидн. — Илюмжинов Н.

даран 1) юмна диг-даран порядок; цаһан толһан үзгүдин даран, дара эвдх, дара бәрх; 2) даран, чеерүд очередь; Даран ирхлә, Бата үсән самлад, бийән ясч авад, зөвшәл сурад орв. — Эрнҗәнә К.; Мини даран ирәд, эцкиннь ардас дахлдсн орад күрәд ирүв. — Дорҗин Б.

дарандан дарадтнь последовательно; друг за другом, по очереди; Кесг җил дарандан мана көдләчнр төрскн келәр һарчах «Хальмг үнн» газет бичүлҗ авна. — Хальмг үнн

дарани дарук следующий, будущий; дарани долан хонгт; Дөрлдәнә дарани нааднд мана сурһулин команд диилв.

дарата 1) дигтә-дарата содержащийся в порядке; Ода дигтә-дарата бәәдл тогтах цаг ирв, хамгин түрүнд шаңһа йосна халхд. — Хальмг үнн; 2) далдлата, бултулата спрятанный, укрытый; дарата хувцн

даратаһар дигтә-даратаһар последовательно, аккуратно, точно; даалһсн кергән дигтә-даратаһар күцәх

дарвах [дарвахы] 1) дарвһр болх широко раскрываться; 2) шилҗ. арвах, арвах-сарвах топорщиться; Сөөнь унад хонсн коруд бүркгдәд, төгән хаалһ мет, утдан харлад, дарваһад үлдәд йовна. — Басңга Б.

дарвһр [дарвһыр] 1) дарвасн, өргн болчкад, ик широко открытый (напр. о толстых губах), дарвһр амта, дарвһр урлта; 2) шилҗ. арвһр, арвһр-сарвһр топорщащийся

дарвч [дарвчи] дәвүр шпора (у всадника); дарвчта һосн

дарвчлх [дарвчилхы] дәвүрдх пришпоривать коня; мәр дарвчлх

даргдх [дарыгдыхы] юмнд даргдх быть подавленным, угнетаемым; быть заваленным чем-л.; шорад даргдх, көдлмшт даргдх; Насна көгшнд даргдҗ, нурһан бичә бөгчилһтн, өлкәдҗәсн өмнк чидлән оньдинд медүлҗ йовтн.... — Хальмг үнн; Тер учрар эн һазр зерлг, буг урһмлд, нег үлү өндртән күүнә урһцин дүңгәд шуугҗ урһсн хамхулд даргдҗ одв! — Илюмжинов Н.; ◊ нөөрт даргдх бат кевәр унтх спать непробудным сном; зовлңд даргдх му үзх, муулян эдлх дарг уга эрк биш непременно; Залунь бас дарг уга эдгхв гиһәд, седкләрн батлчксн болҗана. — Дорҗин Б.; Маңһдур совхоз орад, шин машиһән дарг уга авч ир. — Зүркни таалар

дарһ [дарһы] тууҗ. 1) хотна ах; толһач старейшина; староста; хотна дарһ; 2) толһач глава; начальник, командир; Дүүвр Җилһнәр дарһ тальвад. — Җаңһр

дарһлх [дарһылхы] тууҗ. ахлх, толһалх быть старейшиной, старостой; возглавлять, начальствовать

дардах [дардахы] сарсах (хагсад хатсн юмн) торчать во все стороны (о чём-л. сухом, высохшем); киилг дардатлан хагсч, дардаһад хатсн арсн

дардһр [дардһыр] 1) сарсһр торчащий во все стороны, топорщащийся; 2) дардасн заскорузлый, затвердевший; дардһр ората картуз

дарҗңнур [дарҗиңнүр] 1) зерлг яма аңнхд үргәдг модн тачгнур деревянная трещотка (для вспугивания диких коз при облаве); 2) шилҗ. шальшдг күн болтун, болтунья

дарҗңнх [дарҗиңныхы] 1) дагҗңнх, тарҗңнх дребезжать, трещать; хоосн тергн дарҗңнад йовна; Санҗа аав хуучн бортх һарһҗ авн йовҗ, дарҗңнсн сөөлңкә дууһар номһнар инәв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. шальшх тараторить, галдеть

дарлһн [дарылһын] 1) дарлт давление; 2) шахлһн притеснение, угнетение; 3) диилвр бәрлһн победа; дөчн түмн маңһсиг дарлһн

дарлт [дарылты] 1) юмна дарх күчн давление; аһарин дарлт, цусна дарлт, усна дарлт; 2) даҗрлһн гнёт, угнетение

дарң: ирң-дарң гих таас уга болх, эвго болх чувствовать себя нездоровым, недомогать

дарңх [дарыңхы] 1) аюл бедствие; Урзн җил күртл мана хүүвин ахун малыг бас нег дарңх зоваҗана. — Инҗин Л.; 2) юмнас гетлгх эв-арһ средство, противоядие от кого-чего-л.; Мини дарңх та болҗахмт? — гиҗ Шарка дарунь гилтә сурв. — Җимбин А.

дарсах [дарсахы] 1) шүрүдх грубеть, становиться грубыми; салькнд һар дарсаһад бәәв; 2) даңхах неуклюже выглядеть, громоздиться; Энүнә фюзеляжднь бас ардк сүл деернь ирмәгснь цаһан татасдар эргүләд ширдәтә кирсмүд болн хар аралҗна бәәдлтә свастик тодрхаһар дарсаҗ үзгдв. — Илюмжинов Н.

дарсн [дарсын] хууч. нурһлҗ уста үзмәр шахад, дарад кедг әрк, чаһр вино

даруһас удл уга вскоре, скоро; на днях; Даруһас дорагшан хамрин бел тал нууҗ үвлзхмҗ гисн зәңг Батан чикнд күн болһнас соңсгдад, зүркинь зүүһәр хатхад бәәв. — Эрнҗәнә К.

дарук 1) һардачин орлгч заместитель; ахлачин дарук; 2) дарани следующий; дарук кичәлд дасх һол төр

дарул көгҗ. дардг юмн клавиши; пианино дарул

дарулта дардг юмта клавишный; көгҗ. дарулта көгҗмин зевсг

дарунь 1) тер дарунь тотчас, сразу, немедленно, незамедлительно; Саг эс бәәсн улсин гемәр шатсн һал тер дарунь унтрагдв. — Хальмг үнн; 2) хөөннь затем, после, вслед, потом; Гимнастёркин ар захарнь үүрмг хагсу шавр асхрсн болла, дарунь агчмин зуур йотд харңһу болҗ одв. — Илюмжинов Н.

дарх [дархы] 1) цокх, ишкх давить, жать, придавливать, приминать; ишкә дарх; 2) күүчх, уга кех подавлять, укрощать, обуздывать; дәәсиг дарх, Кемр хортн дәврхлә, терүг дарх зер-зев маднд олдх гисн йортаһар кедг. — Хальмг үнн; Хөвтә җирһлин үнн хортыг дарад диилв. — Саңһҗин Б.; 3) юмнд тииз тәвх прикладывать, ставить печать; тииз дарх; 4) юм нуух, бултулх прятать, скрывать, утаивать; һазрт дарх; 5) Тер йөрәлин хөөн сөңгән нег кииһәр дарчкад, толһаһан зәәлв. — Зүркни таалар; ◊ өндг дарх һууҗмул һарһхин төлә шовун өндгн деернь суух высиживать яйца; өвдгән дардг цол уга агчмин зуур сууһад амрдг зав уга ни минуты свободной нет; насан дарх насан баһрулх убавлять свой возраст; ууран дарх; ууран бәрх подавлять свой гнев; дөрә доран дарх күч-йосан медүлх, даҗрх держать под пятой

дархах [дархахы] архах, ик барата болх быть громоздким, неуклюжим

дархһр [дархыһыр] дархасн, овһр, ик барата неуклюжий, громоздкий

дархлх [дархылхы] урлх мастерить что-л., заниматься каким-л. мастерством

дархн [дархын] I урч мастер (по дереву, металлу); төмрин дархн, модна дархн, алтн дархн; дархна алх, дархна гер; Эгц зун негн дархн арминь элдн, гүвдн кеҗ өгв. — Җаңһр

дархн [дархын] II тууҗ. хаана зәрлгәр алв, татврас сулдгдсн зөв-эрктә күн лицо, свободное от повинностей

дархта [дархыта] тууҗ. алв, татврас сүлдгдсн зөв-эрктә пользующийся привилегией, освобождённый от повинностей

дарцг [дарцыг] делсдг эдәр уйҗ кесн иштә бичкн туг флажҗ дарцгин докья, дарцг өргдг шуург, дарцг делсчәнә

дарцлдан [дарцылдан] дарцан, дарцлһн толкүч ка, давка; Кермин давшурин өөр, эд-тавран һартан бәрсн, бий деерән үүрсн, олн-әмтн баглрад, әвртә ик дарцлдан болв. — Илюмжинов Н.

дарцх [дарцыхы] баглрцхах, цуглрцхах толпиться, собираться толпой; Хотн кевтән гилтә Дамбин тал дарцҗ ирцхәв.— Сян-Белгин X.

даршлһ [даршилһы] шүлгин түрүн болн чилгч үгмүдиг даршлҗ холвх эв-арһ, даршлт рифма; аллитерация; шүлгин даршлһ

даршлһта [даршилһыта] даршлҗ холвсн имеющий рифму, рифмованный; даршлһта шүлг; Йириндән хальмг шүлгт мөр болһна түрүн угмүднь даршлһта болна. — Хальмг үнн

даршлх [даршилхы] шүлг даршлҗ холвх рифмовать; шүлг даршлх

дасвр [дасвыр] дасмҗ, авъяс привычка, навык; дасвр болн чадвр, эрт босдг дасвр авх

дасврта [дасвырта] дасмҗта, авъяста имеющий навык, привычку; тер шатр нааддг дасврта

дасмг [дасмыг] чидмһә, чадмг; авъяста способный; дасмг сурһульч

дасмһа [дасымһа] юм кехд дасврта, дасмҗта имеющий навык, привычный к чему-л.; Дасмһа, эвтә-довта кевәр үкр эн саадмн, герин малдан хотынь төгәҗ өгдмн. — Илюмжинов Н.

дасмҗ [дасымҗи] дасвр навык; Җирһл дасмҗ өгнә, шин авцин тусиг шишлң тодрха нүднд үзүлнә, һарт бәрүлнә.— Сян-Белгин X.

дасхах [дасхахы] 1) юмнд сурһх обучать, приучать; дрессировать; адусд дасхах; Чөдртән дасхагдсн һунхн наста Зеерднь. — Җаңһр; 2) спорт. дамшах тренировать; гүүдг дасхах

дасхач [дасхачи] 1) цирк, дасхдг күн дрессировщик; адусд дасхач; 2) спорт. дамшач тренер; футболистнр дасхач

дасх [дасхы] 1) иҗлдх, дасад ирх привыкать; Зөвәр харңһу, болв нүдн дасад ирхлә, хая-хая теңгрәр торлзҗ йовх, хавсн сарин герлд өөрин баран үзгднә. — Эрнҗәнә К.; 2) сурх усваивать, изучать, учить; Тиим болсн учрар, дөрвн җилд дасх сурһулиг мадн хойр җилдән дасч төгсәх болувидн. — Илюмжинов Н.

дасхх [дасхыхы] 1) сурһх учить, наставлять; преподавать; Күүкдиг оньган өгәд соңсдг дасхх, яһҗ чикәр зураһар тосхдгиг. — Хальмг үнн; 2) дасхах приучать; аҗлд дасхх, ни-негн көдлдгиг дасхх

дахулх [дахулхы] көтлүлх вести за собой; Хойр көвүһән дахулад, көгшн хадм эктәһән хамдан үлдҗ.— Сян-Белгин X.

дахуль [дахули] 1) баран болад дахҗ йовх, дахсн күн (улс) совершать путь вместе с кем-н.; Мини дахульс эс медгчәр мелтәһәд бәәцхәнә. — Дорҗин Б.; Өрүнднь хаана күүкн дахуль тавн зун күүкдтәһән бәәдг болна. — Хальмг туульс; 2) астр. һазрин дахуль спутник Земли; Сар һазрин дахуль; кегдмл дахуль искусственный спутник; һазрин кегдмл дахуль; 3) көгҗ. юмна дахуль сопровождение, аккомпанемент; көгҗмин дахуль; ◊ дахуль күүкд аваль залу, аваль гергнә күүкд дети от первого мужа или от первой жены; дахуль көвүн, дахуль күүкн

дахульта дахҗ йовх күүтә, дахсн улста едущий в сопровождении кого-л., сопровождаемый кем-л.

дахх [дахыхы] 1) дахҗ йовх, дахҗ һарх, дахҗ ирх следовать за кем-л., сопровождать кого-л.; Бата Баатриг дахҗ һарад, машинднь суулһв. — Эрнҗәнә К.; Дала-лам болн дахҗ ирсн улс балһсна ца бәәх резиденцдан одв. — Хальмг үнн; 2) юм дахх следовать за чем-л.; Хо бүрүл дахад, дөрвн терм хоршулад, үлдсн цөөкн уньдарнь цахлад, деглә гер бәрәд авб.— Сян-Белгин X.; Тедн арһул деегшән, тачкнсн ә дахад, хар көндәһүр йовна. — Яшкулов В.; 3) күүнә келсиг соңсх, зовшарх подчиняться, слушаться; үг дахх

дацан шаҗ. бурхн шаҗна сурһулин сүм, чөөрә буддийский монастырь, при котором имеется высшее учебное заведение; чөөрә дацан, зурхан дацан, эмчин дацан

дашкан 1) оралдлһта, кавҗарта, җаңһрта юмн канитель, хлопоты; дашка татх; Хураҗ авсн урһцан ямр чигн дашкан угаһар хулднавидн. — Хальмг үнн; 2) эрк заң, ааль причуды, каверзы; Кеемән дашкан чилшго.

дашката оралдлһта, кавҗарта, җаңһрта юмн канительный, хлопотный; дашката тар; Тәрә тәрлһн дашката керг болҗана, тәрәнә һазриг эд-бод кех, эк хулдҗ авх кергтә, бас машина тосн-түләнә төр һарна. — Хальмг үнн

даян шаҗ. аглһ һазрт бишилһл кех житие отшельника, святого; ◊ хотын дая буслһх ховдглад, дала хот эдлх заниматься чревоугодием; дая буслһад суух эс болх юмар зооган кех заниматься пустым, несерьёзным делом; Йирин көзрин ард орад, түүнә дая буслһад сууцхадг улс бәәсн мөн. — Басңга Б.

даянч [даянчи] шаҗ. аглһ һазрт бишилһл кеҗәх күн, арш отшельник, святой

даянчлх [даянчилхы] шаҗ. бишилһл кех заниматься созерцанием, медитировать

даята: бузав. даята юмн уга дала сән гих юмн уга нет ничего приличного

дәәвлх [дәәвелхе] 1) нәәхлх, нәәхлзх качаться, шататься, гнуться в сторону; салькнд модн дәәвләд бәәв; Араша савлта цәәтәһән эк талан босад, дәәвләд һарна. — Яшкулов В.; 2) шилҗ. дольгалх, догдлх приходить в волнение, волноваться; дала дәәвлхлә, җирмәхәс чигн дәәвлдг — үлг.; Дәәнд дәәвллгдсн делкә төвкнв. — Дорҗин Б.

дәәдә эцкән, авһан, набһцхан, ахан күндлҗ дуудлһн уважительное или ласковое обращение к отцу, дяде, старшему брату; Наһцх, мини дәәдә тенд бас дәәлдсн болх?, Дәәдә, тер тәрәнә ормнь Хар Бәслин тәрән болх, намаг бас дахултн, гиҗ Ара ахдан келв. — Яшкулов В.

дәәк 1) оралдад шиимгрсн ноосн, үсн свалявшийся (о шерсти, волосах); дәәк һарһх; 2) күүкдин нилх үсн волосы (у младенца); дәәк авх

дәәкрх [дәәкерхе] 1) үсн, ноосн оралдад шиимгрх сваливаться, спутываться (о шерсти, волосах); Олн сө, олн өдр йовсн делв мөңгн шалвм дәәкрәд бәәҗ. — Җаңһр; 2) малын хагзллһн ударх, мал удан эс хагзлх долго не линять, задерживаться с линькой (вследствие плохого состояния животного)

дәәләч [дәәләчи] дәәләд эзлгч завоеватель; агрессор; күүнә һазр дәәләч

дәәлдх [дәәлдехе] хортнла ноолдх, дәәтх сражаться, воевать; Хортнла ноолдҗ дәәлдх, болвчн хаана зааврар дәәлддг бәәҗ. — Хальмг үнн

дәәллһн [дәәлелһен] дәврлһн, дәәлдҗ орлһн, довтллһн нападение, нашествие; генткн зертә-зевтә дәәллһн

дәәллдән [дәәлелдән] бәәр-бәрлдән, ноолдан бой, сражение, битва; дәәсиг дәәллдәнд диилх

дәәлүлх [дәәлүлхе] дәәлгдх быть завоёванным; Эркн хөмөстәдән догшн маңһст нутган дәәлүлҗ, өнчн бийәр үлдсн. — Җаңһр

дәәлх [дәәлхе] дәәлҗ авх завоёвывать, идти войной; Киитн Хар теңгсин көвәд бәәгсн Гүзән Гүмбиниг би дәәлнәв! — Җаңһр; Нарт делкән олн-әмтиг дәәлх седвәртә нацизмин хар санаг Сталинград буйсаҗ уга кев! — Илюмжинов Н.

дәәр [дәәре] мөрнә нурһнд шудргдснас һарсн шарх ссадина, потёртость (на спине лошади от езды верхом); дәәртә мөрн җоралҗ йовхдан дурта болдг — үлг.

дәәртә шархта с ссадиной, с потёртостью (о спине лошади)

дәәртх [дәәртехе] мөрнә нурһнд дәәр һарх покрываться ссадинами, потёртостью (о спине лошади)

дәәрхг [дәәрхег] күүнлә таардго неуживчивый

дәәрхх [дәәрхехе] күүнлә таардго болх не уживаться

дәәсн [дәәсен] хортн, өшәтн враг, противник, неприятель; дәәсиг хамх цокх, дәәснә церг; дәәсн дер дор чигн бәәдг — үлг.; Шулм үүдәснд яман күүнд дәәсн болад йовна. — Хальмг үнн; Тегәд мууд орҗасн хулһныг дардг дәәсн ирснд күн байрлад, тер өдрәс авн миисиг гертән бәрдг болсмн. — Хальмг туульс

дәәсрхг [дәәсерхег] өшәркгч, дәәсрхгч воинственный, враждебный; дәәсрхг политик

дәәсрхх [дәәсерхехе] дәәнә күчәрн, зер-зевәрн омгшх демонстрировать военную силу; бряцать оружием

дәәч [дәәчи] 1) цергч воин; туурмҗта дәәч, дамшлтта дәәч; үүдн уга герт ү-түмн дәәчнр — тәәлвр. (тарвсин ясн); 2) дәәч боевой; дәәч үр, дәәч заквр, дәәч даалһвр

дәәчллһн [дәәчиллһен] цергт мөрдлһн, дәәчллт мобилизация

дәәчлх [дәәчилхе] цергт мордулх мобилизовывать; церг дәәчлх

дәврлго [дәверлго] орад һарлго мимо; тер манаһар дәврлго йовҗ одв

дәврлһн [дәверлһен] дәврлт, дәврәд орлһн нападение, атака; налёт; зертә-зевтә дәврлһн

дәврлт [дәверлте] дәврлһн, довтлһн нападение, атака; дәврлт зогсах

дәврх [дәверхе] 1) дәврәд орх нападать, атаковать; дәәснүр дәврх; Арслң толһачта аңгуд аман аңһалдад дәврлдв. — Дорҗин Б.; 2) ишкәд алн гих давить; давхцсн адун әмт дәврн алдв; 3) шилҗ. басх оскорблять, задевать, уязвлять (словами); күүнә мунь кү дәврдг, мөрнә мунь мод дәврдг — үлг.; 4) дамҗад һарх заходить, заезжать попутно; дәврәд һарх; Эндәс хойрдгч Ачинск өртң дәврәд, өмн үзг тал абаканск төмрин һол хаалһин сала Хакас тал, Абакан балһснур һарчасмн,— Илюмжинов Н.; ◊ сүүдр дәврх тәкр болх, тәкрдх быть разбитым параличом

дәвүр һосна өскәд батлсн төмр дарвч шенкель; мөрнд дәвүр өгх

дәвх [дәвхе] мөрнд дәвүр өгх дать шенкеля

дәкәд дәкн, бас, хәрү ещё, опять, снова; Иргчдән дәкәд нег гер тосххар зуралҗана — Хальмг үнн; Оцл Көк һалзн деерән дәкн мордад һарв. — Җаңһр

дәкн-дәкн [дәкен-дәкен] хош. ол дәкҗ, кесг дәкҗ снова и снова, много раз; Бидн цуһар дәкн-дәкн хурлд одад, бурхдтан зальврад, мөргәд бәәхлә, һазр деер бәәх цуг әмтә тоот сән-сәәхн җирһл үзх. — Хальмг үнн

дәкнәс шинәс, дәкн снова; дәкнәс давтҗ умшх, дәкнәс суңһх, дәкнәс цуглрх; Энүнә хойр нүднд дәкнәс нульмсн мелмлзҗ үзгдв. — Илюмжинов Н.; Энүнә домбрнь дәкнәс җиңнҗ, әмтиг байрлулв. — Хальмг үнн

дәкх [дәкхе] 1) давтх, шинәс давтх повторять, возобновлять; начинать снова; ол дәкх; 2) зогслго нааран-цааран көндрх (көкүл бичкн) елозить; двигаться взад и вперёд (о ребёнке); көкхәсн дәкхнь ик — цецн үг

дән зер-зевтә ноолдан, бәәр-бәрлдән война; дә зарлх, делкән дән, дотр-дундын (иргни) дән, сулдхврин дән, дәәнә әәмшг; Төрскән харсгч Алдр дән эклхлә, эр киистә тоотнь, маля даамарн, аврлт уга догшн хортнла бәәр-бәрлдсмн. — Хальмг үнн; ◊ дән болад бәәх саалтг болх мешать, становиться обузой; Эмгнә така өндгләд, эмгиг асрад бәәнә, өвгнә така өвгнә олсиг идәд, дән болад бәәнә. — Хальмг туульс

дән-даҗг [дән-даҗиг] хош. дән война; дән-даҗг уга бәәдлд делкә бүклдән ханна — үлг.; Саак экин седклд амрлт уга, дән-даҗг уга болдг болв чигн, нань чигн зовлң дала. — Балакан А.

дәңгл [дәңгел] хууч. эццн му мөрн кляча (лошадь)

дәр хаһрдг бодис порох; дәрин сав, утан уга дәр; ◊ дәрән хагсуһар бәрх юмн болхд белн бәәх держать порох сухим

дәрвкх [дәрвкехе] 1) делсх развевать, развеваться; тугмуд дәрвкәд бәәнә; Нәәмн миңһн тугин ора дәрвкәд бәәв. — Җаңһр; 2) дәрвкәд шатх, һал авлцх вспыхивать; зул унтрхиннь өмн дәрвкдг — цецн үг; генткн һал дәрвкәд шатв; Цаһана зерглсн арһсн дәрвкәд шатв. — Эрнҗәнә К.

дәргән ниргән, хәргән, шууган грохот; тарахтение, шум

дәргәтә 1) ниргәтә, хәргәтә, шуугата грохочущий, тарахтящий; шумный; дәргәтә машин; 2) даңшата тряский (о дороге); дәргәтә хаалһ

дәргх [дәргехе] I ниргх, хәргх, шуугх грохотать, тарахтеть, шуметь

дәргх [дәргехе] II хагсх, әгрх высохнуть, пересохнуть; өцклдүр хадсн өвсн хагсад дәргҗ оч

дәрк [дәрке] һундлан, алң боллһан бурхнд әәлдҗ келдг айлг үг межд., возглас, восклицание о, боже; дәрк, дәрк, яһсн соңсврго үрн болхви! Я, дәрк минь, үкҗәх намаг девсәд, юуһан үзсмби?— Сян-Белгин X.; Дәрк минь, эднтн йоста гидг шулмс бийснь бәәҗлм! — Илюмжинов Н.; Дәрк-дәрк, әмд күүнәс иим өңг һардв? — Эрнҗәнә К.

девәлә зуна цагт һарсн туулан кичг зайчонок (родившийся летом); Килнц болх, энтн девәлә гидгнь эн, гиҗ өвгн харм төрҗ келв. — Эрнҗәнә К.

девән көк ноһан, хадлһна һазр зелёный луг, поле; усн ордг девән; Көк девән өвсн, киитн булгин усн. — Җаңһр

девкәдх [девкәдхе] һәрәдх прыгать, подпрыгивать; мөрн деер девкәдх

девл [девел] деерән өмсдг үвлә дулан хувцн шуба; үч девл, дах сагсг девл, хурсх девл, хөөнә арсн девл; аавин девлиг алхҗ эс болҗ, ээҗин девлиг эвкҗ эс болҗ — тәәлвр. (теңгр һазр хойр); Эзн гергн сана авсн кевтә бийнь доһлң нульмста, залуһиннь хар сагсг девл сүүвдсн, гертәс һарч ирв. — Эрнҗәнә К.; Ода нам алң болнав, һарарн девл уяд һарһчкдг билә. — Хальмг үнн

девлтә [девелтә] 1) девл бәәх имеющий шубу; Эн хөөнә хуучн арсн девлтә билә. — Илюмжинов Н.; 2) девл өмссн одетый в шубу; Зәрм медәтнр хальмг девлтә йовцхала хөөнә арсар кегдсн эн девлмүд гиигн, җөөлкн болдмн. — Илюмжинов Н.

деврх [деверхе] 1) буслсн юмн савасн деврәд һарх литься через край; үсн деврәд һарч одв; 2) усн эргәсн халяд һарх выступать из берегов; Эргнин шиирмүд деврәд, элвг һол болад, урсад бәәв.— Сян-БелгинХ.

девскр [девескер] 1) девсдг юмн подстилка (для скота); малын девскр; Саальч күүкд үкрмүдтән девскр кехәр көрәдсн модна үлдл ирҗ авдг билә,— Хальмг үнн; 2) ширдг войлок (для ног); үүднә өөр көлән арчдг девскр делгх; 3) чолун, модар кесн делгц настил, шал (деревянный, каменный); чолун девскр, модн девскр; Модн девскр деер даңгин кевтәд бәәснәс көлтә, эднә ясн-уснь зовадг, махмуднь шаркрдг болв. — Эрнҗәнә К.; 4) дер-девскр постель; тюфяк, матрац; Юңгад гихлә, эмнүлңгүр эврә эм, ааһ-сав, дер-девскр күртл авч одх кергтә. — Хальмг үнн; 5) шилҗ. зә, һазр территория, пространство; девскр һазр, мана девскр һазр деер

девсң [девсец] 1) ачлсн юмна зерг степень; I девсңгин диплом; Туурмҗин II девсңгин орден; I, II болн III девсңгин медаль; 2) спорт. нааддын девсң, олимпиадын девсң этап; сул девсңгин наадд; Июнин 21-д болх һурвдгч девсңгин наадна хөөн эн багас дарани девсңд һарх хойрдгч командыг медхвидн. — Хальмг үнн; 3) уулын девсң подошва горы; Арата арвн хойр уулын девсңд дор алдр Җаңһрин өргә далн саяр делдулв. — Җаңһр; 4) зурх. үй стадия, фаза; Сарин түрүн девсң; 5) цагин үй этап; Келхд, һуйр элдснәс авн белн өдмг һарһтл, нәәмн девсң давх зөвтә. — Хальмг үнн; 6) полит. шат стадия, фаза; империализм капитализмин сүл девсң

девсңнх [девсеңнехе] девсңнәд авх притопывать, топтать; көләрн девсңнх

девсх [девсехе] I 1) делгх стелить, расстилать; кевс делгх; Ормднь тер Бата гидг көвү бааньд орулад, шин хувц өгәд, девсх-дерлхинь өгтн! — Эрнҗәнә К.; 2) девскр кех настилать, делать настил; мостить; хаалһ деер чолу девсх

девсх [девсехе] II 1) көләрн цокх, тиирх ударять ногой, пинать; Җимб Арҗан үүднд ирәд, харһцҗ одсн Бууваг хәләҗ бәәһәд: Му юмна үкл чигн му, гиҗ келәд, толһаһинь девсәд оркв. — Сян-Белгин X.; 2) тиирх лягать; темән ар көләрн девсәд авв; ◊ теңгр цокг, темән девсг! үксв, уга болсв! (андһар, таңһрг) разрази меня гром!; чееҗичн темән девсг! уга бол! (харал) да лягнёт тебя в грудь верблюд!

девтәх [девтәхе] 1) хату юмиг норһҗ җөөлрүлх размачивать; замачивать; уснд девтәх; Өдрт нарна герл үвлин сармудт көрч одсн һазриг сәәнәр дуладулҗ девтәһәд бәәв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. седкл девтәх отводить душу; Тиигҗ өскҗ авсн эңкр үрдән ода хаҗудан дахулад, таалад, толһаһинь иләд, эвләд, байрлад, седклән девтәһәд бәәцхәнәвидн. — Хальмг үнн

девтх [девтехе] хату юмн усн-чигт җөөлрх мокнуть, размокать, пропитываться (водой); арсн девтҗ

девх [девхе] хальх, халяд нисх парить (о птицах); Туулҗн шар-цоохр итлгнь девхләрн, йирн берз һазр девдг. — Җаңһр; һәрд көтлвртә шовуд һазр элкдҗ девлдв. — Дорҗин Б.

девшлт [девшилте] дегҗлт, өөдллт, өргҗлт прогресс, развитие, подъём; номин девшлт, техникин девшлт, сойлын девшлт; девшлтин хаалһар йовх; Хальмг теегт Хүүвин йосн тогтад, өргҗәд, батрад йовлһнла, хамдан энүнә үүдәгч хаалһнь бас өргҗәд, билгнь батрад, тахшад, ик девшлт авла. — Бадмин А.

девшлттә [девшилттә] девшлһтә, девшч өөдлсн прогрессивный; девшлттә күмн-әмтн

девшх [девшихе] 1) дегҗх, өөдлх всходить, подниматься; Нарн сәәхн улаһад, шинкәхн девшч һарч йовна — Басңга Б.; Ухата, тоолврта күн нег цагт дорацвчн, удл уга, шин сар мет, девшдмн. — Теегин герл; 2) өргҗх, делгрх быстро продвигаться, наступать (о весне); Март сар ирчксн цаг билә, тегәд хавр торвр угаһар девшәд йовла. — Илюмжинов Н.

дегә 1) юм өлгдг һох, төдг крюк, крючок; багор; хувц өлгдг дегә; Баһр мөңгн дегә батлс гиһәд өгв. — Җаңһр; 2) бөк бәрлдәнә арһ-авц, мек подножка (приём в борьбе); көләрн дегә өгх; Бийән дөөглхәр седсинь эн бәрҗ авад, дегә өгәд унһачкад, һазр үмкүлҗ-үмкүлҗ тәвдг бәәсмн. — Бардан Э.

дегәлх [дегәлхе] 1) дегәһәр бәрх подцеплять, заңеплять крючком; Тиим-тиим хөд үзгдхлә, ут гирлгәрн дегәләд бәрҗ авад әмнхмн, зәрминь дав зуур йилһхмн, эдгтлнь гер деер асрхмн.— Сян-Белгин X.; Хавснасчн дегәләд өлгв чигн, хальмг күн ях гихн уга! — Эрнҗәнә К., 2) бөк бәрлдәнд дегә өгх давать подножку (приём в борьбе)

дегәтә 1) төдгтә имеющий крючок, с крючком; дегәтә үүдн; 2) шилҗ. мектә, мек-тахта каверзный, с подвохом; худын үг дегәтә, хуцин өвр мошкрата — үлг.

дегд [дегед] йир, әвр, маш гисн утх-чинртә үг чересчур; очень, слишком; дегд халун, дегд ик, дегд нигт, дегд уурта; дегд хурц шулун мокдг, дегд цаһан шулун киртдг — үлг.; дегд муурх, дегд әәх, дегд даарх

дегдәмл [дегдәмел] шовуна һууҗмул, җулҗуха неоперившийся птенец; Дегдрә йовҗ дегдәмл, һуңша йовҗ һууҗмул болна гидг эн, бас нег эмгн келсиг би тодллав. — Тачин А., Эргҗ довтлдг эр бүргдин дегдәмл минь эс билү! — Җаңһр

дегдглзх [дегдегелзехе] тогтур уга, йовхдан гиигн быть подвижным, быть лёгким в движениях

дегдгнүр [дегдегнүр] тоолвр тату, гөңгн заң-бәәр легкомысленный, несерьёзный; ветреный; дегдгнүр заң

дегдгнх [дегдегнехе] тогтур уга, дегдгнүр заңган үзүлх быть ветреным, легкомысленным

дегдһр [дегдеһер] оһтр, ахр, боһнь слишком короткий, куцый; дегдһр бүшмүд

дегдрх [дегдерхе] 1) даңшх, цокгдх трясти, трястись; тергн даңта хаалһар дегдрәд йовв; 2) бичкн ишкдләр җоралҗ йовх идти мелкими частыми шагами, семенить; мөрн чолута хаалһар дегдрәд йовв

дегдүр нисдг цаасн шовун бумажный змей; цаасн дегдүр нискәх

дегҗлт [дегҗилте] өөдллт, делгрлт подъём; рост; олн-әмтнә эдл-ахун дегҗлт

дегҗх [дегҗихе] 1) өөдән нисх подниматься, взлетать; шовуд өөдән дегҗәд одв, 2) мандлх восходить (о небесных светилах); нарн дегҗәд һарч йовх цагла

деглә харач уга ишкә гер, җолм юрта, кибитка (без дымового отверстия); деглә гер

өркән бардг, дегд керсү бийән бардг — үлг.; Хо бүрүл дахад, дөрвн терм хоршулад, үлдсн цөөкн уньдарнь цахлад, деглә гер бәрәд авб. — Сян-Белгин X.; ◊ деглә хуйг ханцн уга, боһнь кө-хуйг короткие латы без рукавов; зоол. көк деглә как хутн шовун цапля

дегтр [дегтер] бичәтә цаасна халхсиг һадрлад, тойгинь даралҗ тәвәд барлсн үүдәвр книга; шин дегтр, соньн дегтр, дегтр умшх; дегтрин делгүр, дегтрин саң; алтыг һазрас авдг, медрлиг дегтрәс авдг — үлг.; Түрүн дегтр барлгдад һарад ирхлә, түрүн көвүн һарсн әдл байр кедмн. — Эрнҗәнә К.

дегц [дегце] нег һазр, нег зерг сразу; одновременно; Дөрвн зүсн малнь дегц төлән авад дала болҗ. — Эрнҗәнә К.

деевр [деевер] 1) юмна дееркиг бурксн ора кровля, крыша; төмр деевр, харһа деевр, дееврин хала, дееврин ишкә; Гермүднь нег кецтә: өндр эрстә, у терзтә, харһа, эсклә шифер деевртә. — Дорҗин Б.; 2) ишкә герин хучлһ войлочнас покрывало (верхней части юрты); деевр ишкә делкә бүтәҗ — тәәлвр. (цасн); Тер гермүдин туурһ, деевр цуцҗ автн! — Эрнҗәнә К.

дееврлх [дееверлхе] 1) деевр кех крыть, возводить кровлю; шиферәр гер дееврлх; 2) ишкә герин хучлһ кех покрывать кибитку войлоком; Барсин арсар дееврлсн Бумбин цаһан өргә делдүләд, нутган цуглулв. — Җаңһр

деевртә [деевертә] дееврлсн крытый; хала деевртә гер; Приютн селәнә барун өмн захар орҗ йовхла, улан хала деевртә углад кесн дөрвлҗн модн гер үзгдв. — Эрнҗәнә К.

деегүр 1) ик өндрт, деер высоко; вверху; деегүр нисх; 2) ик саната, ачрхг надменный, высокомерный; деегүр саната, бийән ик деегүр бәрх; деегүр санан үрәдг, дегд цаһан киртдг — үлг.; Хоңһр, чи ухата көвүнч, ухаллч. Дегд деегүр сана зүүҗәнәч. — Нармин М.; Әмтн дотран тоомсрта, аля, деегүр биш, кен-негнләнь үүрлнә, кенлә болвчн таарна. — Хальмг үнн; 3) хөөт уг деерәһүр над, на, через, по; Батан бергн Муузран Цаһан көвү һарһад авч ирҗ йовх дү берән тосад, цаһан ширдг деегүр йовулад, хойр халхаснь селн үмсәд, һалд цаһан тос хаяд орулҗ авв. — Эрнҗәнә К.; 4) юмна деегүр поверх чего-л.; Улан залата хар тоорцг махлата, хар торһн бүшмүд деегүр өргн цаһан мөңгн бүс бүслсн Балукан Церн. — Эрнҗәнә К.

деегүрк [деегүрке] деегүр бәәх юмн то, что находится на поверхности (напр. пенка на молоке); деегүркинь авчксн үсн

деегшән 1) дорагшан гидг үгин зөрүд чинртә үг; өөдән наверх, вверх; повыше; һаран деегшән өргх, деегшән хах, деегшән давшх; 2) күндтә орм почётное место; деегшән суух; Гиичнриг деегшән һарһҗ суулһад, герин эзн манд цаһан идә бәрүлҗ өгв. — Хальмг үнн; 3) зарһ-з. деед йосна һазр высшая инстанция; деегшән һундл өргх

деегшлх [деегшилхе] 1) өөдлх подниматься вверх; Өр цәәх өөрдәд ирхлә, Долан Бурхн тоңһаһад: һурвнь дорагшлад, дөрвнь деегшләд эргәд ирнә. — Эрнҗәнә К.; 2) деегшән һарх проходить (садиться) на почётное место

деед [дееде] 1) күндл. деед бий верхний; герин деед бий; Ик эрт цәәһән чанад, махан болһад, деед бийд нарн һарх үзг тал цәәһәр, боорцгар, кесн хотар дееҗ өргдмн. — Хальмг үнн; 2) юмна ах гисн высший; верховный; деед сурһуль, деед болвсрл, деед мергҗлт, деед йосн

деедс [деедес] 1) шаҗ. теңгр бурхд небожители, всевышний; 2) хууч. эрктн-дархтн знать, верхушка

дееҗ [дееҗи] 1) бурхншүтәнд бәрц бәрхәр идән, унднас авсн түрүңкнь почётное угощение (напр. первый кусок мяса, первая чашка чая, которые ставятся в качестве жертвоприношения перед бурханами); дееҗинь авх, дееҗ өргх, дееҗ бәрх, идәни дееҗ, дееҗин цөгц; цә шиңгн болв чигн, идәни дееҗ болдг — үлг.; Энүнә хөөн өрк-бүлин толһач шүтәнд бәрц бәрнә ^_ уур-дееҗ өргнә, талданар келхлә, өркин шүтәнә өмн, тер мет шатчах зулын өмн боорцг, балта, кампадь, болһгдсн мах тәвнә. — Илюмжинов Н.; 2) юмна хамгин сәнь лучшее из пищи и напитков; хотын дееҗ, әркин дееҗ, дееҗ идх, дееҗ амсх; Зург болсн бәәшңгин үүднд эрк дееҗтәһән ирәд, альк сансарн җирһлдв. — Җаңһр; 3) шилҗ. урн үгин литературин дееҗ антология художественной литературы

дееҗлх [дееҗилхе] хууч. 1) дееҗинь идх принимать почётное угощение; 2) шилҗ. юмна хамгин сәәнинь шүүҗ авх выбирать лучшее, брать с отбором

деер [деере] 1) дор гидгин зөрүд чинртә үг; өөд, өндр высоко, вверху; деер теңгрин өңг харлад одв; 2) хөөт үг послелог; юмн деер на, над, при; герин ора деер, һолын эрг деер; мөсн деер мөңгн ааһ — тәәлвр. (сар); Өл Маңхн уулын ора деер һарч харв. — Җаңһр; 3) дарунь пока...; ямана махиг халун деернь иддг, төмриг халун деернь давтдг — үлг.; 4) һарад йовхин өмн перед самым...; хаалһд йовх деерән, тергн-мөрнәннь зииһән сәәнәр хәләх; 5) дәкәд, бас ещё, потом; Энд көдлдг багшнр бичкдүдт сурһуль-эрдм дасхсн деерән, хамгин түрүнд эднә эрүл-менд батруллһнд һол оньган өгнә. — Хальмг үнн; 6) урднь, өмн выше, ранее, раньше; деер келгдсн, деер заагдсн; 7) даву сән, үлү сән ещё лучше, лучше; Батад манас деер дала күүкд олдхгов. — Эрнҗәнә К.; Акциз уга әрк-чаһр хулдгиг зогсахин ормд, ял өгснь деер болна гиҗ, әмтн тоолҗана. — Хальмг үнн; 8) өөрнь вплотную (приблизиться); Оцл Көк һалзн деернь ирәд, түргәд серүлв. — Җаңһр; ◊ деернь дел урһаһад, дорнь сүл урһаһад ямр нег зәңгиг өргәд-өскәд, дөгәҗ тархах сильно приврать; Әрвҗ уга юмиг деернь дел урһаһад, дорнь сүл урһаһад, дөгҗәһәд, хов-хуульд хүврәһәд йовлдв. — Дорҗин Б.; деер һарх цоларн, ямарн өөдлх подниматься, повышаться в должности; Хәрнь, кукн, әмтнә деер һархан хәәһәд йов, эс гиҗ әмтнә дор орхч... -Басңга Б.

деерәһүр [деерәһүр] юмна деегүр поверху, поверх; киилг деерәһүр, козлдур деерәһүр хәләх

деерәс [деерәсе] 1) деерәснь сверху; деерәс дорагшан хәләх; Деерәс шатчах нарнд нам тесч бәәҗ болхш. — Хальмг үнн; Деерәс ирсн зура бәәнә, тиигхлә терүг күцәх кергтә! — Илюмжинов Н.; 2) кен негнә нерн деерәс от имени; Күндтә үүрмүд, эврәннь умшачнрин нерн деерәс әрүн цаһан седкләсн тадниг йөрәҗәнәвидн! — Хальмг үнн; 3) учрар, тиим учрас по причине; Өмн бәәсн турвас хуучн болсн деерәс шуурад, уульнцар усн асхрдг билә, ода болхла, шин турвасар усн тасрхан угаһар әмтнә гермүдәр орхмн. — Хальмг үнн

деерәснь юмна деегүр сверху, на, над; Цаһан бергн үсән шиврлг угаһар ардан гүрҗ тоһшлад, сам хатхад, деерәснь барта күрң-цоохр шеемг альчур бәәсн, хот кеһәд ярлзад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

деерк [деерке] деер бәәх верхний; находящийся наверху; герин деерк давхр; Нүдән секәд хәләхлә, цергә колонн һол деерк тагтар давҗ һарчасн бәәҗ. — Илюмжинов Н.

деерлкг [деерелкег] деегүр саната, бийркг высокомерный, гордый, заносчивый; деерлкг заң һарһх

деерлкх [деерелкехе] 1) бийән деер гиҗ тоолх показывать своё превосходство; 2) деегүрдх, ик сана зүүх, бийркх быть высокомерным; Кү цокад, деерлкәд, хәәкрәд, әәлһәд бәәсн күн нег цагт бийнь зовлңган үздг. — Хальмг үнн

деерм [деерем] тонул, хулха-була разбой, грабёж

деермдх [дееремдехе] деерм кех грабить, разбойничать

деермч [дееремчи] тонулч, хулхач грабитель, разбойник; Деермчнр, хулхачнр дегц олн болҗ одв. — Хальмг туульс; Бәәдлнь, нигт буднас көлтә деермчнр хаалһасн хаҗиһәд, төөрәд, күүтрт ирҗ бууцхасн болҗана. — Илюмжинов Н.

дееслх [дееслехе] 1) деесәр кемҗәлх (һазрин көдлмш кехд) измерять верёвкой (в землемерной работе); 2) деесәр боох, күлх связывать верёвкой

деесн [деесен] үс, ноос, килһс төмҗ кесн ооср верёвка; деес томх, деес татх, деесәр уйх; дееснә утнь сән, үгин ахрнь сән — үлг.; Там талнь һурвн кү ут деесәр холвад, ик хар шулм чирҗ йовна. — Хальмг туульс; ◊ деесәр чолу керчх төрүц болшго юм күцәхәр седх пытаться сделать невозможное; Деесәр чолу керчҗәхән Марҗ медә бәәнә, болв хара суухар ю болв чигн келх кергтәлм. — Бадмин А.

дел I 1) мөрнә күзүнднь урһсн ут килһсн грива (у лошади); дел сүүлин килһсн; Дел сүүлин делслһнд биив, ятхин дун һарад бәәв. — Җаңһр; 2) мөрнә күзүн шея; Кер мөрн әдл теврсн күргн көвүн берин бәрҗәсн торһн альчуриг довтла йовҗ, көмлҗ авн, мөрән татад, зөв эргәд буув. — Эрнҗәнә К.

дел II цувг дахулад кесн шавр далң земляной вал (вдоль канала)

дел III урһа модна дел лесополоса; Кеер суулһсн дел модн хәләвр уга үлдәд үрҗәнә, чинрән гееҗәнә. — Хальмг үнн

делв [делве] I) цецгин делв лепесток; бамб цецгин делв; 2) чикнә делв ушная раковина

делвг [делвег]: элвг-делвг хош. элвг, байн, дала-нала изобилие; элвг-делвг бәәх

делвгр [делвгер] 1) өргн широкий; делвгр амта ааһ, делвгр турута мөрн; 2) сагсхр, саглр раскидистый; делвгр хар модн

делвркә [делверкә ] гүн шолврха глубокая царапина

делврх [делверхе] I делңнх (туһлсна, хурһлсна хөөн малын делңднь үсн ирәд делврх) наливаться, набухать (о вымени после отёла, окота)

делврх [делверхе] II һолын усн эргәсн халяд һарх разливаться (о реке); усн делврәд, царңгудар орв

делгәтә 1) секәтә открытый настежь; Гериннь, хашаннь үүдн өдр сө уга делгәтә. — Хальмг үнн; 2) татата, деләтә натянутый (о луке); нумин көвч татата; 3) делгәд тәвчксн, делгчксн разостланный; разложенный; делгәтә эд-тавр; Ширән өмн ноосинь кирһчксн арсн делгәтә. — Сян-Белгин X.; Теегәр делгәтә, улан кевс мет, бомб цецгүд!.. — Яшкулов В.

делгрлт [делгерелте] делгрлһн развитие; расширение, распространение; Дәкәд хальмг тохма мал өсклһн ик делгрлт авсинь соңслав. — Хальмг үнн

делгрңгү [делгереңгү] делгрсн распространённый, развёрнутый; ◊ грам. делгрңгү зәңг олн мөчмүдтә распространённое предложение

делгрүллһн [делгерүллһен] делгрүллт развёртывание; распространение; номин медрл делгрүллһн

делгрх [делгерхе] тарх, өргҗх распространяться; расширяться; Мана «Җаңһ-риг» орс келнд орчулхла, орчлң цуг умшх, медх, мана нерн делгрх. — Эрнҗәнә К.

делгүдән һазр болһнд, альд чигн, эңдән повсюду; делгүдән үсәрәд орҗах хур; Тер хоорнд теңгр делгүдән харлҗ одв. — Илюмжинов Н.

делгүр юм хулддг һазр, лаек магазин; эдл-уушин делгүр, эд-таврин делгүр

делгх [делгехе] 1) девсх стелить, настилать, расстилать; кевс делгх, ширдг делгх; Манҗ эзн гергнә герин өмн зөвәр тедүкн цаһан ширдг делгәд, сарсаһад унтҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) сарвалһх протягивать (о ладонях); альхан делгх

делгц [делегце] 1) малын девскр подстилка; 2) ширдг мат, циновка

делдих [делдихе] унҗх, шавшх свисать (об ушах)

делдң [делдең] унҗсн, шавшсн отвислый (об ушах); делдң чиктә

делдх [делдехе] I цокх стучать, бить, играть (на музыкальном инструменте); кеңкрг делдх

делдх [делдехе] II мөриг деләснь бәрх брать, хватать за гриву (лошадь); мөр делдәд бәрх

делдх [делдехе] III1) тосхх, бәрх основывать, закладывать основы; Эзн богдын өргәд хатагсн хар болд шивә делдв. — Җаңһр; 2) шилҗ. җирһл делдх созидать, строить; Мана улс күмн-әмтнд болхла, төвкнүн болн ик иргчтә җирһл делдх арһ өгв. — Хальмг үнн

делдх [делдехе] IV торһ. усчх плавать

делкә йиртмҗ, орчлң мир; свет; земной шар; алтн делкә, нарт делкә, делкә эргх, делкән дән; Делкә ниидәр амулң бәәтхә гиҗ, Яшкл эмгн йөрәл тәвв.— Сян-Белгин X.; цуг нарт делкә деер энүнәс даву сәәхн, даву ухата күүкн гиҗ уга болҗ медгддмн! — Илюмжинов Н.; Делкән шар нарн дегҗәд һархин алднд эзн нойн Җаңһр тиниҗ босв. — Җаңһр

деллх [деллехе] мөрнә делинь кирһҗ авх стричь гриву

делм [делем] алдын хаһс полусажень (расстояние, равное половине маховой сажени); ахиг алд күндлдг, дүүг делм күндлдг — үлг.

делмдх [делемдехе] алдын хаһсар кемҗәлх измерять полусаженями

делң [делең] малын көкн вымя; делңгин хавдр

делңнх [делеңнехе] делврх хәлә

делңч [делеңчи] иләсн мошка, мошкара; Өдрт, өвс хадлһнд болн хуралһнд, мадниг ү-түмн бөкүн болн нань чигн иләсн зовадг билә — Илюмжинов Н.

делрхг [делерхег] ик делтә гривастый, имеющий большую гриву

делскәх [делскәхе] киискх развевать на ветру; салькн үс делскҗәнә; Әрвң сәәхн биизән делскәд... — Җаңһр

делсх [делсехе] нәәхлзҗ көндрх развеваться; дарцг салькнд делсчәнә

делтр [делтер] эмәлин теңнәрин дор тәвдг ишкә подпотник; делтрин чигә һазрт дөрвд торһуд хойр дәәллдҗ — тәәлвр. (шатр наадлһн); Дел мөңгәр кеерүлсн делтринь тәвв, дегц зурһан давхр тохминь тәвв. — Җаңһр

делүдх [делүдхе] 1) м. эмн. малын делүнь хавдх опухать (о селезёнке при тимпаните); 2) делүһәрнь цокх бить, ударять (по селезёнке)

делүн анат. цусна улан долдас болвсрулҗ һарһдг эрктн селезёнка; делүн өвчн, делү хатхх

делүрх [делүрхе] м. эмн. делүн өвчәр гемнх (үкр мал) болеть тимпанитом (о коровах)

делх [делхе] 1) җиврәрн дайлх махать, размахивать (крыльями); бүргд җиврән деләд нисчәнә; 2) һарарн дайлх взмахивать, вытягивая руки; һаран делҗ биилх; Зарһчнрарн дахулгдсн бичкн бөкнр, һәрд шовуд мет, һаран делҗ, нәәхлҗ һарч ирәд, барун зүн талан әңгрәд ноолдаг эклв. — Хальмг үнн; 3) нумин көвчг татх растягивать, натягивать; нум делх

дем [деме] дөң, дөң-тус; нөкд помощь, поддержка; Дөң-нөкд, дем болх кергтә улсур ирҗ хәләҗ, килмҗән өгч, цаһан седкләрн нөкд болдг улст эндр бидн ик ханлтан өргҗәнәвидн. — Хальмг үнн; Дем эс болхар бәәх күн уга болҗ нөкд һарв. — Зүркни таалар

дембрлт [демберелте] байр-бахмҗ торжество

дембрлттә [демберелттә] байр-бахмҗин торжественный

демҗг [демҗиг] тус-дөң поддержка, помощь

демҗх [демҗихе] демнх хәлә

демирх [демирхе] 1) үлүдх, керг уга болх становиться лишним, никому ненужным; 2) шилҗ. наснь чилх, өңгрх скончаться, умереть

демнх [демнехе] дөңнх, туслх, нөкд болх помогать, оказывать помощь; Әмтн оларн демнәд, цаһан санаһарн буйнта керг күцәҗ йовна. — Хальмг үнн

демср [демсер] түрг тәмк турецкий табак

демч [демчи] I тууҗ. 1) хурлын сүмин харулч надзиратель (монастыря), 2) алв цуглулач сборщик податей

демч [демчи] II дөңндг, демндг, нөкд болдг күн человек, любящий помогать, поддерживать

денвә шаҗ., хууч. лам, гелң күн суудг бичкн кевс коврик (на котором должны были сидеть ламы)

дендр [дендер] I түүдг һал шатахар кесн ова шавр земляное возвышение (на котором разводят костёр); дендр тәвх

дендр [дендер] II чолун сүүр постамент; дендр деер көшә тәвх

дендрх [дендерхе] 1) башрдх, эмәх смущаться, теряться; 2) самһарх, ухан будңһрх быть рассеянным; ухан дендрх

денс [денес] улм-бальчгта һазрт урһдг, хату һолта хулсн тростник; шикрин денс

деншг [деншиг] шаальг копейка; нег деншг, нег деншгә шаальг; дер деер деншг — тәәлвр. (сарин толян); ◊ сохр деншг уга болх нег чигн шаальг уга болх не иметь ни копейки

деңкһр [деңкеһер] шовасн, өндр высокий, выпяченный (о груди); деңкһр чееҗтә

деңких [деңкихе] чееҗән өмәрән һарһх выпячивать грудь

деңклзх [деңкелзхе] чееҗән деңкиҗ йовх гордо ходить

деңцх [деңцехе] әдлцх равняться, соперничать; чи терүнлә деңцҗ чадшгоч

дер унтхд толһа доран тәвдг, өрвлгәр чикәтә дөрвлҗн һадр подушка; изголовье; өрвлг дер, бул дер, дерин һадр; Хатхмрта һадрмуд өмсксн хойр дөрвлҗн дер давхрлата, деерәснь сернҗләр бүркәтә орн җавдаһад бәәнә. — Эрнҗәнә К.; ◊ дер дорас һарад ирх һә юмн генткн ирдг (эс күләгдҗәсн юмна тускар) появиться неожиданно, внезапно (о беде). Довдн гиһәд, нег әмдин дәәсн дер дорас һарад ирв билтәл эн... — Дорҗин Б., дер негдүлх этн. күүкн күргн хойриг гер-мал болһх разделить постель, создать семью; Э, кукн! Урд цагт күүкнь нам дер негдүлтл, күргән үздг уга билә. — Басңга Б.

дервәлһх [дервәлһехе] 1) сарвалһх растопыривать, оттопыривать; хавтхан сарвалһх; 2) шовалһх выпячивать (о губах), урлан шовалһх

дервәх [дервәхе] сарвах, дервһр болх быть растопыренным; быть широким

дервһр [дервеһер] 1) өргн широкий; дервһр ээмтә күн; 2) сарвасн, сарвһр растопыренный, оттопыренный; дервһр чиктә; Дервһр арвн цаһан хурһта... — Җаңһр

дергл [дергел] күчтә урсхул сильный поток; усна дергл

дерглх [дергелхе] йир шулун урсх (усн) быстро течь (о воде)

дердәх [дердәхе] сөрсәх, шовах торчать, выступать (о чём-л. засохшем)

дердһр [дердеһер] сөрсхр, дергр торчащий, оттопыренный; дердһр чиктә күн

дерлх [дерлехе] 1) толһа доран дер тәвх положить под голову подушку; дер дерлх; 2) юм дерләд кевтх, унтх лечь спать, положив голову на что-л.; эмәл дерлх, кец дерлх; Хөөһән хәрү эргүлҗ ирәд, харңһу сөөһәр гүүҗ-гүүҗ муурхларн, зурмн толһа дерләд, сүркрәд унтад кевтнәч. — Эрнҗәнә К.

дерндг [дөрендег] җолач суудг көлгнә (тергнә, цанын) өмнк орм облучок (телеги, саней); Сууҗ ав гиһәд, Харцх хавтхасн түңгрцгтә тәмкән һарһҗ авад, амндан авчкад, цанын дерндг деер бәәсн җолаһан авад, мөрән көндәв. — Эрнҗәнә К.

дерслх [дерселхе] темәнә өмнк хойр көлинь толһаднь уйх привязывать (передние ноги верблюда к его голове)

дерсн [дерсен] бот. зегсн чакан (дикий); дерсн тиирцг

дерсхр [дерсхер] сертәсн, сертхр торчащий, стоячий; дерсхр чиктә мөрн

диг 1) диг-даран, җурм порядок, рас порядок; режим; диг бәрх; 2) юмна аш итог, итоги; дөрлдәнә диг

диг-даран диг, җурм порядок; диг-дара күцәх

диглх [диглехе] 1) юмна ашинь диглх упорядочивать, приводить в порядок; Җил төгсч йовна, кеҗ-күцәсн ашан диглх кем ирв. — Хальмг үнн; 2) юм тоолҗ диглх высчитывать, уточнять; Зурхач сарин литәр тоолҗ дигләд, Цаһан Сар кезә болх өдриг урдаснь йилһҗ һарһдмн — Илюмжинов Н.

диг-таг 1) юмна нә, нәрн нимбә аккуратный; 2) яг-таг точный

дигтә дигтә-дарата, җурмта аккуратный, имеющий порядок; Кесн көдлмш оньдин диг-дарата. — Сян-Белгин X.

дигтәһәр дигтә кевәр, цагтнь точно, в точности; даалһвриг дигтәһәр күцәх

дигтә-тагтаһар дигтә-тагта аккуратно; дигтә-тагтаһар көдлх

дииләч [дииләчи] диилсн күн победитель; дөрлдәнә дииләч

диилвр [диилвер] дииллт победа; алдр диилвр, диилвр бәрх, диилврин туг

диилгдх [диилегдехе] дорацх быть побеждённым, потерпеть поражение; диилгдсн дәәсн; ◊ нөөртән диилгдх нөр күрәд унтн гих, нөр дарх быть одолеваемым сном

диилгдшго [диилегдешго] диилҗ болшго непобедимый; диилгдшго күчн

дииллт [диилелте] диилвр хәлә

диилх [диилехе] диилвр бәрх, дорацулх, дарх побеждать; дәәсиг диилх

диинрүлх [диинрүлхе] 1) будңһтрулх (ухан-серл) затуманивать (сознание); 2) уха алдулх оглушать

диинрх [диинерхе] 1) будңһтрх (ухан-серл) затуманиваться (о сознании); Толһань диинрсн улст эн аһар нег үлү сергмҗин эм болв. — Дорҗин Б.; 2) маңһртх, уха алдх оглушаться; Гиҗгәрм модар өгсн әдл толһам диинрв. — Нармин М.

дими 1) киидән, өңгәр, хара зөңдән зря, напрасно, попусту, бесцельно; дими келсн үг биш, дими юм бичә кел; Ахр ухата әмтн дими шальшдг. Әәмтхә ноха хулхачиг дуудҗ, дими хуцдг. — Теегин герл; 2) керг уга юмн, хоосн керг пустой, бестолковый; Кезәнә аавиннь эс зөөсн зөөриг ода ирҗ, сурһуляр зөөҗ, хооран суулһна гидгчн дими юмн. — Эрнҗәнә К.

димирх [димирхе] 1) дор орх, муурх ухудшаться, становиться хуже; 2) өңгрх, үкх скончаться, умереть

дов: эв-дов хош. 1) эв, чадвр умение, навык, сноровка; эв-дов дасх; эвтә-довта болхла, ю болв чигн күцәҗ болхмн; 2) ээлтә, һольшг обходительность, обходительный; эвтә-довта күн

довлх: эвлх-довлх хош. эвләд, үгдән орулх уговаривать, склонять на свою сторону лаской, обходительностью; тер эвләд-довлад бәәҗ, үүрмүдтәһән хамдан йовх болв

довң [довың] цумг, шох бугорок, холмик; Тер нег довңгин цаад хаҗуд цөөкн немшнр хорһдҗана. — Җимбин А.

довнцг [довынцыг] бичкн довң, толһа холмик, бугорок

довньг [довниг] 1) мал хәрүлдг күүнә тайг посох (пастуха); 2) һартан бәрҗ йовдг бүдүн модн дубинка; Хот-хоолан көрсн даальңд дүрҗ авад, күзүндән шар шаҗна мирд зүүв, хаалһд һарч йовхин өмн бурхн шаҗндан мөргҗ авв, һартан гүҗрмг нег довньг бәрв, тегәд йовһар Башанта хәләһәд һарв. — Илюмжинов Н.

довтлан [довтылан] довтллһн хәлә

довтллһн [довтыллһын] урлдлһн, урлдан, довтлан, тавлдан галоп, галопирование, скачки, бега; мөрәр довтллһн

довтлх [довтылхы] 1) мөр хурдар гүүлгх, тавлад йовх галопировать, ехать вскачь; Хоюрн мөрн деерән һарчкад, даласн бууһан суһлҗ авад, хаша деегүр хошад-һурвад хачкад, көтлвр мөрдән көөҗ авад, довтлад йовад одцхав.— Сян-Белгин X.; 2) хууч. цергин күчәр дәврәд дәәллдх совершать набег (нападение); Тер келлцәр, орснь хальмгин довтлхиг зогсаҗ, нойднь хәрин хаадла эс нөкцлдүлх арһиг бедрсн билә. Хальмгнь үүнәс хөөн Орс ориг довтлхан уурад... — Сарин герл

довун цумг, довнцг, довң, шох холмик, бугорок; довун деер долан нүкн — тәәлвр. (нүдн, хамр, чикн, амн)

довута тегш биш, довнцгта бугристый, кочковатый; довута һазр

дог юмна ора деерк чимг кайма, окантовка; сүмин ора деерк дог, тугин дог, шуургин дог; Йирн тавн шар догта манр шар алтн туг. — Җаңһр

догдллһн [догдыллһын] 1) бульгллһн волнение, учащённое биение (сердца) ; 2) чичрлһн, көндрлт дрожание, тряссние, тряска; һазр догдллһн

догдлх [догдылхы] 1) бульглх, цокх волноваться, биться, стучать (о сердце); зүркн догдлад бәәнә, седкл догдлх; 2) чичрх, көдлх дрожать, трястись; Өөр дөрвн тивиг догдлтл, цокад оркв. — Җаңһр

догҗир шаҗ. гүрмин йос күцәхәр һуйрар кесн һурвн талта балң трёхгранная пирамида из теста (для отправления религиозного обряда)

догшд [догшид] шаҗ. шаҗиг харсгч керцгә догшн бурхд докшиды, свирепые боги защитники веры

догшдх [догшдыхы] дегд, кетркә догшн болх ожесточаться, свирепеть

догшн [догшин] 1) өршәңгү уга, аврлт уга, йир шүрүн свирепый, жестокий (о характере); догшн дән; Давсн зун җилин тууҗд учрсн әмтин удан болн аврлт уга догшн болснь Төрскән харсгч Алдр дән мөн. — Хальмг үнн; 2) махсг хищный; догшн аң; догшн шовун хоңшарарн медгддг — үлг.; 3) күчтә сильный, резкий; догшн салькн, догшн халун, догшн киитн; 4) хату, чаңһ юмн крепкий; догшн әрк-чаһр, догшн тәмк, догшн мәңгрсн

догшрх [догширхы] улм догшн болх приходить в ярость, неистовствовать, свирепствовать; ора талан салькн догшрв, Эн кемд Амтя Чемкинов өрчднь утх шааһад, һалзурҗ догшрсн бор адусыг әминь таслад оркна. — Илюмжинов Н.; Догшрхдг болв чигн, экчнь цаһан саната, җөөлн седклтә күн кевтә болна. — Дорҗин Б.

доһлң [доһлың] нег көлнь эрмдгтә болад, йовхдан терүгән өргҗ доһлдг, кизрң хромой; кизрң көл киисүлдг — үлг.; Доһлң Дорҗин Манҗ хоолан ясад, хойр һаран сүвддән тулад, доран дуһрад, доһчад, босад биилв. — Эрнҗәнә К.; ◊ (нүдндән) доһлң нульмста зовлң, һундл болн түрүһәс мелмлзсн нульмста бәәх быть постоянно в слезах от горя, обид, бедности; Гиляш нүдндән доһлң нульмста, көвүнәннь чирә хәләһәд сууна. — Нармин М.; Экнь күүкдн сувдн уульсн, дәрк амлсн, доһлң нульмста гүүҗ ирв.— Сян-Белгин X., доһлң эмгн күцц биш солңһ неполная радуга; Алтрсн нарна толиг шаргад орсн хур соляд, үүлн заагас герлтҗәх доһлң эмгнә сәәхн герлд хурин ик-ик дусалмуд теңгрәс бууһад, серү татад бәәв. — Хальмг үнн

доһлх [доһылхы] нег көлнь эрмдгтә учрас тегш йовҗ эс чадх хромать; зун көләрн доһлх; Бадмиг фронтд авцхасмн уга, юңгад гихлә көлдән эрмдгтә болад, икәр доһлҗ йовдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

доһчх [доһчихы] нег көлән өргҗ, наадк көләрн һәрәдх скакать, прыгать на одной ноге (детская игра), доһчҗ наадх, доһчҗ урлдх; Йовлһнь болхла, тегш биш билә, доһчҗ өсрсн авцта болҗ одҗ. — Илюмжинов Н.

дойг шаҗ. хуврг күүнә хувцнднь унсн хадвр темдг нашивка (на одежде духовных лиц)

доклзх [докылзхы] һульдрх, шарвадх быть проворным, мельтешить; Тентн Манҗ, шарвадҗах ноха мет, энд-тенд һарч доклзад, эвинь хәәҗ һульдрад бәәнә. — Дорҗин Б.

докур I көгҗм. 1) кеңкрг делдх модн цокур барабанная палочка; 2) домбрин чивһсн дорк бичкн модн маленькая деревянная подставка под струнами домбры

докур II бот. цецгин келн тычинка

докурдх [докурдыхы] модн цокурар кеңкрг делдх стучать палочкой в барабан

докъя юм медүлхин төлә өгчәх темдг сигнал (условный знак); Бидн хоорндан докъя өглдҗ авад, тер күүнә гер тал һарад йовҗанавидн. — Дорҗин Б.

докъялх [докъялхы] докъя өгх сигнализировать, давать сигнал; дууһар докъялх, герләр докъялх, дарцгар докъялх

докъялч [докъялчи] докъя өггч сигнальщик

докъята 1) докъялын сигнальный; 2) болзҗ үгцсн условный; докъята үгәр келх

долавр [долавыр]: долавр яр эмн. н. урлд, амна булңд һардг усрхг бусргуд; көртг герпес, сыпь, водянистые пузырьки (на губах)

долавртх [долавыртхы] эмн. н. урлд, амна булңд усрхг бусргуд һарх, көртглх покрываться герпесом, сыпью, водянистыми пузырьками (на губах)

доладгч [доладыгчи] дара тоолгч нерн седьмой; дегтрин доладгч халх

долан үндсн тоолгч нерн, долан гидг то семь; долан хонг, долан җил; доланас негнь керсү болдг — цецн үг; Долан долан дөчн йисн хонг гүүлгв. — Җаңһр; ◊ долан һолта зовлң даадг, бат амта живучий, выносливый; Долан Бурхн астр. теңгрин ар бийд бәәдг долан ик одд Большая Медведица; долан һолас ус уусн күн; 1) олн юм үзсн человек, видавший виды; 2) арһ-мектә ловкач; долан бульчрха күртлнь медх (таньх) цугинь йир сәәнәр медх знать как свои пять пальцев; знать до седьмого колена; Эн совхоздан көдлҗәх улсиг долан бульчрха күртлнь таньна. — Эрнҗәнә К.; долан уулд бәг (бәәтхә) һә юмн бичә үзгдтхә, му юмн ик холд йовг подальше от греха; пусть обойдут беды и напасти; О, дәрк, долан уулд бәг! — гиһәд Амрхн әәхләрн, алдчкн алдв. — Бадмин А.

долаңк [долаңкы] бот. темс өгдг, хатханчгта бут модн боярышник

долата нас медүлгч тоолгч нерн, долан наста семилетний; долата көвүн; Мана дуту хөвәр, экм эрт өңгрв, би тиигхд долата биләв. — Илюмжинов Н.

долах [долахы] 1) келәрн юмиг хамад арчх облизывать; орм долах; мах ишксн күн һаран доладг — үлг.; Бер хәәснд наалдсн хаш кевтнь идәд, сав-санхиг кевтнь долаһад, геснь цадчкад... — Эрнҗәнә К.; 2) келән күргҗ шүргх касаться языком, лизать; урлан долах, мис кичгән долаҗана; улан туһлыг долав-долав эс хагсч — тәәлвр. (келн); Тегәд наач бәәһәд, генткн Колтр хурдлҗ ирәд, тергнә төгәг теврҗ авад, төмр бүсинь келәрн долав. — Сян-Белгин X; 3) долаҗ уух (мис, ноха) лакать (о собаке, кошке); ноха ус шаб-шаб гиһәд долаҗана; халун чолу доласн ик зовлң үзсн испытавший жизненные невзгоды; күүнә тавг долах зуһудх заискивать, подхалимничать

долвкх [долвкыхы] 1) гилвкх блестеть, сверкать; Долвксн нариг үүлн халхлв. — Дорҗин Б.; Шамин герл цәс гиһәд, герләрн гер дүүргәд долвкад бәәв. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. эрвлзх, эрвлзәд бәәх мельтешить; күүнә нүднә өмн бичә долвкад бә; 3) җилһдх заискивать, угодничать; долвксн хәләц

долда моһлцг, төгрг юмн шарик, шар; круглый; Цасн долда мадн кехмн. Долдаг төгрг әдл йовцар көлврүлх, долда болһниг нег-негн деернь тәвәд, цасн кү кех, дәкәд тедниг дүңцүлх. — Хальмг үнн; Мадн, көвүд, блиндажин хавтха деевр деер һарчкад, тендәс һарсн күн болһнур цасн долдас шивдг болувидн. — Илюмжинов Н.

долдалх [долдалхы] 1) долда болсн юмн көлврх катиться (о круглом предмете); уулас дорагшан долдалх; Дер кеһәд, толһа доран эвкәд тәвсн бор өрмг деегүр бүлән нульмсн, хәәлчксн хорһлҗн мет, долдалад, хуучн ширдгин зах деер чиб-чиб гиҗ дусна. — Эрнҗәнә К.; 2) долда болсн юм кех делать круглым, шарообразным; цасн долдас кех

долдарх [долдархы] долда болх, төгргдх становиться круглым, шаровидным

долдгнх [долдыгныхы] нег ормдан бәәҗ-сууҗ чаддго вести себя беспокойно, быть непоседливым

долдһлзх [долдһылзхы] тогтур уга болх быть непоседливым, вертлявым; долдһлзсн күүкн

долдң [долдың] әвр тогтврго чересчур подвижный; долдң көвүн; Яһад тер долдң көвүнә авт орсм энв гиҗ, бер түңшчәх бәәдлтә, буру хандад, герин термлә наалдад, хавтаһад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

долңһр [долыңһыр] 1) хурдн, түргн быстрый, резвый (о лошади); Долңһрхн сәәхн Зеерднь дуут таңһчин өргә талан зөрүләд һарв. — Җаңһр; 2) шулун-дулун стремительный, всё время находящийся в движении (о людях)

дольг 1) доляд авх юмн обмен; Мөңгн ховр, мал, эд, цә, тосн, шүүрмг иим юмар хулд болһҗ, хоорндан дольг келцнә. — Сарин герл; 2) бийинь сольх күн замена; бийдән дольг олх; ◊ әмн дольг хууч. гемтә күүнә әминь аврхин төлә дольҗ авдг юмн выкуп (при отправлении религиозного обряда)

дольгалх [дольгалхы] дольган һарх, дольган босх плескаться; подниматься, вздыматься (о волнах); теңгс дольгалҗана; Өргн Шартг далань өрү-сөрү хойр урсхулта, үлдин мөрәр дольгалдг. — Җаңһр

дольган усна һадр көдлхд деернь һардг дәәвллһн волна; теңгсин дольган; Мөснә ик тасрхас усна дольган деер көвҗ, урсхул дахҗ, дорагшан арһул нүүҗ йовна. — Илюмжинов Н.

дольгн [дольгын] I 1) хурдн живой, ретивый; дольгн мөрн; 2) тогтун биш неспокойный; Дольгн зүркнәннь цоклһан дууһарн хаңһаҗ хатанав!.. — Эрнҗәнә К.; 3) серглң весёлый, жизнерадостный; Дун дарунь тасрв, дольгн айс унтрв. — Хальмг үнн

дольгн [дольгын] II тоолвр тату, гөңгн саната легкомысленный, ветреный; дольгн йовдл, дольгн заңта күн

дольх [дольхы] сольх менять, обменивать; дегтр дольх

дольцан сольцан мена, обмен; дольцана эд-тавр

дольцх [дольцхы] сольцх менять, обменивать

дом 1) эм (гертән кесн) лечебное средство (домашнее), урһмлас эм-дом кех; 2) медлгчин тәрндҗ эмндг эв-арһ лечение наговором (о целителях, знахарях, гелюнгах)

домб [домбы] цә кедг, утулң бийтә өндр сав кувшин, высокий чайник (продолговатой формы); домбта цә

домбр [домбыр] харһа модар кесн хойр чивһстә көгҗмин зевсг домбра; домбр цокх, домбрт биилх, домбрт келх, домбрт дуулх, домбрин айс; Өлзәтә экнь домбр цокдг, хуур татдг билә. — Хальмг үнн; Мана Бата тана домбрт дуулн биилҗ өгх. Саак Богзга Кермнә домбрт келн биилдгән һарһад, Бата, келн бииләд авлч. — Эрнҗәнә К.; ◊ доск домбр ю чигн уга, хоосн; кишг уга несчастный, без доли; домбран цоксн улс муулян эдлсн әмтн несчастные люди; Кишг уга, домбран цоксн улс. — Манҗин Н.; домбртнь биилх күүнә закврт даргдад бәәх плясать под чью-л. дудку; Чи бидн хойр баячудын домбртнь бииләд бәәсн улслм. — Эрнҗәнә К.

домбрч [домбырчи] домбр цокдг күн домбрист; Ямаран чигн нәр, хүрм, байр эн домбрч угаһар давхш. — Хальмг үнн

домг [домыг] кезәңк цагас нааран олн үй дамҗад ирсн эртин тууҗ-түүкин йовдлын, йирин биш юмна туск тууль-үлгүр; келвр легенда, сказание, предание; домг дун, домг түүк; Домг, тууль үндстә үүдәврмүдәс ончтань «Мазн», «Бор богшурһа», «Санан», «Ах дү хойр». — Хальмг үнн

домглх [домыглыхы] 1) тууль-үлгүр домглҗ келх рассказывать нараспев (сказки); 2) тууль-үлгүрин баатрмудыг магтҗ дуулх петь, воспевать (богатырей, эпических героев)

домгч [домыгчи] туульч, үлгүрч; келмрч рассказчик легенд, преданий; сказитель

домнх [домныхы] эмн. н. 1) гертән кесн эм-домар эмнх лечить домашними средствами; 2) медлгчин эв-арһар эмнх (шившх, тәрндх) лечение наговором (о знахарях, целителях, гелюнгах)

домч [домчи] эмн. н. домнҗ эмндг күн знахарь, колдун; лекарь; Домч хойр һаран мөргүлин янзар намчлҗ бәрәд, әрә соңсгдмар нег юм бурҗңнад келчкәд, нүднәннь зувксан бүрилһҗ аньв. — Илюмжинов Н.

дон әмн н. ад гем психоз, психическая болезнь; Эс гиҗ энүндтн дон гем ирҗ кевтә. — Дорҗин Б.

донам [донамы] шаҗ. 1) шулм, чөткр бес, домовой, леший; нечистая сила; — А-а, эзән зальгг, сөөнәһә әвр хатуһар унтсн бәәҗв, донам чирәд авч оч, гиҗ әмт инәлһдмн. — Эрнҗәнә К.; 2) ямр нег күүнд уурлад, дургоһан медүлҗәх үг бранное выражение чёрт, бес; Хамаһас эн донам күрәд ирв? — Дорҗин Б.

донда өндр,өөдм возвышение, возвышенность

дондалһх [дондалһыхы] өндәлһх, өндәлһҗ босхх приподнимать, выпячивая что-л.; һаринь дөш цаһан далыннь мөөрсн деер дондалһҗ күлв. — Җаңһр

дондах [дондахы] өндәх, өндәҗ босх приподниматься, выпячиваться из-под чего-л., бугриться

дондһр [дондыһыр] дондасн, өндр высокий; дондһр нурһта

донҗг [донҗиг] дөрв. утулң бийтә цә кедг сав высокий чайник; Минь эн саамд хамтрлңгин саальч Муузран Цаһан нег донҗг үстә, тоста халун цә Боктад авч ирв. — Эрнҗәнә К.; Маңһдур өрүнднь ах дү хойр Нармад нег хуһлм һуйр, нег донҗг цә авч ирв. — Бадмин А.

донлх [донлыхы] дон гем ирх сойти с ума, свихнуться; Батхнд меклгдсн аралҗн йосндан донлхдан күрнә. — Хальмг туульс

донрх [донрыхы] эмн. н. адрх страдать психическим расстройством; Иигәд бәәҗәһәд-бәәҗәһәд донрна биший эн. — Дорҗин Б.

донта 1) ад гемтә, адта психопат; донта күн; Теднә уңг-тохмд хулхач улс, алач-махч улс, адта-донта, әркнч улс бәәсн-угань цугтан тоод авгдх зөвтә бәәсмн. — Илюмжинов Н., 2) шилҗ. түргн уурта вспыльчивый

доньр шаҗ., торһ. хурлын сегләтр секретарь хурула

доңһдх [доңһдыхы] 1) дуулх, җиргх (шовуд) петь, кричать (о птицах), гоготать (о гусях); һалун нег доңһдхла — хавр ирдг; Цааранднь цуһар өргәд авад, теегин тоһруна доңһдсн ә һарад, чашкурдад оддг билә. — Хальмг үнн; 2) чашкурдад хәәкрх издавать протяжный гудҗ Уданд, таслвр угаһар кесгтән кермин гудок доңһдв, сүрдҗ одсн цах шовуд ниргҗ шууглдв. — Илюмжинов Н.;3) күнд юмар цокх ударять (тяжёлым предметом); сүкәр доңһдх

доңк [доңкы] җигш. һульдрмаш, шувтрул пройдоха; терчн доңк күн

доңхах [доңхахы] өндр болад дүңгәх быть высоким, возвышаться

доңхһр [доңхыһыр] өндр болчкад, ик высокий и большой; доңхһр цаһан ишкә өргә

дор [доры] деер гидгин зөрүд чинртә үг внизу; вниз; 1) хөөт үг послелог под һазр дор, теңгр дор, көл дор, хорма дор, ишкә дор; орндг дор шора — тәәлвр. (хумсна кир); 2) давхр үгин тогтацд в сложн. словах ниже-; дор келгдсн, дор заагдсн; 3) үүлдвр үгин -сн янзта ниицхд в сочет. с причастием на -сн: тер дарунь, тер дорнь сразу же, как только; Тер зәңгән соңссн дорнь юңгад нанд эс келвч? ◊ арвнань адг, доланань дор цугтаһаснь му, хамгин му хуже всех, самый плохой; дор авхулх туулх слабить; дор орх бий муудх ухудшаться (о состоянии здоровья); дорнь нүк малтх хар сана зүүх, алх-булхар седх рыть яму под кого-л.; Чи кесгәс нааран мини ормд суухар, мини дор нүк малтач. — Бадмин А.; хамр дор амн бәәнә гиһәд болх-болшго юм келх, дала үг келх говорить всё, что взбредёт в голову; Хамр дор амн бәәнә гиһәд, хәрин ханьд һарчкад хавшад бәәсәр, хурл хаах төртн түдш уга деерән һарсн бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.

дора хотхр һазр низкий, низменный; дора һазр; Тегәд 1621 җил Чулым һолын дора көвә һазрт Мелесск шивә бәәшң тосхгдсмн. — Илюмжинов Н.

дорагшан 1) деегшән гидгин зөрүд чинртә үг вниз, ниже; дорагшан хәләх, дорагшан буух; 2) дорд үзгин аюта в восточном направлении, на восток; мал дорагшан идшлҗ йовна; 3) шилҗ. дор орх ухудшение; эрүл-менд дорагшан орв

дорагшлх [дорагшилхы] 1) дорагшлҗ йовх спускаться по...; һолын урсхулар дорагшлх; 2) дорд үзгин аюһар йовх направляться на восток; 3) шилҗ. дор орх, буурх приходить в упадок

дораһур 1) хөөт үг послелог под; һазр дораһур, хад дораһур, усн дораһур; 2) шилҗ. нуувчинәр негласно, по секрету; дораһур келх, дораһур күүндх; Тиигн гихнь, манахс күүкән эврәннь әәмгә нег байна коочң амта, хорһта нүдтә көвүнд өгхәр дораһур күүндлдәд бәәцхәҗ. — Эрнҗәнә К.; 3) хулхаһар, далдар тайком, втихомолку; Әрк-чаһриг дораһур хулддг йовдлмудла чаңһ ноолдан кегдҗәнә. — Хальмг үнн

дорадх [дорадхы] дорагшан буух спускаться вниз

дорак [доракы] дорнь бәәдг нижний; дорак давхр; Эн герин дорак давхрт Хальмг драматическ тәәз бәәсмн. — Хальмг үнн

дорамҗлх [дорамҗилхы] басх, деерлкх, дорацулх унижать, ругать; чи намаг дорамҗлҗ бәәнәч

дорас [дорасы] 1) деерәс гидгин зөрүд чинртә үг снизу из-под чего-л.; дорас салькн үләҗәнә, урһа модыг дораснь көрәдх, дорас өсч йовх баһчуд; 2) хөөт үг послелог из-под чего-л. — көнҗл дорас; Хамхул дорас туула босад һарсиг залу үзсн уга. — Сян-Белгин X.

дорацулх [дорацулхы] 1) мууднь орх унижать; 2) буурулх, дор орулх ухудшать; гемнь терүг дорацулад бәәв; 2) диилх, дарх побеждать

дорацх [дорацхы] 1) муудх, буурх ослабевать, ухудшаться, приходить в упадок; 2) шилҗ. диилгдх терпеть поражение, быть побеждённым

дорв [дорвы] мишг, тулм торба; мөрнд ичмә өгдг дорв

дорвах [дорвахы] сарвах, сөрсәх оттопыриваться; выпячиваться

дорвһр [дорвыһыр] сарвһр, сөрсхр оттопыренный, выпяченный; дорвһр урл

дорд [дорды] 1) дорк нижний; дорд урл; Дорд орни догшн Шар Маңһс хааг дорацулсн. — Җаңһр; 2) зүн үзг, нарн һарх үзг восток, восточный; дорд үзг, Дорд үзгин келн-әмтн, Әрәсән дорд захд, селәнә дорд бийәс; Эднәхн Көк нуурин дорд өмн бийд бәәсн, тиигәд дөтләд йовхла, Көк нуурт күртл, гертән күрч ирхмн. — Сян-Белгин X.

дордх [дордыхы] 1) дегд дор болх (һазр) быть слишком низким (о местности); 2) дор орх, муудх снижаться, становиться хуже (о чём-л.); эд-таврин чинрнь дордҗана

дорк [доркы] 1) дорак нижний; һарх шар нарни дорк һазр-теңгрин киисн болсн. — Җаңһр; 2) давхр үгин ниицлд в сложн. слове тут же; дорк ормднь

дота 1) дотр, дотр бийд внутренний; нижний; Дота бийдән хадсн дольңһр хар болдан суһ татлдад... — Җаңһр; 2) өөрхн, эңкр близкий, любимый, милый; Материален зөөрмүд чигн нанд даңгин дота болна. — Хальмг үнн; 3) үнтә ценный, дорогой; күмсгәс нүдн дота — цецн үг

дотагшлх [дотагшилхы] юмна дотрнь күрх, ивтрҗ орх проникать внутрь

дотаҗ [дотаҗи] 1) дотр хувцн нижнее бельё; 2) цеер. шалвр брюки, штаны

дотак [дотакы] дотрк, дотрнь бәәх находящийся внутри, внутренний; Дотак түмн нәәмн миңһн кааһинь һатлад... — Җаңһр; Цааранднь таңһчин толһач хурлын дотак хәләҗ, эврә сүв-селвгән өгсмн. — Хальмг үнн

доталх [доталхы] элгсх, өөрхн гиҗ санх считать ближе, роднее, чем другие; любить больше других; Әмн мет өврлсн аһасн доталдг эс билү? — Җаңһр

дотл [дотыл] 1) цаһан бодистә уулын тунмл чолулг известняк; 2) тиим чолулгиг шатаһад урсхсн цаһан зуурмл известь; зуурсн дотл, зуурад уга дотл

дотр [дотыр] 1) дотр эрктн, дотр бий внутренности; мини дотр бийм өвдҗәнә; 2) дотр гесн, дотр-дөрвнь потроха; хөөнә дотр сән хотд тоолгддг; Цевр аһар кииләд амрчах әмтн агчмин зуур элк, бөөр, гесн, гүзән, дотрин нань чигн махиг эдлв. — Хальмг үнн; 3) дотрк нижний, нательный; дотр киилг, дотр хувцн; 4) внутренний; дотр шав, дотр өөкн, дотр даһм; 5) шилҗ. седкл, санан внутренний мир (человека); дотран санх, дотран зүткх; күүнә әрә дотрнь, моһан әрә һазань — үлг.; Күүнә дотр бий серд гиһәд, сергсн болад одна.— Сян-Белгин X.; 6) дунд среди, между; олн әмтн дотр, залус дотр; 7) цаг-зуур в течение; өдрин дотр, ахр цагин дотр, агчм дотр; 8) хөөт үг послелог внутри, в, во; хаша дотр, гер дотр, ө-модн дотр, тәрән дотр

дотраһур хөөт үг послелог внутри, по; гер дотраһур йовх

дотрас хөөт үг послелог из, изнутри, из среды; Күр хадын көндә дотрас, зун дархн дотрас. — Җаңһр

дотрк [дотыркы] дотрнь бәәх юмн находящийся внутри, находящийся в чём-л., внутренний; гер дотрк өлг-эд

дотркнь [дотыркынь] 1) дотад бий внутренность, внутренняя часть чего-л.; хоран дотркнь цевр-цер; 2) дотр бийнь нутро, внутренности

дотрлх [дотырлыхы] хувцнд дотр кех подшивать подкладку; күлт дотрлх

дотрта дотр кесн, дотрлсн имеющий подкладку; с подкладкой; сатин дотрта күлт

дошач [дошачи] дошурар дошдг күн конькобежец

дошаңһ [дошаңһы] хавтха йоралта, чирүлҗ аца зөөдг ик оңһц плашкоут (плоскодонное судно для перевозки грузов)

дошур коонька коньки; дошурар дошх

дошх [дошхы] хальтрх, дошх кататься, скользить; дошурар дошх; Павел үүрмүдәсн ард үлдлго лыжәр, цанар дошад, трамплинәс чигн һәрәддмн. — Хальмг үнн

дөгән зог келһн, наад бәрлһн, альвллһн шалость, озорство

дөгәтә зог кедг, альвн шаловливый, озорной

дөгәх [дөгәхе] зог кех, шоглх, наадлх шалить, баловать, озорничать; күүкд дөгәд наачана

дөгҗх [дөгҗихе] давулх, үлүлх, өгҗәлх преувеличивать, гиперболизировать

дөл дүрвкәд шатсн һалын заль пламя

дөлән номһн, төвшүн, тогтун спокойный; дөлән үг, дөлән заң, һолын дөлән урсхул; Юн бачм керглә харһад одвта, Манҗ? болҗ гелң дөлән дууһар сурв. — Дорҗин Б.

дөлих [дөлихе] 1) хаҗих, матих изгибаться, искривляться; Күрл мөңгн дөрәһән дөлитлнь ишклв. — Җаңһр; 2) олю-солю болх (үкрин өвр) быть кривым (согнутым на сторону); 3) сольр, хальр болх быть косоглазым; Туһлан һолсн үкр мет, дөлисн боладл бәәнәл... — Дорҗин Б.

дөмәд юмиг хойр хурһарн әрә бәрх еле-еле, кое-как удерживать; Эркә хумха хойрарн дөмәд одв. — Җаңһр

дөнҗн [дөнҗин] дөрвн наста бүдүн эм мал четырёхлетняя самка (крупных животных); дөнҗн үкр, дөнҗн гүн, донҗн темән; дөнҗн үкр дөрвн көлтә — тәәлвр. (ширә)

дөнн [донен] дөрвн наста бүдүн эр мал четырёхгодовалый (о животных); дөнн бух; дөнн буурин ишкдл дөрвн җил эс билрҗ — тәәлвр. (һулмт)

дөнтә дөрвтә (бичкдүдин тускар), дөрвн наста (көвүн) четырёхлетний (о ребёнке); Һар деерән дөнтә Элвг көвүтәһән үлдсн эмчд түрүн даруһан йир күнд болҗаснь мөн. — Хальмг үнн

дөң дем, нөкд, тус помощь, содействие; олна дөң; дөңгәр күцдг, деесәр боодг — цецн үг; Дәкәд түүнд шаң дөң-тусан күргәд, нөкд болад бәәх юмн болҗ һарчана. — Дорҗин Б.; Гелугпа сурһуль өөрд улсин нойдын дөңгәр делгрлтән XVII зун җилд авсмн. — Хальмг үнн

дөңнлт [дөңнелте] дөң, туслмҗ помощь, содействие; үүрмүдин дөңнлт

дөңнх [дөңнехе] демнх, нөкд болх, туслх помогать, содействовать; Үүнәс урд района ик һардачнр намаг таасад, дөңндг биләхн. — Тачин А.; Түрүләд эклҗ, станицин хол захд бичкн эр така хоолан ясч хәәкрдмн, энүг хоша бәәдг хашаһас бүдүн дуута эр така дөңнәд, хашаһас хашаһур эр такасин доңһдлһн соңсгддмн. — Илюмжинов Н.

дөңцән нег-негндән тус боллһн, дөңцлһн взаимопомощь

дөңцл [дөңцел] дөң болдг юмн пособие; үзмр дөңцл, сурһулин дөңцл

дөңцлһн [дөңцелһен] нег-негндән дөң боллһн взаимопомощь

дөңцх [дөңцехе] нег-негндән тус болх помогать взаимно

дөөв [дөөве] шатрин бетк деер хар, цаһан төгргүдәр нааддг наадн шашки; дөөв наадлһн

дөөвч [дөөвчи] дөөв наадач шашист

дөөг зог келһн, наад барлһн насмешка; дөөг кех

дөөгләч [дөөгләчи] наад бәрдг, зог кедг күн насмешник

дөөглх [дөөгелхе] зог кех, наад барх насмехаться, осмеивать; глумиться; кү дөөглх; Көвүһим бичә дөөглхәр седад бәәтн. Харнь тер. — Дорҗин Б.; Эн дууг икәр таасад, Кезәнә күүкд күүһәр наад бәрҗ, дөөглҗ һарһсн дун. — Эрнҗәнә К.

дөр [дөре] темәнә хамрин мөөрс хатхад шурһулсн бичкн модн, эс гиҗ хамрин нүкәр орулсн ооср волосяное кольцо (продеваемое в носовой хрящ верблюда)

дөрә I мөрнд тохсн эмәлд көлән дөрәлҗ мордх, төмрәр нань чигн юмар кесн кергсл стремя; эмәлин дөрә, төмр дөрә, деесн дөрә, дөрән сур, Күрл мөңгн дөрәд күрн, очн мет өсрад одв. — Җаңһр; ◊ дөрә ниилҗ йовх; 1) мөр унсн улс дөрә харһулҗ, зерглдад йовх ехать стремя в стремя, бөк ◊ бок; 2) ни-негн бәәх жить дружно; дөрә доран дарх (дагҗулх) күч-йосан медүлх, даҗрх держать под пятой, властвовать над кем-л.; Далн сай таңһчинь дөрә доран дагҗулнав — Басңга Б.; дөрәһән сулдхлго (сүлдалго) йовх саг-сергг бәәх не терять бдительности; Серкән Баату эмән әрвллго, дөрәһән сүлдалго көдлмшт орлцв. — Дорҗин Б.

дөрә II шат лестница; түүмрин дөрә, деесн дөрә

дөрәвч [дөрәвчи] I һосна зууза, давхрг хоорндк улын зә часть подошвы (между подмётками и каблуком)

дөрәвч [дөрәвчи] II малын толһаг ораҗ бәәдг ооср, сур ремень, верёвка (для привязи, вокруг головы домашнего животного)

дөрәлх [дөрәлхе] көлән дөрәд орулх вдевать ногу в стремя; дөрә дөрәлх

дөрәтә дөрәһинь зүүсн (эмәл) со стременем (о седле); ут күн утцн салдрһта — тәәлвр. (уньна салдрһ)

дөрвәд хувагч тоолгч нерн по четыре; около четырёх; дөрвәд арслң мөңгн күртв, дөрвәд шаху мишг буудя

дөрвәдәр 1) хувагч тоолгч нерн по четыре (стоять, идти, бежать); 2) юмиг дөрвн арслңгин үнәр авх, хулдх по четыре рубля покупать, брать

дөрвд [дөрвед] этн. хальмг келн-улсин нег отг-әәмг дербеты (одно из старинных калмыцких племён); ик дөрвд, баһ дөрвд

дөрвдвәр [дөревдвәр] орц уг вводное слово; в-четвёртых

дөрвдгч [дөревдегчи] дара тоолгч нерн четвёртый; марһана дөрвдгч девсң, хүүвин ахун дөрвдгч бригад, дөрвдгч девсңгин оютн

дөрвкх [дөрвкехе] падрад шатх разгораться быстро

дөрвлҗлх [дөрвелҗилхе] 1) дөрвлҗн болһх придавать вид четырёхуголь-ника; 2) дөрвн әдл талта, тегш булңт кех делать в виде квадрата; 3) дөрв әңглҗ хувах делить на четыре части

дөрвлҗн [дөрвелҗин] дөрвн әдл талта юмн квадрат; квадратный; дөрвлҗң ширә, дөрвлҗн ишкә; Хар торһн дөрвлҗн деер суудг гинә. — Җаңһр; ◊ дөрвлҗн бичг (1269 җилд Пагва ламин зокъясн нег зүсн моңһл бичг) квадратное письмо Пагба ламы

дөрвн [дөрвен] 1) үндсн тоолгч нерн, дөрвн гидг то четыре; дөрвн тоота юмн что-либо из четырёх (элементов, частей); дөрвн мөчн, дөрвн үзг, җилин дөрвн цаг; дөш деер дөрвн һалун — тәәлвр. (үкрин дөрвн көкн); 2) давхр үгин тогтацд в сложн. словах четырёх-; дөрвн төгәтә тергн, дөрвн көлтә адусн, дөрвн давхр гер, дөрвн булңт; ◊ дөрвн үзг, нәәмн зовк хамг үзг-чиг талар на все четыре стороны; Энүнә дун өрүни тагчгиг эвдәд, эн элвг теегәр дөрвн үзг, нәәмн зовкур дүүрән болад тарад одв. — Дорҗин Б.; дөрв көлдх бийән һутах; Юн дөрв көлдәд, дуһлзад йовнач? — Эрнҗәнә К. — дөрвн үзг талан әрл! уга бол цааран! убирайся вон!

дөрвүлн [дөрвүлен] цуглулгч тоолгч нерн вчетвером; дөрвүлн йовх; Ах-дү дөрвүлн нег махлата — тәәлвр. (ширән дөрвн көл)

дөргл [дөргел] эмн. н. халу дөрлһн воспаление; оошкин дөргл, экнә дөргл

дөрглх [дөргелхе] 1) гемнь халу дөрәд күч авх усиливаться (о болезни), гемнь улм дөргләд бәәҗ Хавр эклхлә, Омбушин эцкин киивр гем нег үлү дөрглнә. — Теегин герл; 2) икдх, өсх увеличиваться; Хоңһрин дотадыннь долан түмн сүрәд өргләд... — Җаңһр

дөрлдән [дөрелдән] марһан соревнование, состязание; дөрлдәнд дуудх, дөрлдә эклх; Дөрлдәнә ашт көдлмшин йовуд түргн, сән күцәмҗтә боллго бәәшгонь ил. — Дорҗин Б.

дөрлдлһн [дөрлделһен] дөрлдән, марһа булалдан соревнование, состязание; соперничество

дөрлдх [дөрлдехе] марһх, марһа булалдх соревноваться, состязаться; Эн үүлд орхар хойр күн дөрлдҗәнә. — Хальмг үнн; Сурһульчнр өрүн болһн зарядк кеһәд, футбол, волейбол, баскетбол наадад, тәмрин марһас бүрдәһәд, хоорндан дөрлдәд, чаңһ-чиирг болхар седнә. — Хальмг үнн

дөрлх [дөрлехе] темәнә хамрин мөөрс хатхад, ооср орулҗ авх продевать волосяное кольцо (в носовой хрящ верблюда)

дөрсәх [дөрсәхе] сөрсәх торчать, выступать вперёд; оттопыриваться

дөрсһр [дөрсһер] сөрсхр торчащий (об усах), выступающий вперёд (о зубах); дөрсһр шүдтә, дөрсһр сахлта

дөрү 1) дөрвн хурһн зузан мера длины в четыре пальца; Әәв балтнь, чолу цоксн мет, һал падрад, ирнь дөрү дүңгә кү тусв.. — Җаңһр; 2) кен негнәс дөрвн хурһн өндр на четыре пальца выше; Чамас нег дөрү өндр болх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.; Сәәр деерән дару тарһн һунн хар батхн. — Далн хойр худл

дөрх [дөрхе]: халу дөрх халута болх чувствовать жар в теле; Бәәсн бийм чичрәд, чикм халу дөрәд, арам зуугдад одв. — Эрнҗәнә К.

дөт [дөте] 1) зөвәр өөрхн, хол биш близкий, ближний; кратчайший (о пути, расстоянии), дөт һазр, дөт хаалһ; 2) өөрхн, эңкр, ицгтә верный, близкий (об отношениях); дөт күн; Эн хойрин хоорнд нег-негән медлцлһнә дөт бәәдл күццдән, тулгдан күрч тогтв. — Илюмжинов Н; Нам ода чамас дөт, ицгтә күн гиҗ, нандчн нань уга. — Дорҗин Б.

дөтлх [дөтелхе] дөт хаалһар йовх, хаалһан хасх идти близким, кратчайшим путём; дөтләд йовх; дөтлсн күн дөрв хондг — цецн үг; Вася бидн хойр хаалһан дөтләд, өмн үзг темцәд йовад йовнавидн. — Калян С.

дөтркх [дөтеркехе] үнн седклән медүлх, өөрхнд тоолх быть благосклонным к кому-л., принимать как близкого

дөтрхг [дөтерхег] 1) седкл тусх питать симпатию; дөтрхг болх; 2) элгсх питать родственные чувства

дөчәд хувагч тоолгч нерн по сорҗ дөчәд шаху бод мал

дөчдгч [дөчдегчи] дара тоолгч нерн сороковой; Дөчдгч җилд Лиҗ Улан хойр таньлдад, өрк-бүлән өндәлһсмн. — Хальмг үнн

дөчн [дөчин] үндсн тоолгч нерн, дөчн гидг то сорок; Дөндгч насндан дөчн тугин үзүр хуһлсн. — Җаңһр

дөчтә нас медүлгч тоолгч нерн, дөчн наста сорокалетний; дөчтә залу; Ноябрин тавнд учрсн ирлцңгү йовдлд, Цаһан Амн селәнд, дөчтә залу әмнәсн хаһцв, кү дәврчкәд, зулсн залач полицд бәргдв. — Хальмг үнн

дөчүлн [дөчүлен] цуглулгч тоолгч нерн, дөчн тоота юмн хамдан все сорок вместе

дөш 1) төмр давттдг кергсл наковальня; Нәрхн хар-улан күүкн ик дөш деер ут төмр бәрҗәнә. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. өргн широкий; Дөш болсн сәәр деернь дөрвн мөчинь теегләд боһчҗ күләд һанзһлв. — Җаңһр

дуг: дуг гиһәд авх бичкн зуур унтад авх чуть вздремнуть; Нег бичкн зуур, цә болтл, дуг гиһәд авхнчн. — Эрнҗәнә К.

дугтрх [дугтырхы] 1) саҗх трясти, встряхивать; мөрн толһаһарн дугтрҗ наадна; 2) күч-чидлән негдүлх сплачиваться; дугтрхла күчнь негн, ду һархла дунь негн — үлг.

дугту 1) юмна гер чехол, футляр; козлдур дугтуд дүрх; Дугтуһаснь һарһад авхнь долан нарни герлтә. — Җаңһр; 2) бичгин гер конверт; дугтута бичг; ◊ дугту девскр унтх мишг спальный мешок

дуһар хууч. нег төрлин олн юмна даралгч то, тойг номер; седкүлин дуһар

дуһрул 1) дуһрдг наадһа юла, волчок (игрушка); 2) дуһрдг дүүҗң карусель (для катания)

дуһрх [дуһырхы] эргх вертеться, крутиться; образовывать круг; Минь эн кемд сергмҗтә айс дахҗ, күүтрин хамгин сән гисн биич Аюш авһ эргәд-дуһрад одв. — Илюмжинов Н.

дуһу чиргүл хамуд хойриг залһдг нуһрха модн зи дуга (в упряжи); тергнә дуһу

дуһудх [дуһудхы] дуһу мет матилһх сгибать, гнуть в дугу; делать дугообразным

дулаһар: дулаһар бәрх дааруллго, дуланд бәрх тепло, в тепле; көлән дулаһар бәрх

дуладх [дуладхы] 1) бүләдх согреваться, обогреваться; дуладхин төлә невчкн зуур йовһар йовув; Беш халад ирхлә, чееҗм дуладад одна. — Хальмг үнн; 2) бүләрх, бүлән болх потеплеть; һаза дуладҗана

дулалх [дулалхы] дулан болһх нагревать, согревать; герән дулалх; Цуг эн әмтнә нилчәр ода селәнд бәәх далн һурвн өрк газар хот-хоолан кеһәд, гермүдән дулалад бәәх. — Хальмг үнн

дулан бүлән тепло; тёплый; һаза йир дулан; дулан хувцн, дулан өдр; Сер-сер гисн салькта дулан мана хавр. — Яшкулов В.; ◊ геогр. дулан бүсләвр тёплый пояс

дуларх [дулархы] дулан болх теплеть; Һаза йосн даң; дуларад, тег делгүдән көкрв. — Хальмг үнн

дулахн [дулахын] йир дулан тёпленький, очень тёплый; «Сагсг девл дулахн, сарван махн әмтәхн» гидг эздт энүнә яһсн-кегсн кергтә биш. — Эрнҗәнә К.

дулв [дулвы] шаҗ. бурхн шаҗна номин чиг, салвр дисциплина

дулвс [дулвыс] хууч. аңһучин ярката кеңкрг охотничий барабан с бубенчиками

дун I ә, ә-чимән звук, голос; ду һарх, дун уга бәәх, төвшүн дууһар келх; нәрн дун, бүдүн дун; Хотндан ирн, хар-цаһан дун уга, хамхрсн гериннь күшд орв. — Сян-Белгин X.; Хәәкрәд одсн дуунднь хамгдад, хурагдад одв. — Җаңһр; ◊ дун уга күн тагчг бәәдг молчун, тихоня; ду таср! дун уга, тагчг бә! замолкни! замолчи!

дун II дуулхар шүлглҗ һарһсн зокъял песня; олн-әмтнә дун, ут дун, кезәңк дун, хүрмин дун, баһчудын дун, дууна айс; дууг ханяр дуулсн сән, үгиг селгәһәр келсн сән — үлг.; Тадн дунд шуд дор ормдан ду һарһдг улс дала бәәҗлм. — Эрнҗәнә К.

дунд [дунды] 1) юмна һолд, төвд в середине, в центре; һолын тал дунд, өдрин дунд; хотн дунд хо цаһан күүкн сууна — тәәлвр. (беш); 2) хөөт үг послелог среди, между; мөрә авсн улсин дунд, тедн дунд; Ода эн энд, саальчнр дунд, теднә шууга, ниргсн чаңһ инәд соңсад, саалин малын тасгт орҗ ирв. — Илюмжинов Н.; хойр герин дунд; 3) дундын, дундк средний; дунд хурһн, дунд көвүн, дунд сурһуль; 4) дүүрң биш, дуту неполный; суулһ дунд усн; дутунь күцдг, дунднь дүүрдг — цецн үг; ◊ анат. дунд чимгн сүүҗ, бог чимгнә хоорндк ясн бедренная кость

дундаһур заагур сквозь, посередине; олн-әмтн дундаһур йовх; Хойр гиҗгтә күүк сүүвдлчксн олн баһчуд дундаһур йовад оркхларн, Бата өндртсн болад, толһаһан деегшән сеңкәлһәд йовх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.

дундас [дундасы] хөөт үг послелог изнутри; из среды кого-чего-л.; көдләчнрин дундас, медәтнрин дундас, эдн дундас

дундк [дундыкы] дунднь бәәх юмн средний, срединный, находящийся посередине; барана дундк авдр, дундк көвүн; Саахндас нааран үзгдл уга бәәсн Пүрвә, Арҗан дундк көвүн, ода экүрн ирҗ йовна.— Сян-Белгин X.

дундлад [дундылад] дундарнь в среднем; Нег гектар тәрәнәс дундлад арвн таваһад центнер буудя авчана; Одахн тохма хуцмуд кирһүвидн, нег хуц дундлад долан килограмм ноос өгв. — Хальмг үнн

дундлх [дундылхы] өрәлдүлх, өрәлинь үлдәх оставлять половину, делать что-л. наполовину

дундур өрәл половина, с половиной; хойр час дундур; Икрин өрәснә хурһн һурвн дундур киил татна.; Эзлҗәх һазрин аһунь җирн һурвн дундур миңһн дөрвлҗн километр һазр эзлнә. — Хальмг үнн

дундурт [дундурты] дунднь посередине; хаалһин дундурт

дундын байн, угатя хоорндк; байнчн биш, ядучн биш середняцкий, средний; дундын мал-гертә күн

дүң 1) нурһнго әмтәнрин хату бүркүл гер большая морская раковина; 2) көгҗ. үләдг көгҗмин зевсг музыкальный инструмент из раковины; Бичкн хурлд болхла, арвн негн көгҗмч, ном умшдг зурһан гелң бәәдг билә гиһәд, номт бүрә бүшкүр, дуң, гангдн, хоңх, кеңкрг гидг зевсгүдин тускар келҗ өгчәнә. — Хальмг үнн

дуңһра [дуңһыра] 1) дуңһру круг; Баатрмуднь олн сәәдүдтәһән долан эңдән дуңһра күцәд суудг. — Җаңһр; 2) төөрг, дуһрг округ (административный, избирательный); суңһврин дуңһра, баһ келн-әмтнә дуңһра

дуңһралх [дуңһыралхы] күрәлх располагаться кругом, образовывать круг; Өргәг долан түмн дуңһралад авв. — Җаңһр

дуңч [дуңчи] көгҗ. дүң үләдг күн игрок на раковине; Дуңч Цаһан Манҗ дүң зурһа дүләд авб. — Җаңһр

дуншур ик тооһин нерн, миңһн җува; җува хәлә

дураг дөрв. ик хамтхаста һарудын багц урһмл, хавг тыква; дурагин ясн

дурарн [дурарын] сансарн своевольно, по собственной воле, по своему желанию; дурарн бәәх

дурго 1) юмнд дурн эс күрх нежелание, неохота; хотд дурго болх; дургод күчн уга — цецн үг; 2) күүнд дурн уга болх нелюбовь, неприязнь, антипатия; би терүнд дургов; Энүнд, дальтрха, ичр уга болдг төләднь, бидн, көвүд, даңгин дурго болдг биләвидн. — Илюмжинов Н.

дургодх [дургодхы] 1) дурн эс күрх не иметь желания, выражать неудовольствие, проявлять антипатию; 2) дурн уга болх не любить кого-что-л.

дурдх [дурдыхы] зарлх, күсх желать; Тиигхлә, буйн-кишгнь делгрх, олн-әмтн амулң җирһлин цаһан хаалһ дурдх. Таңһчин цуг улст төвкнүн җирһл, хөв-кишг дурдҗанав! — Хальмг үнн

дурдых [дурдыхы] I арних, атых, атхр болх иметь хмурый вид, хмуриться; дуться

дурдых [дурдыхы] II урлан шовалһх быть вытянутым, выпяченным (о губах)

дурлх [дурлыхы] хәәрлх, дурта болх, дуран өгх любить; влюбляться; Хальмг залус күүкд улсин туст дурлсн, эңкрлсн седклән икәр медүлх зөв уга болдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

дурн [дурын] седкл, хәәр желание, охота, любовь; дурн күрх, дуран өгх, дур булах; дурн угад, нүдн уга — үлг.; Соньн халун дурн сергәҗ, иньгүдиг негдүлнә. — Хальмг үнн; Дурн гидгтн сохр, дурлх дутман үзхш. Дурн гидгтн җахр, дурлх дутман тәвхш. — Бембин Т.

дурнав [дурнавы] холд бәәх юмиг хәләдг шилтә кергсл бинокль; подзорная труба; перископ

дурнавдх [дурнавдыхы] дурнавар хәләх смотреть в бинокль

дурндан [дурындан] аль сансарн, дурарн по-своему желанию и воле, как хочется; дурндан бәәдг күн; Э-э, бидн эднлә әдл байн болсн болхнь, бас эднлә әдл торһ өмсәд, тосар шивлдәд, аль сансарн дурндан бәәх биләвидн. — Эрнҗәнә К.

дурслх [дурсылхы] 1) дурсинь, хальсинь авх счищать (кожуру), снимать, сдирать (кору); модна көрс дурслх; 2) юмиг йир нәрәр керчх резать что-л. тонким слоем

дурсн [дурсын] 1) модна көрсн кора; 2) фанер фанера; Бата Василий хойр «партячейкин сегләтр» гиҗ дөрвлҗн дурсн деер көк бекәр барлад өлгсн үүд татад орад ирцхәв. — Эрнҗәнә К.

дурсхл [дурсхыл] өңгрсн үйин бичгин сойлас үлдсн зөөр, бумб памятник; Энүнд кезәңк дурсхлмуд, зургуд, дегтрмүд, кесг бурхна көшәс күн болһн үзҗ чадҗана. — Хальмг үнн

дурта дуран өгсн, дурлсн, таассн любящий, влюблённый; тер хойр нег-негндән дурта; Чи, эцк күн, көвүндән эврән дурта нерән өг! — Эрнҗәнә К.; ◊ дурта дурго хойрин заагур седкл угаһар, седсн эс седсн хойрин хоорнд нехотя; Ахлач дурта дурго хойрин заагур келҗәх әәтәһәр хәрү өгв. — Дорҗин Б.

дуртаһар сән дурарн охотно, по желанию; Өвәрц һазрт бәәҗ, соньн юм үзх саната һазадын орна зуульчнр ик дуртаһар Моңһл нутгур темцнә. — Хальмг үнн

дусаһул юм дусадг кергсл пипетка; нүднә эмин дусаһул

дусал деерәс унсн шиңгн юмнаумш капля; хурин дусал; далад дусал чигн немр — цецн үг; дусалас күр чолун чигн күүрдг — үлг.; Бочкас дусдг дусал уснас мөсн болҗ көрәд, ут-ут сурул кевтәһәр бочк дор унҗна.— Сян-Белгин X.

дусах [дусахы] дусалһх капать, закапывать; нүднд эм дусах

дуслх [дуслыхы] 1) дусал дусх капать (о каплях); 2) хур дуслад орх накрапывать (о дожде)

дусх [дусхы] дусал дуслар чиб-чиб гиһәд унх капать, падать каплями; нүднәс нульмсн дусх, хур экләд дусчана

дутг [дутыг] дутҗах юмн недостаток; нехватка; Көглтин Даван аһу ик Нерн, энүнә күңкнсн Дун, энүнә үнниг мандлулсн Үг орчлңд, мана хальмг теегтән дутг болхнь лавта. — Хальмг үнн

дутгдх [дутыгдыхы] дутг болх не хватать, недоставать чего-л.

дуту 1) бүрн-төгс биш недостающий; дегтрин дуту халх; 2) күцц биш неполностью, недо-; дуту кех, дуту үнлх, дуту чиңнүрдх; 3) дутсн юмн не хватало, недоставало кого-чего-л.; Җирһлин мин дутунь чи биләч! — Җаңһр; ◊ дуту һарсн күүкд болзгасн эрт һарсн бичкн недоносок, недоношенный ребёнок

дуту-дунд [дуту-дунды] хош. дутг, алдг-унг недостатки; Наад хәләҗәһәд, Лаг суусн ормасн җөҗгчнрин наад шинҗлҗ, энүнә тоолврар, теднә һарһсн дуту-дундынь маднд зааҗ келдмн. — Илюмжинов Н.

дутх [дутхы] 1) кемҗәндән эс күрх, дуту болх не хватать, недоставать; һурвн арслң дутҗана; 2) хоцрад үлдх, эс бәәх отсутствовать; Мана үр иньг Бата хойр сар шаху сурһулясн дутад... — Эрнҗәнә К.

дуудвр [дуудвыр] дуудлһн призыв, призывание

дуудлһн [дуудылһын] 1) дуудл, дуудвр призыв, призывание; цергт дуудлһн; 2) дуудуллһн, неклһн зөв; вызов, вызывание; җиңнүрәр дуудуллһн

дуудх [дуудхы] 1) нааран ир (иртн) гиҗ келх (сурх, некх) звать, вызывать; требовать; гемтә күүнд эмчнриг дуудх, зарһд дуудх, әәрмд дуудх; 2) бузав. умшх читать; бичг дуудх

дуукр [дуукыр] җуук, җуульг мошенник, пройдоха, жулик; Дурарн ааль хәәдгнь, дуукр арсмч зутна. — Калян С.

дуукрдх [дуукырдыхы] жууклх, җуульглх мошенничать, жульничать

дууллдх [дуулылдхы] олар дуулх петь хором; Эгшг дууһан дууллдад, элвг арзан сүүр болад суув. — Җаңһр

дуулх [дуулхы] I ду дуулх, эгшглх петь; дуулад биилх, хоолан шахад дуулх, еңсәд дуулх, өргмҗтәһәр дуулх; ишкә махлата көвүн ишкрәд дуулад йовна — тәәлвр. (бөкүн); Эн сәәхн дуута күүкн бичкнәсн авн ду дуулад, бииләд бәәсмн. — Хальмг үнн

дуулх [дуулхы] II тууҗ. урдк цагин дәәчүд өмсч йовсн төмрлг махла шлем; каска; цаһан мөңгн дуулх; Алтн дуулхиг зүн цох деерән тальвб. — Җаңһр

дууна күүнә дун соңсгдх һазр (нег км шаху) верста; километр; нәәмн дууна һазр; Дүң цаһан шүднь дуунаһас ярлзад үзгдв. — Җаңһр; Бор нуурин өмн бийд, арвад дууна һазрт, Цекрә Балдна хотн хөр шаху өрк.— Сян-Белгин X.

дуурхг [дүүрхыг] хуцач лающий; голосистый; дуурхг ноха зууһач болдго цецн үг

дуусвр [дуусвыр] төгсәлһн, дууслһн завершение, окончание; көдлмшин дуусвр

дуусврго [дуусвырго] төгсшго, чилшго бесконечный, нескончаемый; дуусврго көдлмш

дуусгдх [дуусыгдыхы] төгсх, чилх, көтрх завершаться, заканчиваться; хаврин тәрән дуусгдв

дуусн [дуусын] цагин турш в течение, в продолжение; өдрин дуусн, сөн дуусн; Үвлин дуусн үкрин өтг эдл-ахун хашан нег булңд ик ова болҗ цуглулгдна. — Илюмжинов Н.

дуусх [дуусхы] төгсәх, чиләх, көтрәх кончать, заканчивать; оканчивать, завершать; көдлмшән дуусх; Эн өдрмүдт белдврин көдлмш дуусх, удл уга марһана залын ясвр төгсх.; Зуни кемин эклцд Яшкулин района эдл-ахуст хөд хурһлад дуусв, үкрмүд туһлҗана. — Хальмг үнн.

дуута 1) алдр нерән дуудулсн, нернь һарсн славный, прославленный; Дуута Җаңһрахн гих ик алдр нутг бәәдгчн. — Лееҗнә Ц.; Дуут Җаңһра долан сай шевнрнь дүрклсн бәәдг. — Җаңһр; 2) үгтә-күүртә разговорчивый, общите-льный; Оньдинд серглң, дуута-күүртә иигҗ бас хүврҗ, гиҗ энүг үзсн Далван алң болв. — Җимбин А.

дууч [дуучи] 1) дуулдг билгтә күн певец, певчий; дууч күн; Цаатн биич болн дууч шар хөөч мана Бата орҗ ирв. — Эрнҗәнә К.; 2) сәәхн дуута шовун певчий (о птице); дууч шовун

дух [духы] хууч. маңна лоб

духуцх [духуцхы] дуладх согреться; духуцад унтх; Мел эн цагла өлгц һатцас Аверинә сүрклсн хорҗңнлһн соңсгдв, бешин дуланд духуцад, эн йосндан әмтәхн нөөрт авлгдсн бәәдлтә — Илюмжинов Н.

дү 1) ах биш, баһ младший (брат, сестра); ах дү хойр, эгч дү хойр, дү көвүн, дү күүкн: ах дү хойрин ээм цацу — тәәлвр. (хәәч); Мадн ах-дү һурвулн: мини ах Токр болн дүм Кирсан биләвидн. — Илюмжинов Н.; 2) насарн баһ моложе; тер нанас арвн насн дү; Дү күн ахнран күндлдмн. — Эрнҗәнә К.

дүлә 1) таңх, чикнь хату, юм соңсдго глухой (лишённый слуха); Тедн дотр нурһлҗ көгшн өвгд, эмгд, гемтә-шалтгта улс, доһлң, сохр, дүлә әмтн бәәсмн. — Илюмжинов Н., 2) шилҗ. ә-чимән уга, нам-шим глухой, безлюдный; тишь, тишина; безлюдье; Эңдән ә-чимән уга, дуң-дүлә, тагчг.; Тег төгәлңдән унтҗ, дүң-дүлә. — Эрнҗәнә К.

дүлән шаҗ. сөн дуусн болдг хурлын мөргүл богослужение (длящееся всю ночь)

дүләрлһн [дүләрлһен] дүләрлт, дүлә боллһн глухота, потеря слуха

дүләрүлх [дүләрүлхе] дүлә кех оглушить, глушить; заһс дүләрүлҗ бәрх

дүләрх [дүләрхе] 1) чикнь юм соңсдго болх, таңхрх глохнуть, терять слух; 2) дүң-дүлг, тагчг болх стихать, затихать

дүлх [дүлхе] I 1) ут туршар, дуусн сплошь, всю; хур сө дүлн орв; 2) зогслго, тасрхан уга напролёт, в течение; Эгц дөчн йисн хонгтан дүлв. — Җаңһр

дүлх [дүлхе] II геснә бульчңган чаңһах тужиться, напрягаться, дуться (задерживая дыхание), күүкд һарһхар дүлх, өткн мөрән үзхәр дүлх

дүмбр сүртә ик, алдр ик величавый, величественный; дүмбр ик дүртә Алта уул; Көтчнрә нутг өнр-ла, келн сойлдан эңкр-ла. Билгтә әмтәрн олн-ла, басл дүмбр нутг-ла. — Дарван П.

дүң 1) юмна кирцә мера, пропорция, соотношение; Тиигә йовҗ, залу һазрин дүң алдад, хамаран үзгтә йовхан медҗ ядад ирв.— Сян-Белгин Х.; 2) аш, үлгүр пример, результат; сән дүң үзүлх

дүңгә дүңцүлгч хүв сравнит.частица мет, әдл, чиңгә как, величиной с...; нудрмин дүңгә юмн; царин дүңгә гестә, царцахан чиңгә шилвтә — тәәлвр. (тулһта хәәсн); Богшурһан дүңгә мөндр хар нульмсан асхрулад ууляд... — Җаңһр; Баһлцгин дүңгә бүдүнәр гүрсн хойр атлс күклмүдән гиҗг деерән моһлцглад, сернҗләр боочксн Гернзл... өрвлг көнҗләр орасн көвүһән Батад бәрүләд өгв. — Эрнҗәнә К.

дүңгәх [дүңгәхе] сүртә болҗ үзгдх возвышаться величаво, величественно; Дөчн дөрвн көлтә ширә деернь дүңгәһәд суув. — Җаңһр; Дуңһраглад буусн хотна деед өмн бийднь Долана гер онцдан дүңгәһәд бәәнә. — Басңга Б.

дүңглзх [дүңгелзехе] дүңглзәд йовх двигаться плавно с важным видом (о высокомерном человеке)

дүңдән аштан в итоге, в конечном счёте

дүңлә: хар дүңлә өр цәәхин өмн, хар орла в раннюю рань, в предутренние сумерки; хар дүңлә босх

дүңнх [дүңнехе] кирцх сравнивать, прикидывать; Дүңнхд, Бува бер хөрн тавн наста, хар-улан чирәтә, хойр ут, маля болсн, гүрәтә үсән алс хаяд, ора деегүрн тоһшлҗ.— Сян-Белгин X.; Шулуһар үүднә һаза һарн бийәрн, Намса, цергә күн болсн учрарн, тогтсн бәәдлиг кирцәд, дүңнәд авчкв. — Илюмжинов Н.

дүңцүл әдлцүллһн сравнение, сопоставление; дүңцүл кех

дүңцүлгч [дүңцүлегчи] әдлцүлгч сравнительный; дүңцүлгч бәрмт; ◊ дүңцүлгч уршг грам. обстоятельство сравнения

дүңцүлх [дүңцүлхе] әдлцүлх сравнивать, сопоставлять; терүг чамла дүңцүлҗ болшго; Күмни начн Күнд һарта Саврла бийән дүңцүләд бәәдг эргү чамд юн гихв! — Җаңһр; Мана хальмгудын сойлд болхла, эн сүзг икәр баһрснь моңһлмудын, бурятмудын бәәдллә дүңцүләд үзҗ болна. — Хальмг үнн

дүр 1) дүрсн, бәәдл, чирә-зүсн внешний вид, внешность; Энүнә нүднд, акад юмн, Варян дүр үзгдҗ һарч ирв. — Илюмжинов Н.; 2) юмна дүр-овр вид, облик; форма, контур; Бәәшң наадк гермүдәс дүр-оврарн йилһрәд бәәв. — Теегин герл; 3) урн үгин зокъялд, эрдм билгт һардг күүнә дүр образ (в литературе, искусстве); «Һалан хадһл» романа күүкд күүнә дүр; ◊ дүр үзүлх бәәдл һарһх делать вид; Эзн гергн манас насарн ах Манҗас ю-бис сурад, ик санамр бәәх дүр үзүләд, дүңглзәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.

дүрвкх [дүревкехе] падрад шатх вспыхивать, воспламеняться; генткн һал дүрвкәд шатв

дүргүлх [дүргүлхе] түргәр, шулуһар умшх убыстрять, ускорять; дүргүләд умшх; Цөн бүлән үгмүд нег кииһәр Делгр дүргүләд умшад оркв. — Саңһҗин Б.

дүргх [дүргехе] 1) зогслго дала үг келх, пүргх говорить без умолку; 2) шуугх, ниргх шуметь, галдеть

дүрҗңнх [дүрҗиңнехе] 1) чаңһар пүрҗңнәд күүндх разговаривать быстро и громко; 2) шууглдх, шууга татх создавать шум-гам

дүрклх [дүркелхе] җирһх, байрлх, цеңглх ликовать, торжествовать, праздновать; Домбрин цеңнсн айс дүркләд эргндән соңсгдна. Тер айсин дүүрәнд теегм җирһләр дүүрнә. — Хальмг үнн

дүрм [дүрем] зокал правило; положение; бичгин дүрм; дөрә уга эмәл уга, дүрм уга бичг уга — үлг.

дүрслх [дүрселхе] 1) юмна дүрс-бәәдлиг зурҗ үзүлх, келҗ үзүлх изображать; дүрслгч эрдм; Сиврин йиртмҗ дүрслҗ үзүлх; 2) юмна кевинь дуралһад кех делать что-л., придавая определённую форму; Модна олн зүсн тасрхаһас, суңһугас эн йир эвтәһәр моһа дүрслҗ кедмн, эднән эн кеерүлҗ, көөһәр лашдг билә. — Хальмг үнн

дүрсн [дүрсен] 1) юмна дүр, бәәдл, өвр внешний вид; изображение, очертание; лууһин дүрсн; Герин, хурлын эрсмүдт, деевр деернь лууһин дүрсн зургдна. Ода юуна дүрсн һарсн болхв би гиһәд, зәрмдән чирәһән нүр үздгт хәләхәр седхлә, юмн үзгдхш. — Хальмг үнн; 2) юмиг дуралһад кесн бәрмл (скульптур), эс гиҗ күүнә зург, көрг чьё-л. изображение; гравюра, портрет, скульптура

дүрснго [дүрсенго] кев-янз уга бесформенный; ямаран чигн дүрснго юмн

дүрстә бәәдлтә имеющий какой-л. вид; му дүрстә күн

дүрх [дүрхе] 1) юмиг юмнд кех класть во что-л., засовывать, прятать; хувцан чемоданд дүрх, һаран уснд дүрх; Пистулан булһар гертнь дүрәд товчлув. — Эрнҗәнә К.; Санҗасн ухан-тоолвртан авлгдҗ одчкад, һооҗҗасн уснд санмср угаһар һаран эн дүрәд оркв. — Илюмжинов Н., 2) шаах, хатхх вонзать, втыкать; Әәвлхәднь хар болд ханҗалыг дөрү дүңгә дүрәд... — Җаңһр

дүсрәх [дүсрәхе] урмдулх, омгшах подвигать, вдохновлять на что-л.; керг күцәхд дүсрәх

дүүвр [дүүвер] 1) омгта смелый; гордый; дүүвр саната күн; 2) шилҗ. баһ үйин насн юный, молодой; дүүвр насн, дүүвр бәәдлтә

дүүгән 1) хәңкнсн дун, шууган гул, гудение, гомон; салькна дүүгән; 2) шууган, ниргән шум-гам, веселье

дүүгх [дүүгехе] 1) хәңкнсн ә һарх гудеть; 2) шилҗ. шиигәд күрәд ирх быстро распространяться; Улан Хоңһрт бахтсн зәңгнь дүүгәд күрәд ирв. — Җаңһр

дүүҗләтә өлгәтә, дүүҗлсн подвешенный, подвесной; дүүҗләтә тагт, дүүҗләтә шам; Хоран тал дунд герин дееврәс дүүҗләтә шилдән бавухан зургта панр шатчана. — Эрнҗәнә К.

дүүҗлүр кү дүүҗләд алдг кергсл виселица; дүүҗлүр модн

дүүҗлх [дүүҗилхе] өлгх вешать, подвешивать, привешивать; шам ширә деер дүүҗлх, дүүҗлҗ үкх, дүүҗләд алх

дүүҗң [дүүҗиң] 1) бичкдүдин өлгә люлька, колыбель; 2) дүүҗлдг юмн висячий; дүүҗң оньс, дүүҗң урх (аң бәрдг)

дүүлң [дүүлең] мөрнә тогтун болн тегш йовдл плавный и ровный (об аллюре лошади)

дүүлңнх [дүүлңнехе] тогтун, тегш йовдлар йовх идти плавно и ровно (об аллюре лошади); дүүлңнсн, биилсн йовдлта-ла билә-ла — амн билг.

дүүлх [дүүлехе] дүүһән дү гиҗ күндлх вести себя с младшим так, как подобает старшему; дүүһән дүүләд, ахан ахлад йовх

дүүнр [дүүнер] насарн баһ көвүд, күүкд меньшие, младшие; младшие братья; лица младшего возраста; Энд хальмг теегт зелән татҗ, олн ахнр-дүүнр дундан оошагдҗ, олна хормад багтҗ җирһҗ йовна. — Хальмг үнн

дүүрән аньр, ә-чимән эхо, отзвук; резонанс; ө-модна дүүрән, хад-уулын дүүрән; Ә дүүрән хойрт алтн делкән орн догдлв. — Җаңһр; Домбрин, гарман айснь дүүрән болҗ күңкннә. — Хальмг үнн

дүүргх [дүүргехе] дүүрң болһх наполнять; заполнять; насыпать доверху; цә ааһд дүүргҗ кех; Гүзәг дүүргәд, аминь шорлад, утцар таг кеһәд боохмн. — Эрнҗәнә К.

дүүрң [дүүрең] 1) багтах кемҗәндән күрсн полный, наполненный, заполненный; суулһ дүүрң усн, гер дүүрң әмтн, хашаһар дүүрң мал; Телтрәрн дүүрң шиирин усн бульглна, тег дотр малмуд мәәллдҗ, мөөрлдҗ шуугна, орчлң сәәхн.— Сян-Белгин X.; 2) ханлтта, ханмҗта удовлетворён, спокоен; санан-седкл дүүрң

дүүрх [дүүрхе] I дүүрң болх наполняться; зовлһ чанхла хәәсн дүүрдг, зовлң санхла чееҗ дүүрдг — үлг.

дүүрх [дүүрхе] II эмәлин өмн суулһх везти кого-что-л. впереди себя на седле; Күүк дүүрх көвүг көк бор мөрнә эмәлин ард суулһад... — Эрнҗәнә К.; Дүүвр бат мөңгн эмәлин өмн дүүрч ирәд... — Җаңһр

дүүрх [дүүрхе] III үкрин үснь ширгәд чилх, саагддган уурх перестать доиться; намр болхла, үкр дүүрв

Е

евәгч [евәгчи] 1) өршәңгү седклтә аврач покровитель; 2) харсач защитник; Күдр евәгч болхнч Күүкд күнлм би! — Хальмг үнн

евәл ач тус, хәәрлҗ харслһн покровительство, защита; Олн Бурхдын евәләр олнәмтн җирһтхә! — Йөрәл; Эннь тәвсн хөвин белг биший, мадна бийсмдн, цугманаөвкнрин һарһсн килнциг хәәрлҗ тәвсн Бурхдын евәл биший эн? — Илюмжинов Н.; Алвтын ач иктә хаана зерг Дүүрән гидг көвүг сөөвң болх ачта евәллә харһулҗана. — Дорҗин Б.

евәлх [евәлхе] көзр. көзр наачах улсиг теткхин төлә мөңг цуглулх собирать деньги (во время карточной игры за обслуживание)

евәх [евәхе] теткх, туслх; хәәрлҗ харсх покровительствовать, защищать; Эн һазаран һарчах мана му күүкн күүнд келүлл уга, нохад хуцулл уга, сансн санань күцҗ, сәксн бурхднь евәҗ, һар гихләнь һарч, ор гихләнь орҗ, ут наста, утьлта урн болтха!.. — Эрнҗәнә К.

еврх [еверхе] нурад унх, йиврх провалиться; мөсн еврҗ одв

елдң [елдең] 1) хууч. маля нагайка; Эзрстин хар елдңгәр толһа өөднь дарад одв. — Җаңһр; 2) аля-елдң күн неудержимый, непоседливый; Манахнд Азда Китя гиһәд... икәр өгснднь хонад, баһар өгснднь үлдәд гилтә йовдг аля елдң күн бәәсмн. — Эрнҗәнә К.

елдңнх [елдеңнехе] аля-елдң кеһәд йовх быть неудержимым (непоседливым, беспокойным)

ең ең-һоң, һундл каприз, обида; еңгән ода бийнь мартад уга. — Балакан А.

еңнх [еңнехе] заңнх, будглх капризничать, обижаться; Не, не, еңнәд кергтә биш. — Сян-Белгин X; Марс Андреевич төрүц нег чигн уурлҗ, еңнсн заңган үзүлсн уга. — Илюмжинов Н.

еңсг [еңсег] эгшгтә, сәәхн айста мелодичный, красивый (о голосе); Хальмг улсин нертә җөҗгч Лиҗин Улана дуунла әдл еңсг болҗ, нанд медгднә. — Балакан А.; Генткн гиичнр шууглдҗасн герин талдан хораһас саратовск гарман еңсг айс соңсгдҗана, дарунь чичрдг бииһин сүрәтә айс эңсәд бәәв. — Илюмжинов Н.

еңсх [еңсехе] еңсг сәәхн дууһар дуулх петь красиво, мелодично

еңч [еңчи] му заңта, будгта капризный, обидчивый; еңч бичкн

Җ

җаава җааваддг күүкн, җивсң, җавсадур кокетка

җаавадлһн [җаавадылһын] аальлһн кокетство

җаавадх [җаавадхы] аальлх кокетничать, ломаться, кривляться; бичә җаавадад бә

җаагх [җаагхы] җиигх, шухтнх издавать скрип, скрипеть; көл дор цасн җаагв: Харһа орн саак кевтән җаагад, җиигәд одв. — Эрнҗәнә К.

җааҗа насарн ах күүнүр ээлтә хандлһн ласковое обращение к старшему

җаал җаалг, цулврт заһсн сом

җааль 1) нилх, бәәбә новорождённый, младенец, малютка; 2) шин урһсн өвсн молодая трава, зелень; җааль ноһан

җаахн 1) бичкн, җиҗг маленький; небольшой; җаахн күүкн, хойр җаахн дава Батлад одв; 2) бичкнәр, баһар немного; җаахнар өгх

җавадх [җавадхы] җавсадх, җивсәдх кокетничать; Эн мана кишванр дегтрән бардмнад җәвәдлә бәәҗ, тенүнд бийснь хаалһ зааҗ өгв. — Эрнҗәнә К.

җавд [җавды] хууч. гелң суудг ширдг, бичкн кевс войлочный коврик (для гелюнга)

җавльг өңг уга, усвку нүдн водянистый, бесцветный (о глазах)

җавсадур жаава хәлә

җавсадх [җавсадхы] җавадх хәлә

җаһамул зерлг мзңгрсн дикий лук; Цуһараснь бичкн Мууша гидг көвүг Бата оньдин эвләд, кеерзс иргәньг, җаһамул малтҗ авч ирҗ өгәд, би талан ээлтә кеһәд авчкв. — Эрнҗәнә К.

җаһшндг [җаһшиндыг] эмн. н. мааҗулдг гем, хаму чесотка

җаһшнх [җаһшинхы] арснмахмуд мааҗңнх чесаться; җаһшнсн орм мааҗх; толһа җаһшнх

җаҗлвр [җаҗилвыр] җаҗлдг юмн жвачка; җаҗлдг резин

җаҗлдг [җаҗилдыг] хазҗ иддг жевательный, жующий; җаҗлдгин аран хурц болв чигн, зальгдгин өөркнь җөөлкн — тәәлвр. (хоолын күүкн)

җаҗлх [җаҗилхы] хазҗ идх жевать, разжёвывать; җаҗлго зальгх; келхән тоол, идхән җаҗл цецн үг

җала 1) наалддг шалдрң юмн, аса слизь; Түрүләд җалаһан хагсаҗ автн, гиҗ бааҗа бийим басе. — Балакан А.; һарнь улан өңгтә бүлән җалад булхад одв. — Буурла Н.; 2) өөкн, хорһн деер һардг аса слизистая плёнка (на животном жире); Эрнҗнәхн заһсна җалаһар теҗәл кеһә юмн. — Басңга Б.

җалв [җалвы] көлснә мөңгн жалованье, зарплата; Көдлмш эс кесн күүнд җалв бас бичдвт? — болҗ күүкн алмацв. — Балакан А.; Көдлмш бәәв чигн, селәнәхн җалван цаглань авлго түрлдад бәәцхәнә. — Хальмг үнн

җалвах [җалвахы] 1) җөөлрх размякнуть; 2) шилҗ. салдах раскиснуть

җалһ [җалһы] сала, һу, хотхр балка, ложбина; җалһин йоралд

җалдх [җалдыхы] бийән ясх, кеерүлх наводить красоту; Чирәдән пудр түркәд, бийән җалдад бәәхәс даву юм кедмн биш. — Балакан А.; Теднә дару суусн бийсән җе гитлән җалдад ирсн... — Теегин герл

җалҗадх [җалҗадхы] 1) заңнх капризничать; 2) эрклх ласкаться

җалҗһр [җалҗиһыр] 1) коочң кривой, 2) дальҗһр стоптанный (об обуви); коочң чирә, җалҗһр һосн

җалҗих [җалҗихы] 1) коочих, дальҗих кривиться, стаптываться (об обуви); 2) бульчң сулдх дрябнуть (о мышцах)

җалу түргн урсхулта, үвлин цагт көрдго усна орм, цоорг полынья (незамерзающая)

җамб [җамбы] бот. шар цецгтә өвслг урһмл одуванчик

җанҗал дөрв. 1) керүл, цүүгән скандал, дебош; Ик җанҗал һарч Мика Болдыревна гемтә болҗ һарч. — Нармин М.; 2) шилҗ. меткән, толькан спор; җанҗал татх җанҗалта дөрв. 1) керүл, цүүгәтә скандальный; җанҗалта йовдл; Хальмг күүкнд эрк зөөнә гидгтн ик җанҗалта юмн бәәҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) зүткәтә, марһата спорный; җанҗалта төр

җанҗалх [җанҗалхы] дөрв. 1) керлдх, цүүгх скандалить, ссориться, вздорить; ода җанҗалх цаг биш; 2) зүтклдх, метклдх спорить

җанҗлх [җанҗилхы] хууч. ик цергиг зәкрҗ толһалх, командлх командовать (войсками)

җанҗн [җанҗин] хууч. хаме цергин толһач, командлгч полководец, главнокомандующий

җаңһрта [җаңһырта] дашката, амр биш трудный, сложный, непростой; байн күүнлә зарһцхд җаңһрта, баатр күүнлә ноолдхд җаңһрта — үлг.; Малчин көдлмш амр биш, җаңһрта көдлмш. — Илюмжинов Н.

җаңһрч [җаңһырчи] «Җаңһр» келдг, дуулдг күн джангарчи, сказитель, рапсод (исполняющий эпические песни из «Джангара»); Кезәнә җаңһрч күүг әмтн өр цәәтл соңсдг бәәсмн. — Хальмг үнн

җатаг 1) шаҗ. хальмг гелңгүд өмсдг улан өңгтә гиигн махла лёгкая шапка красного цвета (у калмыцких гелюнгов); 2) бузав. күүкд улсин махла головной убор (у девушек)

җахн [җахын]: җахн-җахн холаһур зеткр холаһур давад һартха гисн утх-чинртә үг пусть пройдут стороной несчастья и беды; Манҗ дор ормдан менрәд, җахн-җахн холаһур гиһәд, һурв давтад келчкәд, модан авад хот эргв. — Эрнҗәнә К.

җахр [җахыр] уснд хаяд, керм зогсадг ут цевтә төмр шилв якорь; җахр хайх; җахрин цев

җахрлх [җахырлхы] керм җахрлҗ зогсах стоять на якоре

җе айлг үг межд. частица ладно, хорошо; Җе, көвүн, өтр йов! Алдр Җаңһрин зергд өтр күрч зәңг өгич. — Җаңһр

җе: җе г их 1) и кор муурх, цуцрх сильно устать; Салдсмуд җе гитлән муурад, йовн йовҗ унтад йовна. — Илюмжинов Н.; 2) дегд зовх сильно мучиться, страдать; җе гипнон зовлң үзх; Шидро цо уга болад, толһам өвдәд, бийм шаварад, җе гиҗәләв. — Эрнҗәнә К.; ◊ җе болад бәәх муурад, көшәд ирх выбиться из сил, измучиться, очень устать; Гергнь уульн гиҗ җе болад бәәсн, бас девлән делгҗ авад кевтв — Басңга Б.; җе-не болх угон авлцад, зөвтә болад күүндәд авчкх договориться, уладить; Уурл уга яһ гиноч, Кеемә? Сәәхн җе-не болад одсн юмиг чини аальчнь эвдчквш. — Басңга Б.

җееҗә ээҗон, экән күндлҗ дуудлһн почтительное обращение к бабушке, матери; Көвүндм нег алтн така кампадь деернь немр өг, гиҗ келәд, мана җееҗә, мини эк, шар аратын арсна хар зоог сөрн иләд зогсдмн.— Сян-БелгинХ.

җеерү шаһа, өрцг альчик; Хашр мөңгн үүднд алтн шарһан җеерү болһад окв. — Җаңһр

җив: хов-җив хош. хов, хов худл клевета, навет; Ик сурһуляс көөҗ әрлһтн, терүнә ормд орх йосн чик седклтә кү би олҗ өгнәв гиһәд, хов-җив күргәд йовдг күн Анҗа. — Эрнҗәнә К.

җивәд мөлкәд, бултад ползком; крадучись; юмнд җивәд күрх

җивкнүлх [җивкнүлхе] дасхх, дамшах тренировать (верховую лошадь); эмәлин мөр унҗ җивкнулх

җивкнх [җивкнехе] дасад, дамшад ирх постепенно привыкать к выездке (о верховой лошади)

җивр [җивер] 1) далваг крыло, крылья; җиврән делх; марта күн җивртәлә әдл — цецн үг; 2) сервә (заһсна) спинной плавник (у рыбы); нурһна җивр; ◊ җивр урһах урмдулх, омгшах окрылить кого-л; «Сурһуль сурхмн» гисн үг Батан седклләнь харһад, җивр урһаһад оркв. — Эрнҗәнә К.; җивр урһсн болад урмд орх, омгшх вдохновить, окрылить; Иигәд олна зөв дииләд йовхла, зүркн лавтан ханад, күүнд җивр урһсн болад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

җивртә [җивертә] далвагта крылатый; җивртә шовун мет хурдн; ◊ җивртә угмүд олмһаһар келсн мергн үгмүд крылатые слова, выражения

җивсәдх [җивсәдхе] җавадх, бийән эркәр бәрх кокетничать

җивсрц [җивсрең] хууч. җивхлң, сәәхн ласковый (о солнце); Җивсрң нарн һарна. — Җаңһр

җивх [җивхе] цемшх, саг кевәр арһул девәд йовх ходить без шума (на цыпочках); продвигаться незаметно; подкрадываться; Гасан болхла, өвәрц, сонәкүипа д болһниг сонрдҗ чиңнәд, саг кевәр ишкә д, бултҗ девад, күүтрин үзгүр, эцкин гер хәләһәд, җивад йовв. — Илюмжинов Н.

җивхлн [җивхлең] сүр иктә величественный; Үкл уга мөңкин орта, үвл уга зуни орта, үрглҗд җивхщ баатр Бумбин орта. — Җаңһр

җивхлңтә [җивхлеңтә] сүркә, күчр сәәхн величественный, прекрасный

җиг 1) акад юмн, җигтә юмн что-л. странное, непонятное; нег җиг орв; 2) сеҗг, сонҗл подозрение; җиг татсн күүнд җилисн мөр зәәдг — үлг.

җиг-җиг: хош. җиг-җиг гих 1) бичкн шовуд җиргх звукоподр. щебетанию маленьких птичек; богшурһас җиг-җиг гилдәд шуугна; 2) җаагсн ә һарх звук скрипа оси телеги; Тергнә төгән ул цаснд шигдәд, көшүрәснь җиг-җиг гиһәд, үкрмүдин көлмүд чахр-чахр гилдәд, олн зүсн ә һарад йовна. — Эрнҗәнә К.

җигтә акад, күн өврм, аальта странный, необычайный, удивительный; җигтә сәәхн зүүдн, җигтә йовдл, җигтә бәәдл, җиндм нуурин көвәд җигтә юмн үзгднә — тәәлвр. (җирлһн); Мана бичкн авһ болхла, җигтә, акад күн билә. — Дорҗин Б.; «Җигтә юмби, би альд бәәдг болхви?» гиҗ дотран ухалв. — Бадмин А.

җигтәһәр күн өврм, җигтә кевәр странно, необычайно, удивительно; Бричкин өмнк, ардк төгәснь довңта, даңшата хаалһд өсрәд йовдмн, Дава бийнь эврәннь ормдан күн өврм җигтәһәр торҗ зогсдмн. — Илюмжинов Н.

җигүр җигшүр отвращение, омерзение; брезгливость; җигүр хутхх

җигүртә җигшүртә отвратительный, омерзительный; Энүнә чирә тал җигүртә кевәр кииһән һарһад зогсчаһад, кесгтән энүг сольртсн түнг хойр нүдәрн ишртҗ аҗглҗ хәләв. — Илюмжинов Н.

җигшәх [җигшәхе] җигшхд күргх, дур һутах вызывать отвращение, омерзение

җигшүр җигүр, җигшлһн отвращение, омерзение; җигшүр хот

җигшүртә җигшх, дур бүтәх юмн отвратительный, омерзительный; гадкий; Клара көвүн тал, зерлг кү үзҗәх мет, хәләһәд бәәв, тегәд терүнә чирәнь җигшүртә юмар наад бәрҗәх дүрән илдкҗ медүлв. — Илюмжинов Н.; Җигә Зальвн хойрас түрүн болҗ җөөлн бийңтсн үгмүд соңслһн ик соньн болсн деерән невчк җигшүртә болҗ, Увшд бас медгдв. — Җимбин А.

җигшүрх [җигшүрхе] җигшүр күрх испытывать чувство отвращения, омерзения, гадливости

җигшх [җигшихе] 1) дурнь һутх чувствовать отвращение, омерзение; Җиитң акад күн гиҗ санад, җигшч одхла, яахв! — Эрнҗәнә К.; 2) әәх, ургх испугаться; җигшсн нүдәр хәләх; Тоормасн җигшн гүүһәд одв. — Җаңһр

җид I ут иштә, хурц үзүртә, хатхдг зевсг пика, копьё, штык; җид шивх, җидәр шаах, җидин шав; Җил насн хойран җидин үзүрт өлгий, җилв бах хойран һанцхн Җаңһртан өгий! — Җаңһр; Күүкд улсиг, көгшдүдиг, бичкдүдиг, гелң-хувргудыг чашкар чавчҗ, җидәр шааҗ, дүүҗлҗ алҗ йовсмн. — Илюмжинов Н.

җид II шатр. мейәркгч талын шатр наадачд хөрг кех объявить пат; җид тәвх

җидлх [җиделхе] I җидәр хатхх, шаах колоть, пронзать копьём, пикой, штыком

җидлх [җиделхе] II шатр.,җид тәвх объявить пат

җидңһ [җидеңһе] бот. үнртә бурцг душистый горошек

җиҗг [җиҗиг] баһ, бичкн, үчүкн маленький; мелкий; җиҗг мал, җиҗг юмн

җиҗгәр [җиҗигәр] үүрмгәр мелко (крошить); мах җиҗгәр ишкх

җиҗглх [җиҗиглехе] үүрмглх, баһрулх размельчать; делить на мелкие части, раздроблять

җииглдән [җиигелдән] җииглдсн, дүүгсн ә жужжание, стрекот, стрекотание; Ә-чимән уга аһариг зуг эн җииглдән эвднә. — Дорҗин Б.

җииглт [җиигелте] зииглт, дүүглт стрекот, жужжание; түргнә җииглт, зөгин җииглт

җиигндә [җиигендә] бичкн һо җивртә, җиигҗ дуулдг цог-хорха сверчок

җиигх [җиигехе] I 1) зииглх, дүүгх (цог-хорха, батхн, бөкүн, царцаха) жужжать, стрекотать (напр. о сверчках, мухах, комарах, саранче); Нан туст герин шуһун деерк өнцгт татата бәәсн аралҗна гөлмд өдрәрнь торсн ик хар батхн бәәәк) әһәд-бәәҗәһәд күгдләд, з-з-з гиһәд, җиигәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.; 2).җаагх-җиигх издавать скрип, скрипеть; күн суухла, углар болһнь, дөгд уга тергн кевтә, җаагад-җиигәд бәәдг хуучн модн орн... — Эрнҗәнә К.

җиигх [җиигехе] II үкн хурдар гүүх, шүрүн хурдар йовх мчаться, быстро нестись; җиигәд йовх; Шавхгнь бууһин сумн кевтә ар бийднь җиигв. — Җаңһр; ◊ җил-наснь җиигәд одх медәрәд ирх; Җил-наснь җиигәд одсн эмгд-өвгд ширдг-девскүрән чирсн сүүдр деләд кевтцхәнә. — Бадмин А.

җиинх [җиинхе] нарнд бийән ээх греться на солнце; нарна халун җиинәд бәәнә

җиирх [җиирхе] 1) цаг ирвәс холҗх, холдх постепенно удаляться; җиирәд холдх; 2) цаг ирвәс тогтнх постепенно налаживаться (о жизни); Дәәнә хөөн Кубаня һазрт җиирәд җирһл ясрад бәәв. — Илюмжинов Н.

җиитң [җиитең] җаава, акад кокетливый; җиитң күүкн, җиитң хәләцтә

җиитх [җиитхе] җаавадх, җиитхлзх кокетничать

җиих [җиихе] көлән тинилһх протягивать, вытягивать (ноги); көлән җиих; Зуг көлән җииһәд, көлсән царцаһад суудг цол уга болна, олн күүкдәс, олн ачнр-зеенрәс негнь болв чигн, халун хотан уухар гүүһәд орад ирнә. — Хальмг үнн

җил 1) арвн хойр сарин хуһцан год (астрономический); җилин дөрвн цаг, шин җил, өңгрсн (нидн) җил, ирх (иргч) җил; җил болһн, җилин турш, җилин эргцд, җиләс җилд, бүкл җил; 2) җил, сариг арвн хойр адусна нерәр тооллһн год (животного цикла); бар җил, туула җил, лу җил, моһа җил, мөрн җил, хөн җил, мөчн җил, така җил, ноха җил, һаха җил, хулһн җил, үкр җил; 3) кесг (олн) җилин цаг үй, җилмүд годы (период времени); баһ насна җилмүд, сурһульд сурсн җилмүд, түрү җилмүд, иргни дәәнә җилмүд, хөрдгч зууна тәвдгч җирдгч җилмүд

җиләтк [җиләтке] күүкд өмсдг ханцн, зах уга ахрхн дотр хувцн, камзол жилет; Теднә күүкднь цуһар камзол (җиләтк) бийснь сән дурар тәәләд, уга кеһәд хайчкв. — Эрнҗәнә К.

җилв [җилве] җилв-бах, тачал, дурн страсть, сильное желание; А. С. Пушкина туульсиг цугинь гишң һучдгч җилмүдт хальмг келнд орчулад, шим-шүүсинь һарһад, тер цагин умшачнрин җилв-бахинь хаңһаһад, мана үнтә зөөрт хүврәсмн. — Хальмг үнн

җилвәдх [җилвәдхе] 1).җаавадх, җивсздх кокетничать; строить глазки; 2) зуһудх, җилһдх лебезить, подхалимничать

җилвтәһәр җилвнь, дурнь күрәд страстно; жадно; җилвтәһәр хот идх

җилвтх [җилветхе] юмнд икәр дурн күрх, тачалдх проявлять желание, чувствовать страсть к чему-л.; хотд җилвтх, шатр наадхд җилвтх, дегтр умшхд җилвтх; Күрң мөрнәннь туст болхла, санаһан бичә зөв, күн түүндчнь җилвтҗ бәәхш. — Дорҗин Б.; Бата ачнриннь дегтрмүдт җилвтәд, ю-кү дасчасинь медчкх гиһәд... — Эрнҗәнә К.

җилһдх [җилһдехе] чирә хәләх, хойр чирәтә болх лицемерить

җилһн [җилһен] чирә хәләгч, хойр чирәтә лицемерный; җилһн заңта күн, һаринь долаһад, сүүлән шарвадулад, җилһн дууһар гиинв. — Илюмжинов Н.

җилдх [җилдехе] I бийән ясад җавсадх прихорашиваться, наводить красоту

җилдх [җилдехе] II хууч. усчх, усчад һатлх плавать, переплывать; переправлять; һолар мал җилдх

җилик җичин ач үрн прапраправнук; Бумб Зула хаани җилик... — Җаңһр

җилих [җилихе] 1) холҗх, холдх; йовад әрлх удаляться, уходить прочь; убегать; җили цааран! җилих күүнд үүд заах — цецн үг; Таварн бәәдг тана толһачнр тарад, альдаран җилисинь кен медхв. — Дорҗин Б.; Өөлд (өөлүд) шулм хатхад нүүҗ җилив. — Сарин герл; 2) шилҗ. өңгрх, үкх умирать; Тернь кирсмүдтә хазга мундирән, оһтр девлән, бүтү ората өндр хурсх махлаһан өмсв, тегәд мөңкинд җилиҗ һарч йовв. — Илюмжинов Н.

җилк [җилке] дарвул парус; җилкәр залҗ йовх, җилк өргх; Цегән нуурин усн деегүр дала болсн кеерлдсн баһчуд оңһцст җилк татад, делскәд, хәәкрлдәд, дууллдад йовцхана. — Эрнҗәнә К.

җилкдх [җилкедхе] җилк татад йовх идти под парусом

җилктә [җилкетә] җилк татсн парусный; җилктә оңһц

җиллх [җиллехе] җил өңгрүлх провести, прожить год (в каком-л. месте)

җилмәх [җилмәхе] 1) целмх, сарулдх быть ясным, чистым (о небе); Деер теңгрт делтрин чиңгә чигн үүлн уга, көкрәд җилмәһәд бәәнә, сер-сер гисн салькта, сән өдр болх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.; 2) цәәһәд гилвкх быть гладким, блестеть (о водной поверхности), нуурин усн җилмәһәд бәәнә; 3) шилҗ. ичрән геех быть бесстыдным

җилмһр [җилемһер] 1) гилгр гладкий, блестящий; җилмһр нооста үкр; 2) цәәһәд гилвксн блестящий; җилмһр нур

җилмлзх [җилмелзехе] 1) гилвкәд бәәх (юмна деерк һадр) иметь блестящую поверхность; 2) шилҗ. хуурмглх, җилһдх лицемерить

җилмн [җилмен] 1) ил открытый; илмн-җилмн һазр; 2) целмг, сарул ясный, чистый;

◊ илмн-җилмн кех тас юмна темдг уга болад хуурх исчезнуть без следа, пропасть, улетучиться; Бовргт Бальҗриг әрвлҗ, харм төрх седкл орв... Удл уга тернь хүврәд, илмн-җилмн болҗ талрад одв. — Дорҗин Б.; Үлдлинь хорһн дуссн һазртаһинь хамад, «күрин» нүкнд хаяд, шораһар дарад, деернь өвснә бүр шарлҗ цацад, илмн-җилмн кечкәд, таатр-таатр гилдәд тарцхав. — Эрнҗәнә К.

җилң [җилең] саадгин сумн стрела; Ар далыннь гөрәс нег көк җилң сум татч авад, ардаснь тальвад оркв. — Җаңһр; ◊ җилң сумн мет одх җирс гиһәд одх, үкм хурдар давад һарх промчаться стрелой

җилң: алң-җилң [алың-җилең] хош. 1) җигтә, өврмҗтә удивительный; 2) алң болм, алңтрулгч сомнительный

җим [җиме] нәрхн хаалһ, җим хаалһ, цувг тропа, тропинка; просека; Җимин улан хаалһар тууһад ирв. — Җаңһр; Би теднәс дөтләд, дораһур оддг җим хаалһар һарч ирүв. — Дорҗин Б.

җимһр [җимһер] үмгр сжатый, поджатый (о губах); җимһр урл

җимилһх [җимилһехе] үмилһх сжимать губы; урлан җимилһх

җимих [җимихе] үмих сжимать, поджимать губы, рот; урлан җимилһх, аман займах; Медсән күүнд келдго, эс медсн болад җимиһәд бәәдг; Аав, ээҗиннь зөөсн зөөрән һал цаһан өдрәр хәләһә бәәҗ, эднд өгәд тәвчкәд, аман җимиһәд, альхан хоосар атхад үлдхин ормд, эднә неҗәдинь элкәрнь дөшүлнәв. — Эрнҗәнә К.

җимнх [җимнехе] 1) җим хаалһ кех прокладывать тропу; 2) җимәр йовх идти по тропинке

җиндмн [җиндемен] домг. тууль-үлгүрт һардг күүнә күсл хаңһадг, сана күцәдг илвтә эрднь чолун чиндамани (драгоценный камень, исполняющий желания человека)

җиндүр тергнә һолд йовдг мөрнә хаҗуднь зүүдг мөрн пристяжка; пристяжная лошадь; җиндүрин мөрн

җиндүрлх [җиндүрлехе] тергнә һолд йовдг мөрнә хаҗуднь җиндүрин мөр зүүх идти в пристяжке (о лошади)

җиң киитн, зекүн холод; холодный; җиң авх, эндр җиң киитн бәәнә; төрсн гернь буурха, түүгәрнь җиң салькн цуурддг хальмг ишкә гер бәәҗ. Очра У.

җиңндг [җиңндег] эмн. н. өөртәд, халу дөргдг хальдврта гем гонорея

җиңнлһн [җиңнелһен] җиңнлт звон, гул, перезвон; хоңх җиңнлһн

җиңнх [җиңнехе] I хәңкнсн ду, ә һарх звенеть, гудеть; домбрин айс җиңнх, хоңх җиңнх, җиңнүр җиңнх; Генткн гарма татсн җиңнсн ә соңсгдв, цергәс бууҗ ирсн цергчнриг тосхар ирсн әмтн төгәлҗ цуглрцхав. — Илюмжинов Н.; Май сарин чилгчәр сүл хоңх җиңнв, удл уга зууһад сурһульчнр шүүвр өгәд, җирһлин ут хаалһд орхмн. — Хальмг үнн; Намд үг келх хоорнднь, дакн җиңнүр җиңнв. — Дорҗин Б.

җиңнх [җиңнехе] II 1) киитрх усиливаться, крепчать (о морозе, ветре); һаза киитн улм җиңнәд бәәнә; җиңнм киитн, җиңнм салькн; 2) цонх, халулх печь, припекать; нарн җиңнх; Цог дотр дүрәд, көөргдәд улалһчксн таава мет, улвтрсн шар нарн Элстин тус ора деерәс җиңнәд, цонаһад, халулад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

җиңнүлх [җиңнүлхе] хәңкнүлх, җиңнсн ә һарһх звонить; хоңх җиңнүлх

җирәд 1) хувагч тоолгч нерн по шестьдесят; һурвулн нег җил, нег өдр һарсн, җирәд наста өвгд: негнәннь үснь цаһан, сахлнь хар; хойрдгчиннь үснь хар, сахлнь цаһан; һурвдгчнь үснь чигн уга, сахл чигн уга җулһдг. — Хальмг туульс; 2) тус-тустан җирн по шестьдесят; күн болһн җирәд арслң авб

җирв [җирве] дөрв. марһа кеҗ юм шүүхин төлә хоорндан әдл темдгүдәс негинь авад, ашинь медх жребий; җирв хайх, җирв татх; Кенә хөөнәс эндр күр тәвхән күүндлдәд, җирв хайх болв. — Эрнҗәнә К.

җирвһр [җирвһер] нимгн, нәрхн тонкий (о бровях, усах); җирвһр сахл, җирвһр нәрхн күмсг

җиргх [җиргехе] шовуд ду һарх щебетать; шовуд җиргҗәнә; күүнә баһнь гүүдг, шовуна бичкнь җиргдг — үлг.; Начн торһа хойр нарна толянд торлн җиргҗ наадна. — Җаңһр

җирһәх [җирһәхе] җирһл эдлүлх доставлять счастье, осчастливить, сделать счастливым

җирһл [җирһел] 1) бәәдл-җирһл, насн-җирһл жизнь; сән көдлмшәс җирһл ясрдг, сән идгәс мал ясрдг — үлг.; зовлң уга җирһл уга — цецн үг; Эк күн маднд җирһл заяна, алтн уурган көкүләд, әмн-җирһлән маднд нерәднә. — Хальмг үнн; 2) өлзә, кишг, амулң счастье, блаженство, наслаждение; җирһл эдлх, гер-бүлин җирһл; Чини җирһл үзхлә, нанд болх гиһәд, Гернзлин маңнаһаснь үмсәд, нурһн деернь саглрсн дольгата хар үсинь уңгаснь авн үзүр күртлнь арзһр альхарн илв. — Эрнҗәнә К.; ◊ җирһлән хәәх кишгән олхар седх искать своё счастье; Көвүн һарад йовад, кесг ус, кесг уул һатлад, кесг һазр, кесг ор эргәд, җирһлән хәәнә. — Хальмг туульс

җирһлң [җирһелең] амулң эдллһн, бах хаңһалт, җирһл блаженство, наслаж-дение; җирһлң орнд җивхлң чигн бәәдг — үлг.

җирһлтә [җирһелтә] өлзәтә, кишгтә счастливый, блаженствующий; җирһлтә олнәмтн, җирһлтә амулң цаг

җирһх [җирһехе] I амрамулң, айта сән бәәх быть счастливым, блаженствовать, наслаждаться; Эдн хойр амрад-җирһәд бәәцхәв, болв тиим хөвтә, сәәхн цаг уданд бәәсн уга. — Илюмжинов Н.

җирһх [җирһехе] II нарн суух закат солнца; нарн җирһҗәнә

җирд: җирд гиһәд йир түргн очень быстро; зәңг җирд гиһәд һарх; Богзгахн нүүхәр бәәдгҗ гисн зәңг җирд гиһәд соңсгдад бәәв. — Эрнҗәнә К.

җирдгч [җирдегчи] дара тоолгч нерн шестидесятый; Насн турштан энд, Оватад, бәәрн әмтн хальмгуд болн XIX зууна җирдгч җилмүдин дундурар хальмг теегт ирсн орсмуд хоорндан ни-негн бәәҗ көдлҗәсмн. — Илюмжинов Н.

җирҗңнх [җирҗеңнехе] 1) шорҗңнх (һооҗур) журчать

(о ручье); 2) зиигх, дүүгх (түргн, зөг) жужжать, гудеть (об оводах, пчёлах); Тиигҗ йовад, дәкәд нег юмн сард гичкәд, җирҗңнәд одхла, залу үкс уралан дегдрәд одв.— Сян-Белгин X.

җирилдх [җирилдхе] зергләд зогсх стоять в ряд (о людях, предметах); Хая-хая инәхләнь, хойр ормтрген урл заагурнь хөр һар цаһан шүдд, зә уга зерглүләд хадсн тан товчс мет, җирилдәд одна. — Эрнҗәнә К.

җирклң [җиркелең] үсәрәд орсн мелкий (о дожде); җирклң хур; Җирклң хурнь орна. — Җаңһр

җирлһн [җирлеһен] маңһар мираҗ марево; халунд үзгдҗәх җирлһн; җирлһнә ца җирн тавн үзүр бултана — тәәлвр. (уньна шормуд); ◊ җирлһ заах хоосн үг келәд хуурх давать пустые обещания; Җирһлин зәәдвр судлҗ ирсн күүг дөрвн хонгт бәрчкәд, җирлһ заах керг уга болх гиҗ меднәв. — Эрнҗәнә К.

җирлзх [җирлзехе] 1) нүднд юмн эрәтрх рябить, мелькать (в глазах); 2) йир хурдар давад һарх промелькнуть

җирм [җирем] ахрхн бүс короткий ремень

җирмәхә йир бичкн, җиҗгхн, үүрмг заһсн малёк, мальки, молодь (рыбы); дала дәәвлхлә, җирмәхә чигн зовдг — цецн үг; Нааран хәләхнь наад далан җирмәгс тоолгдм. — Җаңһр

җирмсн [җиремсен] хууч. бийнь күнд, саата, гестә беременная

җирн [җирсн] үндсн тоолгч нерн, җирн гидг то шестьдесят; Ода эн хурлд зун җирн гелң, зу шаху гецлмүд, зу һар манҗмуд бәәнә. — Эрнҗәнә К.; ◊ җирн көлт зоол. олн көлтә хорха-хотн многоножка

җиртә нас медүлгч тоолгч нерн, җирн наста шестидесятилетний

җиртәх [җиртәхе] нүднә зовк урвх быть вывернутым (о веке)

җиртһр [җиртһер] нүднә зовк урвсн с вывернутыми веками; җиртһр нүдтә күн

җиртң [җиртең] ууҗм, хол һазр даль; теңгрин җиртң; Зовх ноха бийән барна гишң, һазрин җиртң нутг орад йовх. — Тачин А., һар-һаран бәрлдәд, һазрин җиртң орад әрлц-хәнә. — Эрнҗәнә К.

җирх [җирхе] зоол. ө-моднд бәәдг, моднд давшч һәрәддг, нурһндан утулң эрәтә, кермнә дүрстә мерәч, бурндг бурундук

җис [җисе] спорт. чис шест; җисәр һәрәдх

җисәлх [җисәлхе] нег-негнәннь ардас йовх двигаться друг за другом

җисән көндрлһн, көдлгән движение; җирһлин җисән, цагин җисән, тууҗин җисән, Теңгрт түрүн одд ярлзҗ һарв чигн, селәнә җирһлин җисән зогсхш. — Илюмжинов Н.; Тер тууҗ дала ут биш, учр-утхарн альк нег эгл күүнә җисәни тууҗла йилһән уга әдл. — Сян-Белгин X.

җисх [җисхе] гелдрәд йовх (мал боранд, шуурһнд) идти, брести (о скоте в бурю, метель); җиссн мал, җисәд йовх

җитән: атан-җитән хош. атархлһн, мейәрклһн зависть, соперничество

җитәх [җитәхе] һундах омрачать; җирһлдән бахтсн күүг җитәдг эргү бәәхви?

җитх [җитхе] I анат. нүднә әмн-судцн зрительный нерв; Эргд хар нүднәннь җитх сүлдәд... — Җаңһр

җитх [җитхе] II урһмлын түңгин нәрхн йозур корневые волоски (у растений), өвсна җитх

җитх [җитхе] III уңг, уңгҗитх, уңг-тохм предки; Дорҗин уңг-җитх, Эн дерән дерлад, олн күүкд-көвүд һарч, уңг-җитхнь үйәс үйд немҗ, өнр-өсклң, батта хаалһта, байр-җирһлтә өрк-бүл болтха! — Йөрәл

җитх [җитхе] IV юмна һол учр-утх суть чего-л., Эн санаһин җитхднь сәәнәр Манҗ күрч йилһад уга бәәтл, Бакдг үгән цааранднь келв. — Дорҗин Б.

җич [җичи] ачин үрн праправнук, праправнучка; Так Зула хаани җич гинә. — Җаңһр; Я, мана ачнр, җичнр цуһарн иим ханцн, хорма уга юмсуд өмсцхәнә. — Эрнҗәнә К.

җовун эмәлин тохмин һадр чепрак

җодв [җодвы] шаҗ. 1) зальврл, мөргүлин ном молитвенник; Дорҗ җодв; Эск сүмсн-дән җодвин цаасн болый. — Җаңһр; 2) маань хадһлдг хәәрцг ларец для хранения религиозных молитв

җола 1) мөр залдг, көтлдг ооср, ооср-җола поводья, вожжи; җола барх; Шуурһн-боран, буднд төөрсн цагтан мөрнә җолаһинь сулдхад тавчкдмн, мөрн эврән герән олад харҗ ирдмн. — Эрнҗәнә К., 2) машина залур руль; Машина җола залх бәәтха, мана цагин җирһллә җола залҗ чадх толһата, тавта эрдм-медрлтә көвүм.— Сян-Белгин X.; ◊ җола боорцг җолан бәәдл һарһад, мошкад кесн боорцг тонко скрученный изжаренный в масле борцҗ җолаг һартан авх залвриг эврән күцәх, йос эзлх брать, взять в свои руки бразды правления; Урднь һарсн хаҗһр йовдлмудыг чиклх энүнд көдлмшин җолаг һартан авсн иагас нааран харһҗ медгдад уга билә. — Дорҗин Б., җолаһинь татх хөрх, тогтнулх, зогсах өсәдить, одёрнуть; Күүкд улсин цүүгәг зогсахин кергт Цаһана җолаһинь невчк эс татхла... — Бадмин А.

җоладх [җоладхы] 1) мөрнә җола бәрҗ залх держать поводья (в руках), править (лошадью); мөриг җоладҗ көтлх; 2) шилҗ. залх, һардх руководить, управлять; направлять; оңһциг залурарнь җоладх; Җооһа Боктаг җоладад авчкад, әәлһәд, әср әәмшгтә йовдл Боктан һарар келгәд, мана җирһлд харшлхар йовсн улс әәмшгтә. — Эрнҗәнә К.

җолач 1) җола бәрдг күн, куучр ямщик, кучер; Цаһан элснә экәр көмрәд орҗ йовхла, җолач келҗәнә: Бата, өмнмдн арат гүүҗ йовна! — Эрнҗәнә К.; 2) маши залдг күн шофёр, водитель; Ууһн Костя көвүнь Чкаловин нертә совхозд җолач болҗ көдллә, Леонид көвүнь тосхач. — Хальмг үнн

җолачлх [җолачилхы] 1) мөрнә җола бәрх править, управлять (поводьями); җолачлҗ көтлх; 2) залх, һардх, җоладх управлять, руководить

җолвадг [җолвадыг] өрвлг, ноосн уга (шовун, мал) голый (о птицах, животных, лишившихся оперения, шерсти)

җолвлх [җолвылхы] арсна көрсинь шулад авх сдирать (верхний слой кожи, шкуры)

җолврх [җолвырхы] арсна корень шулврх сдираться (о верхнем слое кожи, шкуры)

җолм [җолым] терм уга ишкә гер, урц жоломейка (без решётчатых стен), юрта из жердей и кошмы; җора мөрнәс дәәр хөөһдго, җолм герәс утан хөөһдго — үлг.; җолм герин ирг цаһан — тәәлвр. (зүркн); Өсрәд одсн шаврнь җолм герин дүңгә болад йовв. — Җаңһр; Нег дәкҗ эн эврә алвтан эргҗ йовад, эң зах уга теегин аһуд хаһрха нег хар җолм үзнә. — Хальмг туульс

жомба үсләд, тослад, зать тәвдг, көөстлнь самрад чанҗ һарһсн, каңкнсн үнртә улан зандн хальмг цә джомба (о крепком ароматном калмыцком чае); Би танд йоста гидг керә даам тоста, келн ээдрм җомба чанҗ өгнәв. — Эрнҗәнә К.

жомбалх [җомбалхы] җомба уух пить джомбу

жомбасг [җомбасыг] җомба уухд дурта любящий пить джомбу; уух уга бәәҗ җомбасг, унх уга бәәҗ җорасг — үлг.

җомбах [җомбахы] урлан шовалһх выпячивать, вытягивать (губы)

җомбһр [җомбыһыр] 1) шовасн выпяченный, вытянутый (о губах); җомбһр урлта; 2) шовһр острый; җомбһр хамрта

җомнх [җомныхы] үгцҗ хамдан үүлдх, юм кех действовать совместно (по договорённости); тер хойр җомнад шүүҗ оркв

җоода зоол. нуһсна нег зүсн лысуха (утка); залита толһата җоода замг хәәҗ булхна

җоодмг [җоодмыг] торһ. атх үсн, ноосн пучок, клок (волос, шерсти)

җоомг [җоомыг] дөрв. җоодмг хәлә

җооту 1) бичкн шаһа маленький альчик; Шар Бирмс хаанад ирәд, хадын көңклкәд хашң Көк һалзнан хумха му җооту шаһа кеһәд хайв. — Җаңһр; 2) шилҗ. баһчуд малышня; Нә, җоотус, сәәнәр белдцхәтн, би сахан сәәнәр эрчимҗ авсв, гиҗ Мууда баһчудыг шүүгүлв. — Дорҗин Б.

җор эмн. н. эмигяһҗ аршалх заавр рецепт; җорар эм авх

җора 1) мөрнә нег зүсн йовдл: нег алхмдан зүн хойр көлән, дарук алхмдан барун хойр көлән тус-тустнь дегц ишкәд җоралҗ йовх иноходь; номһн җора, хурдн җора, сәәвр җора; Дааһн цагтнь чамд өгсн болхла, җора сурһҗ болхмн билә. — Эрнҗәнә К. 2) җора йовдлта мөрн иноходец; җорад өөкн уга, аляд амр уга — үлг.; Өрүн, асхнд җора бор мөр унчкад, хоңхта гармуль татн Элстин уульнцар йовад оркхлань, әмтн икәр өврдг бәәсмн. — Эрнҗәнә К.

җоралх [җоралхы] 1) җора йовдлар йовх (мөрн) идти, бежать иноходью (о лошади); мини бор җоралад оркхла, хаҗуд йовх мөрд хатрх биш, довтлҗ даххш. — Эрнҗәнә К. 2) олн зүсн төр көндәҗ, амр кевәр күүндх вести лёгкую беседу, говорить на разные темы; ◊ җоралҗ йовх гиигнәр өсрхн-оорхн ишкә д, тегш йовх (күн) идти лёгкой походкой, семенить ногами (о человеке); домбр җоралулҗ цокх хурһарн чивһсинь хурдар селн чимкәд цокх играть на домбре, быстро перебирая струны пальцами

җорасг [җорасыг] җора мөр унхд дурта любящий ездить на иноходце; җомбаһас талдан хот уухшив, җораһас талдан мөр унхшив — үлг.; «Уух уга бәәҗ цәәсг, унх уга бәәҗ җорасг» гидг үлгүр дотран санчкад, Муузра хойр ааһ уучкад, тотхад загсе. — Эрнҗәнә К.

җорлх [җорылхы] эмн. н. җөрин йосар эм нәәрүлх приготавливать лекарство по рецепту

җөкн [җөкен] бот. намч хамтхаста ик модн, модлгнь хату вяз

җөөлдкх [җөөлдекхе] җөөлкн болһх мягчить, рыхлить; багцин һазриг җөөлдкх

җөөлкн [җөөлкен] хату гидгин зөрүд чинртә үг, җөөлн, миим мягкий; җөөлкн булһар һосн, җөөлкн ор-дер; Чи ма хойрин заң седкл хойр харһсн болхла, ода мини өөр эн Москвад, минь эн җөөлкн орн деер, сәәхн хорад эрклҗ кевтх биләч. — Эрнҗәнә К.

җөөлн [җөөлен] 1) шүрүн биш мягкий, не твёрдый; җөөлн өдмг, җөөлн наадһас, җөөлн салькн; Эн мандлсн нарн, көкрҗәх модна бүчрмүд, җөөлн салькн күн болһна седкл авлна гиҗ санҗанав. — Хальмг үнн; 2) нәрн мягкий, не жёсткий (о шерсти, волосах); җөөлн ноосн, җөөлн усн; 3) эвлүн, таалмҗта мягкий, нежный, ласковый (о голосе); җөөлн дун; ТҮРҮ^Н цөөмә эркән уучкад, Кавка аав таалмҗта җөөлн нәрхн хооларн кезәңк хальмг «Алта деернь һархнь» гидг ут дууг өргәд авв. — Илюмжинов Н.; 4) өр-өвчн, өр җөөлн мягкий, сердечный, добрый (о душе, характере); җөөлн заң, җөөлн седклтә; 5) эңкр, таалта ласковый, нежный (взгляд, слово); җөөлн хәләц, җөөлн нүдәр хәләх, җөөлн үг; Таньдго багшин «пииср» көвүн гисн уг Батад негл татч авад үмсәд, толһаһинь илен әдл җөөлн уг болҗ соңсгдв. — Эрнҗәнә К; ◊ җөөлн темдг цаһан толһан үзг мягкий знак (буква); җөөлн эгшг хату хадвриг җөөлрүлдг эгшг мягкий гласный; җөөлн цаһан бот. модна нерн липа; Саак манахн заргдҗ йовсн Җимгнә күүтрт: альмн, кедмн, чи, өрг, талдан, кееһин төлә тәрсн удн, уласн, хар модн, яшл, хусм, җөөлн цаһан, бурһсн басл сәәхн омлһн урһдг билә. — Эрнҗәнә К.

җөөлрүлх [җөөлрүлхе] җөөлн (җөөлкн) болһх смягчать; арсиг элдҗ җөөлрулх

җува үндсн тоолгч нерн, җува гидг то миллһард; Таңһчин бюджетд нег җуваһас үлү арслң алвна мөңгн хоршагдв. — Хальмг үнн

җулан нег зүсн цәәһин нерн байховый (чай); җулан цә чанх

җулһдг [җулһыдыг] 1) ноосн, үсн уга голый, лишённый волос; җулһдг арсн; һурвдгч өвгнәннь сахл чигн уга, үсн чигн уга җулһдг болна. — Эрнҗәнә К.; 2) хоосн, юмн уга лишённый всего (о человеке); Гелң күн гер-мал уга, җулһдг болдгиг эс меднч? — Дорҗин Б.

җулһлх [җулһылхы] 1) шулх сдирать; арс җулһлх; Хөөнә гүзәнә ноосинь җулһлад авчкад... — Эрнҗәнә К.; 2) үмтәх выдёргивать, выдирать (напр. волосы, перья, шерсть)

җулһрх [җулһырхы] җ,улһрад унх выпадать (о волосах, перьях, шерсти); толһан үсн җулһрад унҗ Гасана чирәнь семәһәд, муурад одҗ, чирәднь цусн буусн ормс үзгднә, җулһрсн сөрвс бәәнә. — Илюмжинов Н.

җүлдр [җүлдыр] җуук, җуульг, андн жулик, пройдоха; Хәләһит эн җуук андынь, харлад, медә бәәхинь үзлт энүг. — Дорҗин Б.; Җүлдр җуук Ү^ЛҮ Ү^зә^ җилвтҗ, теднә җирһлиг харла. — Куукан А.

җүлдрлх [җүлдырлхы] җүлдр йовдл һарһх, җуульглх быть жуликом, пройдохой

җулҗуха дегдәмл, һууҗмул птенец

җулх [җулхы] 1) үмтәх, таслх (үс, өрвлг) вытягивать, выдёргивать, вырывать (напр. волосы, перья); 2) көзр. бәәсн мөңгән көзр наадад шүүгдх проиграть, спустить все деньги

җуңһар җирлһн, маңһар мираҗ марево

җурд: җурд гиһәд агчмд, нүд ирмх зуур быстро, мгновенно, моментально; җурд гиһәд одх

җурм [җурым] диг-даран порядок, распорядок, расписание; режим; җурм эвдх, олна-ниитин җурм

җуҗм [җуҗим] бот. торһн модн шелковица (дерево)

җуук [җуукы] җуульг, андн пройдоха, жулик, мошенник; Кишва җуук, күүким олҗ ас гиһәд, тергнә дерндг деер бәәсн өвгнә цар туудг шилвр

шүүрч авад, Увшаг ораһад авв. — Эрнҗәнә К.

җуульг җуук, мекч жулик, мошенник; җуульг йовдл; Айстан бурад бәәдг, үгд дурта, акад, җуульг күн болдмн. — Эрнҗәнә К.

җуульглх [җуульгылхы] җууклх, җуульг йовдл һарһх жульничать, мошенничать

З

за бот. элстә, чолурхг һазрт урһдг бут модн саксаул; За гидг түл әһән түләд, зандн улан цә әһән чанад... — Җаңһр

заавр [заавыр] 1) зәрлг-заавр повеление; Болв ода хаармбин зәрлг-заавр, цуг таңһчд шагшавдын бәрмтг болх цаг ирсн бәәнә. — Хальмг үнн; 2) заасн юмар һардвр кедг бичг цаасн инструкция; Тедниг яһҗ эвинь олҗ, ниицүлҗ тәвхинь цәәлһҗәх заавр цааснь англь келәр бичәтә болад, агрегатмудыг эдлврт оруллһнд саалтг учрв. — Илюмжинов Н., 3) сурһмҗ наставление, поучение; зааврар ухан ордг, заагар салькн ордг — үлг.; Тедн заагт заавр өгч йовсн улан альчурта һартан цаас бәрсн багш үзчкад, Бата карту зиннь козырёк дарад, буру ханьдв. — Эрнҗәнә К.

зааврлх [заавырлхы] I) заавр өгх давать указание, указывать; чи бийдм заавр өгхәр бичә седад ба; 2) сурһмҗ өгх, сурһмҗлх наставлять, давать советы; Багш медрлин гүүнәс утхҗ зәәдг деерән, сурһульчан сәәнәр медиа, терүнә арһинь болн дуту-дундынь кирц әһәрнь медҗ, ирлцңгәһәр заавр-селвг өгнә. — Хальмг үнн

зааврч [заавырчи] 1) заавр өгәч дающий указание; 2) сурһмҗлач наставник; Эднә һардачнрин болн зааврчнрин негнь зоотехник Тамара Николаевна Титова болҗана. — Дорҗин Б.

зааглх [заагылхы] 1) әңглх, салһх разделывать, отделять (о разделке туши); толһаһас дорак оргинь зааглх; 2) заг һарһх раздвигать (ветки); модна ац зааглх; 3) зәәлх, зәәцүлх отдалять (от себя); Даңгин намаг өврлҗ унтдг экм бийәсн намаг зааглад, Харин өврт унтулдг болв. — Эрнҗәнә К.

заагрх [заагырхы] 1) зә һарһҗ өгх расступаться, уступать путь; Әмтн зааград, хаалһ һарһҗ өгв. — Илюмжинов Н.; Би хаҗугшан зааград, залуг бийәсн түрүләд герт орулув. — Эрнҗәнә К.; 2) салад холжух, холдх отходить, удаляться; Оңһц көвәһәс зааград, адһм угаһар холҗв. — Илюмжинов Н.; Әмтнә нүднәс зөвәр зааград һарчкад, Баату токт тусад, өвгн тал хәләв. — Дорҗин Б.

заагта 1) заг һарсн, заагрсн, цавта щелистый; заагта юмн заагта, зааргин өндгн цоохр — үлг.; Мана түрлһн невчк гөңгрв чигн, заагта үүдәр сүүгҗәх киитн салькн мадниг зоваһад бәәв. — Илюмжинов Н.; 2) ууҗм, ууҗмд бәәх находящийся в отдалении; Цаста цовг хаалһас зөвәр заагта бәәсн модн шатта худгас нег суулһан дүүргчксн, нег суулһдан кеҗәҗ. — Эрнҗәнә К.

заагч [заагчи] 1) юм зааҗах темдг указатель (знак); Балһсн тал өөрдҗ йовад, генткн «с. Покровское 0,5» гисн хаалһ заагч темдг үзүв. — Илюмжинов Н.; 2) часин заагч (зүн) стрелка (часов); ◊ грам. заагч орч нерн указательное местоимение

зааһач [зааһачи] заагч хәлә; хаалһ зааһач темдг

заалһн [заалһын] 1) заавр өглһн давать указание; 2) юм дасхлһн преподавание; хальмг кел заалһн

заар [заары] күдрәс болн нань чигн зәрм адусдас һардг му үлр мускус; заарин үнр

заарг [заарыг] I зоол. улмта һазрт бәәршдг ик биш шовун пигалица, чибис

заарг [заарыг] II цоохр рябой; Заарг чирәтә Цаһан эндәснь келҗәнә. — Балакан А.

заарта заарин үнртә мускусный; зурмна махн заарта

заарцг [заарцыг] сүрг (заһсна) косяк (рыб)

заах [заахы] I 1) зааһад өгх, үзүлх указывать, показывать;... Тер бәәгсн ууль хар уурц тер, гиһәд зааһад өгв. — Җаңһр; Май сарин 5-д жюри хамгин сән багшин нер заах. — Хальмг үнн; Нутгин хургт одад авсн темдг цаасн тер, гиҗ шилтә рамкд суулһчксн магтал заав. — Эрнҗәнә К.; 2) сурһҗ дасхх, цәәлһҗ медүлх учить, обучать, преподавать; бичгзаах

заах [заахы] II белглх дарить (скотину, животное); мал заах; Сүүлдән өттә ирг нанд аавинм орс нәәҗ бичкндм заала. — Көглтин Д.

зав [завы] чөлән, цол, сул цаг досуг, свободное время; зав олҗ авад, күрәд ирх; Мел тиигҗ герин олн зүсн, уудьдг зав уга көдлмшт энүнә өдрнь кевтән давдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.; Зав чигн болхш, гиҗ арсн инәмсклҗ Санлур хәләв. — Җимбин А.

зава му үнр неприятный запах; ◊ амнаннь зава һарһх харҗахар болх-болшго үг келх чесать языком, дать волю языку; Зәңг ядад бәәдг улс бай бишл, тиим улс яһҗ кевтә амнаннь зава һарһҗ келҗ йовцхадг болх. — Дорҗин Б.

заварх [завархы] амнас му үнр һарх издавать неприятный запах; амн заварх

завг [завыг] термин ишкә, герин ора хоорндк үүрмг юм хадһлдг зә щель (в юрте между войлоком стены и крышей, используемая для хранения мелких вещей); залху күн завгт күрдго — цецн үг; завгт зандн бура — тәәлвр. (герин зег)

завдх [завдыхы] кү сүрдәһәд, һаран заңһх грозить, размахивая руками; сүкәр завдхас өмн, ишнь амрдг — цецн үг

завср [завсыр] цаг хуһцана зә, зав-завср перерыв, пауза; үдин завср өөрдҗ йовна; Ода нег арсн мүчд завср кецхәй, кен ю умшхан ухалтн, гичкәд, Нимгр босв. — Эрнҗәнә К.

завсрлх [завсырлхы] кеҗәсн керг-үүлән цаг-зуур зогсах, завср кех устраивать перерыв, антракт; арвн мүчд завсрлх

завта чөләтә, цолта располагающий свободным временем, имеющий досуг; бидн завта цагтан шатр нааднавидн, Завта цагтан юм кел уга сүксиһәд суусн улст дурго болдмн. — Эрнҗәнә К.

завха цалдң, садр распущенный, распутный, пошлый; завха күн

завхарх [завхархы] 1) хууч. цалдңнх, садр йовдл һарһх развратничать, вести разгульную жизнь; 2) шил җ. зальврх бродить, блуждать (о скоте), завхарсн мал

заг 1) зә, завг, хаһрха щель; үүдиг заг угаһар хаах, заг болһнас салькн үләҗәнә: Бата үүднә өөр һазак хорад герл тустха гиһәд, һарһсн чөләкә терзәр хәләһәд, үүднд бичкн заг үлдәһәд, һазак хорад үлдв. — Эрнҗәнә К.; 2) меҗә, заг һазр межа, граница; хойр орн-нутгин хоорнд заг татх

заг-завср [заг-завсыр] юмна хоорндк зә промежуток, интервәл; заг-завср угаһар хаһлх, заг-завср үлдәлго чикх; Болд җидин үзүр зү тәвх заг-завср уга хатхата бәәнә. — Җаңһр

загзһр [загзыһыр] лиглһр, маштг нурһта коренастый, приземистый; низкорослый

загзих [загзихы] лиглих быть коренастым, приземистым; быть низкорослым

заглюн медәтә болв чигн, чаңһ-чиирг бийтә, бат цогцта достаточно крепкий (несмотря на пожилой возраст), Кезәнә мартгдҗ одсн нег юмн мини сананд орв, гиҗ ширвһр сахлта, шилвкҗ чиихлтсн улан нүдтә, хүмха шар зүстә заглюн өвгн келв. — Сян-Белгин X.

заһлма [заһылма] зоол. ут җивртә, ик биш махсг шовун кобчик; заһлма нег шүүрлһтә, залу нег үгтә — үлг.

заһрмг [заһырмыг] цох дахад урһсн үсн волосы у виска, бакенбарды; заһрмгин усн

заһсн [заһсын] бахлурар кииһән авдг, хачрсн арста, сеер нурһта усна әмтн рыба; заһс бәрх (аңнх), заһс шарх; давслсн заһсн, утсн заһсн, көргәсн заһсн, заһсна түрсн, заһсна тосн, заһсна цаву, заһсна шөлн, заһсна эдл-аху; заһсн уснаннь кирцәһәр һәрәддг — цецн үг; заһсн толһаһасн эклҗ үмкәрдг — үлг.

заһсч [заһсчи] заһс бәрдг (аңндг) күн рыбак, рыболов; Хаврин сармудт эң зах уга теңгст заһс аңнҗ, зөрмг йовдл үзүлҗ йовсн заһсчнр эн кемд көдлмшин ашан диглҗ, иргч зураһан батлна. — Хальмг үнн; заһсчин Өдр заһсчнрин байрин сән өдр; Эн җил болхла, заһсчин Өдр Лагань балһсна 135-гч җилин өөнлә ирлцв. — Хальмг үнн

заһсчлх [заһсчилхы] заһс бәрх, аңнх рыбачить, ловить рыбу

зад [зады] хур-боран орад, теңгрин бәәдл генткн хүврх үзгдл, теңгрин зад ненастье, непогода; ◊ шовуна зад чиг-бората намрин цаг, шовуд дулан һазрур нисдг кем осеннее ненастье (совпадающее с осенним отлётом птиц в тёплые края); ◊ зад татх керүл-шууга татад, әмт цоклдулх затевать какие-л. предосудительные действия; Бәәдлнь, дегд давуһар эдлчксн улс зад татҗ кевтә. — Илюмжинов Н.; зад хутхх хов зөөһәд, әмт цүүгүлх сплетничать, доносить, провоцировать; Бичә аарглад, ардан әмт дахулад, зад хутхад бә! Дорҗин Б.; задын хутхур цүүглдәнә, ноолдана эк татач зачинщик ссоры, драки; смутьян; Хәләҗ автн. Йосн задын хутхуртн эн. — Басңга Б.

задһа 1) задһа-зәәдң, секәтә, ил открытый, раскрытый; үүд задһа оркх; Ора уга, терз-үүднь задһа-зәәдң болхла, төвкнүн седклтә сууҗ болхш. — Бадмин А.; 2) нилхин бәрнә детская распашонка; Ар һазрас ирсн хадм экнь Гернзлтә хоюрн көвүг уһаһад, задһа бәрнә өмскә д, гедргән сарсалһад тәвчксн, таалҗ сууҗ. — Эрнҗәнә К.; ◊ задһа амта күн бурмха, нууц хадһлҗ чаддго күн болтливый, несдержанный на язык человек

задһа-зәәдң [задһа-зәәдең] хош. секәтә, задрха открытый настежь, распахнутый

задрх [задырхы] 1) алдрх, тәәлгдх развязываться, раскрываться; уянь задрх; 2) эвдрх, үрх-тарх расстраиваться, распадаться (напр. о планах, деле), разрушаться; ◊ теңгр задрх теңгрин бәәдл хүврад, салькн көдләд, хур-боран орх наступление ненастья

задрха [задырха] 1) ил, секәтә открытый, раскрытый, распечатанный (конверт); задрха бичгин дугту; 2) завха, цалдң распущенный, развязный

задта чиг-бората, цаста, салькта ненастный; задта теңгр ин бәәдл; Задта үвл цаарлҗ, идтә дулан хаарлҗ. — Дорҗин Б.

задч [задчи] хууч. хур, цас дуудҗ орулдг илвч волшебник, колдун, вызывающий ненастье

закан цааҗ, хууль, йосн закон; күч-көлснә закан, зака һарһх, зака сәкх; Ода Әрәсән Орн-нутгин Хүүвд һурвн закан белдврт бәәнә: һазрин өрин, ө-шуһу модна болн усна көрңгин туск закад. — Хальмг үнн

заквр [заквыр] 1) закмҗ приказание, распоряжение; Комдив эврә адъютантд обозас дурта мөрән шүүҗ авх заквр өгв. — Илюмжинов Н.; Маляһарн заңһад, кесг заквр келчкәд, Богзг күрң мөрнәннь шүрүн хатрлар күңкргин белчрин хаалһар делсәд һарад одв... — Эрнҗәнә К. 2) даалһвр (суңһачнрин) наказ (напр. избирәтелей)

закрач [закрачи] тууҗ. нойн, зәәсңгин закрлһна керг-үүл күцәдг түшмл распорядитель

закрх [закырхы] һартан, үлмәдән орулҗ авх брать в своё распоряжение, заставить подчиняться; Тиим улсиг келәд, керлдәд, закад, закрад авхмн. — Көктән Э.

закх [закхы] 1) юм күцәх заквр өгх приказывать, повелевать; Намаг зәәдңгәр унҗ туулюлтха гиҗ, зәәсң закҗ. — Эрнҗәнә К. 2) заавр өгх распоряжаться, давать распоряжение; Хурлын ахлач закад, бурхд ачлцҗасн гүүдглзсн киитн хар нүдтә миркһр хар гецлүр ирмәд, докъя өгв... — Эрнҗәнә К.

зала 1) махлан ора деерк улан цацг красная кисточка (на шапке); улан залата махла; 2) шовуна, такан зала гребень (петушиный), Мана Бурхн Багшин Гегәнә номд: шар-цоохр һахан шальр, цаһан моһан зүрк, такан улан зала һурвиг идхмн биш гиҗ бәәнә. — Эрнҗәнә К.; ◊ залаһан таслх икәр зүткх, цухрлт угаһар эврәһән бәрх держать пари, стоять на своём; Эдн дотрас Иван Шульгин залаһан таслҗ зүтклдәд бәәв. — Нармин М., залань буру хәләх дурн уга болад, буру хандх отвернуться от кого-л., Хәрнь тер, Эрдни, Бальҗринчнь зала бурухәләҗ йовх бәәдлтә. Терчнь сөөнәһә Харлитә хамдан йовлдад эс йовбу, бәәдлнь... — Дорҗин Б.

залата 1) цацгта с кисточкой (красной); улан залата хальмгуд хальмг келн-әмтнә йилһгч темдг знак отличия калмыков от других племён и народностей Востока; Улан залата хальмгуд болҗахарн бидн, нег үлү дорас өсч йовх мана үйнр, оньдин бахтх зөвтәвидн. — Хальмг үнн; 2) толһа деернь зала урһсн хохлатый, с хохолком (о птице); зоол. залата бор богшурһа овсянка, залата көглҗрһн хохлатый голубь

залам [залачи] 1) һардач управляющий, заведующий, ведающий чем-л.; Боган Санҗ тер тасгин залач болҗ көдлҗәсн бәәҗ. — Дорҗин Б.; 2) машинә җолач водитель; Машид дәврлдәд, нег залач шав авсн зәңг орҗ ирв. — Хальмг үнн

залвр [залвыр] һардвр управление; махн-үснә үүлдврин залвр; Района хаалһин залвр эн керг-төриг күцәх саната. — Хальмг үнн

залһан холва, залһлда соединение, сцепление; связь; Болв эн фестиваль бурхн шаҗнла залһан уга, чик заңбәәртә, сурһмҗта баһчуд өскх күслтәһәр бүрдәгдсмн. — Хальмг үнн

залһата холвата связанный, сцепленный; залһата чиңглгүд

залһац немҗ залһсн юмн, залһлт надставка к чему-л.; ханцназалһац

залһмҗ [залһымҗи] үй залһлт продолжение, преемственность

залһмҗлач [залһымҗлачи] үй залһагч продолжатель, преемник; үй залһмҗлач

залһмҗлх [залһымҗилхы] 1) ум залһҗ йовх продолжать; 2) эк-эцкин өнчд, өвкнрин зөөрт күртх наследовать; получать наследство

залмх [залмыхы] өлг авх слегка закусить, перекусить; йовхасн урд хот залмх

залрх [залрыхы] күнд. 1) залрҗ ирх прибывать; Очка зәәсң залрҗ аашна. — Бембин Т.; 2) залрад суух восседать; Багшнь ахлад, залрад орксн, хурл хурҗасн бооҗ. — Дорҗин Б.

залу 1) эр киистә, эр күн мужчина; залу күн; залуд зөрг чимг — цецн үг; залу күн заңһсн талан, зандн модн нәәхлсн талан — үлг.; Залу күүнә үкл эҗ уга эрм цаһан көдәд гиһәд, зер-зевән агсад босв. — Җаңһр; 2) герин эзн күн муж супруг; Залуһин келсн негхн үг дәәшго күүг гергн гихв. — Балакан А.; 3) баахн наста, уйн юноша, молодой человек; өрүн седкл-санаһан залу наснасн бор — — цецн үг; ◊ залу нерән һутахмн биш эр киистә күн гисн нерән һутахмн биш не следует позорить мужское достоинство; Көвүнәнм хамринь күңшү дөрүллго бәәлһтн, һудң-гедң угаһар өсктн, залу нерән бичә һутатха, гиҗ Боваҗн келв. — Бадмин А.

залур юм залдг бәрүл руль; шест (для управления лодкой)

залурх [залурхы] идр наста болх мужать, возмужать

залурч [залурчи] залурар залдг күн, залгч рулевой

залус эрчүд, залу улс мужчины, мужи

залута герин эзн күүтә, күргтә күүкд күн замужняя женщина; Хальмг әмтнә авц-бәрцәр, залута күүкд күүнд гиичиг би йосн ах наста залу күүг толһа нүцкәр тосч авч болшго бәәсмн. — Илюмжинов Н.

залучуд дүүвр наста залу улс молодые мужчины

залх [залхы] 1) һардх руководить; Толһач селвлцәг һардҗ залад, ямаран төр хөләгдхин тускар келв. — Хальмг үнн; 2) җоладх управлять чем-л.; Җирн тавта залу ода чигн бат, тракториг залад чигн оркхмн. — Хальмг үнн; 3) залҗ туух, залҗ һарһх направлять, гнать; идшлҗ йовсн мал залх, хотнас мал залҗ һарһх; Салькн номһрв, хо бүрүлин өмн малан хотнур залад, ялч орад аашна. — Сян-Белгин X.; 4) күнд. үрҗ ирүлх приглашать, просить пожаловать; Бериг залад авч ирәд, хувцинь соляд, цеврләд, хаанад авад ирнә. — Эрнҗәнә К.; 5) бурх залх, бурхн шүтә тәвх устанавливать изображение божеств; Хурлд залх Бурхн Багшин шүтән күцц белн болад уга бәәсмн. — Хальмг үнн; Эндр мел тер кевтән, әәмшгтә бурхдан залад, зулан өргәд, йоста гидг сүртәһәр ахулҗ. — Эрнҗәнә К.

залху 1) юм кехд дурго, хоома ленивый, нерәдивый; залхуһин герт түлән уга, зальгдгин герт хот уга — үлг.; Удан унтад, савсиһәд, салваһад, бийән мааҗад, үргләд бәәхләнь, залху, татвр уга гиһәд һолдг билә. — Эрнҗәнә К.; 2) хуурмг, хашң ленивый (лай голодной собаки); Күүтрин олн нохасин залху хуцлһн соңсгдна. — Илюмжинов Н.

залхурх [залхурхы] юм кехд дурн уга болх лениться, лодырничать; көдлмш кехәс залхурх; Залхурад кевтәд йовсн кү таасдмн биш. — Эрнҗәнә К.

залхута залху күрм тягостный; нудный, надоедливый; залхута керг, залхута көдлмш

залхуч [залхучи] хоома, залху күн лентяй, лодырь; ленивый, нерадивый

заль 1) һал, дөл пламя; Хуучн хала шамин некмр һол зөвәр өргәтә, ик заль һарад шатчана. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. седклин һал, дол огонь, жар; Яңхл, зальнь буурад бәәсн нүдәрн ардаснь, гериннь һазаһас күчлҗ хәләһәд, герүрн орв. — Дорҗин Б.; Дурна заль падрна гидгнь, басл күчтә юмн бәәҗ. — Хальмг үнн

зальврх [зальвырхы] шаҗ. сүзглн мөргх молиться; Бидн цуһар дәкн-дәкн хурлд одад, бурхдтан зальврад, мөргәд бәәхлә, һазр деер бәәх цуг әмтә тоот сән-сәәхн җирһл үзх. — Хальмг үнн; Мааньдан зальврҗ, танань менд эрлго, манд талдан юн күсл бәәх билә, чавас! — Дорҗин Б.

зальгдг [зальгдыг] әрк уудг күн, әркнч пьяница, выпивоха; Залхуһин мал зунар зутдг, зальгдгин хол хагсад йовдг. — Калян С.

зальгх [зальгхы] 1) уух, идх юм хооларн гүүлгәд давулх глотать, проглатывать; ус балһҗ зальгх; Ноонь эркәсн кеһәд, гүн хооларн гүүлгчкәд, өлн чон мет, махиг шуучад-самчад, бүкл-бүкләр зальгад сууна. — Эрнҗәнә К.; ◊ эзән зальг (зальгтн) үндс уга од (одтн) пропади (пропадите) пропадом (проклятие); Эзән зальг, сөөнә һарсн һалмуд эн герин бәәсн болхв гиҗ санчкн, үкс герүрн орв. — Сян-Белгин X.; Эн һә болсн эзән зальгсн һанз болв гиһәд, ахлач үкүгиннь татдгас эләд бәәсн цаһан мөңгн цокарта хар модн һанз һарһад өгв. — Эрнҗәнә К.

зальгц [зальгцы] балһц глоток; ик зальгц, хойр зальгц ус уух

зальта 1) дөлтә, дәргҗ шатдг (һал) пылающий (огонь); зальта дендр; 2) халун үгтә пламенный (о речи); Маңга мөңкин олнд келдг зальта халун үгмүдән залу көвүн хойртан бас келҗәнә.— Сян-Белгин X.

зам [замы] I өргн хаалһ, зам хаалһ тракт, большая дорога; зам улан хаалһ; зөрг уга күүнд зам хол — үлг.; Ачсн зөөринь һазр даана, алтн замар адһад һарна. — Нуура В.; Үлдчн деерәс Элст ордг зам хаалһ керчҗ авад, машин өвклзҗ йовад, алт-тавлад, хурдндан орад хурлзад гүүв.— Сян-Белгин X.

зам [замы] II 1) дөрв. хот кедг хора кухня; 2) торһ. хот кеһәч повар; эврәннь заман гемшәв. — Җаңһр; Нег һартан нүр һадр бәрсн, нег һартан уста донҗг бәрсн зам шурд орад ирв. — Теегин герл

заман торһ. хот кедг хора кухня

замб [замбы] хууч. зарм (шарсн зармиг цәәтә эдлдг бәәсмн) зерно (поджаренное, употреблялось вместе с чаем)

замбһа [замбыһа] бот. сәәхн үнртә, ик-ик цецгтә мөңк ноһан модн болн шагшг магнолия

замб-тив делкә вселенная, мир; Занын ик дууһар замбтив көдлтл хәәкрәд орв. — Җаңһр

замг [замыг] усн дотрк урһмл тина, водоросль; замг сәәнд заһсн хурдг, заң сәәнд күн хурдг — үлг.

замгта замг тогтсн заросший тиной, водорослями; замгта нур, замгта һол

замгтх [замгтыхы] замг икәр урһх покрываться тиной, зарастать водорослями

замч [замчи] дөрв. хот кедг күн, хот кеһәч повар, кулинар; Мана сурһулин замч сенр, шимтә хот бичкдүдт кенә. — Хальмг үнн

зан Африк, Энткгт, Өмндорд Азин зәрм орн-нутгт бәәдг ут хоңшарта, хойр ик соята адусн слон; занын соя, занын ясн; занын сүл болхар, ботхна толһа бол — цецн үг; Чи, зан, өлнч, хотан олҗ идх зөвтәч, гиҗ чон сана зовсар келв. — Хальмг туульс; ◊ зан модн бот. халун орнд урһдг намч хамтхаста йир ик модн Мамонтовое дерево

зандн [зандын] бот. 1) халун орнд урһдг, каңкнсн сәәхн үнртә модн, мокнь икнкдән улан болдг сандал; сандаловый; улан зандн, хар зандн, цаһан зандн; залу күн заңһсн талан, зандн модн нәәхлсн талан — үлг.; Эндр зандн модна ора деер, өл көк һәрдин геснд. — Җаңһр; Эбә-эбә, энтн Һазад дала чальчаг цагт, һалвр зандн бура цагт, өлңгин захд урһсн өнчн ярһа модн болдмн. — Эрнҗәнә К.; 2) зандн мет улан (агта цәәһин өңг) красный как сандал (о цвете крепкого калмыцкого чая); Цаһан шааринь шүүһәд авчксн улан зандн цәәд тос тәвәд самрҗана. — Эрнҗәнә К.

зандрх [зандырхы] улан өңг орх (цә) приобретать цвет сандала (о крепком калмыцком чае); зандрсн хальмг цә; цә самрх дутман зандрдг; Ээҗин чансн зандрсн хальмг цәәлә әдлцдг әмтәхн хот уга. — Хальмг үнн

зандх [зандыхы] 1) уурлх, харах журить, ругать; 2) хууч. засх, цокх (модар) бить, наказывать (палкой)

занр [заныр] нүүрсн мет шатдг чинртә чолун сланец, сланцы; шатдг занр

зантах [зантахы] ик толһата болх быть большеголовым

зантһр [зантһыр] ик толһата, толһань ик с большой головой, большеголовый

занч кемнг, көдрг; немнә бурка; давсн хуриг занч авч некдго — үлг.; Иргч хурас бийән занчар халхлхар седҗәх дүртәт... — Дорҗин Б.

занчлх [занчилхы] занч көдрх, немнәлх надевать, накидывать на себя бурку

заң заң-бәәр, заң-бәрц, әвр характер, нрав, поведение; повадка; Зуг махмуд-цогц зовад гемтхлә, күүнә заң-бәәр сулддг болхв... — Балакан А.; Чи ма хойриг бичә харһҗ җирһтхә гиҗ, мана заяч шордаһад, чамд тиим му заң заяҗ. — Эрнҗәнә К.

заң-авъяс хош. заң-бәәр характер, нрав, поведение; олн-әмтнә заң-авъяс

заңһ худгас ус өргҗ авдг ут модн журавль (колодезный); худгин заңһ; заңһ деерәс, йор урдас — цецн үг

заңһрх [заңһырхы] нәәхлх, дәәвлх качаться, шататься, раскачиваться; модн заңһрҗана

заңһх [заңһыхы] 1) һарарн дайлҗ заах замахиваться, размахивать руками; Комушт өврмҗ болҗ, энүнә сөөһин гиич ут хойр һаран дайлад, нег мөсн кевәр теднәрн заңһад, юм зааһад, даралдулҗ үг келәд, докъялад бәәв. — Илюмжинов Н.; 2) докъялҗ заах, гекх подать знак, указывать на что-л. кивком; Харка Батад нег ааһ өгәд, суулһта хөөрмгүр өргән заңһад оркв. — Эрнҗәнә К.

заңзих [заңзихы] атых, мирких, дурго болсн бәәдл һарх иметь недовольный вид; заңзиһад суух

заңнх [заңныхы] 1) эрклх, будглх капризничать (о ребёнке); бичкн заңнҗана; 2) му заң-эврән үзүлх проявлять свой характер, нрав; Зәрмдән болхла, гемдән диилгдәд, салдаһад, заңнад бәәдг улс харһна. — Хальмг үнн

заңта 1) ямр нег заң-бәәртә, әвртә имеющий какой-л. характер; генн заңта, сән заңта; 2) ямр нег авъяста имеющий обыкновение, привычку; заңндг авъяста, акад авъяста күн

заңхах [заңхахы] дегд үзмҗ уга ик болх становиться непомерно раздутым, уродливо большим

заңхһр [заңхыһыр] кетркә, дегд үзмҗ уга ик непомерно раздутый, уродливо большой;

заңхһр толһата

заңшал 1) заң-авъяс традиция, обычай; урдын заңшал, өдгә цагин заңшал; эврә келн, эврә заңшал бәәхлә, мадн хальмгвидн, моңһлмудвидн гиҗ келҗ болна. — Хальмг үнн; 2) ямр нег авъяс привычка; повадка; заңшал болх; Боврг әмтнә үгәс далаһар зөрҗ һарч чаддгонь заңшал болад бәәсмн. — Дорҗин Б.

заппу торһ. элквч, өмнәвч передник, фартук

зар соңсхл объявление, оповещение; извещение; хург болх зар тархах; Ик, ик үзгүдәр барлата зар өлгәтә бәәнә. — Эрнҗәнә К.

заратрх [заратырхы] безглх, киит урсх, чичрүлх знобить, морозить; бийм заратрҗана; Удлго бийм заратрад, гиигн хувцта би салькнд царцхасн саглад, чиңглг талан темцүв. — Илюмжинов Н.

заргдх [заргдыхы] ялч болх, ялчлгдх быть батраком, батрачить; байн күүнд заргдх; Эн эзнәннь өмн чини ахта хоюрн хальмг байнд заргдҗ йовлавидн. — Эрнҗәнә К.

зарһ [зарһы] зарһ-з. 1) гем, буру һарһсн, үүл татсн улсин керг хәләҗ шииддг орм-һазр суд (орган); зарһд өгх, зарһ кех, зарһин керг, зарһин шиидвр; зарһин көл мәәһг — цецн үг; Эн көвүнә зарһ кетн, гив. — Җаңһр; Уголовн керг-үүл төгссн цагт, үүл татсн улсин туст зарһ чик шиидвр батлх. — Хальмг үнн; 2) һундл өргх, зарһ бәрх жалоба (в суд), иск, тяжба; зарһ таслх; Бидн өдрә көдлмшин кемҗәһән күцәҗ эс чадсн, ярвад-яңшад йовдг, зарһ бәрәд, түңшәд йовдг уульмтха улсиг икәр шооддг, шалһдг биләвидн. — Илюмжинов Н.

зарһ-зерг [зарһы-зерге] хош. 1) зарһ суд (орган); 2) һундл өрглһн, зарһ бәрлһн жалоба (в суд), иск, тяжба

зарһцх [зарһыцхы] зарһ-з. зарһ кеҗ заалдх судиться, вести тяжбу; Шар һолын һурвн хаанла зарһцад... — Җаңһр

зарһч [зарһычи] зарһ-з. зарһ кедг күн судья; Зарһч күүнә көдлмшнь ик дааврта болдгинь цугтан меднә, юңгад гихлә зөв-йосн эвдгдәд, зовлңта бәәдл тогтсн кемд, зуг зарһч ю-күүһинь гүүнәр шинҗлҗ, хамгин чик шиидвр батлх зөвтә биший. — Хальмг үнн

зарлх [зарлыхы] олнд соңсхх, медүлх; зар тәвх объявлять, оповещать; хург болхиг зарлх; Гейссен марһан эклхиг зарлад, түрүн нүүдл кех зөв өгх. — Хальмг үнн; Хальмг Таңһчин һардачнр улан тасм керчәд, шин хаалһ эдлврт орсиг зарлв. — Хальмг үнн

зарлач [зарлачи] юм зарлдг күн глашатай, вестник

зарм [зармы] дөрв. цоксн сөг просо; зарм тәрх; Сарпан района һурвн эдл-аху буудя болн Яшалтан района эдл-ахус зарм хураҗана. — Хальмг үнн

зарх [зархы] 1) талдан күүһәр көдлмш келгүлх, ялчлулх использовать как батрака; Сурһулясн юмн эс болхла, Батаһар манҗ тәвҗ авад, зарх саната. — Эрнҗәнә К.; 2) илгәх, йовулх посылать, отправлять (напр. с каким-л. поручением); Бульңһрин Догшн Хар Санл минь, чамаһан нег хәр һазрт зарн гиҗәнәв. — Җаңһр

зарц [зарцы] 1) тууҗ. ялч батрҗ Бакдгин зарцнр Ишкин Яман, Лаша, хөөч Анҗа ахта. — Дорҗин Б.; Муузра саак кевтән Ноонин зарц болад бәәһә. — Эрнҗәнә К.; 2) сөөвң, көтч лакей, слуга

зарцлгдх [зарцылгдыхы] 1) тууҗ. ялчлгдх, ялч болх быть закабалённым, оказаться в кабале; 2) заргдх быть батраком, батрачить

зарцлх [зарцылхы] тууҗ. 1) ялчд, зарцд орх, ялчлх идти в кабалу, стать батраком; 2) сөөвң, көтч болх быть лакеем, слугой

засг [засыг] 1) цааҗ наказание; Мини герт закан угаһар орсн күмн засгин мууһар засгддгиг эс меддвч? — Җаңһр; Тегәд мел хоосн малян гүвдлһәр засг төгсхмн биш. — Илюмжинов Н.; 2) хууч. засг залан правительство; власть

засглх [засыглхы] цааҗлх наказывать; гем һарһсн кү засглх; Көдлмштән цагтан эс ирхлә, засглад чигн бәәхмн. — Илюмжинов Н.

засх [засхы] 1) цааҗлх наказывать; гем һарһсн кү засх; Альвлхлань, әрвҗ уга засна. — Дорҗин Б.; 2) засч залх править, управлять; Тер күүндврәс медгдснь: Чимд ламд таңһчин шаҗан засч залдг медрл чигн уга, шагшавд чигн уга бәәсинь үзҗ. — Хальмг үнн

зать [зати] 1) дулан орнд урһдг затин модн болн түүнә хату көрстә земш мускатный орех (дерево и плод); затьта цә

зах [захы] II) юмна көвә, ирмг край чего-л.; балһсна зах, хотна зах, ө-модна зах; Үкрән саачкад, һартан модна ац бәрәд, йириндән үкрмүд цуглрдг күүтрин зах тал үкрән эн тууһад һарв. — Илюмжинов Н.; Дамбин гер хотна ар захд бәәсн төләдән, теднәһәс колң-колң һарсн һал олн гермүд ташрлад, сәәтр үзгдхш.— Сян-Белгин X.; 2) хувцна нег әңг ворот, воротник одежды; киилгин зах, девлин зах; 3) хол, ууҗм окраина, удалённый, отдалённый; зах һазр; ◊ зах аран 20 нас күрснә хөөн һардг һурвдгч, сүүлин аран зуб мудрости; эң зах уга кемҗән уга у-өргн бескрайний (о степном просторе); Тана таңһчин эң зах уга, у-өргн хальмг тег седкл үүмүлҗ йосндан байрлулв. — Хальмг үнн; захас авн ховр биш, дару-дарунь часто, зачастую; тиим йовдл захас авн харһна; захин күн, захин негнь кен болвчн, харһсн болһнь каждый, любой человек; зах-зухинь медх баһ-саһ медх знать немного; Тер багт би биилн дуулдг, «Җаңһрин» зах-зухинь меддг күн болад орув. — Эрнҗәнә К.

зах [захы] II хууч. хувц тоолдг кемҗән воротник (мера счёта одежды); нег зах хувцн захас [захасы] даранднь, түрүн харһсинь; йилһән угаһар подряд, без разбора; захаснь авад ир! захаснь авад келх

захд [захды] хөөт үг послелог на, у; селәнә захд

захлх [захылхы] 1) көвәлҗ уйх пришивать кайму, окаймлять; торһар захлх; 2) юмнд зах кех отделывать ворот чего-л.; 3) юмна захар бәәх находиться с краю, на краю чего-л.

захта зах углх с воротником; күн ахта, девл захта — цецн үг; Хәврһдән товчлдг киизң захта цаһан киилг деер хар сармта, хажудан бүлүстә кавказск нәрхн бүс бүслсн, тиньгр нәәрч күн билә. — Эрнҗәнә К.

заяһар деедсин заясар по природе, само собой; по предначертанию; Амлгч зәрлг мини заяһар бүтдг билә. — Җаңһр

заядар йирин, эврән естественно; само по себе; Арҗан хамр хах ташад, хойр нүднәснь заядар нульмсн цалд-цалд асхрад одв. — Сян-Белгин X.

заян күүнә хөв, зурасн, зурчксн зура судьба; өмн тәвсн күслән заяндан даалһхар, зүткн мед — цецн үг, Заята орчлң заяһарн болх зөвтә, заян давхларн, хусрдг йовдл һарна гиҗ, хар ухандан боднав. — Сян-Белгин X; ◊ амр-зая эс өгх төвкнүн эс бәәлһх не давать покоя; Немшнрин аэропланмуд свод йот деер бичкн балврха бомбс хаяд, мана салдсмудт амр-зая өгдго билә. — Илюмжинов Н.

заянго хөв-кишг уга несчастный, обездоленный; заянго күн

заята хөвтә, кишгтә счастливый; му заята күн, сән заята күн; Би басл му заята күн бәәҗв, гиһәд келчкәд, хойр нүднь гилңтрәд, нульмсн һарх бәәдл һарад, чирмгдәд одв. — Эрнҗәнә К.

заях [заяхы] деедс (бурхн, теңгр, заяч) хөв-кишг күртәх наделять счастьем-долей; Тегәд теңгр эднд хөв-кишг, эрүл-менд заях болтха! — Илюмжинов Н.; Зуг мана заяч манд кишг баһар заяҗ. — Эрнҗәнә К.; Яһлав, өвгн, шулудтн, ю заяна, заясинь авч иртн, — гиҗ эмгнь селвг өгв. — Хальмг туульс

заяч [заячи] бурхн, деедс всевышний, творец, создатель; Деерәс заяч заяһад, эн төрлдән аль күн ю үзхинь зурчксн зура бәәдгиг күн болһн медх йоста болҗана. — Хальмг үнн

зә сул орм, орм пространство, место; зә һарһҗ өгх, зә эзлх, суух зә; Тавлад суухларн, тәвн хойр күүнә зәәд суудг. — Җаңһр; Уутьхн баракд әмтн чикәтә көлән тәвдг зә уга! — Илюмжинов Н.; Тәәзд суудг биш, нам зогсдг зә уга. — Хальмг үнн

зәәдә сурар кесн зәңгдә, төөмдә ремённая петля

зәәдң [зәәдең] 1) эмәл, тохм уга неосёдланный, без седла; зәәдң мөрәр йовх; Сарң альвн, шулун-шудрмг, шамдһа көвүн болҗ өсв, көвүдлә шүлтҗ шаһа чигн нааддмн, харһсн мөр бәрҗ авад, зәәдңгәр теегт довтлад йовҗ оддг чигн бәәсмн. — Илюмжинов Н.; Намаг зәәдңгәр унҗ туулюлтха гиҗ, зәәсң закҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) ил, халцха һазр открытый, голый (о равнине); зәәдң тегш һазр

зәәдңнх [зәәдеңнехе] 1) зәәдң мөр унх, мордх ехать верхом (без седла); Ольда дундк дүүһиннь көвүг дуудҗ авад, мөрндән зәәдңгәр мордулад йовулчкад, бийнь герүрн орҗ ирв. — Дорҗин Б.; 2) шилҗ. күүнә күч-көлс эдлх эксплуатировать, использовать чужой труд

зәәдх [зәәдхе] зәәдә кех, зәңгдә зәәдх метать, вымётывать ремённые петли

зәәлх [зәәлхе] I аман, хоолан зәәлх полоскать, ополаскивать (рот, горло); промывать; Өвгн босад, тәмк татчасн һанзиннь үмсинь унһаһад, дерндг доран тәвчкәд, һаран уһаһад,

аман зәәләд, цевр ус авад, күрдән цавдв. — Эрнҗәнә К.

зәәлх [зәәлхе] II 1) заагрх, хооран һарх давать место, сторониться; Бүрсн му заятнас зәәлҗ. — Җаңһр; 2) хооран суух, зәәцх уклоняться, отказываться; Санҗ аав, гиҗ Иванов, хоосн ааһан йоралынь деегшән хәләлһҗ көмләд, дәкҗ цә уухасн зәәләд келҗәнә: Нанд чамас сурх юмн бәәнә. — Илюмжинов Н.; ◊ толһаһан зәәлх качать головой; Аҗрһ дөрвн туруһарн һазр удрад, бухн цегләд, һәрәдәд, толһаһан зәәләд йовна. — Эрнҗәнә К.

зәәнрх [зәәнерхе] зә һарх, орм сулдх освобождаться (о месте)

зәәсң [зәәсең] тууҗ. цаһан яста, уңг-тохмта байн күн зайсанг (представитель дворянского сословия); әәмгин зәәсң; Эн хурлыг 1842 җил Һааҗа багш Занҗн зәәсң хойрин седвәрәр бәрүлсн хурл. — Эрнҗәнә К.; Селәг ик урдк зун җилд баһ-дөрвдә нойн Гахаев эврәннь уңг-тохма зәәсңгин отгин медл-һазр гиҗ, тогтаҗ авсмн. — Илюмжинов Н.зәәцңгү [зәәцеңгү] онц, салу особняком, отдельно; мана гер селәнәс зәәцңгү бәәнә

зәәцх [зәәцхе] зә һарһад хооран суух отодвигаться, освобождать место

зәмлх [зәмлехе] хойр өвдгән нуһлҗ, көлиннь өскә зөрүләд суух сидеть, скрестив ноги; Буурлтсн хар гелң хуучрад бәәсн хаваста шар кафтанта, ээм деегүрн шурдад одсн шар торһн оркмҗ алс хайсн, орнаннь өмн дөрвлҗ деерән зәмләд сууна. — Эрнҗәнә К.

зәңг [зәңге] 1) зәңг-зә, медән, чимән весть, новости, известие; сән зәңг, сүл зәңг, зәңг авх; холын зәңг холвата — үлг.; Ямаран бәәнәт, зәңг зәәһәс юн бәәнә? — болҗ Яков эклв. — Нармин М.; 2) соңсхл, соңсхвр сообщение, новости, информация; тәмрин зәңг, газетин зәңг, сүлҗәнәс зәңг авх; 3) грам. төгссн сана медүләцәх, утх-чинрәрн нигт холвата ниицл үгмүд предложение; амр зәңг, давхр зәңг; ◊ зәңг һарх олн соңсх получить огласку; Таниг гер авчана гиҗ зәңг һарлу? — Басңга Б.; зәңг орулх күүкнд әрк зөөх сватать девушку, посылать сватов; Бас нег асхн нәәрәс йовҗ йовад, Цедн келҗәнә: — Эвәш, би чамд зәңг орулхар седҗәнәв. — Нармин М.

зәңгә шаҗ. дундан зәңгдәтә торһн бүч, мирд узел (талисман в виде шёлкового шнурка, завязанного посредине); Олн толһата, зурһан мотрта (һарта), моһаһар зәңгә кеһәд, күүнә толһасар әрк кеһәд, күзүндән өлгсн... дала әәмшгтә бурхд залата бәәнә. — Эрнҗәнә К.

зәңгдә 1) төөмдә, боодһа узел, узелок дееснә зәңгдә тәәлх; 2) домбрин бернән зәңгдә завязка на ладах домбры; Бата зүн һариннь ханцар маңнаннь көлс арчад, барун һариннь нарнд шатад бәәсн әәрстә хумха хурһарн бернин зәңгдә дарв. — Эрнҗәнә К.

зәңгдрх [зәңгедрехе] 1) зәңглгдх завязываться в узел, скручиваться узлом; 2) хоолд юмн торх застревать в горле; Бата дегд байрлчкад, юунас эклхнь медгдл уга, идҗәсн хотнь хоолднь зәңгдрәд бәәв. Хойр нүднь нульмсар дүүрәд, хоолнь зәңгдрәд одв... — Эрнҗәнә К.

зәңгдх [зәңгедхе] юмиг зәңгдҗ боох, уйх завязывать узлом; деес зәңгдх

зәңг-зә [зәңге-зә] хош. зәңг, медән, чимән весть, новости, известие; байрта зәңг-зә, зәңг-зә уга; Бадмаш үүриннь күнд зовлңд үнн седкләрн зовв, тегәд ямаран зәңг-зә медсн болна, теднән цугтаһинь соңсхҗ келҗ өгв. — Илюмжинов Н.

зәңгләч [зәңгләчи] зәңг соңсхач информатор

зәңглх [зәңгелхе] медүлх, соңсх, зарлх сообщать, извещать; уведомлять; информировать; урдаснь зәңглх; Көвүн мөрдиг үзчкәд, ахнртан ирҗ зәңглдг болна. — Хальмг туульс; Цергт церглҗәх көвүдин өдр бүрин бәәдлин тускар, цергә эрдм тедн яһҗ дасчахин тускар эк-эцкнрт цергә толһачнр зәңглх зөвтә болҗана. — Хальмг үнн

зәңгч [зәңгчи] газет, седкүлд юм бичҗ зәңглдг күн корреспондент; «Хальмг үнн» газетин зәңгч

зәрлг [зәрлег] 1) деед йоснас зарлҗ тогтасн закана чинртә шиидвр указ; Әрәсән Федерацин Президент Владимир Путин «Хальмг улс Әрәсән ханьд эврә дурарн орсна 400 җилин өөниг темдгллһнә туск» Зәрлг батлв. — Хальмг үнн; 2) тууҗ. хан күүнә зарлҗ келсн үг болн бичг повеление (хана); Эзн богд Җаңһр сән гиҗ зәрлг болад, Арнзл Зеерд деерән мөрдв. — Җаңһр; 3) ач иктә, тоомсрта күүнә келсн үг слово, речь почтенного лица; Хальмг авъясар болхла, түрүләд көвүнәхн одҗ зәңг орулх зөвтә юмн, гиҗ Кооку эмгн зәрлг болв. — Хальмг үнн

зәрм [зәрем] олн юмн дотрас кергтәһинь зааҗ темдглҗәх үг некоторые, кое-какие; зәрм әмтн, зәрм өрк-бүл, зәрм эдл-ахус, зәрм төр; Бичәч умшад, шинҗләд, зәрм хаҗһринь чикләд дуусч йовна. — Эрнҗәнә К.; Дентлин бичсн хамгиг умшв, манахсас зәрм-зүүһинь умшв. — Дорҗин Б.

зәрмдән [зәремдән] хая-хая, бәәҗ-бәәҗәһәд иногда, кое-когда; һал зәрмдән унтрад, зәрмдән шатад бәәлә; Зәрмдән арвн дөрв, арвн тав күргәд, начн нохас хурадмн. — Дорҗин Б.; Теңгрин бәәдл җил болһн әдл болхш, зәрмдән зун халун, хагсу болхла, сән урһц авгдхш. — Хальмг үнн

зәрм-зүрм [зәрем-зүрем] хош. зәрм некоторый, кое-какой; Эн мөңгн ирхлә, зәрм-зүрм көдлмш күцәҗ болхмн, адг-ядхдан, сөөһәр шатдг ик панрмуд углҗ тәвҗ болхмн. — Хальмг үнн

зәрмснь [зәремсень] олн улсин зәрмнь некоторые; сурһульчнрин зәрмснь ирсн уга; Зәрмснь сәәхн айста дуд дууллдна, зәрмснь шин шүлгүд урмдҗ умшлдна. — Эрнҗәнә К.

зе һарсн күүкнә, эс гиҗ эгч дү хойрин күүкд внук, внучка (по линии дочери), зееһин келн хорта, наһцхин һар күнд — цецн үг; Махан ширә деер тәвәд, һалд өөк хаяд, дееҗән өргәд, түрүләд көгшдт өгәд, терүнә хөөн зе күн «зееһән бәртн» гиһәд, һурв дәкҗ хәәкрдг. — Хальмг үнн

зев [зеве] төмрин зүүтә юмнд һарсн күрң өңгтә хаг ржавчина; зев идх

зеврх [зеверхе] зев идх ржаветь; Төмр конструкцс зеврәд, ахр цагин эргцд эдлврәс һарна. Дәкәд чигн урднь хуучн, зеврҗ одсн турвас дару-дарунь хаһрад, ик зовлң учраһад бәәснь бас худл биш. — Хальмг үнн

зевсг [зевсег] 1) зер-зев оружие (горячее, холодное), халун зевсг (бу, пистул), киитн зевсг (мес, селм, чашк), зер-зевсг хасх; 2) юм кедг зер-зев, юмин зер-зев орудие, инструмент, инвентарь; көгҗмин зевсг; Николай Каминов бийнь болхла, сурһульд сурч йовхдан чигн ансамбльд дуулҗ йовла, көгҗмин кесг зевсг татдг билгтә — Хальмг үнн

зевсглх [зевсеглехе] 1) агсх вооружать, снабжать оружием; 2) теткх, хаңһах обеспечивать (инвентарём, техникой); өдгә цагин техникар зевсглх

зевтә зеврсн ржавый; Бата Муузран орн дор орад, кесг киртә цуһлас, хуучн һосн, кемтркә иртә зевтә сүк заагт элкәрн һазр дахад кевтв. — Эрнҗәнә К.

зевтх [зевтехе] зеврх, зевд идгдх покрываться ржавчиной, ржаветь; зевтсн цев

зег 1) юмиг олн зүсн торһн утцар хатхҗ уйсн чимг, хатхмр орнамент, узор; Орчлңд урһдг олн зүсн цецгүд, хамтхас, өвснә бүчр дуралһад хатхсн зег намаг йир икәр өврүлнә. — Хальмг үнн; 2) нүднә зовкин дорк хурнясн складки века (глаза); Чирәнь хойр халхасн авн оошкрад, улаһад, хойр хар нүднь улм гүүдсн болад, нүднәннь зег дораһур җирилдсн сурмсгуднь «наар» гиҗ дайлдсн болад одв. — Эрнҗәнә К.

зегсн [зегсен] бот. ут болн хавтха хамтхаста, уснд урһдг урһмл чакан; зегсн ширдг; Җидин үзүр зегсн мет җирлзәд бәәв. — Җаңһр; Землянк деернь һархнь, зегсн иргвчнь үзгднә, зегсн иргвчнь үзгдхнь, зеенр-наһцнрнь сангдна. — Хальмг дуд.

зегстә [зегестә] зегс урһсн поросший чаканом; зегстә нур

зед хууч. хурал хураҗ, мөргүл кесн гелңгүдт төгәҗ өгдг шаальг мөңгн болн баһ-саһ юмн мелкие деньги, вещи (раздаваемые служителями монастыря гелюнгам, участвовавшим в богослужении)

зедһн [зедһен] бот. сәәхн үнртә, әмтәхн улан земштә өвслг урһмл клубника; земляника

зедлх [зедлхе] хууч. хурал хураҗ, мөргүл кесн гелңгүдт шаальг мөңг болн баһ-саһ юм төгәҗ өгх распределять, раздавать мелкие деньги и вещи (гелюнгам, участвовавшим в богослужении)

зееглх [зеегелхе] юмнд зег хатхҗ һарһх выводить орнамент, узоры

зеегн [зееген] зоол. үнтә арста махсг аң, сувср росомаха; зеегн махла

зеенчр [зеенчир] зе күүкнәс һарсн күүкд правнук, правнучка (по линии дочери); Сурһулин музейд болхла, зе күүкнәснь һарсн зеенчр Гернзл күүкнә билгтәһәр зурсн зургуд үзҗ болхмн билә. — Хальмг үнн

зеерг [зеерег] 1) хәрг, бишркг нелюдимый (о ребёнке); зеерг бичкн; 2) әәмтхә, үргмтхә робкий, пугливый (о животных)

зеерглх [зеереглехе] 1) хәрг, бишркг болх быть нелюдимым; 2) әәмтхә, үргмтхә болх становиться пугливым, робким (о животных)

зеергн [зеерегне] бот. һарудт урһдг хатханчгта шагшг, земшнь хар өңгтә ежевика

зеергчн [зеерегчин] зеерд зүстә гүн рыжий (о масти кобылиц)

зеерд мөрнә зүсн рыжий (о масти лошади); улан-зеерд мөрн; Арнзл Зеерд күлгтәһән, Шарин зурһан миңһн арвн хойр баатрмудтаһан шаргад күрәд ирвт? Яшкулов В.

зеергшх [зеерегшихе] зеерглх хәлә

зеерң [зеерең] зоол. тал һазрт сүрг болад йовдг нәрхн шилвтә, йир хурдн, шархл нурһта, сала турута зерлг адусн джейран

зеерү ямана шаһа альчик (козий)

зекүн зөвәр серүн, киитн прохладный, морозный; зекүн салькн; Өткн цаһан будн тунад орксн, әрә медг-үлг салькта, зөвәр зекүн. — Эрнҗәнә К.

зекүрх [зекүрхе] зөвәр серүн болх, киитрх становиться прохладным (о погоде); асхн болхла, зекүрәд бәәв

зел 1) һазрт батлҗ татсн туһл, унһ уйдг деесн верёвка (для привязывания телят и жеребят); зел татх; бух кедү тошв чигн, зелә туһл — цецн үг; Берәд, күүкд үкрмүдән тослдад, зел деерән ирсинь ивлүләд шүүгүлад саацхав. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. цувад нисч йовх шовуд вереница, клин (о птицах); тоһруд зел нисч йовна; Тоһруна зел хәлән бәәҗ, тергнә шуугаг дарад, Василь Балыков келҗәнә: Эн җил киитнә цаг үвлтәһән хамдан эрт ирхмн. — Илюмжинов Н.

зелвлх [зелвелхе] тенх, донрх помешаться; догшар зелвлх

зелих [зелихе] ширтҗ хәләх смотреть пристально; Тасгин залач зелисн нүдәр ах хөөчин ардас хәләв. — Дорҗин Б.; Ута маасхлзҗ босад, күүкд тал ик нүдәрн дун уга зелиһәд хәләҗәһәд... Эрнәрәнд К.

зелкә цеер. хулха-була воровство

зелкәлх [зелкәлхе] цеер. хулхалх, хулха-була кех воровать

зелкәч цеер. хулхач вор; зелкәчнрин хурдг һазр

зеллх [зеллехе] 1) зелин дееснд уйх привязывать к верёвке (телят, жеребят), 2) цувҗ нисх вытягиваться вереницей, лететь вереницей; Үүрән ясч, шовуд зелләд, зелләд нислдв. — Балакан А.

зелмн [зелмен] ундн, аршан напиток (для утоления жажды), күмс өгсн күн зелминь чигн өгдг — цецн үг

зелмх [зелмехе] ундан хәрүлх утолять жажду

зем I гем, буру вина, проступок; преступление; земән эдлх, землә харһулх; Эс ирдм болхла, тер цагт земән бичә эртхә. — Дорҗин Б.

зем II үксн малын оңһа, зовлһ падаль, труп; Чинән уга элмр нег зуухд орад үксн болх гилдәд, чонд бәрүлсн хөөдин зем... — Эрнҗәнә К.

зем: зем угаһар 1) гем угаһар невинно, безвинно; гем-зем угаһар; 2) засг угаһар безнаказанно

зембль [зембель] зегсәр, эс гиҗ нәрхн бураһар кесн сав, арг корзинка (из чакана, прутьев); Хойр чиндһиг нәрхн бураһар кесн зембльд тәвҗ өгв. — Балакан А.

земгә гемго, му биш неплохо, неплохой; эндр земгә көдлмш кегдв; Нам земгә залху уга күн биләл энтн, гиҗ Киштә Батаг буульсн болҗ келв. — Эрнҗәнә К.

земго гем уга, буру уга невинный, безвинный

земдг [земдег] I кизәр, тасрха лоскуты, обрывки; эдин земдг; земсгәр хот кедг, земдгәр хувц уйдг — цецн үг

земдг [земдег] II көгшрәд зөнтксн старый, дряхлый; земдг күн

земдх [земдехе] гемшәх, бурушах укорять, упрекать; отчитывать

землх [земелхе] эндү һарһсиг зааҗ бурушах обвинять, винить

земсг [земсег] I юмна үлдл, шавхр остатки, объедки; хот-хол хатяр болхла, земсгәр чигн хот кедг — үлг.

земсг [земсег] II эм мал төрхд һардг толин үлдл хальсн послед отелившейся коровы

земтә гемтә, бурута виновный, провинившийся, виноватый

земш [земеш] зер-земш, темсн плод, плоды; фрукты, ягоды; земшин сад; Эн җилин

киитн үвләр зәрм модд көрәд, зер-земш һарсн уга. — Хальмг үнн

земштә земш урһдг плодовый; ягодный; фруктовый; земштә модн

земшч [земешчи] земш урһадг күн плодовод, садовод

зе-наһцнр [зе-наһцыныр] хош. экин талк күүкд болн төрл-садн дети и родственники (по материнской линии), зесин сән зеврдго, зе-наһцнр мартгддго — үлг.

зеңкр зәрм төмрлгин күкрин ишклңт давсн купорос; төмрин зеңкр, улан мөңгнә зеңкр

зеңкрдх [зеңкердехе] зеңкр түркх купоросить, применять купорос

зерв [зерве] бузав. җирв хәлә; зерв хайх

зервк [зеревке] гилс гиҗ мимоходом; мельком; зервк үзх, зервк хәләх, зервк харһх; Анҗука аав Василь тал зервк хәләһәд оркв. — Илюмжинов Н.

зерг [зерге] I 1) номин зерг степень (учёная), келн-бичгин (филолог) номин кандидатын зерг, 2) цол звание, чин, ранг; Би арһ-чидлән һарһҗ ясхв, зерг капитан, гиҗ атхр дууһар Абиль келв. — Илюмжинов Н.

зерг [зерге] II 1) дегц разом, одновременно, сразу; тедн ормасн зерг босцхав, бидн зерг ирүвидн; Догшн дәәнд эмән өгсн цергчнрин санл күндлҗ, салдснр бууһар зерг хав. — Хальмг үнн; 2) юмна чинр, зүсн сорт, качество; сән зергин урһц, зерг-зергин эд-тавр; иим зерг экәр тәрә тәрх кергтә; 3) дара-дараһар рядами; зерг-зергәр зогсх

зерглән 1) даран ряд, ряды; Немшнрин таҗрха зерглән һазр дахҗ кевтх зөвтә болв, тиигҗәһәд, экләд хооран цухрв. — Илюмжинов Н.; Немшин танкснь нүүһәд-нүгшәд мана зергләһәр орад күрч ирв. — Бембин Т.; 2) эңнә строй; нег зергләнд

зерглдх [зергелдехе] даралдх в ряд (один подле другого); Эк эцк хойриннь хоорнд һурвн бичкн көвүн зерглдәд сууцхана. — Басңга Б.

зерглх [зергелхе] I даралх становиться в ряд, выстраиваться; стоять, сидеть рядом; зерглҗ зогсх, зергләд йовх; Мини эцк Марс хойр, зергләд сүүлдсн, дәәнә җилмүдин тускар санҗ, хоорндан күүндҗәлә. — Илюмжинов Н.

зерглх [зергелхе] II арһс зергләд түлх раскладывать кизяк в печи;... бичкн хәәсән дүүҗлчкәд, арһс түүҗ авад зергләд, һалан түләд, сөгин хашан чанув. — Эрнҗәнә К.

зергцх [зергецхе] 1) зергләд зогсх выстраиваться в ряд; 2) зерглҗ (нег һазр) ирх прийти одновременно; урлдҗ йовсн мөрд зергцәд ирв; 3) здлцх сравниваться, сопоставляться

зер-зев [зере-зеве] 1) дәәнә, цергин зевсг оружие; вооружение; хадг зер-зев, зер-зевинь булаҗ авх; зер-зевзн хаяд орҗ өгх; Хамг зер-зевзн агсад, Шилтә Зандн Герл хатндан келн бәәнә. — Җаңһр; Байрлҗ хәәкрлдәд, бәәсн цуг зер-зевмүдәрн деегшән халдцхав. — Илюмжинов Н.; 2) юм келһнә зевсг, юмин зевсг орудие, инструмент, инвентарь; селәнә эдл-ахун зевсг, үүлдврин зевсг, көгҗмин зевсг

зер-зевсглх [зер-зевсеглехе] зевсгәр теткх снабжать оружием, вооружать

зер-земш [зере-земеш] хош. темсн фрукты; зер-земшин сад, Темсн, зер-земш энд элвгәр хулдгдна, тиигчкәд үнтә биш. — Хальмг үнн

зерлг [зерлег] 1) эмнг йиртмҗд бәәдг зерлг аһурсн дикий (о животных); зерлг яман, зерлг һаха, зерлг һалун; Мана теегт бәәх гөрәсин тоог җил ирвәс иктүлҗ, нань чигн зерлг аңгудыг өскәх кергтә. — Хальмг үнн; 2) кеерин урһмл дикорастущий, полевой (о растениях); зерлг олсн, зерлг өвсн; Эн һазр зерлг, буг урһмлд, нег үлү өндртән күүнә урһцин дүңгзд шуугҗ урһсн хамхулд даргдҗ одв! — Илюмжинов Н.; 3) шилҗ. зершг, әәмшгтә дикий, зверский (об условиях жизни); Асхн болһн эн зерлг уудьврта бәәдләс, намкта шумрин герлд дегтрмүд умшч сергдг биләв. — Илюмжинов Н.

зерлгшх [зерлегшихе] 1) герин, теҗәмл мал кеер удан йовад, зерлг бәәдлтә болх дичать, становиться диким; удан сул йовад, мөрм зерлгшҗ оч 2) шилҗ. зершг болх одичать (о человеке); Арднь орад, эвләд эс йовхла, зерлгшәд, хөвәсн цөкрәд бәәсн улс күүнә эвд орҗ өгхш. — Эрнҗәнә К.

зертә-зевтә зер-зевсгтә вооружённый; зертә-зевтә бослһн, зертә-зевтә үүмән, зертә-зевтә күчн

зертәлһх [зертәлһехе] нүдән бүлтәлһх широко раскрывать, таращить глаза; нүдән зертәлһәд суух

зертәх [зертәхе] нүдән бүлтәх широко раскрыть, вытаращить глаза

зертһр [зертеһер] бүлтхр нүдтә, нүднь бүлтхр вытаращенный (о глазах)

зершг [зершиг] зерлгшсн; аврлт уга зверский, хищнический; зершгәр заһс бәрх

зес улан мөңгн медь (красная); зес мөңгн, улан зес, шар зес; зесин дархнч; Мах чанхин алднд зес хоңшарта, зеерң шилвтә эмгн орад ирв. — Җаңһр; Күрл, зес бүшкүрмүд күңкнҗ геглзв. — Эрнҗәнә К.

зеслх [зеслехе] зесәр бүрх покрывать медью

зесч зесин дархнч медник

зет [зете] 1) хумсна ул, сүүр основание (ногтя); хумсна зет; 2) ишкә герин уньна үзүр верхний острый конец унина (жерди)

зеткр [зеткер] тотхр, гүрм, үүлтә юмн беда, несчастье; Эн сән өдрлә тадниг йөрәһәд, гем-өвчн уга, зеткр-тотхр уга амулң җирһл дурдҗанав. — Хальмг үнн; ◊ зеткр дер дор һә зовлң өөрхн; кезә болв чигн харһдг жди счастье, а несчастье само придёт; Наадн уга, зеткр дер дорас гиһәд бәәһә чигн бәәхмн болҗана. Манҗд келчктн: хаша-басиг эргүләд, сәәнәр бүрткчкәд хәләчктхә... — Дорҗин Б.; зеткр хатхх му үүлин юм йорлх предвещать недоброе, беду; Яһна гидгчнь энв? Ямаран зеткр хатхна гидг энв?... — Дорҗин Б.; зеткр татх әәмшгтә үүллә харһх навлечь беду; Ода яахмб? Эн күүкн иигә бәәҗ, зеткр татн гиҗәнә, болҗ өвгәрг күн келв. — Нармин М.

зеткртә [зеткертә] әәмшгтә, аюлта грозящий бедой, несчастьем; опасный; хаалһин зеткртә йовдл; Җилин сармудас бар сар әәмшгтә болн зеткртә цаг гиҗ, номд келгднә. — Хальмг үнн

зи 1) мөрнә сур-цуца сбруя; мөрнә за; 2) техникин ясч сольдг юмн запчасти; машинд, тракторт кергтә зи; Бичкндк цагас авн машинд дурлад, наһцхасн яһҗ маши ясдгинь, ямаран зи бәәдгинь медәд, ода көдләд, бийән теткҗ бәәнә. — Хальмг үнн

зивг [зивег] хойр юмна хоорндк заг стык между чем-л.; паз; зивг һарһх; Герин ора эрс хойрин зивг дахулад, йир олн зүсн сәәхн ширәр ширдәд зурсн сиилүрмүд дала. — Эрнҗәнә К.

зивглх [зивгелхе] зивг һарһх делать паз

зиигх [зиигехе] җиигх жужжать, пищать; батхнс зиигәд бәәнә

зиндмн [зиндемен] җиндмн хәлә; күсл хаңһадг, сансиг күцәдг чолун драгоценный камень (исполняющий желания)

зо I нурһн, нурһна ясн, сер хребет (позвоночник), зо махн; Зо мах ивтәд, зүркнәннь экнд шигдәд одв. — Җаңһр; Мана Җееҗә, мини эк, шар аратын арсна хар зоог сөрн иләд зогсдмн.— Сян-Белгин X.

зо II 1) уулын нурһн, шил хребет (горная цепь); уулын зо деерәс хәләх; 2) сер һазр холм, возвышенное место; Тиигәд хатра-хатра йовҗ, асхн серү дахад, Элст балһсна ар зо көмрәд орад ирв. — Эрнҗәнә К.

зовалһн [зөвәлһын] зовлң эдлүллһн, генүллһн причинение мук, страданий; пытка

зовах [зовахы] зовлң эдлүлх, генүлх мучить, причинять страдания, терзать; пытать; Цецгт од, әвртә күн болад, караглад, на чигнуга, ца чигнуга нүл уга көвү зоваһад алҗана. — Эрнҗәнә К.

зовк [зовкы] нүднә аньсх веко; нүднә деед зовк, нүднә дорак зовк

зовлһ [зовылһы] 1) эццн, шим уга махн постное мясо; зовлһд амтн уга; зовлһ чанхла хәәсн дүүрдг, зовлң санхла чееҗ дүүрдг — үлг.; 2) оңһа, малын күш падаль, труп животного; зовлһ бәәсн һазрт нохас цуглрдг цецн үг

зовлң [зовлың] 1) зөвүр, зөвүр-зовлң, мууль мучение, мука, страдание; зовлң үзх, зовлң уга җирһл уга — цецн үг; бийд уга зовлң күүнд медгддго — үлг.; Цугтаднь дән мууль чигн, зөвүр-зовлң чигн авч ирв. — Илюмжинов Н.; 2) энрл, һаслң печаль, горе, скорбь;

седклин зовлң; Зугл һанцхн зовлң зүрким оньдин мернә.— Сян-Белгин X.; ◊ зовлң даах (тесх) му үзәд, тесәд йовх переносить страдания, терпеть лишения; һанцхн ачиннь төлә һазр деерк зовлңгиг цуһараһинь чигн дааҗ болх. — Бадмин А.; зовлң эдлх (үзх) видеть, терпеть горе; Күүнә байр үзхләрн зовлң эдлдг, күүнә зовлң үзхләрн байрлдг улс бәәдгҗ гиҗ соңслав. — Бадмин А.

зовлңго [зовлыңго] зөвүр-зовлң уга, зовлң-түрү уга без страданий, без мук; Гем-өвчн уга, зовлң-түрү уга менд амулң бәәтн! — Хальмг үнн

зовлңта [зовлыңта] 1) күчр күнд, зовлң иктә мучительный, тяжкий; зовлңта керг; 2) энрлтә, һаслңта печальный, горестный; Иим күн дотран дала зовлңта болх билә гих ухан күүнд заядар тоолгдна.— Сян-Белгин X.

зовньх [зовньхы] энлх, генх, гесч зовх скорбеть, печалиться, горевать, страдать

зовх [зовхы] энлх, генәд гесх, муулян эдлх мучиться, страдать, терзаться, горевать; санан зовх; зовх ноха зуурдын кү дахдг — үлг.

зог I шог, шог наадн, дөөг шутка, шалость; насмешка; ◊ зог кех (бәрх) наад бәрх, дөөглх насмешничать; Бакдг тесч чадлго: Нанар зог кехәр бәәхмбч? — Дорҗин Б.; Саша Батаһар зог кеһәд инәһәд, ярлзад йовна. — Эрнҗәнә К.

зог II күнд. идән-унд, хот кушанья, яства; трапеза; зог бәрх

зогдр [зогдыр] темәнә күзүнд урһсн ут үсн грива (верблюда); темәг сәәхрүлдгнь зогдр болҗана; зогдр уга темәнәс зулһсх уга ботхн һардг — цецн үг; Зуухин үмснә өөр зогдрнь үмтрсн атн. — Калян С.

зогдрлх [зогдырлыхы] темәнә зогдрин ут үсинь кирһх стричь гриву, длинную шерсть (с шеи верблюда)

зогдрта [зогдырта] күзүнднь зогдр урһсн имеющий гриву, гривастый; зогдрта темән, зогдрта арслң

зогсал I 1) адун зогсдг һазр стоянка; адуна зогсал; 2) автобусин зогсал остановка (автобусная); Тәрә-темс хулддг базрин тус удлго шин зогсал тосхгдхмн. — Хальмг үнн

зогсал II эмн. н. мөч татгддг хальдврта өвчн столһняк

зогсалһн [зогсалһын] зогсалт приостановка, прекращение (движения)

зогсах [зогсахы] ямр нег үүлдвриг уурулх останавливать, приостанавливать; көдлмш зогсах, тосхлт зогсах, маши зогсах; Би эн үүлдвриг күцәҗ дуустл, көдлмшән бичә зогсаҗ хәртн гиҗ, тосхачнриг сурув. — Илюмжинов Н.; Дәкәд болхла, эн зөвлл шинәс босхгдҗах 44 объектин тосхлтыг зогсав. — Хальмг үнн; Машин дор юмн шиигәд одв, җолач машиһон таг зогсав. — Эрнҗәнә К.

зогслго [зогсылго] тасрхан уга безостановочно; хур зогслго орҗана, зогслго йовх; Эгц һурвн сара һазрт зогслуга гүүлгв. — Җаңһр

зогслт [зогсылты] 1) зогслһн стояние, остановка; 2) түдвр, түдлт застой в чём-л.; үүлдвр ахун зогслт

зогсх [зогсыхы] 1) зогссарн бәәх стоять; көл деерән зогсх, тер күн зогссн ормдан зогса

боэһә; 2) ямр нег юмна көндрдг, үүлддг арһнь тасрх останавливаться, прекращаться; машин зогсв, час зогсв, шавас цусн һардгнь зогсв; Китә һанцарн һазрт хатхчксн һасн болад менрәд зогсв. — Эрнҗәнә К.

зоһдх [зоһдыхы] хол зәңгдрәд, бәәжубәәҗ экрсн ду һарх икать; бичкн зоһдҗ бәәнә; Чаңһар зоһдҗ, Маслов сурв. — Илюмжинов Н.

зодач [зодачи] зодлдач драчун, забияка

зодлдан [зодылдан] цоклдан, ноолдан, гүвдлдән драка, потасовка; дебош; Моома гидг өвгн, бийнь каакнахна әңгин күн, тер зодлданд бийәрн орлцсн санҗ. — Дорҗин Б.

зодлдач [зодылдачи] ноолдач, гүвдлдәч драчун, забияка

зодлдх [зодылдыхы] цоклдх, ноолдх, гүвдлдх драться, биться; Эн хойр баатр эгц дөчн йисн хонгт эрглдәд зодлдв. — Җаңһр

зодлцх [зодылцыхы] зодлдх хәлә; Эн саамд бийләһән зодлцад,... цуг орчлңгас ончрад һарад чигн одна. — Җимбин А.

зодулх [зодулхы] цокулх, гүвдүлх быть побитым, избитым

зодх [зодхы] цокх, гүвдх бить, избивать, колотить; Эн модн заагтан авч одад, тер бәрҗ йовсн төмр тайгарн зодхар йовдг болхий? — Эрнҗәнә К.

зокал авъяс правило, порядок; зокал эвдх; Сурһульдан тасрхан уга килмҗ өгч зүтклһн өдр бүрин авъяс, зокалнь болад тохрҗ одсн мөн. — Дорҗин Б.

зокаста 1) ирлцңгү, таару, таарта подходящий; соответствующий; Бийнь седкл туссн хувцан өмсәд, меерләд, зокаста хувцан авг. — Эрнҗәнә К.; 2) зокмҗта удобный, приличный

зокмҗ таарлт, таармҗ соответствие, соразмерность

зокмҗта зокаста, таармҗта подходящий; приличный, пристойный

зокх [зокхы] таарх, ниицх подходить, соответствовать; нохад шар тосн зокдг уга — үлг.; Иш маля хойр зоклцсн барун һартан бәрв. — Җаңһр

зокъял үүдәвр, бүтәл произведение, сочинение, творение; амн үгин зокьял, урн үгин зокъял; Эн зокъял олнд икәр таасгдна... — Эрнҗәнә К.

зокъялч [зокъялчи] түүрвәч, бичәч, үүдәгч автор, писатель, составитель

золһлдх [золһылдыхы] 1) нег-негндән орад, мендән медәд һарх навещать друг друга; 2) хууч. түрүн болҗ бәәр бәрлдх (баатрмуд) схватиться впервые (о богатырях)

золһх [золһыхы] мендинь медәд одад ирх; орад һарх навещать, проведывать; Күүкднь, ачнр-зеенрнь ээҗ талан золһад күрч ирнә. — Хальмг үнн

зальвн [зальвын] 1) эзнго бездомный, бродячий; зальвн ноха; 2) сүргәсн хоцрсн, геедрсн тенүл мал скот, отбившийся от своего стада (о домашних животных); һазрин захд гер бәәхлә, идән-ундан эдләд, зальван зарлс гиһәд ирләв. — Җаңһр

зальврх [зальвырхы] 1) зальвн болх бродяжничать, шататься, скитаться; 2) мал сүргәсн хоцрад, геедрәд тенх отбиваться от своего стада (о домашних животных)

зальвчх [зальвчихы] тенүл болх становиться бродячим, вести бродячий образ жизни

зооглх [зоогылхы] күнд. зоог бәрх; идх, уух отведывать, вкушать, кушать; Асхни эркә с зооглад, тер гелңгүд амарн һартл мах идәд, ан-шан җирһәд хонцхав. Наадкснь тер метәр цәдһән зооглцхав. — Сян-Белгин X.

зоолх [зоолхы] арс-шиириг зооһарнь керчәд тәәрч авх вырезать (спинку меховой шкурки)

зоота тарһн, зонь өөклсн (ноха) упитанный, жирный (о собаке); зоота ноха

зооц [зооцы] күнд. бәрү, беле подношение; подарок; Ик хар залу ним дала зооц зоолһхар бәәхинь медсн болхла, тадниг дахулад, тулм авад йовх биләв. — Эрнҗәнә К.

зорһслх [зорһысылхы] юм зорад, зорһс һарһх обстругивать

зорһсн [зорһысын] юм зорҗ харулдхд һардг зорһсн стружка, щепки; модна зорһсн, төмрин зорһсн; мод зорхла зорһсн һардг, үг келхлә үг һардг — үлг.; Түрүләд эн һурвнд шитвр мишгтә ботахас зорһсн әдл гиигн болҗ медгдҗәнә. — Эрнҗәнә К.

зорх [зорхы] харулдх строгать, обстругивать; харһа зорх; Маштг орн деерән мод зорад суусн өвгн өвдг деерк зорһсан саҗҗ унһаһад... — Эрнҗәнә К.

зорхн [зорхын] зоол. нигт нооста, шовһр хоңшарта, утулң цогцта махч аң барсук; зорхн кевтртән тарһлдг — цецн үг; Тиигәд күүндә бәәтл, бичәчд һахан дотр өөкнә хәәлчксн хорһн, зерлг зорхна дотрк өөкнә хорһн зокдг болҗ һарв. — Эрнҗәнә К.

зөв [зөве] I 1) зөв-йосн право, права; иргни зөв, суңһлһна зөв, күч-көлснә зөв, сурһульэрдм дасхлһна зөв, эрүл-менд харслһна зөв, бурхн шаҗнд шүтлһнә зөв; Мана таңһчд олн келн-әмтнә зөв сурһуль-эрдм дасхлһна, эрүл-мендән батруллһна, туслмҗ авлһна, социальн льготмуд өглһнә, дурарн бурхн шаҗнд шүтлһнә зөв сәәнәр күцәгдҗәнә. — Хальмг үнн; Таңһчин зөв-йос харлһна органмудын үүлдвр олна бүртклһн угаһар үлдх зөв уга. — Хальмг үнн; 2) зөв-йосна диг правовые нормы, право порядок; зөвин диг-даран; ◊ зөвәрн болх сәәһән хәәх, өңгрх скончаться; Болха хойр үрән эврә гих садн угаһар өнчрүлҗ үлдәһәд, эврән бийнь зөвәрн болад одв. — Дорҗин Б.; күүнә зөв медх зөвднь орх войти в чьё-л. положение

зөв [зөве] II 1) барун һарин тал правая сторона; ◊ зав эргх нар дахҗ эргх обходить, объезжать какой-л. почитаемый объект по движению солнца; Өндр шар-цоохр бәәшңгиг зав эрг эд... — Җаңһр; зав тал унаһин малын зүн тал левая сторона (у верховых животных); зөв талын дөрә мөрддг талын дөрә левое стремя

зөв [зөве] III чик правильно, верно, справедливо; Бичәчнр цуһар нег дууһар зөв гицхәв. Зөвтә, зөвтә, залу гидг эн, бичәч гидг эн! — Эрнҗәнә К.

зөв [зөве] IV зөвшәл согласие, разрешение; зөв өгх, зөв авх; Яһҗ Церниг сулдххан Борис медҗәсн уга, дәкәд экнь зөв өглго бәәв. — Бадмин А.; Тер девсңд түрүн ормд һарсн әмтн хойрдгч девсңд орлцх зөв авв. — Хальмг үнн

зөвәр баһ биш, болмар довольно, достаточно; зөвәр ора цаг билә; ◊ зөвәрн болх сәәһән хәәх скончаться, умереть; Эмгн өвгн хойрин наснь күцәд, зөвәрн болв. — Сян-Белгин X.

зөвлх [зөвелхе] I 1) хувц, һосн-башмгиг өмсч үзәд, дигтәһинь медх примерять, примеривать; хувц зөвлҗ үзх, шин башмгиг зөвлҗ үзх; Цастан шин башмгиг һурвн күүкн селн-селн зөвлҗ үзәд, икәр таасч, үлү үзҗ йөрәцхәв. — Эрнҗәнә К.; 2) хотын давснь дигтә болсиг амсч үзәд медх пробовать на вкус солёность пищи; давс зөвлҗ үзх; Маңһдур өрүнднь эрт ирәд, хәәснд цә тәвәд, өрмәр үсләд, дәкн нег буслһад, шааринь кевкүрдҗ авад, зать зорҗ тәвәд, зөв эргүлҗ самрад, цаһан тос тәвәд, давсинь зөвләд оркув. — Эрнҗәнә К.; 3) зөвлүлх целить, целиться; бу зөвлх; Ээҗин ээлдг зүркн түрд гив, эргәд, герүрнхәләхлә, эркнәннь тотхур хойр бу зөвлчксн, хойр мөртә күн зогсч бәәнә.— Сян-Белгин X.

зөвлх [зөвелхе] II деер авх, диилх справиться, одолеть; Күнд һарта Савр уга болхла, бидн арвн хойр бийднь зөвлхвидн. — Җаңһр

зөвтә үнн, чик правильный, верный, справедливый; зөвтә үг, зөвтә тоолвр; Энүнә нааһар, эн чик, зөвтә тоолврта, наснасн даву ухата, сүвтә болдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

зөв-учр [зөве-учир] хош. учр, шалтан причина, обстоятельство; Эн май сарин сәәхн өдрәр цуһар мадн серглң, өргмҗтә йовдг болв чигн, һундрх зөв-учр бас билә. — Илюмжинов Н.

зөвүр зовлң, зөвүр-зовлң страдание, мучение; боль, печаль; зөвүр даах, чееҗин зөвүр, зөвүр-зовлң угаһар; Зүрким мерҗ эзлсн зөвүр бийнь тәәлрнә. — Хальмг үнн

зөвүртә зовлңта мучительный, болезненный; Энүнә нүднд ода үзгддг тоотс ухан-седклднь күнд зовлңта, зөвүртә бәәдл үүдәһәд бәәв — Илюмжинов Н.

зөвүрх [зөвүрхе] зовх, зөвүр-зовлң эдлх страдать, мучиться; испытывать печаль, тоску

зөвчлх [зовчилхе] күр кех, селвг авх, селвлцх обсуждать, советоваться; Дөрвн түвиннь дөчн хойр хааһан цуглулҗ ирәд: — Ямр дүңгә һазрт бәрий, гиҗ зөвчлҗ күүндсн. — Җаңһр; Гер тосххин өмн эрк биш һазрин көрс шинҗлдг әмтнлә зөвчлх кергтә. — Хальмг үнн

зөвшәл зөв өглһн, зөвшәлт разрешение; зөвшәл авх; Би Элстд ирәд, җолачин девсңд орад, маши йовулдг зөвшәл авад, аца зөөдг машинд көдлүв. — Эрнҗәнә К.

зөвшәлх [зөвшәлхе] үгцәд, зөвшәл өгх (авх) разрешать, давать разрешение; согласовывать; Мана таңһчин һардачнр эн өөнд цуг халхин белдвр кеһәд, Әрәсән сәәдлә зөвшәлҗ, кергтә тоотыг зуралҗ, цаглань күцәх зөвтә. — Хальмг үнн

зөвшәрх [зөвшәрхе] сана ниилҗ, зөв гих, сана дахх соглашаться; Көглтин Даван билг күн болһна седклд сүрә белглҗ, урмд, омг өгнә гиснлә иуһар нанла зөвшәрх. — Илюмжинов Н.

зөвшәх [зөвшәхе] зөвшәл өгх разрешать, позволять

зөг цецгүдин шүүс шимҗ, бал болвсрулдг, нисдг шавҗ пчела; зөгин бал, зөгин үр, зөг хатхх; зөгин зуулһ эс медсн күн балын амт меддго — үлг.; Ө-модна цецгүдт цогцарн наалдҗ, өкәр зөг бичкәхн нисәч зиигнә. — Хальмг үнн

зөгч [зөгчи] зөг өскәч пчеловод

зөмх [зөмхе] ундасх, ундасн күрх жаждать, хотеть пить

зөнг [зөнег] ухан балартлһн, зөнтгллһн старческий маразм, слабоумие; Тер өрүн Саңһҗ зөнг болад, муңхрҗ одсн толһата серв. — Балакан А.

зөнгрх [зөнгерхе] көгшрәд зөнтгх дряхлеть, впадать в детство

зөнтгх [зөнтегхе] көгшрәд, ухан балартх, муңхрх дряхлеть, выживать из ума

зөңдән 1) хара зөңдән, харҗахар понапрасну; Хара зөңдән кү зоваһад бәл уга, йовад ир гиҗ, бидн цуһар келләвидн. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. икәр, кирцәһән медлго много, без меры; зөңдән икәр уух

зөөвр [зөөвер] юм зөөлһн, юм күргҗ өглһн перевозка; Стакаһар зөөсн цәәг негнь иртл, негнь ууһад, зөөвр күцгдәд бәәв. — Эрнҗәнә К.

зөөһәч [зөөһәчи] 1) юм зөөдг күн возчик; ус зөөһәч; 2) аца теегч носильщик

зөөлһн [зөөлһен] зөөвр возка, перевозка; өвс зөөлһн, буудя зөөлһн

зөөр хадһлад хоршасн өлг-эд, көрң накопленное имущество, состояние, достояние; олна зөөр, шаңһа зөөр, сойлын зөөр; Уг сүүлднь келхлә, ол дәкҗ өлсх-түрх үзәд олҗ авсн залу күүнә ундг мөрн, залу күүнә тохдг эмәл, залу күүнә бәрдг маля һурвн Дамбин хәләсн зөөр. — Сян-Белгин X.; Күүнә зөөр күчәр булаһад авчкдг йосн бәәдви? — гисн дун һарв. — Дорҗин Б.

зөөрго өнч уга, өв-зөөр уга, бәәхтә биш неимущий, несостоятельный

зөөртә 1) өнчтә, көрңтә имущий, состоятельный, богатый; Тиигчкәд мана селәнә эргндк һазр ик зөөртә, энд нефтин болн газин ик көрң олҗ авхар бәәнә. — Хальмг үнн; 2) өлг-эдтә, бәәхтә зажиточный; Бәәхтә, байн зөөртә хазгуд гиичд дегцдән хойр-һурвн тачанкар һарч йовдмн. — Илюмжинов Н.

зөөх [зөөхе] 1) юмиг нег һазрас талдан һазрт күргх возить, перевозить; түлә зөөх, өвс зөөх; 2) тархах распространять; хов-җив зөөх; Әркән уух, аля-азд кех, хов зөөх, хоорндан керүл-цүүгә татх тернь му авъяс болҗана. — Хальмг үнн

зөрг [зөрег] залу-зөрмг, баатр йовдл смелость, храбрость, отвага, мужество; залуһин зөргәс үүл бүтдг — цецн үг; Цастаг гүүҗ одад теврхәр себе, зөрг татудад бәәв. -Эрнҗәнә К.; Тадна насн-җирһл, залу-зөрг, дамшлт баһчудт сурһмҗ болна. — Хальмг үнн

зөргго зөрмг биш, шиидвр уга, шиидлт уга нерешительный, несмелый

зөргтә зөрмг, юмнас әәдго, әәмшгәс сүрддго смелый, храбрый, бесстрашный, мужественный; ноха зөргтәд хуцдг, зөрг угаг шуучдг — цецн үг; зөргтә нег үктл, зөрг уга миңһ үкдг — үлг.; Энүнә өвкнр — чадмг мөрчнр болн зөргтә дәәчнр Аюка хаана мөрн цергин әңгд ордг бәәсндән, орс церглә хамдан Хар теңгс тал һарч, Харм эзлхин төләд болсн орс-түргин дәәллдәнд орлцсмн.

зөргтәһәр залу-зөрмгәр смело, отважно, храбро, мужественно; зөргтәһәр ноолдх, зөргтәһәр өмәрән дәврх; Залу сәәхн насан зөргтәһәр дәәнд нерәдләт, орн-нутгнь баатран орден, медаляр ачлла. — Хальмг үнн

зөркә урлд һарсн бусрг шарх трещинка, ранка на губах; зөркә һарсн шархас келн хөөһдго, зүркн туссн иньгәс седкл хөөһдго — үлг.

зөрлдх [зөрелдехе] 1) хаалһ зуур харһх, зууран харһх встретиться в пути; Машина шамин герлд, зөрлдсн туула кевтә, ю чигн оньһҗах бәәдл уга. — Эрнҗәнә К. 2) шилҗ. эс зөвшәрх, сөрлцх противоречить, иметь разногласия

зөрлцх [зөрелцехе] 1) нег-негнәннь өмнәс һарч йовад харһх идти навстречу друг другу; Хаалһин дундурт эдн Бадмла зөрлцҗ харһҗана, эн мөрән услҗ авчкад, хәрү күүтр тал ирҗ йовсмн. — Илюмжинов Н.; Нег дәкҗ Арат Туула хойр зөрлцәд ирнә. — Хальмг туульс; 2) шилҗ. орцлдх, сөрлцх противоречить, возражать, иметь разногласия

зөрмг [зөрмег] I 1) зөргтә смелый, храбрый, отважный, бесстрашный, мужественный; зөрмг йовдл, зөрмг салдс, зөрмг шиидвр; Теднә тоод сүркә зөрмг хазг урядник Кавка Менкнасунов бас йовсмн. — Илюмжинов Н.; 2) зөрсн талан зүткдг, нег мөслсн решительный

зөрмг [зөрмег] II зам. хөөнә элкиг семҗнд ораһад кесн хот мясное блюдо (из печени и бараньего брюшного жира)

зөрмтхә [зөремтхә] зүткә, көзг, хадяр упрямый, непослушный; зөрмтхә бичкн

зөрүд зөрлцсн, зөрлцҗ харһсн, сөрү навстречу; встречный; зөрүд күн, зөрүд салькн; Цасн икәр орсн, зөрүд һалв салькта, чаңһ киитн болсн цагла, хаалһд час үлүшг цагт йовгддг билә. — Илюмжинов Н.

зөрх [зөрхе] I 1) нег-негнәннь өмнәс һарч йовх двигаться навстречу друг другу; Командлҗ хәәкрхлә, уралан хортна өмнәс зөрәд ордувидн, тиигхлә шуд салькн чикнд ишкрәд оддмн! — Илюмжинов Н.; Гев-генткн шалдасн делңтә шар-цоохр үкр өмнәснь зөрҗ харһад, өөрнь ирҗ доңһдн мөөрв. — Сян-Белгин X., 2) эс зөвшәрх, сөрүцх не соответствовать, противоречить

зөрх [зорхе] II ямр нег керг-үүл күцәхәр чирмәҗ зүткх стремиться к чему-л., намереваться; зөрсн күн зөргтә болдг — үлг.; Иим үгмүд нанд соңсхд күчр болв чигн, би комсомолец болсндан, тәвсн күслдән күрхәр зөрҗ зүткләв. — Илюмжинов Н.

зөрц [зөрце] медә бәәҗ намеренно, умышленно, нарочно; зөрц сурх, зөрц кех; Тууль бичҗ авхмн бишвч? гиҗ баран савңдн бәәҗ, зөрц сурув. — Эрнҗәнә К.

зөрцх [зөрцехе] тольклдх, зүтклдх пререкаться, препираться

зу: зу болххов болад на счастье, к счастью; Кесг җиләс нааран үзәд уга хөөч-иньгән үзхәр йовх Батад, мент чирәһәр харһҗ, уста нүдәрн үзлцхнь зу болад, машина шил һатц харвад өндлзәд йовна. — Эрнҗәнә К.

зуг 1) хүв частица только лишь; Зуг махиг гүзәлсн цагтан давс тәвхән мартхмн биш. — Эрнҗәнә К.; Зуг түрүләд чи нанд биилҗ, дуулҗ ас. — Яшкулов В. 2) зөрүд холва противит. союз но; Бәәх малыг алад хулдхд юмн уга, зуг энүг кесг җил дарандан арднь орад асрҗ үзлт... — Хальмг үнн

зугар зөрүд холва противит. союз однако; эврә туһлта үкрән Дамб күүнә маляһас сольшго, зугар эврә маляһан күүнә туһлта үкрәс өгшго. — Сян-Белгин X.

зуһу җилһн льстивый; зуһу үгмүд; зуһу күүнд зөв уга — цецн үг; зууһач ноха шүдән геедг, зуһу күн күндән геедг — үлг.; Чи немшин сөөвңчич, зуһу күнч, Төрскнә урвачич! — Илюмжинов Н.

зуһудх [зуһудхы] жилһнх, ард-өмннь һарх льстить, заискивать, подхалимничать; Лавга амха аман аңһалһад, зуһудҗ инәҗәнә. — Илюмжинов Н.

зуд мал идг уга болад түрх дзут, бескормица; Теңгрин аюл, зуд болсн уга, хальдврта гем чигн түгсн уга, болв гөрәснә то икәр баһрв. — Хальмг үнн; ◊ хар зуд цасн орлго, һазр көлдҗ харар үлдәд, мал идг уга болад түрх чёрный дзут (когда из-за отсутствия снега зимой в безводной местности гибнет скот); цаһан зуд цасн икәр орад, мал идг уга болад түрх белый дзут (когда выпадает много снега и скот погибаст из-за невозможности добыть корм); турун зуд мал дегд олн болад, идгин һазр эвдгдәд түрх копытный дзут (когда из-за скопления животных пастбища выбиты, потравлены)

зудлх [зудылхы] зуд болх наступать (о бескормице)

зудта зуд иктә с бескормицей (о зиме); зудта үвл

зудх [зудхы] зудас түрх страдать от бескормицы

зузавр [зузавыр] зузавтр толстоватый

зузадх [зузадхы] земгә зузан болх оказываться толще, чем нужно; быть чрезмерно толстым

зузалх [зузалхы] зузарулх утолщать

зузан нимгн гидгин зөрүд чинртә үг; 1) хавтха юмна кемҗән толстый (чаще о плоских предметах); зузан арсн, зузан мөсн, зузан эд, зузан дегтр; Усна дольган әрәтә зузан шар харһа үүдн ки уга хавтаһар хаагдҗ. — Эрнҗәнә К., 2) өйәнь ик, бөдүн полный (о человеке); Нег ик зузан хар гергн ханцан шамлад... — Эрнҗәнә К.

зузарх [зузархы] зузан болх становиться толстым, утолщаться

зул [зулы] I шаҗ. көвңгин һолыг тоснд тәвҗ шатадг герл лампадка, жировая лампа; зул өргх, зулын цогц; зул унтрхиннь өмн падрдг — цецн үг; Василь герт орҗ ирн, шүтәнә өмн шатчах зул, энд зальврҗ мөргҗәх гергән үзв. — Илюмжинов Н.

Зул [Зулы] II шаҗ. нас авдг байрин өдр праздник Зул (когда всем прибавляется к их возрасту один год); Цаһан Сар, Зул болн нань чигн байрин өдрмүд давуллһнд орлцнавидн. — Хальмг үнн

зула анат. күүнә толһан ора маңна хойрин хоорндк орм родничок; темя; бичкнә зула; Зуладнь зурһан миңгн үлдин ир шаргад ирв. —Җаңһр; Зовлң-түрү уга, зула тиньгр, маңна байрта бәәх болтн. — Хальмг үнн

зулх [зулхы] I зулад гүүх, зулҗ һарх, зулҗ йовх бежать, обращаться в бегство, удирать; Үкс гиҗ адһад, ик хар цергәснь Арслң уул тал һарад зулв. — Җаңһр; Түрүн болҗ толһаднь оран; ирсн тоолвр болхла зулх, му йовдлас әрлҗ бултх гисн санан билә. — Илюмжинов Н.; ◊ зулсн күн беглый человек, беглец

зулх [зулхы] II ноосиг давхрлад, тегшлҗ тәвх раскладывать слоем шерсть; ноос зулх, ишкә цокхин төлә зулсн ноосн

зун I үндсн тоолгч нерн, зун гидг то сто; кесг зун җил хооран; зун күүнә чирә үзхәр, нег күүнә нер сур — үлг.

зун [зуны] II җилин дөрвн цагин негнь, хаврин хөөн ирдг цаг лето; халун зун; зун цуглулдг, үвл хорадг — цецн үг; зуна кем, зуна (зунын) сар; зунын цагт хол нәрддг, үвлин цагт хол бүдүрдг — үлг.; Җил болһн зунын сармудт хойр зу һар күүкд-көвүд энд амрч, цаган сергмҗтәһәр давулна. — Хальмг үнн

зунар зуна цагла (цагт) летом; Тер җил икл гидг орута болв, цаглань хур орв, зунар сән гидг урһц хураҗ авв: буудя, тарвс, һу элвгәр һарв. — Илюмжинов Н.

зуншх [зуншихы] 1) зуна шинҗ бәәдл тогтх устанавливаться (о лете); 2) зуныг өңг-рүлх проводить лето

зуңһу дөрв. тесвртә, кицәңгү усидчивый, старательный; зуңһу сурһульч

зуңһуг үсн, ноосна тослг көлсн жиропот; зуңһугта ноосн

зуңһугрх [зуңһугрыхы] үсн, нооснд тослг көлсн һарх образовываться (о жиропоте)

зура II) юм кеҗ күцәхин тесе план; тавн җилә зура, көдлмшин зура, тосхлһна зура, кичәлин зура; зура кех, зураһар көдлх; Тер зура күцәхин төлә һардачнр цуг арһ-чидлән һарһҗ көдлх зөвтә. — Хальмг үнн; 2) юмна зура план чего-л.; герин зура, һазрин зура

зура II мөрнә ар бийин бульчң махн мышцы (на крупе лошади); Зура талнь зун нәәмн хоңх зүүһәд, күзүн талнь күрл нәәмн хоңхинь зүүһәд ирв. — Җаңһр

зуралх [зуралхы] зура кех планировать, намечать план; үүлдврин зура зуралх

зурасн [зурасын] I күүнә хөв, заян судьба, предначертание; күүнә зурасн көлин тавг дор — үлг.

зурасн [зурасын] II татасн, шуһм линия, черта; зурас татх

зурач [зурачи] юм зурдг мергҗлттә күн художник; Тегәд баһ наснасн авн иим сән зургуд зурҗах көвүн хөөннь йосн зурач болхнь лавта. — Хальмг үнн

зург [зурыг] 1) күүнә, юмна бәәдлиг зурҗ һарһсн зург рисунок; картина; зург зурх; Нертә зурач 1940 җил һарсн «Җаңһр» дегтрт эн көгшәг хәләҗ, зург зурсн болхий? — Илюмжинов Н.; 2) юмна өңг-зүсиг цокҗ авсн зург снимок, фотография; зург цокх; Ода би эврән сәәнәр зург цокдг дасх санатав. — Хальмг үнн

зурһаһад хувагч тоолгч нерн, тус-тустнь зурһан по шесть; күн болһнд зурһаһад девтр күртв

зурһадгч [зурһадыгчи] дара тоолгч нерн шестой; Зурһадгч насндан зурһан бәәрин ам эвдсн. — Җаңһр; Мана сурһульч зурһадгч ормд һарв. — Хальмг үнн

зурһалулн [зурһалулын] цуглулгч тоолгч нерн вшестером; Бадмин тал гиичд зурһалулн одхмн.

зурһан үндсн тоолгч нерн, зурһан гидг то шесть; зурһан күн, зурһан хонг, зурһан давхр, зурһа дәкҗ, зурһан талта, зурһан булңта; Дегц зурһан давхр тохминь тәвәд, дөш хар эмәлинь тохв. — Җаңһр; Зурһан машин өдр сө уга малд ус зөөҗәнә. — Хальмг үнн; ◊ зурһан зүүлин әмтн кесг һазра улс, олн үзгин әмтн люди из разных мест. со всех концов; Зурһан зүүлин әмтн йовҗасн хаалһин амнд йовһн үлдцхәв. — Бадмин А.

зурһата нас медүлгч тоолгч нерн, зурһан наста шестилетний; зурһата көвүн; Үлдсн үрдиннь әмтин икнь Намҗл арвн тавта күүкн, дүүнрнь: Бадм арвн хойрта, Пүрвә йистә болн Дорҗ зурһата, дәкәд хө мөстә көкүл күүкн.— Сян-Белгин X.

зурмн [зурмын] зоол. буудя, өвс, урһмлар теҗәл кедг, гүн нүк малтҗ бәәдг, үвлин цагт ичәндән ордг мерәч суслик; сусликовый; зурмна арсн, зурмна махн; Зурмн ичәнәсн һарад, ишкрчксн болх... — Яшкулов В.; Зурмна чичкнсн дун зәңглҗ, хавриг медүлнә. — Хальмг үнн; ◊ зурмн толһа бичкн довң, өөдм һазр маленький холм, бугорок; Маңһдуртнь намрин серүн салькнас хорһдад, зурмн толһан сүүд бөгдиһәд кевтәд дуладхлань, элкнь унтад, эрг-дург гиһәд одна. — Эрнҗәнә К.; зурмна сүл бот. теегин өесн тонконог; Оңһг, зурмна сүл ахта өвсд һазр бүтәҗ урһв. — Нармин М.

зуруль 1) зурҗ кесн юмн, зургллт зарисовка, набросҗ...дарн зуруль зурхдан... — Җаңһр; 2) цааснд зурас шуһмдсн юмн чертёж

зурх [зурхы] 1) юмна дүрс-бәәдлиг зурад һарһх рисовать; чертить; Батан өврт хонсн Өлзәт эрт серсн бәәдлтә, Батан хулдҗ авч өгсн олн зүсн харандаһарн, олн зүсн юм зурад, Батан өөр сууна. — Эрнҗәнә К., 2) хусх (хустгар) чиркать (спичкой), хустгар зурад авх

зурха одн туск ном астрология; Мергн билгтн Боован Бадм нәрн болн гүн номин олн давхр девсңгиг даран-даранднь давад, цанид, зурха, Бурхн Багшин зокал, тәрнин ном мет, олн зүүлин номиг дегц күццднь дасад, сурһалин арвн йисдгч җил деерән шүүврән өгсн гидг. — Хальмг үнн

зурхач [зурхачи] зурхан номд мергҗсн күн астролог; зурхачин экнь тамд, эмчин экнь таралңд — цецн үг; Зурхач баахн зуур тотхҗ бәәһәд, цааранднь зәрлгән номлв: Ода тиим аюл тана хотн деер һарн алдҗ.— Сян-Белгин X.

зурц [зурцы] кемҗәһәрн ик биш урн үгин үүдәвр очерк; Иим көдләчнрин нернднь эн зурц нерәдгдҗәнә. — Хальмг үнн

зусг [зусыг] хойр наста хөн, яман двухлетний (об овцах, козах), зусг хөн, зусг яман; Зусг хөөдин хусрлһн бас олн һарна. — Сян-Белгин X.

зуслң [зуслың] 1) зуна цагт бууҗ, намр күртл бәәдг һазр летнее стойбище, летник; зуслңд һарх, зуслңгин гер; 2) зуна белчәр; хөд зуслң талан нүүҗ һарв

зуслх [зуслыхы] зуна цагт зуслңдан бәәрлх проводить лето на стойбище, летовать; Нег бәәрнь: хавршх, зуслх теегтән бәәрлнә.— Сян-Белгин X.

зүсн [зусын] түркҗ наалдулдг юмн клей; модна зусн, заһсна зусн, зусар наах; Э, эн күүһән эн мөрнә нурһнла зусар наачксн бәәсн биш болхвт? — Эрнҗәнә К.

зуста 1) зус түрксн юмн содержащий клей, с клеем; зуста цаасн; Цә кехлә, көвүнә һазрас худ өвсн күүкнә эцктә босад, авч ирсн зуста хойр цаһан мөңгән атхлдад: «Ода бидн йоста худнр, шар зусн мет, эңкр элгн-садн болувидн», гиҗ йөрәлән эклв. — Хальмг үнн; 2) зус кесн сав сосуд, содержащий клей; зуста сав

зустх [зустыхы] юмнд зус түркҗ наалдулх намазывать что-л. клеем, проклеивать; дугту зустх

зута 1) му дүрс-бәәдлтә грязный, неопрятный; Нимә эн зута дүртә өвәрц күүнәс урһцарн зөвәр маштг бәәсмн. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. бузр, һутамҗта злостный; зута йовдл; Тегәд чигн орн-нутгин һардвр тиим зута йовдлла ноолдлһиг зөв-йос харлһна органмудас эклҗәнә. — Хальмг үнн

зутаһул 1) һутаҗах, һә болҗах позорящий, позорный; Зун орни зутаһул болсн. — Җаңһр; 2) зута бәәдлтә, салң неряшливый, неопрятный

зутах [зутахы] түрҗ зүдхд күргх доводить до изнурения, изнеможения; Болв дасч авсн улс зутахар авхмн биш, зуталго асрдгин арһ хәәх кергтә. — Дорҗин Б.

зутң [зутың] зам. үснд, эс гиҗ шуд уснд һуйр зуурад кесн хот болтушка, затируха

зутрх [зутырхы] 1) бузртх, киртх пачкаться, загрязняться; 2) гүрмтә йовдлла харһх попадать в скверную историю

зууһад 1) хувагч тоолгч нерн около ста, приблизительно сто, по сто; Тегәд чигн хойр өдрин эргцд болсн бөкнрин марһаг зууһад улс соньмсч хәләв. — Хальмг үнн

зууһач зуудг (ноха) злая, кусачая (о собаке); Эн күүтрин хамгин зууһач гисн нохас бәәдг ормс меддг бәәсмн, тедн цевәс төрүц тәвгддго гилтә билә. — Илюмжинов Н.

зуудгч [зуудыгчи] дара тоолгч нерн сотый

зууза һосн-башмгин өскән ар талкнь задник (у обуви); һосна зууза; Зууза бийинь нег зун күүкд шаглсн миимин улан һос өмсв. — Җаңһр; Муузран йовдл дегд ик болад, өөмснәннь өскән хаһрхаһар көрә һосна зууза зүлгә йовҗ, өскәһинь устаҗ. — Эрнҗәнә К.

зуульч 1) кесг һазр эргҗ, олн орн-нутг кедҗ йовх күн путешественник; странник; зовх ноха зуульч кү дахдг — цецн үг; 2) зуульчлгч зуульч; Шидр мана таңһчур баһ наста австралин зуульч, шинҗләч Тим Коуп ирв. — Хальмг үнн

зуульчллһн [зуульчиллһын] олн орн-нутг кедҗ йовлһн туризм

зуульчллт [зуульчиллты] зуульчллһн хәлә

зуульчлх [зуульчилхы] кесг һазр эргҗ, хол орн-нутгар йовх странствовать, путешествовать; орн-нутгар зуульчлх., Дәкәд Пурдаш гелң яһҗ Төвд орн-нутгур зуульчлҗ йовсна тускар тодрхаһар бичсн билә, терүгинь моңһл кел шинҗләчнр орс келнд орчулсмн. — Хальмг үнн

зууньрх [зууньрыхы] 1) шүдән зуух зажимать (зубами), Адг арань зууньрад... — Җаңһр; 2) менрх, з тасрх замолкать, затихать; зууньрад, ә уга болх; Болв Енисейәр зунын навигац төгсхлә, селәнә җирһл зууньрад, иргч хавр күртл менрҗ оддмн. — Илюмжинов Н.

зуур 1) хаалһин дунд, хаалһасн с дороги, с пути; по дороге, по пути; тедн хаалһин зуурас хәрҗ ирв; Эн хойрин негнь зууран салад, худгин зүн-ард бәәсн гермүд заагур орад ирв. — Дорҗин Б.; 2) юмна хоорнд перед, во время, когда; между тем как; сүүр секх зуур нег цөөкн үг келх; 3) ахрхн цагт на короткое время, немного; баахн зуур, невчк зуур, агчмин зуур; — Дәкәд нег бичкн зуур бәәҗә, одак күүкд ирх, би тадниг күргчкнәв, гиҗ Бата сурв. — Эрнҗәнә К.; Зурхач баахн зуур тотхҗ бәәһәд, цааранднь зәрлгән номлв.— Сян-Белгин X.

зуурд [зуурды] цагасн урд, болзгасн эрт преждевременный, скоропос-тижный; зуурдын үкл, зуурдын үкләр өңгрх; Батан ах залу дүүвр насндан зуурдын шалтгар эңкр эврә һазрасн холҗла. — Эрнҗәнә К.

зуурдар цагасн урд преждевременно, скоропостижно; Эк-эцкиннь ормд үлдсн ээҗ авһ хойрнь гемин зуурдар өңгрәд, көвүн дәкн өнчрв. — Хальмг үнн

зуурлдлһн [зуурылдылһын] гүвдлдән, ноолдан схватка, драка, потасовка

зуурлдх [зуурылдхы] 1) өткн юмн наалдх, татлдх становиться вязким, липким, густым; зуурлддг шавр, шүлсн зуурлдад бәәв; 2) шилҗ. ноолдх, бәрлдх сойтись, схватиться врукопашную; Аһарас дөң уга бәәсн хальмг мөртә цергчнр хортна мотопехотын болн танксин өмнәс зөргтәһәр зуурлдҗ ноолдсмн. — Илюмжинов Н.

зуурм [зуурым] цагасн өмн һарсн недоношенный, недоносок; зуурм һарсн бичкн; һә болсн һунҗн зуурм туһл һарһчкв гиһәд, эднчн Муузраг һарһчкла. — Эрнҗәнә К.; ◊ зуурм хайх чиләлго, күцәҗ келго үлдәх недоделать, не довести до конца; Ольдад нәәлҗ болхмн, һартан авсн хөөн көдлмшиг зуурм хайх күн биш. — Дорҗин Б.; зуурм алсн моһа мет (кевтә) өрәл-дөрвнәһәр күцәсн керг как недобитая змея (говорится о чём-л. недоделанном); Зуурм алсн моһа кевтә һотъвкад көндрәд йовна. — Эрнҗәнә К.

зуурмл [зуурмыл] зуурсн юмн вымешенный (напр. о тесте); растёртый (напр. о краске)

зуурмул зуурч белдсн юмн раствор; дотлын зуурмул

зуурх [зуурхы] 1) хольх, хутхх месить (тесто, глину); шавр зуурх, һуйрин эк зуурх; Ах дү хойр Гришк орсинд шавр зуурад, үүрмг сүрл тәвәд, көләрн ишкәд, нүдәд, тоосх цокв. — Эрнҗәнә К.; 2) урсхах разводить, растворять (краски); будг урсхаҗ зуурх

зуух [зуухы] I 1) хазҗ, амндан бәрх держать в зубах, схватывать зубами; йовдсн ноха яс зуудг — цецн үг; 2) тасчҗ, шуучҗ зуух (ноха, чон) кусать; Ик хар ноха гүүҗ ирәд зуухар седхләнь, Бата хәәкрхәр седнә, дун һарч өгхш. — Эрнҗәнә К.; ◊ шүдән зуух өвдкүр даах, зовлң тесх; Өвдкүртә, һундлта болв, зуг көвүн шүдән зууһад, бийән бәрәд зогсв. — Хальмг туульс

зуух [зуухы] II 1) һал түлхәр малтад кесн нүкн яма (для разведения огня); Дөрвн, тавн залу хойр зуух малтад, хойр ик хәәснд дүүргәд, мах чанҗана. — Эрнҗәнә К.; 2) шавр беш глинобитная печь; Зуухд шатчасн һал үзгддгән уурад, сөөни өрәл болҗ йовх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.

зуух [зуухы] III хотхр һазр, сала, садрг ложбина, овраг; хар зуух, улан зуух

зү олн зүсн разный; зү сәәтә өвснд мөрн эмәлтәһән тарһлдг — цецн үг

зүг хууч. үзг, чиг үзг сторона, направление; зүг-зүг талагшан тарцхав; Наад халхин герлд наад зүгин зандн сөөд тоолгдм. — Җаңһр

зүгәр 1) му биш, гемго ничего, так себе, сносно, посредственно; мини бийм зүгәр сән болв; 2) йирин, дими просто так; зүгәр суух; 3) өңгәр даром, бесплатно; зүгәр авх

зүгдг [зүгдег] зөнг старый маразматик; Кевшлго, көгшн зүгдг ә угаһар гергн талан долив. — Куукан А.

зүдрх [зүдерхе] муурх, цуцрх, зовх изнемогать, уставать, изнуряться; зүдрсн чирә, шалтгт зүдрх, ут хаалһд зүдрх; Зүдрәд хатхлад бәәхлә, зовлңгинь әмәр дардг. — Хальмг үнн

зүдү түрү, түрү-зүдү бедственный, бедный; Зүдү уга җирһлән авсн зүркни ханядта өргҗәнә. — Дорҗин Б.; Эрднь авһ сәәхн заңта күн билә, ямаранчн зовлңгиг дааҗ, шог-инәднд хүврәҗ, җирһлин түрү-зүдү бәәдлд даргдлго йовдмн. — Илюмжинов Н.

зүдх [зүдехе] 1) түрх, түрү-зүдү үзх нуждаться, испытывать нужду; Мана аав-ээҗнр кедү түрү-зүдү үзв чигн, ицлән геелго, олн бурхдтан шүтәд, мөргәд, зальврҗ йовсмн. — Хальмг үнн; 2) зовх мучиться, горевать; Бульглсн зүркн, буурл аавдан күргҗ төвкнүлхәр күсл болҗ йовсн Батад, өдр утдсн болад, йовҗ йовсн кермд удадсн болад, чееҗәрн зүдәд йовна. — Эрнҗәнә К.

зүлгүр зүлгҗ шудрдг юмн тёрка; скребница; наждак; ёрш (щётка для чистки); зүлгүр цаасн, бууһин зүлгүр

зүлгх [зүлгехе] 1) шудрх, холтлх, шархтах тереть, натирать; көлән зүлгх; Үкрмүдин зәрмсиннь шавхагинь шүрүн цасн зүлгәд шархтаһад оркҗ, сүгдһлзәд доһлцхана — Эрнҗәнә К.; 2) зүлгҗ арчх чистить, прочищать; Бата мискән хуучн хала ухрар хусч-хусч, үүрмг давс кеһәд, кенчрәр зүлгәд уһаһад, хусминь унһачкад, ус кев. — Эрнҗәнә К.

зүлд [зүлде] I алсн хөөнә салһад уга толһа, элкн, оошк, зүркн, делүн ливер (неразъединённый при разделке бараньей туши)

зүлд [зүлде] II хууч. алсн күүнә цогц бий тело (напр. погибшего); Зүлдиг авад, бару н зүн хойртнь өлгәд оркв. — Җаңһр; ◊ з үлдән даах хууч. бийән даах, бийән асрҗ тустан бәәх жить самостоятельно, без помощи других

зүлдлх [зүлделхе] алсн малын толһа, элк, оошк, зүрк, делү салһҗ авх отделять ливер (при разделке туши)

зүн I 1) буру талк, солһа һарын тал левый; һолын зүн көвә, зүн талас, зүн талагшан; элҗгн деер зүн таласнь, эс гиҗ барун бийәснь мордсн йилһл уга — цецн үг; Зүн өвдг деерән тәвәд, зүн халхаснь үмсв. — Җаңһр; Зүн орна өмн бийәрн эмгд, гергд ах-захарн сууцхана. — Эрнҗәнә К.; 2) дорд үзг восток; восточный; зүн үзг, зүн-өмн үзг; Удл уга эдн келсндән күрәд, Ярт селән бәәсн һазрас зүн үзгт бәәх Хар Булг гидг һазрт гермүд бәрв. — Хальмг үнн

зүн II утц сүвлдг нүктә, хурц үзүртә нәрхн төмр шу игла, иголка; зун хурвч хойр, зүүнә сүв, зүүһәр хатхх; Бата зүүнә үзүр деер зогссн мет көвклзәд, багшин чирә хәләһәд дальҗңнад бәәнә. — Эрнҗәнә К.; ◊ зүүһән дахсн утцн мет (кевтә) арднь үлдлго дахад йовх следовать за кем-л., словно нитка за иголкой; Селәнә баһчуд, көвүдчн, күүкдчн энүнә ард зүүһән дахсн утцн кевтә шагшлдад йовдмн. — Бадмин А.

зүркн [зүркен] 1) цус гүүлһнә һол эрктн сердце; зүркнә гем, зүркнә цоклһн, зүркн хаһрллһн; зүркн өвдх, зүркн бульглх; зүркн гидгнь дурна, зовлң гидгнь зурасна — үлг.; Болд хар зүркнь бульглад, адг араһан тачкнулн бәәҗ мордв. — Җаңһр; Күүкн күүнә зүркн гидгчн мел орад, һарад бәәдг салькта һә юмн болдмн. — Эрнҗәнә К.; 2) зөрг, зөрмг смелость, отвага, мужество; ◊ зүркән өгх дурлх, дуран өгх полюбить; Түүг би му гиҗәхшив. Зуг зүркән өгсн көвүн һазр деер һанцхн, болҗ келәд, нүднь һал асад одв. — Нармин М.; зүркн ишкрх сана-седкләрн икәр зовх сердце щемит от сострадания; Арвн йисдгч җил эс меднч, Кедм? Басл күчр зовлң үзүллә, кезә мартхв. Санад оркхнь, зүркм ода бийнь ишкрнә. — Бембин Т.; зүркн амар һарх икәр үүмснәс ки давхцх задыхаться от волнения, запыхаться; Зүркм минь бульглад, амарн һарч одн гиһәд бәәнә — Басңга Б.; зүркн тусх дурлх, дуран өгх пришёлся, пришлась по душе; Бальҗрин баһ насна, бульглсн халун цусар турглҗ дүүрсн зүркнь оңдан көвүнд тусдг билә. — Дорҗин Б.

зүрктә юмнас әәдго, әәмшгәс сүрддго смелый, отважный, бесстрашный; юмнас әәдго зүрктә күн; ◊ хату зүрктә зөрмг, нег мөслсн, шиидмг твёрдый, волевой, решительный; Күүкд улс иим хату зүрктә, сурһульта-эрдмтә болхла, цань уга сән болхгов — Басңга Б.; туула зүрктә әәмтхә трусливый; Туула зүрктә чамаһан төвшүн бәәхичн әрләв. — Хальмг үнн; чолун зүрктә өр-өвч биш, шүрүн, аврлт уга безжалостный, жестокий; Намаг чолун зүрктә күн гиҗ санҗ йовна. — Эрнҗәнә К.

зүс: зүс буру 1) өңг-зүснь оңдан, иҗл биш, күүнә неоднородный (напр. по масти, цвету); зус буру мал; 2) хәрин чужой; Я, энүнд зус буру нег күүкн, хойр көвүн

ирәд, Цастата шууглдҗаһад, на-ца нааднд одхмн, оратн гиҗәнәвидн гилдәд, адһад һарч одцхав. — Эрнҗәнә К.

зүслх [зүселхе] өңг-зүсәрнь таньҗ йилһх определять; сортировать (напр. по масти, цвету); мал зүслх

зүсм [зүсем] керчм, үмк, хусг ломоть, кусок; нег зүсм өдмг; Сүл үлдсн хустгарн, давсарн, зүсм өдмгәрн хувалцдг биләвидн. — Илюмжинов Н.

зүсн [зүсен] 1) малын зүсн, бәәдл масть; сәәхн зүстә мөрн; дөрвн зүсн мал; Аав ээҗ хойрнь альк нег дөрвн зүсн мал хулдҗ авад... — Җаңһр; Негдгч марһань: мел йилһҗ болшго әдл зүстә, әдл урһцта һурвн алг мөр илгәхмн. — Эрнҗәнә К.; 2) күүнә өңг, чирә-зүсн внешность; зүсинь үзхәр, зүркинь үз — цецн үг; Талдан чирә-зүстә, талдан бурхн-номд шүтдг, һазадын ордас ирсн әмтн. — Хальмг үнн; Шинәс чирә-зүснь инәдәр дүүрәд ярлзад йовна. — Зүркни таалар

зүсн-әмтн [зүсен-әмтен] хош. арстн, зүстн раса; хар арстн, улан арстн, цаһан арстн

зүсн-зүркн [зүсен-зүркен] хош. өңг, чирә-зүсн вид, внешность; Нина Петровна ода чигн заглюн, сәәхн зүсн-зүркән гееһәд уга, сойлын халхд болдг керг-үүлдврмүдт даңгин орлцна. — Хальмг үнн

зүсн-зүүл [зүсен-зүүле] хош. олн зүсн, кесг зүсң разнообразный, разный, всякий; зүсн-зүүл өвсн, зүсн-зүүл цецгүд, зүсн-зүүл хувцн; Училищд ирсн гиичнрт негдгч девсңгин оютнр заһсар сенр, шимтә зүсн-зүүл хот-хол кеҗ болхинь бас үзүлв. — Хальмг үнн

зүсх [зүсехе] 1) керчх резать ломтями, нарезать (кусками, полосками); өдмг зүсх; 2) юмиг зүсәд салһх рассекать, разделять; Орчлңгин кишг өңгтә шар нарн олн зүсәр солңһтрад, оһтрһу зүсәд өөдлҗ йовна. — Эрнҗәнә К.

зүткә 1) бийән зөв гиҗ марһдг заңта күн упрямый; настойчивый, упорный; Энүнә һо хамринь болн зүткә заңгинь медүлҗәх өргнь — сиврин зөргтә авг-бәрцин ил герч бәәсмн. — Илюмжинов Н.; 2) зүткдг заңта мал норовистый (о животных); зүткә туһл, зүткә мөрн

зүткән меткән, марһан споры, дискуссия, дебаты; Бидн хоорндан ни-негн бәәҗ, зүткән-цүүгән угаһар нег-негән күндлҗ, Хальмг Таңһчдан бәәнәвидн. — Хальмг үнн

зүткәтә меткәтә, дашката, җаңһрта спорный; упорный; Тегәд дөрлдән зүткәтә болснь лавта. — Хальмг үнн

зүткәч зүткдг заңта күн спорщик; полемист; упрямец

зүтклдән [зүткелдән] зүткән хәлә

зүткх [зүткехе] I) шунх, чирмәх, гүҗрх стараться, проявлять усердие, усердствовать; Эндрк мана баһчуд олнд туста әмтн болҗ өстхә гиҗ ухалад, эднд сән сурһмҗ өгхәр зүткх зөвтәвидн. — Хальмг үнн; Үлгүрләд зааһад келлчн: кемб тер хамтрлңгин көдлмшт зүткәд, гүҗрәд бәәдг улсчнь? — Дорҗин Б.; 2) метклдх спорить, дискутировать; Манҗин Нимгрин ач-тусин тускар келәд, зүткәд керг уга. — Эрнҗәнә К.

зүүдлх [зүүделхе] зүүд үзх видеть сән, видеть во сне, сниться; зүүд зүүдлх

зүүдн [зүүден] нөөртән үзсн юмн сән, сновидение; зүүдн орх; зүүднд оршго юмн өврт ордг — цецн үг; Зүүдндм нарн һарх үзгәс нег чөткр ирсн болҗ орла. — Җаңһр; Батад дала болсн акад зүүдн үзгдәд зоваһад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

зүүл [зүүле] 1) зүсн сорт; тавн зүүл зер-земш; 2) юмна төрл йилһл род, вид; әркин зүүл, хот-хоолын зүүл, зурһан зүүлин зеегин өңг; Энтн һурвн му заятнр: һахань муңхгин зүүл, моһань ур килң догшрлһни зүүл, такань — үлү үздг тачалын зүүл. — Эрнҗәнә К.;3) юмна әңг, бөлг статья, пункт, параграф; бооцана дөрвдгч зүүл

зүүләр учрар, шалтанар по поводу, по причине; Ик көвүнь гемин зүүләр хорв. — Эрнҗәнә К.; Мадн хамдан нег цехд кесгтән көдлсндән, төрскн һазрасн гүрмин зүүләр хаһцсн хойр «нацмен» болсндан өөрдҗ үүрлләвидн. — Илюмжинов Н.

зүүлх [зүүлхе] 1) тенх, мунх выживать из ума (о пожилых людях), Бәәдлнь, Санҗа аав дегд үүмхләрн, нам ухан-серлнь зүүлҗ одсн күн болҗ... — Илюмжинов Н.; 2) серлән геех, уха-сегәһән алдх терять сознание (о больном), бредить; Нарн модна толһад һартл, унтсн серүн хойрин заагар тенәд зүүлҗ бәәһәд, Дамб йосндан сергнә.— Сян-Белгин X; 3) шилҗ. төөрх заблудиться, сбиться с пути; Тегәд ода, үзж-медәд уга өвәрц балһсн дотраһур кесгтән зүүләд йова-йовҗ, баахн хазг-хальмгуд нег бичкн шавр герт бәәдг өвгн эмгн хойр деер патьрт орв. — Илюмжинов Н.

зүүх [зүүхе] 1) өлгх, торһад дүүҗлх; өмсх привешивать, пристёгивать; нацеплять, носить, надевать (напр. медаль, украшение, оружие), орден (медаль) зүүх, билцг зүүх, галстук зүүх, мөрнә толһад хазар зүүх, хурһндан хурвч зүүх; Килһн шар болд үлдиг барун ташадан зүүсн... — Җаңһр; Орн-нутган харссндан орден-медальмудар ачлгдлач, зүүһәд, теднән үзүлхдән зүлдг һольшг авъястач. — Хальмг үнн; 2) көлгнд мөр, цар, темә

татх запрягать, впрягать; тергнд мөр (цар) зүүх, хозлгт темә зүүх; Эдн тергнд мөрдән зүүһәд, теегт кевтх бәәдгудыг тәрә цокдг машин тал зөөхәр бедрҗ һарчана. — Илюмжинов Н.; Буурл өвгн тергнә ар төгән улас авад түлкҗ үзәд, хойр һалзн цариг зүүһәд... — Эрнҗәнә К. 3) ачлх, мөрәлх получать звание, носить звание; тәмрин мастер цол зүүх, чемпиона нер зүүх; Мана таңһчин ноолдачнр эврәннь чиңнүрин категории чемпиона нер зүүв. Байрин хургт йилһән сән көдләчнр өөдән цол зүүв. — Хальмг үнн; ◊ ик сана зүүх деегүрдх, деерлкх проявлять

высокомерие, высокомерничать, зазнаваться; Энчн ставкд сурһуль сурхларн, ик сана зүүчксн, манла әдл улсла шаһа наадхар бәәхш. -Бадмин А.

зүүцл [зүүцел] грам. 1) давхр сложный; зүүцл зәңг, зүүцл үгмүд; 2) үлмәтә бит; әдл, тегш, зүүцл залһан

зүүцх [зүүцехе] 1) ниицх объединять, согласовывать; МЧС-ин территориальн болн таңһчин структурмуд хоорндан зүүцҗ көдлмшән кеҗәнә. — Хальмг үнн; 2) ниилх, ниилҗ негдх соединяться; Зүркндм суусн чамаг зүүдндән үзәд байснав, зүүцх цаган күләһәд, зүркм заляр асна. — Эрнҗәнә К.

И

ив [иве] чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица мел, төрүц совершенно; ив иҗл, ив илхн

ивг-чивг [ивег-чивег] хош. йир нигт, бүтү густой; ивгчивг ө-модн, ивг-чивг будн

ив-җив [иве-җиве] хош. ә-чимән уга тихо, тишь; хотн ив-җив болҗ намшрв

ивлүлх [ивлүлхе] I үкрин көкнд үс ирүлх (саахин өмн туһлынь тәвәд) вызывать появление молока в вымени (подпуская перед дойкой телёнка к матке); үкр ивлүлх

ивлүлх [ивлүлхе] II мекләд, бийүрн өөрдүлх, шидрдүлх подпускать ближе, заманивать; дәәсиг бийүрн ивлүлх

ивлх [ивлхе] I 1) үкр саах (туһлынь тәвснә хөөн) давать молоко, доиться (о корове после подпуска телёнка); 2) үкрин көкнднь үсн бууҗ ирх появление молока (у коровы); үкр ивлҗәнә

ивлх [ивлхе] II дәәсиг мекләд, бийүрн өөрдүлх, шидрдүлх подпускать ближе, заманивать противника; дәәсиг ивлх

ивлцн [ивелцен] туһлын хойрдад көкснә хөөн сааҗ авсн үсн молоко (после второго подсоса телёнка); ивлцәр үслсн цә

ивр [ивер] I 1) усна ору, усна аюл потоп; наводнение; хурин усна ивр; 2) усна ик йүр разлив, половодье; һолын усна ивр

ивр-ивр гих [ивер-ивер гихе] бигшх, багшх копошиться, кишеть; өтн ивр-ивр гиҗәнә; Бичкн цаһан әрвәкәс шамин шил шүүрлдәд, җиврән шавдлдад унлдад, мөлклдәд, ивр-ивр гиһәд багшлдад бәәцхәнә. — Эрнҗәнә К.; Цар, мөрн, темә татсн тергтә эдн ивр-ивр гиҗ, цааран-нааран йовад, тег бутана. — Нармин М.

иврҗңнх [иверҗеңнехе] бигшлдх, бигшҗ нислдх кишеть; роиться; зөгмүд иврҗңнҗәнә

ивр-шивр гих [ивер-шивер гихе] шимлдҗ күүндх шушукаться; ивр-шивр гиҗ күүндх

ивт [ивте] үүлдвр үгин өмн тәвгддг чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица; 1) ивтднь сквозь, насквозь; ивт һарх, ивт цокх, ивт харх, ивт норх; хурас төрүц хагсу юмн үлдлго, ивт норув; Хавтха даларнь ивт тусч. — Җаңһр; 2) ивтрсн, ивт һарсн сквозной; ивт шав; Өрч дораһур ивт шавтҗ. — Дорҗин Б.

ивтднь [ивтеднь] ивтлҗ һарсн насквозь

ивтлх [ивтелхе] 1) ивт һарх проходить насквозь, про-; Халун хурц хәләцәрн энүг ивтлҗ хәәрхәр зүткәд оддмн. — Хальмг үнн; 2) ивтрх просачиваться

ивтркә [ивтеркә ] 1) ивтрсн сквозной, пронизывающий; Балтийск теңгс талас киитн, ивтркә салькн үләҗәлә. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. хурц острый, меткий, содержательный; Хаһрха хар гертә, хойр нарн болзгта, хар көлсән чик эс эдлҗ йовсн хальмгин бәәдл урн, ивтркә келәр чимҗ бичәд, дорас өсч йовх ачнр-җичнртән үзүлҗ чадх зөвтә улс бичәчнр. — Эрнҗәнә К.

ивтрх [ивтерхе] 1) усн шиңгрәд чиигтәрх, норх пропитываться, промокать, просачиваться; хурин усн һазрт сәәнәр ивтрҗ Тегәд чигн эн эмнүлңгин гермүдин полнь, орань хуучрад, усн ивтрад бәәнә. — Хальмг үнн; Хойр көлднь усн-чиигт ивтрҗ күндрсн, ут түрәтә валенке өмскәтә билә. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. уханд орҗ ишңгрх проникать в сознание, доводить до сознания; уханд ивтрүлҗ келх; Абиль үкс гиҗ хурдлад, өскаһан цокҗ тачкнулад, ухан-серлднь ивтрҗ орсн лагерн авъясар, утдан сунҗ дердав. — Илюмжинов Н.

иг I утц ээрдг кергсл, ээрүл прялка, стержень для навивания нити, веретено; утцта иг, иг мет дуһрад од, иргин өөрәһәр деләд од!

иг II җигшүр илдкгч айлг үг межд., выражает отвращение фу; иг, боолцн хутхҗана

игзәр I җигшүр отвращение; игзәр хутхх

игзәр II ур, цухл приступ гнева, раздражения

игзәрлх 1) жигшх испытывать отвращение; 2) уурлх, цухлдх испытывать приступ гнева; ууртан бутад игзәрлх; Тер сууна, гиҗ шуһуд шухиһад суусн Бокта тал сегләтр игзәрлҗ заав. — Эрнҗәнә К.

игзң [игзең] ең, му заң каприз

игзңнх [игзеңнехе] еңнх, му заңнх капризничать; бичкн игзңнәд бәәнә

иглрх [иглерхе] 1) нигт болх, нигтрх уплотняться, становиться тугим; иигтә утцн иглрәд бәәҗ 2) тееглх, хоолд торх застревать (в горле); идсн хот хоолд иглрәд торад бәәв

ид [иде] 1) күчн, чидл сила, мощь; аһу ик ид; ид татуд иньгин бийнь нойн — цецн үг; Аһу ик идән һарһад, бул торһн күләг таслҗ ядад йовнал. — Җаңһр; 2) юмна ид-чинр качество; Болв хулдҗ авсн усн альдас зөөгддгнь, энүнә ид-чинрнь ямаран болҗахинь, күн күцц цәәлһвр өгхш. — Хальмг үнн

идәләч арс идәлдг күн дубильщик

идәллһн [идәлелһен] арс болвсруллһн обработка овчины; бозар хөөнә арс идәллһн

идәлх [идәлхе] I хот-хол идх, уух насытиться

идәлх [идәлхе] II арс болвсрулх обрабатывать, выделывать овчину; арс идәлх

идәм шаҗ. сәкүсн теңгр ангел-хранитель

идән II) идх-уух юмн; хот, хот-хол пища, еда, кушанье; цаһан идән (цаһан зүстә хот: үсн, тосн, өрм, ээзгә, тарг), идә амсад һарх; идәнә үлдл; уухднь ундн болх, идхднь идән болх — цецн үг; Тер арагнь күүкн Җаңһрт зун амтн төгссн идә тальвҗ өгв. — Җаңһр; 2) күмсн, теҗәл продукты питания

идән II юмна экн ядро, семя; яңһгин идән, яңһг дотри идҗ Ясн дотрк чимгн мет, яңһг дотрк идән мет, өөкн дотрк бөөр мет... — Эрнҗәнә К.

идән III көзр. авлһ, идлһ взятка (в карточной игре); көзр наадлһна идән

идән IV арс идәлдг экн дубильное вещество, дубитель; Аадмгин усар уһаһад бәәхлә, идән орад, арсн җөөлдәд бәәдмн гинә. — Эрнҗәнә К.

идән-будан хош. диг-даран уга, саму беспорядок, хаос; әмтн идән-будан болҗ оч; ◊ идән-буда кеһәд хайчкх хутхад, холяд тарачкх привести в полный беспорядок, перевернуть вверх дном; Одак бер эн гер дотркиг идән-буда кеһәд хайчкҗ. Альчурм олдхш... — Бадмин А.

идәтә идәлсн, идән орсн дублёный, выделанный (о коже); идәтә арсн

идәч [идәчи] ик хотта, хотрхг прожорливый; обжора; идәчин геснь өлн, ууһачин урлнь чиигтә цецн үг

идг [идет] I малын идш подножный корм (для скота); малын идг уга һазр

идг [идет] II көзр. идлһ взятка; идг авх

идгдх [идегдехе] 1) юмнд идүлх быть съедаемым; Уга-яду улсин неҗәд-хошад малмуд идгдәд хуурдг. — Сян-Белгин X.; 2) зевд идгддг, зеврдг поддаваться ржавчине, разъеданию кислотой

идгдшго [идегдешго] 1) идҗ болшго несъедобный; 2) зевд идгддго, зеврдго не поддающийся разъеданию (ржавчиной, кислотой)

идгтә [идегтә] малын идштә имеющий подножный корм; идгтә һазр; Кезәнәс нааран эн һазр (өдгә цагт Городовиковск болн Яшалтинск районмуд) сән урһцта, элвг идгтә аһу бәәсмн. — Илюмжинов Н.

иддг [иддег] 1) идҗ болх юмн съедобный, съестной; иддг теңгрин ки; 2) идмтхә, идмг едкий, разъедающий

идм [идем] идҗ болм юмн съедобный; идм дүңгә хот

идмг [идмег] 1) ик хотта, хотрхг прожорливый, ненасытный; идмг күн; 2) идхд тааста хороший на вкус; Өвцүн, сер-күзүн, элк-бөөр, идмг мах йилһәд, үкс гиҗ чанв. — Эрнҗәнә К.

идр [идер] 1) залу наста молодой; Медәтнр, хотна тоомсрта өвгд, идр наста залус Нохашкин җолмур ирҗ йовцхана. — Бадмин А.; 2) чидл-чинән орсн цаг, амр-җирһлин дүүвр кеҗ идр насн в расцвете сил (о возрасте); 3) шилҗ. ик күчтә сильный, мощный; идр һолын усиг элсәр бооҗ болшго — цецн үг

идрлх [идерлехе] 1) идр наста болх возмужать; 2) шилҗ. дадмгшх, дадмг болх набираться жизненного опыта

идрхг [идерхег] 1) чидл-чинән ик, күчтә возмужалый; 2) шилҗ. дадмг опытный

идтә чидл-чинртә мощный; селәнә эдл-ахун идтә көгҗлт; О, хәәмнь мини, күн иим дала идтә, чинртә урн үгин нәрн бичг, мана культур делгрә йовтл, бийиннь сә хәәһәд, күн йовад йовдв. — Эрнҗәнә К.

идх [идхе] 1) эдлх, уух, зооглх есть, кушать; съедать, пожирать (о животных); хот идх, мах идх, ичмә идх, өвс идх; Босад, заһснаннь махнасн дәкәд шарад идв. — Җаңһр; 2) шилҗ. эзлҗ авх, олзлх присваивать, похищать; шаңһа мөңг идх; 3) үрәх, эвдәд уга кех портить, подтачивать; хувциг гур идҗ 4) көзр. идлһ авх, авлһ авх брать взятку (в карточной игре)

ид-чидл [иде-чидел] хош. чидл, күчн сила, мощь; ид-чидлтә залу

ид-чинр [иде-чинер] хош. утх-чинр значение, содержание; урн үгин ид-чинр

идчкх [идчкехе] дарунь идҗ оркх, идәд дуусх съесть сразу, разом

идш [идеш] I ноха, һахад хот өгдг сав, һадр корыто, лохань; идш бәәсн хөөн һаха олдх — цецн үг, Эвго йовдл һарһад, экдән шоодулсн күүкд мет, Муузран һаза ирәд, бүркәтә бәәсн нохан идш деер суув. — Эрнҗәнә К.

идш [идеш] II малын идг подножный корм

идш [идеш] III эртәс белдсн үвлин кемд идх күмсн зимний запас продовольствия

идшлүлх [идшелүлхе] белчүлх выпасать; бод мал идшлүлх; Хальмг тохма бод мал асрснь цуг халхарн орута керг болҗана, юңгад гихлә энүг бүкл җилдән кеер идшлүләд асрҗ болхмн. — Хальмг үнн

идшлх [идшелхе] белчх пастись; мал идшлҗ йовна; Хошас хол бишт, энд-тенд эргәд, идшлҗ йовх баг-баг нәәднр хөд хаҗудан олн хурһдан дахулсн, әмтәхн өвстә һазрас хоңшаран татҗ, өөдән өргхш.— Сян-Белгин X

иҗл [иҗил] I нег-негән дурасн бәәдлтә, әдл одинаковый, подобный; иҗл мөр татх; Шин хувц өмсчкад, түрүн өдрмүдт эдн нег-негнәннь нериг эндүрдг билә, юңгад гихлә нег-негән дурасн иҗл бәәдлтә бәәсмн. — Илюмжинов Н.

иҗл [иҗил] II нег-негндән дассн, дасмҗ болсн привыкший друг к другу; иҗлан үзхлә -инцхәдг, иньгән үзхлә инәдг — үлг.

иҗлдх [иҗилдехе] 1) нег-негндән дасх, иҗлсх привыкать, сживаться; Күүкн күргнәннь чирә-зүсинь бән-бәәҗ иҗлдәд, хөөннь оч үзх... — Эрнҗәнә К.; 2) юмнла иҗлдҗ дасвр болх свыкаться, свыкнуться; Түрүн җил Сиврин бәәрн амтнла болн һазрин бәәдлла иҗлдх зөвтә болув. — Илюмжинов Н.

иҗлсг [иҗилсег] түргн, түргәр иҗлддг быстро привыкающий; иҗлсг мал

излх [изелхе] чаңһар татад таслн гих сильно тянуть, натягивать (поводья); мөрнә ам излх; Мини күрң мөрн дәвлдән угаһар хойр оочан изләд, толһаһан угзрад, дор ормасн бухад һарв. Мөрнәннь һуярнь ташмгар шавдад, аминь изләд йовна. — Эрнҗәнә К.

измг [измег] хамх цокад үүлсн разбить, раздробить; измг кех, Тер цаглань өсрҗ босад, деегшән һәрәдәд, хойр көлән салһҗ цокад, тер хойрин өргинь измг кеһәд оркув. — Хальмг үнн

изң-татң [изең-татың] хош. шиидврго, зөргго нерешительность; изң-татң гих

изр-бизр [изер-бизер] хош. эрән цоохр пёстрый; һаза һархларн өмсдг хувцан өмсәд, одахн бериннь авч ирсн изр-бизр эрәтә шин торһн альчур толһадан боов. — Хальмг үнн

изркә [изеркә] элҗ одсн, эләд измг болсн рваный, истрёпанный, разорванный; изркә альчур

изрх [изерхе] эләд шуурч одх раздираться, разлезаться; бүшмүдм изрҗ оч

иигәд 1) иим кевәр так, таким образом; Хулдач болһн иигәд әмт меклхлә, цааранднь юн болхмб? — Хальмг үнн; 2) аштнь, аш сүүлднь вот так, в конце концов; Батан хөвнь бәәһәд, ода иигәд күн болҗ йовна. — Эрнҗәнә К.

иигәлән нааран, иигән сюда, в эту сторону; иигәлән су, иигәлән-тиигәлән йовх, иигәлән-тиигәлән тарах

иигән нааран, иигәлән сюда; Тегәд чигн иигән ирҗ үвлзцхәнә. — Эрнҗәнә К.

иигән-тиигән хош. Нааран-цааран туда-сюда; иигән-тиигән гүүх; Араша көвүн бууһад, иигән-тиигән гүүһәд, эгчән хәәв. — Эрнҗәнә К.

иигвчн [иигевчин] иим болв чигн хоть и так; иигвчн юмн болшго

иигҗ [иигҗи] иигәд, иим кевәр так, таким образом; эн көдлмшиг иигҗ кех кергтә; Кенәс көлтә бидн иигҗ муулян эдлҗ йовх... — Яшкулов В.; Цаһан седклтә улс гем-шалтгта көгшдин болн бичкдүдин төлә иигҗ нөкд болв. — Хальмг үнн

иигтлән [иигтелән] күн ямаран бәәдлд бәәхиг зааҗах үг до этого, до такого состояния (дойти), Иигтлән туһл һарһсн һунҗна бәәдл һарад яһвч?.. — Эрнҗәнә К.

иигтл-тиигтл [иигтел-тиигтел] хош. тер зуур тем временем, пока то да сё

иигх [иигхе] иим кевәр үүлдх делать, поступать так, делать таким образом; чамаг иигхичнь медсн угав; Ээҗ, эн юңгад иигснь энв? — Җаңһр

иигх-тиигх [иигхе-тиигхе] иигәд чигн, тиигәд чигн кех так и эдак, так и сяк

иигшән күүнд. нааран, иигән, ииглән в эту сторону, сюда

иим тиим такой; иим керг, иим үг, иим учрас; Ямаран күүнәс һарсн күн иим сәәхмб? — Җаңһр; Иим эңкр үүрим мөрәр дәврүлҗ алсн элмр, көндлңгин аюлд дәврүл, алдлад киис! — Сян-Белгин X.

иим-тиим хош. харта, сонҗлта кое-какой, кое-какие; Би бийләһән иим-тиим зәрм цаасдан авч ирләв. -Илюмжинов Н.

иимхн [иимхен] иим баһ, иим бичкн лишь столько; иимхн болҗахмб?

ик [ике] баһ гидгин зөрүд чинртә үг; 1) кемҗәһәрн ик большой, крупный; ик балһсн, ик һол, ик орн-нутг; ик гер дотр бичкн гер, бичкн гер дотр тавн күүкд — тәәлвр. (көлин тавн хурһн); Өсрәд серн гихнь, ик хар күн дүүлләд, деерм өкәһәд унн гиҗ йовна. — Эрнҗәнә К.; 2) ик өргн широкий, обширный, просторный; ик өргн уульнц, ик өргн хаалһ; 3) сүркә, күчтә сильный; ик киитн, ик халун, ик салькн; 4) олн, дала, кесг много; тер өдр бидн ик юм үзүвидн, ик малта эдл-аху; 5) шилҗ. насарн ах, эләд старший; ик күүкн, ик көвүн, ик ах, ик наһцх; икнь эклдг, бичкнь давулдг — цецн үг, 6) шилҗ. деед высший; верховный; ик сурһуль, ик хурал, 7) шилҗ. нертә, күндтә крупный, большой, известный; ик күн, ик номт, ик бичәч; 8) йир, дегд очень, весьма; ик сән; бидн ик сән җирһлтә бәәнәвидн; 9) ик чинртә важный; ик керг, ик төр; 10) шилҗ. дала, чилшго большой, огромный; ик зовлң, ик байр, ик килнц, ик килмҗ ◊ ик сана зүүх деерлкх проявлять высокомерие

икәр далаһар, ик гидгәр очень сильно; Чи намаг нег икәр түрҗ йовх цагт гертм күргләч, терүгичн би мартад угав, мартш угав. — Эрнҗәнә К. Эн учрсн йовдлас көлтә дегд икәр әәҗ үүмхләрн, эднә хоосн сурврмудт хәрү өгч чадсн угав. — Илюмжинов Н.

икдүлх [икдүлхе] юмна кемҗә, тооһинь ик болһх увеличивать, үкрупнять; тәрә тәрх һазр икдүлх; Хальмг тохма малын тооһинь икдүлх арһ хаах кергтә. — Хальмг үнн

икдх [икдехе] 1) дегд ик болх (хувцн) быть, оказываться больше, чем надо (об одежде); нанд эн күлт икдҗ бәәнә; 2) улм ик болх увеличиваться, становиться крупнее; Дәкәд зөвәр хатрулад орксн цагт салькн догшдад, цасна омшнь икдәд, боран болх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.; 3) юмна тонь, кемҗәнь өсх расти, возрастать, увеличиваться; Өдга цагт зүркнә гемар гемтсн улсин то җил ирвас икдәд йовна. Коммунален туслмҗд өгдг мөңгнә кемҗәнь цаг ирвәс икдәд йовна. — Хальмг үнн

икл [икел] I дегд, йир ик очень; Батад икл хол һазр болҗ медгднә. — Эрнҗәнә К

икл [икел] II бузав. гарма, гармуль гармоника

икнкнь [икенкень] ик зунь большая часть; хурсн улсин икнкнь тарҗ одв

икр [икер] нег экәс хамдан һарсн близнецы, двойни; икр күүкд; икриг сансн яман ишк уга үлддг — цецн үг; Теднә ханьд зүн өмәрән үзг тал бүкл дууна һазрт җиигәд һарч одсн, найн нәәднр хөд икр хурһдан дахулсн, деләд идҗ бәәх сакман бас үзгднә. — Сян-Белгин X.

икрлх [икерлехе] нег экәс хойр үрн, эм малас хойр төл хамдан төрҗ һарх рожать близнецов (о женщине), рождать двух детёнышей (о матке животных), Эркн зокал диг йисн-арвн сар болхаснь давуллго көглә харһулхмн, тер цагт хусрдг йовдл баһрхмн, кеел кевтр өсхмн, ирх җилдән хөн икрлх көрң үүдәхмн.— Сян-Белгин X.

икрхг [икерхег] ик саната, деегүр, ачрхг надменный, высокомерный; Ухата, тоолврта, һольшг, икрхг уга эрдмтә күн болх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.

икрхх [икерххе] ик сана зүүх, деегүрдх, ачрхх заноситься, чваниться; высокомерничать

икчүд нас күццсн улс, бөдүчүд взрослые; хотна икчүд; Бидн, икчүд, бас хот эдлвидн. — Илюмжинов Н.

ил [иле] 1) далд бит, нууц биш; тодрха, тод ясный, явный, очевидный; ил болх, ил юмна тускар келх, кенд чигн ил керг; 2) далд биш, нууц биш, илркә открытый, гласный, откровенный; ил кичәл, ил бичг, ил шав, ил күүндвр; ил магтад, далд муулх — цецн үг; ил һазрт мөрән уй, итксн күүнд үнән кел — үлг.; Зөргтә ил үгтә, халуч, чирә хәләдго күүг «һалта күн» гинә. — Эрнҗәнә К. ◊ ил һалдн үнн лавта үнн, йоста үнн истинная правда; Бовргин бичсн тоотнь тегәд цуһар ил һалдн үнн болхла, яахмб? — Дорҗин Б.; ил мөңгн һар деер бәәх белн мөңгн наличные; Тана һазр эдлҗәх төләдән эн күн таднла тооца кехләрн, зәрм хүвинь ил мөңгәр даңцаҗ чадхмн. — Хальмг үнн

иләр илднь, нуулго; санаһан иләр келх открыто, гласно; иләр келх, далд кех — цецн үг; Юн кергәр ирсн болнат, цугинь иләр келтн. — Хальмг үнн

иләсн [иләсен] кү, мал зууҗ зовадг йир бичкн нисдг шавҗ-хорха, делңч мошка; мошкара; Өвс хадлһна цагт ө-моднд ү-түмн бөкүн болн нань чигн иләсн өвс хадачнриг зовадг билә. — Илюмжинов Н.

иләч [иләчи] цогц-махмудыг нигтрүлн илҗ эмчлдг күн массажист

илв [илве] 1) җигтә юмн фокусы, чудеса; илв үзүлх; Эн саамла орчлңд илв бәәнә гиҗ иткүв. Болв илв учрсн уга: шатагдсн керм ардан хар утаһан пүргүләд, теңгст унв. — Илюмжинов Н.; 2) ав, шид волшебство, көлдовство; чары; илвд орулх

илвдх [илведхе] 1) илв һарһх, илв үзүлх показывать фокусы; 2) авлх, авд орулх очаровывать, околдовывать

илвҗкч [илвҗикчи] җилһн күн, зуһу льстец, подхалим

илвҗлх [илвҗилхе] җилһнх, зуһудх угодничать; нойна өмн илвҗлх, нохан өмн далвҗлх — цецн үг

илвңгә [илвеңгә] шарвтр нооста махсг аң, улвн енот

илвтә [илветә] җигтә, сидтә волшебный, көлдовской; һал илвтә, аһу ик күчтә юмн гиҗ, хальмгуд кезән-кезәнәс нааран күндлҗ йовсмн. — Хальмг үнн

илвч [илвчи] илв һарһдг, илв үзүлдг күн фокусиик; Барт һарсн материалмуд, телеүзлин болн радион соңсхврмуд умшхла, соңсхла, илвч ирх гидг зәңг һарад бәәнә. — Хальмг үнн

илг [илег] бот. олсн конопля; илг тәрән

илгәвр [илгәвер] йоснас иштә илгәсн бичг послание; илгәвр бичг

илгәх [илгәхе] йовулх посылать, отправлять; мөңг илгәх, бичг илгәх; Тентл хаанахн мана хаанд һурвн йилһҗ болш уга әдл алг мөрд илгәҗ. — Эрнҗәнә К. Нанд үрн болх күүкән һанц бийинь илгәтн. — Җаңһр

илгәц [илгәце] илгәсн юмн посылка; поштар йовулсн илгәц

илгн [илген] хөөнә, эс гиҗ ямана элдҗ болвсрулсн арсн илген (выделанная домашним способом овечья или козлиная шкура); илгн шалвр; Эн илгн шалврнь өдрин халунд хәәрәд, хурт норхларн, гүзән болҗ җалҗһлзад , хурин хөөн хатад күүрәд, икәр зована. — Эрнҗәнә К.

илд-далд [илде-далды] хош. нууцар, медмҗән угаһар, хулхаһар тайно, скрытно; незаметно

илдкәч илдкл кеҗәх күн докладчик

илдкл [илдкел] олна өмн келҗ, цәәлһҗ өгх төр доклад; илдкл кех, номин халхар кесн илдкл, тооцана илдкл

илдкх [илдкехе] 1) юмиг цәәлһҗ, ил, тодрха болһх делать явным, выяснять, выявлять; 2) илдкл кех докладывать, делать доклад

илдн [илден] эмн. н. арсна гем, көртг лишай; хагсу илдн

илднь [илдень] шуд, шуудтнь, чирәднь открыто, прямо; илднь келх; Сансан илднь келдг, һоодан бәәдг, үннч седклтә төләдән эн күүкд күн олн дунд тоомсрта. — Хальмг үнн

илдр-билдр [илдер-билдер] ичр уга, хуурмг нечестный; илдр-билдр күн; ◊ илдр-билдр цокх худл үнн хойриг холяд келх, Тиим улсчнь илдр-билдр цокад, эврәһән келхәр седх. — Хальмг үнн; Илдр-билдр цокҗ, ямаран кевәр әмтнә седклиг авлхан Лееҗн бас меддг болхгов. — Дорҗин Б.

илҗрхә [илҗирхә] илҗрҗ одсн юмн разложившийся, прелый

илм [илме] торһна модн, энүнә намчарнь гүр хорха теҗәл кеҗ, торһн утц некҗ татдг тутовое дерево, тутовник, шелковица; илм өтн гүр хорха тутовый шелкопряд, шелковичный червь

илмн-җилмн [илмен-җилмен] хош. 1) аглһ, эҗго һазр пустынный; голый (о местности), илмн-җилмн һазр, 2) нүцкн, үсн-ноосн уга голый (о шкуре), илмн-җилмн арсн, ◊ илмн-җилмн кечкх тас темдг — мөр эс үлдәх не оставить никакого следа; Үлдлинь хорһн дуссн һазртаһинь хамад, «күрин» нүкнд хаяд, шораһар дарад, деернь өвснә бүр шарлҗ цацад, илмн-җилмн кечкәд, таатр-таатр гилдәд тарцхав. — Эрнҗәнә К.; илмн-җилмн болх орҗ ирсн ухан-тоолврас тас юмн үлдлго әрлҗ одх исчезнуть, улетучиться; Бовргт Бальҗриг әрвлҗ, харм төрх седкл орв... Удл уга тернь хүврәд, илмн-җилмн болад одв. — Дорҗин Б.

илдх [илдхе] ил болх быть ясным, явным; стать очевидным; Теднә хувц-хунртнь самһа бәәдл бәәхнь илдҗ медгдв. — Илюмжинов Н.

илҗлх [илҗилхе] билҗлҗ зуурх раздавливать; Цуг өрк кевтән күүкд улс, залус, нам бичкдүд чигн, нег-негнәннь ардас дахлцад, көл нүцкәр эн шег-богиг кевтнь илҗлҗ җөөлдүлцхәнә. — Илюмжинов Н.

илҗрң [илҗирең] зуурсн юмн месиво

илҗрх [илҗирхе] 1) чангдҗ илҗрх развариваться; Өткн шар шүүстә, илҗрәд бәәсн эрән цоохр махн суулһ дүүрәд чичрңнәд одв. — Эрнҗәнә К.; 2) үмкрәд, илҗрәд үрх разлагаться, преть; Тегәд тәрәнә ик зунь гилтә кеер илҗрәд үрдгнь тер. — Хальмг үнн

илркә [илеркә ] ил юмн ясный, явный, очевидный; илркә хов; Ил далд хойраһинь илркә аңхрад суудг. — Җаңһр

илрх [илрхе] ил болх, илдх раскрываться, открываться; обнажаться; үнн илрҗ, үүл цеврдҗ — цецн үг

илүр илүрддг юмн утюг

илүрдх [илүрдхе] илүрәр юм дарҗ илх гладить, утюжить; киилг илүрдх

илүрч [илүрчи] юм илүрддг күн гладильщик

илх [илхе] 1) һарин альхарн илҗ тегшлх гладить, разглаживать; үсинь (үсән) илх; Шаҗн тавн хурһар шал хар шалван илв. — Җаңһр; 2) нигтрҗ илх массировать, делать массаҗ күүнә махмуд нигтрҗ илх, 3) шилҗ. таалх, эңкрлх ласкать, гладить (по голове); толһаһинь илх; Тиигҗ өскҗ авсн эңкр үрдән ода хаҗудан дахулад, таалад, толһаһинь иләд, эвләд, байрлад, седклән девтәһәд бәәцхәнәвидн. — Хальмг үнн

илхә анат. дорк урл нижняя губа

им [име] малын чикиг керчҗ, цоолҗ темдглсн темдг метка (в виде подреза на ушах скота); тесркә им; Эн эзнә хөөнә им дегд олн зүсн: өөчүр, шуулвр, цоолвр. Күүнә хөөдлә ниилүлчкхлә, таньҗ болш уга гиһәд, хөөдиннь чикнә им тодлҗ авхар седәд, хөд болһна чикинь хәләһәд йовна. — Эрнҗәнә К.

имҗ [имҗи] Австральд бәәдг, ар хойр көлнь ут, бүдүн сүүлтә адусн кенгуру

имкә альхна дундк оңкр ямка, углубление (в середине раскрытой ладони); альхна имкән дүңгә цаһан мөңгн

имкәр [имкәре] эдин имксн көвә рубец (подшитый край ткани)

имкрх [имкерхе] эдин көвәг имкрҗ уйх загибать, складывать в складку (края ткани)

имнх [имнехе] малын чикиг керчҗ, цоолҗ, им тәвх делать метку подрезом (ушей у скота); мал имнх

имрһ [имреһе] эмн. н. ямр дотрк нег эрктн кевләс (гесн гүзәнәс) унҗ, арсн дор һарч ирдг өвчн гем грыжа; кииснә имрһ, цәвин имрһ

имрх [имрехе] юмиг хойр хурһарн хавчҗ эргүлх сучить; скручивать; сахлан имрх, шүрвс имрх; Барун бийд суусн хойр залуһин медәтәнь сахлан имрәд, хоолан ясад, Увша ма хойр тал му нүдәр хәләв. — Эрнҗәнә К.

имтә имнсн, им тәвсн меченый; имтә мал

имхәлг [имхәлег] зоол. уулын хуц, арһль горный баран, архар

инәдн [инәден] байр-бахар дүүрң седкл медүлҗ, боһнь күчтә таслвртаһар ки авч һарчах онц авцта дун смех, хохот; инәдн күрх, инәд һарһх, инәдн-наадн, инәд-наад кех; чамд инәдн, нанд ханядн — цецн үг; Мини эргнд байрта инәдн болн шог-наадн соңсгддмн. — Илюмжинов Н.

инәдтә инәдн күрм, шогта, наадта смешной, комичный, потешный; инәдтә йовдл, инәдтә келвр, инәдтә наадн (комедь); Утнасн кезә чигн тиньгр, инәдтә-шогта йовна, кен ахан күндлдг, бичкнән эрклүлдг сәәхн заңта йоста хальмг бер. — Хальмг үнн; Хойр гиҗгтә күүк дахулчксн Бата хоорнднь орад, хавтхасн алтн цааста кампадь һарһҗ өгәд, инәдтә, наадта үг келәд инәлһәд, олна нүүрт «би иим күмб» гих бәәдл һарһад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

инәдтәһәр инәдн күрмәр, шогтаһар, шог һарһад смешно, комично, весело; Юңгад Кази нертә болсан бас инәдтәһәр келдмн. — Хальмг үнн

инәлдән олн улсин инәдн смех, хохот (многих); Теднә инәлдән, шууглдан заагур теегин асхн сальк дахад, тедүкн цоксн домбрин дун соңсгдна. — Эрнҗәнә К.

инәлдх [инәлдехе] олн күн инәх, оларн инәх смеяться, хохотать (о многих); Цуһарн шууглдад, инәлдәд, ширә буслад сууцхав. — Эрнҗәнә К.

инәмсг [инәмсег] шогч, наадта-шогта улыбчивый; весёлый, шутливый; Удлго эн тендәс һарч ирв, урдк инәмсг бәәдлән барад, толһаһан гекәд, Василиг залу талан дуудв. — Илюмжинов Н.

инәмсклх [инәмскелхе] мусхлзх улыбаться; Агчм зуурин таалд авлгдад, нөөртән инәмскләд кевтх Маңган чирә көркрәд, Манҗд баахн күүкнә өңгтә болҗ үзгднә.— Сян-Белгин X.

инәмтхә наач-шогч күн смешливый человек, хохотун, весельчак

инәх [инәхе] 1) инәд һарһх смеяться, хохотать; инәх күн олн олдх, сурһх күн олдхн уга — үлг.; инәсиг сур, уульсиг сурһ — цецн үг; Эннь манд бийән бәрҗ болшго инәх дур күргв. — Илюмжинов Н.; 2) шоглх, шог кех шутить, подтрунивать; Боктаг бәрҗ авч ирсн күүнд даалһҗ болҗана гиҗ, шог кеҗ инәлдцхәв. — Эрнҗәнә К.

индслх [индеслхе] индстх хәлә

индстн [индестен] сегркә нимгн эд кисея

индстх [индестхе] 1) хурһарн индслх прищёлкивать, щёлкать пальцами; 2) индстәд авх давать щелчок; маңнаһарнь индстх

инҗ [инҗи] хууч. эк-эцкнь күүкән мордулхднь өгдг өлгэд приданое; күүкнә инҗ инҗинь икәр, ирдгинь баһар — цецн үг; Инҗ гисн күүкнд өгсн гер, мал, өлг-эд, мөңгн, урд цагт деернь кесг күн (дахуль) чигн. Күүк дахсн хамг юмн цуһар инҗ. Кичгә Т.

инҗихә [инҗихә] зоол. гөрәснә шин һарсн, нилх төл сайгачонок (новорождённый)

инз [инзе] эмн. н. төрхәрә авсн гем врождённая болезнь; инз гемтә күн

инрл [инрел] цергә ик цол генерал

инцгллһн [инцгеллеһен] түңшлһн, яхллһн стон, стенание

инцглх [инцгелхе] 1) түңшх, яхлх стонать, охать; гемтә күн инцгләд бәәв; 2) ирглх (нөөртән) стонать (во сне); Тиигәд инцгләд, иргләд, түрүн үзгдсн зүүднәсн сеҗәд, амрсар унтсн уга. — Эрнҗәнә К.

инцхәлһн [инцхәлһен] цуурдлһн ржание; Мөрнә инцхәлһн, шавтсн әмтнә түңшлһн болн хәәкрлһн, тоосн-тоорм, цусн-нульмсн цуг эн тоотс хутхлдҗ, тамд хүврв. — Илюмжинов Н.

инцхәх [инцхәхе] цуурдх ржать; иҗлән үзхлә инцхәдг, иньгән үзхлә инәдг — үлг.; Хотан идәд, күцц шөлән ууһад уга бәәтлнь, һаза бәәсн һалзн цуурдҗ инцхәһәд, гер хамхлн алдад бәәв. — Сян-Белгин X.

иньг [иниг] үр, нәәҗ, амрг любимый, любимҗ друг, подруга; эңкр иньг, итклтә иньг, иньгин седкл; Хойр иньг күлгүд4сн бууһад, теврлдн уульв. — Җаңһр, Тер цагла би иньг Деләшләһән түрүн болҗ харһлав. — Яшкулов В.; Тана ик сурһульд нег җил дала үр-иньг олҗ авув. — Хальмг үнн; Иҗлин сәәхн урсхл, иньг-амргудын байрта шууган, дууллданд Бата байрар согтад, бульглсн зүркән дарҗ, керм дотр сууҗ чадхш. — Эрнҗәнә К.

иньг-амрг [иниг-амрыг] хош. дуран, седклән өгсн күн любимый, возлюбленный; Эк-эцкнрин әрүн цаһан седкл һундаһад, эврә, күүнә уга амрг-иньгүдиннь зүркнднь чолу дүүҗләд йовснас кишго юмн хама бәәхв. — Эрнҗәнә К.

иньгинәр үүринәр по-приятельски, по-дружески

иньглән [иниглән] иньгллт хәлә; мана иньглән эвдршго

иньгллһн [иниглелһен] иньгллт, үүрллһн дружба; Үүрллһн, иньгллһн күүнә сансн санан күцлһнд дөң болна. — Хальмг үнн

иньгллт [иниглелте] үүрллһн дружба; Мадниг тоссн һардач Энхбаяр иньгллт, нөкцлт даңгин шин хаалһ секнә, үүрмүд болхла, күцәмҗиг холвна гиҗ келснь, ода уханас һархш. — Хальмг үнн

иньглх [иниглехе] үүрлх, үр-нәәҗ болх дружить, быть в дружбе; Бадмла иньглсн Араша экәсн түрүлҗ хәрү өгв. — Эрнҗәнә К.

иньгсг [инигсег] үүрсг дружеский, дружественный; иньгсг хәрлцән

иң 1) эрг әмтә, дмнь тасрад уга слабое дыхание; последний признак жизни; иң гих әмтә, суг гих судцта — цецн үг; 2) әрә соңсгдм ә слабый звук; иң гиҗ, ә һарв

иңгн [иңген] тавн наснас үлү эм темән верблюдица; хәәмл иңгн ол дәкҗ ботхлсн иңгн верблюдица, неоднөкрәтно приносившая верблюжат; хәәдүл иңгн ботхан һолсн иңгн верблюдица, бросившая верблюжонка

ир [ире] мес зевсгин хурц ирмг, килһ лезвие, острый край; утхин ир, Бата өвгнлә хөкрлҗ келчкәд, нурһиг шүүрч авад, хойр иртә тоңһргарн утлад идв. — Эрнҗәнә К., ◊ утхин ир деер ик әәмшгтә юмна өөр бәәх быть, находиться на острие ножа; Би нам улан әмән утхин ир деер авч һарув.— Сян-Белгин X.

ирвәтрүлх [ирвәтрүлхе] 1) заратрулх знобить; 2) хуухин үс сөрсәлһх волосы дыбом поднимать; Толһа зүркн хойринм хоорнд туг-туг гиһәд, хуухинм үс ирвәтрүләд бәәв. — Эрнҗәнә К.

ирвәтрх [ирвәтерхе] 1) Махмуд заратрх знобить; бийм ирвәтрәд бәәнә; Залуһин махмуднь ирвәтрәд одв. — Сян-Белгин X; Бәәсн бийм ирвәтрәд, бизһм көдләд, менрәд, һундл төрәд одв. — Эрнҗәнә К.; 2) хуухин усн сөрсәһәд босх волосы дыбом поднимаются; Боктан чирәһәснь һал һарсн болад, хойр хуухиннь үснь ирвәтрәд, чис болҗ улаһад, хар көлсн чиихлтәд, улм һудыҗ һазр хәләв. — Эрнҗәнә К.

ирвлзх [ирвелзхе] 1) торлзх, гилң-гилң гих мелькать, мерцать; одд ирвлзәд бәәнә; 2) серҗңнх веять, дуть (о ветре); Хая-хая үләсн салькн, буслҗасн хәәснә бүркәс авсн мет, ирвлзәд, ки таслад оркна. — Эрнҗәнә К.

ирвсг [ирвсег] арснь утулң эрәтә, ик бийтә махсг аң тигр; эм ирвсг, ирвсгин кичг; ирвсгт иткдг уга, ирснд инәдг уга — цецн үг

ирг [ирге] I нас күццсн эр хөн кастрированный баран, валух; бүдүн ирг, иргин арсн; Эн сард өгсн дөнн ирг даву тарһн бәәҗ, тер иргин арсинь хальмлчкад, һазр элкдүләд делгүлчкләв.— Сян-Белгин X.

ирг [ирге] II ишкә герин термин дора бий (низ внутренней стены калмыцкой кибитки); иргд ивр-шивр — тәәлвр. (хулһн); Эн учрар чигн кеер һарсн малнь әмтнә герин ирг дахҗ хәрүлгддгнь тер. — Хальмг үнн; ◊ ирг дарад (дарлцад) бәәх өөр-шидр бүүрлх жить бок о бок, рядом; Ямаран учрар эр така тоһстнла иньглдгнь медгдхш: аль тоһстна хувцнь угатьцр бәәсн учрасв, аль эдн ирг дарлцад бәәсн учрасв, зуг эдн иньглдг билә. — Хальмг туульс

иргвч [иргевчи] герин иргиг дарҗ төгәлүлн тәвсн ишкә нижний полог кибитки; иргвч секх; Бата Санҗин көдрҗ ирәд, барун иргд хайчксн хуучн бор өрмг авад, хөөнә захд одад, хойр-һурв ишкрәд, нохас түкрчкәд, хойр давхрлад делгчксн хуучн ишкә иргвч деер кевтв. — Эрнҗәнә К.

ирглх [иргелхе] нөөртән түңшх стонать (во сне); Хәрнь, чи нөөртән мел иргләд, зовад бәәввч. — Эрнҗәнә К.

иргн [ирген] орн-нутгин үндсни закаһар бүрн эрк эдлҗәх күн гражданин; Әрәсән иргн, Хальмг Таңһчин күндтә иргн

иргч [иргчи] ирх цаг, ирх цагин предстоящий, будущий; иргч хавр, иргч җил; Иргч үйнртән бидн энүг нерәдҗ, цааранднь делгрүлх герәсән өгх зөвтәвидн. — Хальмг үнн

иргчдән [иргчидән] иргч җилд, иргч цагт в будущем году, на будущий год; Иргчдән эн эдл-ахус малын тооһан икдүлх саната. — Хальмг үнн

ирзәлһх [ирзәлһехе] 1) аман аңһаҗ, шүдән ил һарһх раскрывать пасть (обнажая зубы); Аман ирзәлһәд, Батан көлин сеерәс авн белкүсн күртлнь үнрчләд, өмнк хойр тавган өрч деернь тәвәд гиинҗәһәд, Богзг тал кулыһәд, му нүдәр хәләһәд зогсв. — Эрнҗәнә К.; 2) юмна уйдлынь хол тәвҗ, хоомаһар уйх шить небрежно (так, что края шва отстоят друг от друга); ирзәлһҗ уйх

ирзәх [ирзәхе] 1) шүдән ил һарһх обнажать, оскаливать (зубы); шүдән ирзәлһҗ инәх; 2) шошаһад бултах выдаваться, торчать (о рёбрах); Намса келәд, модна ацд торһҗ шуулсн гимнастёркан тәәлҗ хаяд, ирзәсн хәврһиннь хавсд үзүлв. — Илюмжинов Н.

ирзһр [ирзһер] ирзәсн оскаленный, торчащий (о зубах); ирзһр шүдтә күн; Өрәсн нүдтә, ирзһр шүдтә, өрчәрн дотаран орсн өндр нурһта, күзүндән шар торһн зәңгәтә, өвгн зөвәр чаңһар келҗ өндлзв. — Эрнҗәнә К.

ирл [ирел] эмн. н. бичкн долда бәәдлтә эм пилюля; Мөрн бий хойриннь амнднь нег ирл дүрҗ өгәд, нисәд һарв. — Җаңһр

ирлцәтә ирлцсн, таарсн подходящий, соответствующий; отвечающий требованиям; Иим йовдл цагин некврлә ирлцәтә билә. — Хальмг үнн

ирлцх [ирлцехе] I 1) зокх, таарх соответствовать; некврлә ирлцх, заканла ирлцх; мини мергҗлд эн көдлмш ирлцҗәнә; 2) зүүцлх подходить друг к другу, сочетаться; Китдин зурхан тогталцар эн тавн махмудла (модн, төмр, шора, һал, усн) орчлңд бәәсн хамг юмн цуһар ирлцх зөвтә юмн. — Хальмг үнн

ирлцх [ирлцехе] II 1) хамдан ирх прибывать вместе; 2) цаг-цагар нег-негнүрн ирҗәх иногда приходить друг к другу

ирлх [ирлхе] юмна иринь хурцлх, бүлүдх точить; утх ирлх, сүк ирлх

ирмәг юмна көвә, зах край, грань; ширән ирмәг; Моматр хойр һарарн тергнә ярндгин ирмәг түшәд зогсв. — Эрнҗәнә К.

ирмәглх [ирмәглхе] юмнд ирмәг һарһх, кех делать грань (на чём-л.)

ирмх [ирмехе] чирмх мигать, подмигивать; моргать; нүдән ирмх, ◊ нүд ирмх зуур (хоорнд) агчмин дунд в мгновение ока, мгновенно; Нохас буурха яду хувциг нүдн ирмх хоорнд хурц шүдәрн шуучад, таслҗ-таслҗ хаяд оркв. — Илюмжинов Н.

ирң-дарң [ирең-дарың] хош. таас уга боллһн, гөңгн шалтг чувство недомогания, нездоровье; Таалур болх күртлән тавлҗ, экән зоваҗ авна: кедү сө босад, көкән өгнә, өлгәһинь хүүрәлнә, гем-ярвг ирәд, әрә ирң-дарң гихләнь, экнь энләд сууна. — Сян-Белгин X.

иртә мока биш, хурц острый, с острым лезвием; иртә хаҗ Барун өмн үзгнь баглад зогсачксн улан-улан ширтә комбайнс, олн иртә андсхс, хадн овалдг машид, буудя ачсн деерән улан дарцгта машид архалдна. — Эрнҗәнә К.

иртәсн ирзәсн, ярзасн оскаленный (о зубах); иртәсн шүдтә күн

ирүд хәр һазрас ирсн күн, хәрин күн пришелец, пришедший (со стороны); ирүдәс оруд сән — цецн үг

ирх [ирхе] I 1) одх, өөрдх чинртә үг; приходить, прибывать, являться, идти (сюда), приближаться; та кезә ирвт?; ирсн гиич мөрддг, орсн боран гиидг — үлг.; Маңһд тергән татсн өвгн күрәд ирв. — Җаңһр; Ода бас Дала-ламин Гегән таңһчур ирх гиҗ ицҗәнәвидн — Хальмг үнн; 2) болсн, болх юм заана наступать, наставать (о времени, периоде); зуна сәәхн цаг ирв; хаврин цаг ирх, халун нарн ээврлх — үлг.; 3) үүлдвр үгин -җ, -ч, -ад гидг янзта ниилҗ, өөрдәд күрч ирхиг заана в сочетании с формами глагола на -җ, -ч, -ад обозначает направление действия: сюда, в эту сторону; гүүҗ ирх, авч ирх, довтлад ирх; Герин үүднәс шар үстә бичкн күүкн гүүҗ һарч ирв. — Илюмжинов Н.; Мана тал одый, би тос, шүүрмг, боорцг авч ирүв гиһәд, хораһурн дахулв. — Эрнҗәнә К.

ирх [ирхе] II хурц юмар керчҗ салһх (үлгүрнь, малыг алхд, арсинь махнаснь салһҗ өвчхд) надрезать (напр. кожу при снимании её с туши)

исәлә хууч. 1) нилх, бичкн күүкд малыш, маленький (о ребёнке); 2) саата болх быть беременной

исәлән хууч., күнд. күүкд күн саата болх, саатлһн беременность

исәлх [исәлхе] хууч., күнд. цаһан төр болх, көлән татх рожать; күүк исәлх

исәх [исәхе] искәх хәлә; һуйрин эк исәх

искәх [искәхе] юмнд ишклң амт орулх делать что-л. кислым; квасить, заквашивать; хавст искәх; Тедн искәсн һуйрар болһсн өдмг кимдәр хулдна. — Хальмг үнн

искирд [искирде] төгргләд, эс гиҗ утулңднь овалсн ик ковньг өвсн скирд; Мана һольһр искирдмүд малдан шивә болх. — Калян С.

искирдлх [искирделхе] өвс овалҗ, ик ковньг кех скирдовать; өвс искирдлх

ислт [иселте] хим. төмрин ислт окись; төмрин ислт

исх [исхе] юмнд ишклң амт орх окисляться; Эн әркиг малын иссн үснәс, әәргәс нерҗ һарһҗ авдг бәәҗ. — Илюмжинов Н.

иткл [иткел] иткмҗ, нәәлвр вера, доверие; итклән геех; иньгиг өшрәхлә — хортн, итклән геехлә — худлч — үлг.; Сулдхвр ирх гисн иткл тер саамд шантрад оддмн. — Илюмжинов Н.; Тиим иткл энүнд ик урмд өгв. — Хальмг үнн; ◊ иткл цаасн бәрмт бичг удостоверение, свидетельство (документ); Кезә һазрин туск иткл цаас һарһҗ өгхмб? — Хальмг үнн

иткл уга [иткел уга] иткмҗ уга, нәәлвр уга не пользующийся доверием, не заслуживающий доверия; Үвлин теңгр иткл уга гиҗ, үлгүрт келгднә, тернь үнн. — Хальмг үнн

итклтә [иткелтә] иткмҗтә, нәәлвртә заслуживающий доверия, вызывающий доверие; надёжный; Коля Сима хойр Батан итклтә иньгүднь: хамдан өсәд, хамдан сурһуль сурад, нег ааһта, нег шанһта йовсн улс, нег-негндән харта болх зөв уга. — Эрнҗәнә К.

иткмҗ [иткемҗи] нәәлвр, нәәлмҗ доверие, вера, надежда; Хурсн әмтн дотр терүнә гергн Шарка бурхн шаҗнас залуһиннь гем-буру өршәхинь сурҗ-эрҗ, нәәлмҗ-иткмҗ угаһар уульв. — Илюмжинов Н.

иткмҗтә [иткемҗитә] нәәлвртә, ицгтә верный, надёжный; Энчнь намаг дәәнд чигн, хаалһд чигн иткмҗтә кевәр хәләҗ харҗ йовла. — Илюмжинов Н.

иткмҗтәһәр [иткемҗитәһәр] ицгтәһәр уверенно, убеждённо; иткмҗтәһәр келх

иткх [иткехе] нәәлх; үг иткх верить; доверять; хөөг чонд иткх цецн үг

итлг [итлег] зоол. йир күчтә, догшн шүүрлһтә, махсг ик шовун (шоңхрин нег зүсн) балобан; Итлг һурв өндгләд, һурв һууҗад күрнүй аль угай? — Җаңһр; ◊ итлгәс шүүрүлсн гекс мет үкн хурдарн гүүһәд һарх, хурдлад һарх; Удл уга эднтн итлгәс шүүрүлсн гекс мет, герән темцәд, сүүлән хавчад зулхнь лавта. — Эрнҗәнә К.

итү зоол. алг өрвлгтә, ө-модна бичкн шовун рябчик

ицг [ицег] иткмҗ, нәәлвр вера, надежда; упование; Давсн арвн җилин туршарт кесг күүнд ицг үүдәһәд, сүзгинь эн батрулсмн. — Хальмг үнн

ицгго [ицегго] иткмҗго, нәәлврго не пользующийся доверием, ненадёжный

ицгтә [ицегтә] иткмҗтә, нәәлвртә верный, надёжный; ицгтә нөкднр; Эн бат итклтә, хөвтә иргчд ицгтә бәәсмн. — Илюмжинов Н.

ицх [ицхе] 1) иткх, нәәлх надеяться, возлагать надежды, уповать, рассчитывать на кого-что-л.; Зуралсн хамг тоотан эрк биш күцәхвидн гиҗ ицҗәнәв. — Хальмг үнн

ичәлх [ичәлхе] ичәндән орх погружаться в спячку

ичән үвлин цагт зәрм әмтәнр ичәндән орлһн зимняя спячка (у нек-рых животных); Хамг олн хорха, меклә, хумстн ичәндән орхларн, эдлвр кех: өвснә бүр, буудя, девскр кех гөлмн ноһа зөөлдҗ бигшлднә. — Эрнҗәнә К.

ичәх [ичәхе] эмәлһх стыдить; әмтнә нүүрт ичәх; Намаг көвүдлә дурни бичг бичлцнә гиһәд, күүкд келәд, хург кеһәд, ичәһәд алх гиҗ санлав. — Эрнҗәнә К.

ичкевт [ичкевте] му нерн, һутамҗ стыдно, постыдно; ичкевт, тиим юм бичә кел; Ичкевт, бийән нег бичк татхнь яһна. — Эрнҗәнә К.

ичмән ичмән тәрән ячмень; ичмәнә экн, ичмәтә һуйр; Октябрьск района тәрәчнр белдврин көдлмшән төгсәҗ, удл уга горчиц, ичмә, буудя эклҗ тәрхмн. — Хальмг үнн

ичмхә [ичимхә] ичдг, ичртә стыдливый

ичр [ичир] ичр-һутр стыд, позор; ичрән геех; ичр үкләс дор — цецн үг; Ода тер чини туск зәңг соңсчкад, манд нам ичр болҗана. — Эрнҗәнә К.; ◊ ичртән ишкә наах ичр-һутран геех, эмәхән мартх; Чирәдән ишкә наасн ичр уга тиим улс эндр өдр баһ биш. — Хальмг үнн

ичр уга [ичир уга] һутр уга, эмәхән эс меддг бесстыдный; ичр уга элгнәс ичртә дәәсн деер — цецн үг; Ю, тәтә, яһсн ичр уга күмб? — Эрнҗәнә К.

ичр-һутр [ичир-һутыр] хош. һутр стыд, позор; ичр-һутран геесн, ишкә чирәдән наасн — цецн үг

ичртә [ичиртә] ичр-һутрта постыдный; ичртә йовдл; Болв эн саамд Адьян ичртә йовдл һарһсн уга. — Илюмжинов Н.

ичх [ичхе] I ичкевт болх, эмәх стыдиться

ичх [ичхе] II ичәндән орх погружаться в зимнюю спячку

иш [ише] I 1) юмна бәрүл, бәрдг юмн ручка, рукоятка; черенок; күрзин иш, сүкин иш; геедрсн утхин ишнь алтн болдмн — цецн үг; Закрл җиңнүриннь иш хәрү тәвчкәд: Бата, чамаг закрл йөрәҗәнә, гиҗ келв. — Эрнҗәнә К.; 2) юмна иш, шилв стебель, ствол; модна иш, өвснә иш; Энүг нүцкн һарарн бәрҗ болшго бәәсмн, юңгад гихлә энүнә иш эс үзгддг миңһәд хатханчг — зүүдәр хучата болдмн. — Илюмжинов Н.

иш [ише] II1) юмна үндснь, ул, сүүр источник, основа, начало; иш үндсн, иш бәрмт; 2) юмиг заалһн ссылка, указание; бичәчин зокъялас иш авх, иш татх

ишк [ишке] нег җил болад уга ямана төл козлёнок; ишк өврән урһахар экән мөргдг — цецн үг; Кенәс әәхән, кенәс саглхан меднәв, гиҗ цаһан ишк келәд, тогляд йовҗ одна. — Хальмг туульс

ишкә 1) ноосар кесн девскр войлок, кошма; шин ишкә, хуучн хар ишкә, чиигтә ишкә; ишкә цокх, ишкә зулх; Үкс гитн, чиигтә ишкә авч иртн, ишкә! — Эрнҗәнә К.; Тергн деер шин ишкә делгхән бичә март, эс тиигхлә хаалһ хол биший. — Илюмжинов Н.; 2) ишкәһәр кесн изготовленный из войлока; ишкә беелә, ишкә махла, ишкә өөмсн; ишкә махлата, эгц хоңшарта, эрг деерән хойр һаста — тәәлвр. (үкр); Эднә эк-эцкнр җил болһн зунын малын идгин бәәрнд дүд цаһан, цасн өңгтә ишкә гермүдән хамднь зерглүлҗ бәрдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.; ◊ ишкәтн цав уга болтха цоксн ишкә сегркә биш, заг уга болтха гисн йөрәл; Ирсн улс ишкәтн цав уга болтха гиҗ йөрәһәд, мөңг тәвнә.

ишкдл [ишкдел] ишклһн, ишкм, алхц шаг, поступь; сән мөрнә ишкдл; Җирһлин түрүн ишкдл келһнд сурһуль түшг болла, күнд йовдлмуд дааҗ һархиг дасхла. — Хальмг үнн

ишклһн [ишкелһен] I ишкдл, алхц; җора мөрнә ишклһн; Түүрмин коридорт күүнә көлин чаңһар ишксн ә соңсгдв, эн маначнрин-полицаймудын тахта һосна ишклһн бәәсмн. — Илюмжинов Н.

ишклһн [ишкелһен] II 1) үүрмгәр керчлһн разрезание, резание (на мелкие куски); 2) ишкәвр кройка, кроение

ишклң [ишкелең] иссн амтта, иссн үнр орсн кислый; ишклң чигән; Негт хальмг чигәнә ишклң үнр һарсн болад, негт хәәлсн тосна үнр һарсн болад каңкнад одв. — Эрнҗәнә К.

ишклх [ишкелхе] I ишкиг төрүлх котиться (о козе)

ишклх [ишкелхе] II 1) хәәрх лягать, брыкать; элҗгн тарһлхларн эзән чигн ишклдг — — цецн үг, 2) шилҗ. девсх проявлять строптивость; Күзүн күрхиг хазад, көл күрхән ишкләд, дурндан бәәнә. — Эрнҗәнә К.

ишкм [ишкем] ишкдл, алх, алхм шаг; нег ишкм омлрән, цөөкн ишкм, ишкм болһнд; нег чиг ишкм хооран цухрхмн биш; Шалашас цөөкн ишкм һазрт олн зүсн бөөлҗрһн дала. — Илюмжинов Н.

ишкмдг [ишкемдег] хальмг би ишкимдык (калмыцкий танец); Ишкмдг гидг бииһгн илвтә кевәр биилитә, олн келн-әмтн өврҗ тадниг магттха! — Хальмг үнн

ишкмнүлх [ишкемнүлхе] урлданд орлцсн мөриг алхҗ йовулх заставлять коня идти шагом после скачки; урлдана хөөн мөр ишкмнүлх

ишкмнх [ишкемнехе] 1) алхад йовх, ишкм-ишкмәр йовх шагать; 2) һазриг ишкмәр кемҗәлх мерить землю шагами

ишкрән [ишкерән] ишкрлһн, ишкрлт свист, свистки

ишкрәч [ишкерәчи] 1) ишкргч күн свистун; 2) айслҗ ишкрдг күн человек, насвистывающий мелодии

ишкрх [ишкерхе] 1) ишкрсн ә һарх свистеть; Минь эн агчм дотр нег мүчдән татҗ ишкрәд, гиинәд одв, дарунь хаһрлһн тачкнв. — Илюмжинов Н.; 2) ишкрәд айслҗ дуулх насвистывать мелодии; Герәс заагрн, «Сәәдүд олулн болв чигн, Советләнь әдл биш» гидг дууна айс ишкрәд холҗв. — Эрнҗәнә К.; ◊ зүркн ишкрх сана-седкләрн икәр зовх сердце щемит от сострадания; Нүднәннь цаадк зовкнь оңһаһад орҗ оч. Энүг үзсн күүнә зүркн ишкрм дүңгә сүркә. — Басңга Б.

ишкх [ишкехе] I 1) көләрн давталҗ йовх ступать, наступать на что-л.; Ишкәд орксн һазрнь ик зам хаалһ болад йовна. — Җаңһр; 2) шилҗ. харһулх, ниилүлх покрывать (верблюдицу, кобылицу); иңгиг ишкүлх, гү ишкүлх

ишкх [ишкехе] II 1) үүрмгәр керчх крошить; мах ишкх, дотр ишкх; махиг ишкә д, хагсаһад, арсн мишгт хадһлдг бәәҗ. — Хальмг үнн; 2) хувц ишкх кроить что-л.; Ирсн худнран биилүләд, дәкәд хойрдад суухларн, дер ишкх: хүрмин ахлач һар күрәд, хойрнег хатхад, бердән өгх. — Хальмг үнн

ишлх [ишлехе] юмнд иш кех вдевать, вбивать (черенок); сүк ишлх, күрә ишлх

иштә I юмнд иш кесн имеющий ручку, рукоять; сәәхн иштә моля

иштә II иш бәрмтин ул сүүртә на основании чего-л; Зәрлгәс иштә таңһчд зерлг аһрусна цутхлң бүрдсн билә. — Хальмг үнн

иштг [иштег] I көзр. этидин үзүр зурсн, хар зүстә көзр пики (карта); иштгин туз; Чамд нәәләд, мөңгнд дурлад, бүүмн тузар дуудн цокад, бүрү-туһлан шүүгдүв, иштгин тузар дуудн цокад, ишктә ямаһан шүүгдүв, сарткин тузар дуудн цокад, сарвата гүүһән шүүгдүв! — Эрнҗәнә К.

иштг [иштег] II хууч. башкир күн, башкир улс башкир, башкиры; иштг маңһд күн, иштг маңһдмуд, иштгүд

Й

йилһән 1) онц сән, ончта отличный; йилһән сән багш, йилһән сән көдләчнр; Бөкнр йилһән сән белдврән иткүлв. — Хальмг үнн; 2) онц сәәнәр отлично; йилһән сәәнәр сурх; Булда сәәнәр Лаганьд сурһуль төгсәһәд, Хальмг педтехникумд орад, терүг йилһән сәәнәр төгсәсмн. — Илюмжинов Н.

йилһәч юм йилһдг күн сортировщик; ноос йилһәч

йилһвр [йилһевер] 1) юмиг йилһҗ болх ончта шинҗ различие, отличие, разница; келнә йилһвр; Моңһл болн орс келнд олн йилһвр харһдгин тускар Моңһл ик сурһулин аспирантк Ширнән Цолмон келҗ өгв. — Хальмг үнн; 2) йилһл, йилһлт разбор; кергин йилһвр

йилһгдшго [йилһегдешго] йилһҗ болшго неразличимый, неотличимый; эгл нүдәр йилһгдшго

йилһгч [йилһегчи] йилһҗәх различительный; йилһгч темдг, йилһгч шинҗ грам. йилһгч орч нерн

йилһл [йилһел] иилһгн, йилһвр различие, отличие, разница; Чамд алсн тооднь йилһл бәәхш, һарим тәв, би мөргҗ авнав, шаҗн бурхдт мөргнәв, шар нарнд мөргнәв! — Эрнҗәнә К.

йилһл уга [йилһел уга] йилһән уга, йилһвр уга безразличный, безразлично; всё равно, без разбора; Мөрнтн әмд һарад, хамхул салькнд киисч одсн болхла, йилһл уга мөрән хурлд бәрх биләт. — Сян-Белгин X.

йилһлһн [йилһелһен] 1) юмиг шинҗәрнь, чинрәрнь, зүсәрнь йилһлһн разделение, разграничение, сортировка; мал йилһлһн, 2) полит. Улсиг арсна өңгәрнь йилһлһн сегрегация, дискриминация; ◊ цергин йилһлһнә темдг цергә улсин йилһгч темдг знаки воинского различия

йилһлт [йилһелте] 1) юмиг әңгллһн классификация; 2) юмна йилһлһн разбор; грам. зәңгин йилһлт

йилһрх [йилһерхе] 1) ниилцсн юмн йилһгдх, эс әдлцх различаться, отличаться; һунн цар, һунҗн үкр йилһрх; үрә, бәәсн мөрд йилһрх; Тер хол нүүврт һунн цар, һунҗн үкр, үрә бәәсн мөрд, гиҗгтә күүкд, берәд, көвүд йилһрәд бәәҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) йилһрәд һарх отделяться, обособляться; әмтнәс йилһрх; Энүнә цаарандк амн-җирһлнь урдаснь негн деерән йилһрәд һарч одсмн, тегәд энүг хүүвин партизан гиһәд, хаҗ алцхах зөвтә бәәсмн. — Илюмжинов Н.

йилһршго [йилһершго] иилһгдшго неразличимый, неотличимый

йилһх [йилһехе] 1) юмиг тус-тустнь ончлҗ йилһх различать, отличать, разделять; хар, цаһанынь йилһх; зөв, буруһинь йилһх; 2) юмиг әңглҗ салһх отделять, обособлять; сән буудяг мууһаснь йилһх; 1990 1992 җилмүдт төрҗ һарсн көвүд чидлән сөрҗ, дииләчнриг йилһх. — Хальмг үнн; 3) полит. улсиг арсна өңгәрнь йилһх дискриминировать, подвергать сегрегации; 4) грам. разбирать; зәңгиг мөчмүдәрнь йилһх

йилһц [йилһце] йилһән, өнч отличительная особенность; күүнә заңгин йилһц

йир 1) дегд, маш очень, весьма; йир сән, йир халун, йир ховр, йир ик, йир бичкн; йир бичкн юмн йирн йисн нүктә — тәәлвр. (хурвч); Түрүн авгтан эн көдлмш йир күнд болҗ медгдв. Дөрлдән йир зүткәтә болв. — Хальмг үнн; 2) һундл, харм төрхиг медүлҗәх айлг үг межд., выражает сожаление ой; Йир юн гидг һазрт, ямр кевәр бәәгчм энв? — Җаңһр; ◊ йир гиһич мел тиим вот именно, именно так; йир сән болҗ (болв) му юмнла харһснд айта гиҗ тавлҗ байрлх так тебе и надо (злорадство), Мини шилв хамхлхар седәд йовдг билч, эврән хамхлвч, йир сән болв. — Хальмг туульс

йирәд хувагч тоолгч нерн по девяносто; күн болһнд йирәд арслң күртв

йирдән 1) йирин вообще; йирдән нанд одх дурм күрчәхш; Йирдән тиим седкл уга улс эн көдлмшт удан торхш. — Хальмг үнн; Йирдән келхд, эн шүлг билгтин герәсн гиҗ сангдна. Воспоминания о X. — Сян-Белгине; 2) зүгәр просто так; би йирдән ирләв

йирдгч [йирдегчи] дара тоолгч нерн девяностый; йирдгч җилмүд, йирдгч халх; Йирдгч җилмүдин эклцәр ик хол Китдин һазрас Иҗл Мөрн һол темцәд, нег цусн, нег махн ахнр-дүүнрән хәәһәд, Шинҗәнәс түрүн хальмгуд ирсмн. —Хальмг үнн

йирин 1) әңгин обычный, обыкновенный; йирин өдр, йирин йовдл; Эн өдр йирин өдр биш энтн Бурхн Багш хүвлһән олсн өдр. — Хальмг үнн; 2) эгл простой; Тертн йирин гелңгүдин тархачксн шаҗна үндстә юмн, гиҗ Баатр келв. — Эрнҗәнә К.

йиринә даңгин, оньдин вообще; тер йиринә тиим күн

йирн [йирен] үндсн тоолгч нерн, йирн гидг то девяносто; Эн бичг илгәсн күн тер җилд йирн насан зүүсинь нанд өврмҗ болв. — Илюмжинов Н.

йиртә нас медүлгч тоолгч нерн, йирн наста девяностолетний; Дуңһран тал дунднь станичникүд дунд тоомсрта, зүн чикндән алтн сиик зүүсн йиртә хазг Балдр һарч ирв. — Илюмжинов Н.

йиртмҗ [йиртемҗи] 1) нарт делкәд бәәх хамг тоот, эргндк юмн природа, окружающий мир; йиртмҗд йир әәмтхә — тәәлвр. (туула); йиртмҗин зөөр; Хаврар хамг тоот әм авад, шинәс ноһан көкрәд, йиртмҗ кеерәд, сәәхрәд оддг, күүнд чидл, иргчин ицл өгдг цаг. — Хальмг үнн; 2) күн, әмтә-киитә юмн, урһмл гүртмдән всё сущее, всё живое и неживое; мал адусна йиртмҗ, урһмлын йиртмҗ; Эн һазрин йиртмҗ эврә ончта. — Хальмг үнн

йисәд хувагч тоолгч нерн по девять

йисдгч [йисдегчи] дара тоолгч нерн девятый; Эн җил йисдгч классин сурһульчнр шүүврән бас сәәнәр өгв. — Хальмг үнн

йисн [йисен] 1) үндсн тоолгч нерн, йисн гидг то девять; йисн көвү һарһсн эк ик герин деед бийд суудг — цецн үг; 2) сарин йисн өдр девятый день месяца; эндр лу сарин йисн; 3) көзр. йисн (көзрин нерн) девятка (карта)

йистә нас медүлгч тоолгч нерн, йисн наста девятилетний; йистә көвүн; Нохан гергн йистә күүкән ут хорма доран бултулна. — Эрнҗәнә К.

йисүлн [йисулен] цуглулгч тоолгч нерн все девять, вдевятером; бидн йисүлн ирүвидн

йо 1) сана-седкл зовхд керглдг айлг үг межд., выражает сожаление; ой-ой, о, ох; Йо, хәәмнь, үсән хуухлулҗ кевтәл эн гиһәд, Амулң Батан заһрмг, гиҗгиннь үс бәрҗ хәләв. Йо, көөркс, цадхла, цаһан хурһна сүл һашудна гиһәд, цадад тамшалдад ирснь тер болхгов. — Эрнҗәнә К.; Йо, дәрк, юн болад одв!; Йо, чавас, мана гиҗгтә күүкд ода чигн үнтә, гиҗ эмгн келв. — Эрнҗәнә К.

йовгч [йовыгчи] 1) йовҗ йовх, йовуд проезжий, прохожий; йовгч күн; 2) йовҗ болм, йовҗ болх проезжий (путь, дорога); йовгч хаалһ

йовһар юм унлго, көлгнд суулго, көләрн пешком; йовһар йовх; Аяртнь нәәмн пуд зармас үксн мөрән сольчкад, залу эмәлән үүрч авад, йовһар хәрв.— Сян-Белгин X.

йовһн [йовһын] унх юмн уга пеший, пешеход; йовһн күн, йовһн церг; белвсн күүнә селвгәр гер бичә ав, йовһн күүнә селвгәр мөр хулдҗ бичә ав — үлг.; Йовһн аңһучнрин йовдл басл нәәртә болҗ манд үзгднә.— Сян-Белгин X.; ◊ йовһн шуурһн догшн биш, номһн боран метель-позёмка; Деерәс бүргсн үүрмг цасн дорас өөдлсн йовһн шуурһнла негдәд, будңһрад, харңһурад одна. — Дорҗин Б.; йовһн суух, ууцан һазрт күрглго, көл деерән суух сидеть на корточках; Йовһн сууһад, шарлҗна бүр таслад, невчк амрв.— Сян-Белгин X.; бот. йовһн шарлҗн хагсу һазрт урһдг өвслг урһмл полынь Адамса

йовһрх [йовһырхы] ундг юмн уга, көлгн уга үлдх; йовһн үлдх лишаться средств передвижения, делаться пешим

йовдг [йовдыг] 1) йовҗ чаддг ходячий, двигающийся; йовдг өвчтә күн; 2) эвдркә биш, хамхрха уга исправный, на ходу (о машине); йовдг машин

йовдго [йовдыго] эвдркә, хамхрха неисправный, не на ходу; йовдго машин; йовдго болв чигн көлтә, нисдго болв чигн җивртә — тәәлвр. (нуһрсн)

йовдл [йовдыл] 1) мөрнә ишкдл, алхц ход, походка; мөрнә йовдл, муурсн мөриг йовдларнь йовулх кергтә; 2) юмна йовц ход (истории, времени); тууҗин йовдл, цагин йовдл; 1) учр, керг, үүл дело, занятие; поступок; зөрмг йовдл, һашута йовдл, әәмшгтә йовдл, инәдтә йовдл, аля-азд йовдл; Эн байрин өдрмүдт бас нег ончта йовдл учрв. — Хальмг үнн

йовдлта [йовдылта] 1) гүүдлтә ходкий, быстрый; йовдлта мөрн; 2) йовдгин бәәдл манера ходьбы; нәәхлсн йовдлта, оцл йовдлта; Бөгдг-бөгдг тулсн ишкдлтә, дор-доран чавчлзсн йовдлта. — Сян-Белгин X.; Өндр биш, өргн далта-ээмтә, дораһур хәләдг, оцл йовдлта, зәрмдән бузр үгән чигн келәд оркдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

йовдц [йовдың] 1) мөрнә ишкдл, алхц походка, поступь; мөрнә йовдң; 2) күүнә йовдг бәәдл манера ходить; күүнә йовдң

йовдцнх [йовдыңныхы] 1) йовдңнҗ йовх, биилңнҗ йовх (мөрн) идти шагом (о лошади), 2) кааклзҗ йовх (күн) вышагивать с высокомерным видом; һосн көвүнд таасгдв, һосна шухтнлһ бахтҗ соңсад, эн нааран-цааран йовдңнад бәәв. — Илюмжинов Н.

йовдсн [йовдсын] йовуд проходящий, проезжий; транзитный; йовдсн күн; йовдсн күн яс зуудг, кевтсн күн цогцан геедг — үлг.; Бидн час шахудан хаалһин йовдсн маши күләҗ зогсчанавидн. — Илюмжинов Н.; ◊ йовдсн ирүдсн уга харһсн күн болһн каждый встречный-поперечный

йовуд 1) юмна йовц ход; процесс; тәрә тәрлһнә көдлмшин йовуд; В. Топалов цаһан бодмудар эклв, наадна йовуд шатрт дурта улсиг дәкнәс үүмүлв. — Хальмг үнн; 2) йовдсн проходящий, попутный; Сө хаалһ алдад төөрч йовх йовуд улс болһвидн. — Эрнҗәнә К.

йовудта күцәмҗтә успешный; йовудта көдлмш; Эднә көдлмшнь сән йовудта болҗана, удлго дуусн гиҗәнә. — Хальмг үнн

йовулач [йовулачи] илгәгч отправитель

йовулх [йовулхы] 1) илгәх посылать, отправлять; бичг йовулх, мөңг йовулх; Түрүн авсн мөңгнәсн танд миңһн арслң йовулув. — Эрнҗәнә К.; 2) юмнд, юунур йовулх направлять, отправлять куда-л.; әәрмд йовулх, сурһульд йовулх; Манҗин Нимгриг маңһдур, нөкәдүрәс Ялт орулад, эмнллһнд йовулх болад шиидчкләвидн. Тенд эмнлһ авсна хөөн энүг Пензенск областин Нижний Ломов балһсна цергә үүлдлңгүр йовулв. — Хальмг үнн; 3) юм залх править, управлять; маши йовулх; Бадм мөрән урларн шовшрҗ йовулад, урвсн хатрлһар заагрҗ ууҗв. — Эрнҗәнә К.

йовх [йовхы] 1) юуһар чигн йовх идти, ехать, передвигаться на чём-л.; мөрәр йовх, тергәр йовх, машиһәр йовх; 2) юмнд, юунд йовх ходить куда-л. с какой-л. целью; сурһульд йовх, хургт йовх, көдлмшт йовх, уснд йовх; 3) юмна дотраһур, юм эргҗ йовх ходить, совершать хождение; хотдар йовх, балһсар йовх, һазр-нутгар йовх; 4) ямр нег көдлмш күцәх выполнять какую-л. работу; малд йовх, хөөнд йовх; 5) шатр. бодар йовх, нүүх ходить, идти, делать ход чем-л.; берсәр йовх, һарцар йовх; 6) үүлдврин -җ, -ч янзта ниицәд, терүнә чинрәрнь орчулгдна сочетаясь с дееприч. на -җ, -ч, переводится по его значению; довтлҗ йовх мөрн, нисч йовх шовун, сурч йовх баһчуд, үүрч йовх мишнг, оч йовх улс

йовц [йовцы] юмна йовдл, йовуд ход, процесс; тәрә хуралһна йовц, көдлмшин йовц; Тиим болв чигн сурһулин йовц энд чадмгар бүрдәгдсн бәәнә. — Хальмг үнн

йог далд чинртә үг, далдлҗ келсн үг; теҗг үг иносказание; йогар үг келх, ногтар мөр унх цецн үг

йогтлх [йогтылхы] далд чинртә үг келх, теҗгәр келх говорить иносказа-тельно

йодархг [йодархыг] бийркг, деегүр, ик сана зүүсн заносчивый, несговор-чивый; йодархг заң

йодархх [йодархыхы] бийркх, деегүрдх, ик сана зүүх быть заносчивым, несговорчивым; Европа йодарна, нудрмнь өргәтә. Европа, бичә меңсе! Эй, бичә йодаре!.. — Инҗин Л.

йодах [йодахы] һодах, шовах торчать; йодасн сүүлтә яман

йодһр [йодһыр] һодһр, шовасн торчащий

йозур 1) юмна уңг, үндсн корень, основание; модна йозур, өвснә йозур; Ик уданд ноолдад, өрин өмн өндр хариг авад цокн, бийнь һазр элкдҗ киисәд, шарлҗна йозур атхад хуурв. — Сян-Белгин X.; 2) уг, уңг-тохм корень (о социальном происхождении); Эднә уңг-тохм йоста үнндән кезәңк болчкад, бат йозурта билә. — Илюмжинов Н.

йозурлх [йозурлхы] йозурнь үндслх пускать корни (о растении)

йозурта 1) үндстә имеющий корень, основание; 2) угта, уңг-тохмта родовитый, потомственный; Чи биш, чамас болх теңгр йозурта, цаһан яста нойд, зәәсңгүд сурһуль эдлҗ чадҗ йовхш... — Эрнҗәнә К.

йол: йол ноха чоныг бәрдг ик аңһуч ноха большая охотничья собака, волкодав

йолх [йолхы] яхлх, яалх ойкать; стонать

йор юмн му, эс гиҗ сән кевәр бүтхиг урдас медгдх шинҗ темдг; сүзг предрассудок, суеверие; поверье, примета; му йор, сән йор, му йорта, сән йорта юмн; Йор урдас, заңһ деерәс гиһәд, хальмг үлгүр харадан келгдхш. — Сян-Белгин X; Күүкд күн дүүрң уста суулһста йовхла сән йор! — Илюмжинов Н.; Сөөд уульдмн биш му йор гиҗ келдг. — Хальмг үнн

йорал юмна дорк тал дно; донышко; основание; авдрин йорал, ааһин йорал, худгин йорал, теңгсин йорал; йорал уга савд юм кеҗ тогтдг уга — цецн үг; Тамин йоралд, һазрин шуурхаһур ортха. — Яшкулов В.; Цөн җил урд энүнә уснь ширгәд, йоралнь хагсч одла. — Хальмг үнн

йоралдх [йоралдыхы] юмна йоралднь күрх погрузиться на дно, касаться дна; көләрн худг йоралдх

йорал уга 1) йир гүн бездонный; Ард бәәсн һол йир өөрхн болад, харлад йорал уга әәмшгтә болҗ үзгднә. — Эрнҗәнә К.; 2) йоралынь авчксн сав сосуд без дна, без днища; йорал уга суулһ

йор-йодһн [йор-йодһын] хош. сүзгин шинҗ темдг предчувствие; примета

йорлх [йорлыхы] му, сән юмн болхиг урдаснь сүзглҗ медх предчувствовать; гүрм йорлх; Сансн үүлтн бүтн гиҗәнә гидг эн, гиҗ Муузра йорлҗ келв. — Эрнҗәнә К.; Экин чееҗ йорлад, түрмшг ирхиг этүдәр аңхрад бәәсн бәәҗ! — Илюмжинов Н.

йорч [йорчи] му, сән юмиг урдаснь йорлҗ меддг күн, сүзгч суеверный; йорч күн

йосар 1) тогтсн зокалар, йосиг эвдлго, закаһар законно, по закону; йосар кех; 2) заңшалар, авъясар по традиции, по обычаю; кезәңк йосар

йослгч [йослыгчи] йослн күндлгч официальный; йослгч баралхлһн

йослл [йослыл] йос дахҗ байр-бахмҗтаһар күцәгдх заң-үүл церемония; цәәһин йослл

йосллһн [йослылһын] тогтсн җурм-зокалар күцәх йослл церемония (официальная), церемониал

йослх [йослыхы] 1) йос дахх, йос бәрмтлх соблюдать правила; 2) күндллһнә йос күцәх оказывать кому-л. почести; 3) церг. барун һаран өргн мендлх отдавать честь

йосн [йосын] 1) эрк медл власть; хаана йосн, хүүвин йосн, деед йосн, күцәгч йосн, бәәрн һазрин йосн, йос медх күүнлә үг бичә булалд — цецн үг; Эрдни Сарпуновичин хазга цергллһн 1917 җилд, хаана йосн Әрәсәд хольврсна хөөн, төгссмн. — Илюмжинов Н., Хүүвин йосн бурхн шаҗиг цааҗлад, бурутаһинь чигн, зөвтәһинь чигн угад күргв. — Хальмг үнн; 2) эркн биш дахҗ бәрмтлх зокал, диг-даран, заңшал, авъяс общепринятое правило, обычай, традиция; порядок совершения чего-л.; хуучна йосн, шаҗна йосн, хүрмин йосн, гиичин йосн; йос дахх, йос күцәх; Хуучна йосар Батан ээм деернь үзүртнь цаһан мөңг бәәсн альчур өмскүл гиҗ тәвцхәв. — Эрнҗәнә К.; Урдк өвкнрин тогтасн йосн ах улст, нег үлү эк-эцкнртән баһ наста улснь хәрүцсн үг эс келхиг некдг болсмн. — Илюмжинов Н.; Энд намаг гиичин йосар тосад бәәв: үстә хальмг цәәһин, халун боорцгин әмтәхн амт кезә чигн мартшгов. — Хальмг үнн; Чи нам бергән дахулад, хүрмин йосар ирҗ йовхмн кевтәмч, гиҗ өвгн хөкрлв. — Эрнҗәнә К.

йосн уга [йосын уга] зов-йосн уга не положено, не должно, не следует; Зуг манд, иим һазрт көдлҗәх улст, күн болһнла холвлдх йосн уга. — Эрнҗәнә К.

йосндан [йосындан] йоста кевәр, йостаһар серьёзно, по-настоящему; йосндан дурта болх, йосндан сәәхрх, йосндан һундх; Залу йосндан төөрәд, зөвәрт йовад оркв. — Сян-Белгин X.; Зуг аштнь, баһ насни цогцм күнд гемин өвчнә уршгиг дииләд, эмнүлңдс һарад сар болсна хөөн чаңһрад, йосндан эдгув. — Илюмжинов Н.

йосрхг [йосырхыг] 1) дегд халтаһар йос дахдг строго соблюдающий все формальности, формалист; 2) закрхд дурта властолюбивый, властный; Эн йосрхг, бат герин эзн күүкд күн билә. — Илюмжинов Н.

йоста 1) йос бәрдг имеющий власть; ик йоста күн; Кезәнә хан болҗ, орн-нутгиг залдг тохм бәәсмн, эдн арвн хойр үйдән хан болх йоста бәәсмн. — Хальмг үнн; 2) зөвтә должен, должны; должно; би ода йовх йостав; Президентин келсәр, удлго эн халхар дигтә-дарата бәәдл тогтх йоста. — Хальмг үнн; 3) йосн, йоста гидг, мөн настоящий, действительный, неподдельный, хороший; йоста алтн, йоста залу, йоста эзн; Давид Никитич йоста келмрч күүнә хурц, сәәхн үгмүд келв. — Хальмг үнн

йостаһар йоста кевәр по-настоящему; Минь эн җиләс авн бурхн шамана халхин үүлдвр йостаһар делгрв. — Хальмг үнн

йот церг. малтҗ кесн ут нүкн траншея, окоп; йот малтх

йотун зоол. оһтр сүүлтә, улан хоңшарта бичкн шовун куропатка; Ода цергчнрән эс босххла, немшнр мадниг, йотун шовудыг мет, хаһад алчкх. — Илюмжинов Н.

йотхр [йотхыр] күүнд. матьхр кривой; йотхр тайг

йотых [йотыхы] күүнд. матих искривляться

йохах [йохахы] бөгдих согнуться

йөрәл амн үгин билгин нег зүсн үүдәвр; сән-сәәхниг күсч дурдсн зокъял благопожелание, йорял; Цаһана йөрәл, Шин җилин йөрәл, хүрмин йөрәл, хаалһин йөрәл; Делкә ниидәр амулң бәәтхә! — гиҗ Яшкл эмгн йөрәл тәвв. — Сян-Белгин X.; Хаалһин йөрәл: сансн санантн күцҗ, мөңгн хаалһар йовҗ, алтн җола эргүлҗ, амр тавта, маңна тиньгр, мөрнәннь чикнд нар урһаҗ, менд-амулң идцхәтн! — Хальмг үнн

йөрәлх [йөрәлхе] йөрәлин үг келх произносить благопожелание

йөрәлч [йөрәлчи] йөрәл келдг күн человек, произносящий благопожелание, йорялчи; Асхарнь йөрәлч улсин марһан давулгдв. — Хальмг үнн

йөрәх [йөрәхе] 1) амулң, эрүл-мендиг, сән-сәәхниг күсх приветствовать, позд-равлять; Бас чигн олн җилдән гем-шалтг уга, сән-сәәхн бәәтхә гиҗ, 80 нас зүүсн эмчиг йөрәх зөв өгтн. — Хальмг үнн; 2) йөрәл тәвх произносить благопожела-ние

йөркг [йорквг] бот. малын теҗәлд керглгддг, сән шимтә олн җилә өвсн житняк; ржанец; пырей; Хәләлт, тер бетк, зултрһн, йөркг... — Эрнҗәнә К.

йүр үйр хәлә; усна ору наводнение

йүүх [йүүхе] 1) утхҗ чиләх, шавхҗ авх вычерпывать; худгин ус йүүх; Чившгон төлә усан йүүһәд асхад йовсн бийнь, оңһцд усн дүүрәд орна. — Хальмг үнн; 2) күнд. һарһҗ авх вынимать (внутренности); Эзн богд Җаңһртан эмҗл болсн элкән йүүләд өгий. — Җаңһр

К

ка: ка тусх уга болх, каарх быть уничтоженным, истреблённым; Ка тустн, цуһар нег ухата һәәнр бәәҗл эднтн. — Эрнҗәнә К.

каа тууҗ. 1) хаана орд харшин харул церг дворцовая стража, охрана; һазак түмн нәәмн миңһн кааһинь һатлад... — Җаңһр; 2) урд цагт хан, нойдын бара болгч, сәкүл телохранители

кааз — амн билг. мөрнә хаша конюшня; Эзн нойн Җаңһр

Бумбин оран эс сандг болхни, эр мөрн би каазан санҗанав. — Җаңһр

каазң [каазың] күүнд. му заңта, хүүкр неуживчивый, необщительный; каазң заңта

каазцнх [каазыңнхы] күүнд. заңнх, хүүкрдх иметь неуживчивый характер, быть необщительным

кааклзх [кааклзыхы] ик сана зүүҗ ишкмнх прохаживаться с высокомерным видом; кааклзҗ йовад, канавд унҗ — тәәлвр. (хамхул); Манҗ чигн босад эвшәһәд, хойр-нег кааклзҗ ишкмнәд йовчкад, гертәс һарад одв. — Дорҗин Б.; Хойр һаран дайлад, хоолан ясад, олн-әмт алхад кааклзад бәәх юмн уга! — Эрнҗәнә К.

каалгдх [каалыгдыхы] кудгдх, олар алгдх уничтожаться, истребляться

каалх [каалхы] олн юм уга кех, хогинь таслх, кудх уничтожать, истреблять (в большом количестве); дәәсиг каалх; Долан хонгин дунд мууха дала зурм каалҗ орксмбт? — Тачин А.; Дән чилхинь иткҗ, өшәтә хортыг каалҗ, диилвр бәрсн дәәчнрән хәрҗ ирхинь цуһар күләҗәнә. — Илюмжинов Н.

каар [каары] ур килң, цухл гнев, ярость, злоба; каарла харһх

каарх [каархы] уга болх пропадать, погибать; Каарсн Ноонин көвүд хулхалад авчкла. — Эрнҗәнә К.; Тиигҗ бәәһәд, тавн җил хооранд генткн бәргдҗ каарлав. — Инҗин Л.

каачих [каачихы] хаҗих, коочих искривляться, деформироваться; Фёдор Иванович зәрмнь өнцгәрн каачиҗ одсн тоосхсиг хәлән зогсв. — Дорҗин Б.

каачң [каачиң] хаҗиҗ одсн скособочившийся; һосна каачң зууза

каачх [каачихе] күүчх, хамхлх уничтожать, истреблять (в большом количестве); громить, сокрушать; Немш төмр хаалһин өртңгиг бомб хаяд хамхлад, каачад хайчкв. — Нармин М.

кавҗңнх [кавҗиңныхы] чальчрх, шальшх, бурх болтать языком; бичә кавҗңнад ба!

кавҗр [кавҗир] оралдан, дашкан сложность, осложнение, затруднение; кавҗрла харһх; Хальмг күн идх-уух хотдан болн бәәх бәәрндан кавҗр уга болдмн. — Илюмжинов Н.; Дарукснь тиим иим кавҗр угаһар йовулгдҗ бәәнә. — Инҗин Л.

кавҗрлх [кавҗирлхы] оралдх, дашкадлх осложняться (о деле); канителиться (затевая лишние разговоры)

кавҗрта [кавҗирта] 1) өрәлдәтә, дашката сложный, запутанный; кавҗрта төр; Амр биш хәрнь хамгин кавҗрта даалһвр нанд күртсн бәәҗ. — Инҗин Л.; 2) шилҗ. — Җаңһрта деликатный, щекотливый; Уга, Шиндә, тиигҗ болшго. Нанд терчнь кавҗрта үгмүд бас бичҗ. — Җимбин А.

кавких [кавкихы] маштг нурһта болх быть приземистым

кавкнцг [кавкынцыг] теглг нурһта низкорослый; кавкнцг нурһта күн

кадх [кадхы] кудх, күүчх уничтожать, истреблять; громить; Хәврһәснь эдн күчтә кевәр орад, хортыг кадад хайв. — Нармин М.; Зурмнла дәәлдҗәх улстн, хортан кадад хайҗ йовцхана. — Тачин А.

казамд [казамыд] түүрм, бәрән каземат, тюрьма; казамдт суух; Алькарн тоолвчн казамд тусх болҗ һарчана. — Нармин М.

казвадх [казвадхы] бийән икд тоолх, каркадх заноситься, чваниться; Не, дегд икәр бичә казвадад бә. — Нармин М.

кальчһр [кальчиһыр] кольчң искривившийся; растоптанный (об обуви); Көлдән хоңшарнь буурха кальчң һоста билә. — Нармин М.

кальчих [кальчихы] 1) хаҗих, камчих покоситься; 2) кольчих кривиться, коситься

кальчң [кальчиң] 1) матьхр, мәәһг искривлённый, косой; кальчң көл; 2) кальчиҗ ишкх ступать криво; кальчң ишкх

камб [камбы] бот. цаһан девтә, дотркнь шар өңгтә өвслг урһмл ромашка желтоңветнҗ камб шарлҗн; камбин үнр каңкнна

камзал күүкд улс өмсдг җиләтк камзол, жилетка (туго стягивающая женскую грудь); Сү дорнь давс тәвсн мет хорсна, камзал чееҗ бүтәнә. — Балакан А.

кампадь ке сәәхн цааснд орасн нуһл конфета, конфеты; Бата цааснд оралһата кампадь, нег бүкл хальмг цә һарһад, танад авч ирсн белг гиһәд тәвв. — Эрнҗәнә К.; ◊ шил кампадь мөсншң гилгр хату кампадь конфеты-леденцы; Колтрин эк болхла, хойр бийдән цацгта, көк цаасн һадрта, деегәрн нәрхн улан орацта шил кампадь авч өгдмн. — Сян-Белгин X.

камчих [камчихы] күүнд. хаҗих, кальчих покоситься; камчисн шавр гер, хаша камчиһәд бәәҗ Герин терз үүднь хамхрха, эрс-орань камчисн күн сүрдм задһа зәәдң бәәҗ. — Теегин герл

кандрг [кандрыг] сарвч козырёк; махлан кандрг, картусин кандрг

каң-каң хош. ханялһна ә звукоподр. звук кашля (сухого, без выделения мокроты), каң-каң гих

каңгч [каңгчи] күзүвч ошейник; нохан каңгч

каңкадх [каңкадхы] караглх, каркадх высокомерничать, чваниться; Салькн угаһар эргсн теерм иштән харш болдмн, бичә каңкадад бә, гиҗ наадкнь хәрү өгв. — Эрнҗәнә К.

каңкачун бот. сәәхн үнртә өвсн пустырник

каңкнур [каңкынур] 1) сәәхн үнр аромат; 2) каңкнсн сәәхн үнртә усн духи, одеколон

каңкнх [каңкынхы] үнртх, үнр һарх пахнуть, выделять запах, благоухать; кеер цецгүд каңкнад бәәнә; Хаврин үнртә аһар хамрар орҗ каңкнад, седкл сергәһәд, зүрк көндәһәд бәәв. — Эрнҗәнә К.; Усна ур өвснә үнрлә негдәд, каңкнҗ уняртна.— Сян-Белгин X.

каңкх [каңкыхы] күүнд. өгсн хотыг үлдәлго шулун идчкх съесть (быстро и без остатка); өгсн хотыг каңкх

капканцг [капканцыг] хууч. II) цергә күүнә махлад хаддг төмр темдг кокарда; 2) цергә махла деерк багла өрвлг султан (на головном уборе)

капканцг [капканцыг] II бичкн нурһта карликовый; капканцг күн

кара: кара-мара хош. үзгүдиг диг-даран уга, далюһар бичх выводить каракули; Соҗ хурһарн һазртк элс эрәлв. Түүнднь кара-мара үзгүд бичв. — Балакан А.

караг каңкаддг, каңкадур спесивый, надменный, заносчивый; карагнь казамдт, картуснь балһснд — үлг.

караглх [караглыхы] казвадх, каңкадх высокомерничать, чваниться

карамлх [карамлхы] торһ. мөсн деегүр цанар дошх ехать по льду на санках

карамс [карамыс] күүнд. нурһн деерән үүрч, суулһта ус зөөдг модн кергсл, теңнүл коромысло; карамсар суулһта ус зөөх

карҗңнх [карҗиңныхы] 1) шүдән тачкнулх скрежетать; карҗңнҗ инәх; 2) кар-кар гиҗ бәәгх каркать, стрекотать; Алг керә карҗңнад, адусан магтн бәәнә.— Сян-Белгин X.

каркадх [каркадхы] күүнд. сеңкәх, дүңгәх; деегүрдх чваниться, заноситься, проявлять надменность

карң көгҗ. цокҗ ә һарһдг төгрг бәәдлтә көгҗмин зевсг гонг; зес карң, карң цокх

картус залу күүнә хату сарвчта махла картуз; Энүнә үүрмүд цугтан аман аңһалдад, деермчнрин ардас хәләлдәд бәәцхәв, теднь болхла, өндр бүстә картус өмссн, әвртә ямта нег офицерин цаас бүрткҗ хәләҗәлә. — Илюмжинов Н.

катг [катыг] сара, хаша хлев; Үд давсн кемд Муузра нег хө өрчлҗ алад, өрчләһинь дотрнь бичә һартха гиһәд, модар шорлад, эмәл деерән дүрәд авч ирәд, катгт орулад, эд-бод кев. — Эрнҗәнә К.

катглх [катыглхы] сарад, хашад орулх содержать в хлеву; үвлд мал катглх

катхр [катхыр] шантһр, корнус вздёрнутый (нос), курносый; катхр хамр

ке ке сәәхн, ке-кеемсг красивый, нарядный; ке бүшмүд, ке хувцн, ке сәәхн гермүд; Күүкнә өкәр чирәнь, бийән һольшгар бәрдг заң-бәәрнь заяни төвшүн, болһамҗта, ке болсн учрар, эн улм сәәхн болҗ медгднә! — Илюмжинов Н.; Күүкд күүнд ке хувцн бәәхлә, болад бәәснь тер. — Эрнҗәнә К.

кев [кеве] I юмна кев-янз, кев-кец вид, фасон, модель; образец; һосна кев; Тернь хойр сүвәднь шигдәд, мегдәлһәд, сәәхн кев һарһҗ. — Эрнҗәнә К; Кемр бадм цецгин кев һарсн болхла сән йор. — Хальмг үнн

кев [кеве] II 1) юм кеҗ һарһдг кев форма (отливочная); цутхврин кев, тоосхин кев; 2) барин, сиилүрин кев клише, печать (для оттиска, гравировки); кев сиилх, чолун барин кев, модн барин кев

кев-кец [кеве-кеце] 1) юмна дүр, бәәдл форма, фигура, макет; 2) шилҗ. бәәһүл строй чего-л.; олна-ниитин кев-кец

кевәр I ямр нег янзтаһар имеющий какой-л. вид; сән кевәр, ончта кевәр, һольшг кевәр, урдк кевәр; Өвгн Цаһан хойр дотринь йүүлҗ авад, арчад уһаһад, хот гүзән хойртнь давс тәвәд, өөк ишкәд, цаһан һуйр бүргнүләд, базһсн цус кеһәд, йоста кевәр дотран чанв. — Эрнҗәнә К.

кевәр II эртинәһәр, тер кевәрн по-прежнему, как и раньше; урдк кевәр көдлх, көдлмшиг тер кевәрнь цааранднь кех

кевәсн [кевәсен] кевлһ жвачка; Туһлмуд уята зелдән тогтнҗ кевтәд, кавр-кавр гилдәд, кевәсән кевлдв. — Дорҗин Б.

кевг [кевег] цокчксн буудян хальсн отруби, мякина; һуйрин кевг

кевкүр юм шүүдг шанһ, шүр дуршлаг, шумовка

кевлә 1) гесн живот, утроба; кевләһәр йовдгнь моһа, көләр йовдгнь мал — үлг.; 2) ург (үрн) бәәршх сав, ома матка; кевлән ургт нерн уга, кесүл күүкд күүнд үрн уга — цецн үг

кевлһ [кевлеһе] кевәсн жвачка; Маштг шавр герин ца зелин өөр кевтсн хойр үкр кевлһән кевәд, кекрәд түңшснь соңсгдна. — Эрнҗәнә К.

кевлһтә [кевлеһтә] кевлһән кевдг жвачные; кевлһтә аһрусн

кевлүн ке сәәхн (цогцарн, өңг-зүсәрн) статный, красивый (станом, фигурой, осанкой); кевлүн цогцта күн, кевлүн сәәхн чирә; сүл угмүдән эн күч күрч келҗ чадсн уга, юңгад гихлә зөвәр кевлүн чирәтә, һо урһцта, өңг-зүстә, дундын наста, цегән-бор һольшг костюмта күүкд күн байрлҗ инәһәд, адһс гиҗ хорад орҗ ирв. — Илюмжинов Н.

кевлх [кевелхе] I 1) кевд цокх, кевд ясч тинилһх формовать, придавать форму; расправлять (на колодке); 2) юмна кев-янзинь һарһх моделировать; хувц-хунр кевлх; Үүл бәрлһнд кевлх гидг үг даңгин харһна. — Хальмг үнн

кевлх [кевелхе] II барлх печатать; Көглтин Дава арвн нәәмн настадан шүлгүдин ууһн түүвр барлн кевлүләд, билрш уга һавьята үүл бүтәсн бәәнә. — Хальмг үнн

кеврһә [кеверһә] хууч. күүрг; бат биш хрупкий, ломкий

кеврдг [кевердег] цогц бий туловище; кеврдг бий; Күүнә кеврдгин чинән хазариг авад ирв. — Җаңһр

кеврх [кеврхе] хууч. күүрх, күүрәд хамхрх ломаться, разбиваться

кевс [кевес] девсдг, эс гиҗ эрст өлгдг үс татҗ нексн кегдл ковёр; үстә кевс, кевсин үүлдвр; Үстә шүрүн кевс деер кевтснь эр моһа, үсн уга торһн кевс деер кевтснь эм моһа болдмн, гиҗ бер келнә. — Хальмг туульс

кевслх [кевселхе] кевсәр хучх покрывать ковром

кевтә I 1) шишлң кев-кецтә форменный; кевтә хувцн; 2) сәәхн кев-янзта модельный; кевтә башмг

кевтә II 1) әдлцүлгч хүв сравнит, частица мет как, словно, точно, подобно, как будто; Ханьцад, арвн җилдән бәәв чигн, нам күн кевтә җирһсн угавидн... — Яшкулов В.; 2) бәәмҗ үг модальное слово бәәдлтә, боллта кажется; Дорҗ аашх кевтә; Эн йосн соляд, коммун-домун болна гихлә, цаг чигн хүврҗәх кевтә! — Эрнҗәнә К.

кевтән 1) урдкарн, урдк кевәрн, саак кевтән по-прежнему, как и раньше; Цагин бәәдл хүврснд цогцан бичә зова. Дурн урдк кевтән дүркләд, делгрәд бәәнә. — Балакан А.; 2) цугтан, хугтан все; Ииминь күүтрин әмтн кевтән меддмн. — Илюмжинов Н.; Хотн кевтән гилтә Дамбин тал дарцҗ ирцхәв. — Сян-Белгин X.

кевтнь [кевтень] цугтнь, хугтнь целиком, весь, всё; ацаг бәәсн кевтнь авад ир; Бәәсн малыг кевтнь көөһәд авч одв. — Сян-Белгин X.

кевтр [кевтер] 1) девскр постель; Учур эгчин гемтә күүкнь кевтр деерәсн мадниг бас гейүртә нүдәрн хәләҗәнә. — Илюмжинов Н.; 2) мал кевтдг орм, һазр лёжка, подстилка (для скота); Хөөдиг кевтрәснь босхад, өттә-шархта, доһлң-дөрвинь аҗглхмн. — Сян-Белгин X.; 3) аңгин кевтр логово, берлога; аюһин кевтр; зорхн кевтртән тарһлдг — цецн үг; 4) анат. үр тогтдг орм, кевтш детское место, послед, плацента

кевтүл 1) тууҗ. Чиңгс хаана бүтәсн нег зүүл церг: сөөднь мандг харул церг войско (ночной охраны); 2) этн. теңгин хальмгудын отг-әәмг калмыцкий род (среди донских калмыков)

кевтх [кевтхе] 1) яһҗ, юн деер кевтх лежать; хәврһәрн кевтх, гедргән кевтх, тоһшлад кевтх, орн деер кевтх; Эн шам унтрсн цагт көнҗл дер хойран авад, һазрт кевтх саната бәәнәв. — Эрнҗәнә К.; 2) күндәр гемтх слечь, тяжело болеть; Ухан-сегәһән алдад унад, долан хонгтан серл орлго эмнүлңд кевтв. — Хальмг үнн; 3) удан болҗах үүлдвриг заахд керглгднә употр. для выражения затянувшегося действия; унтад кевтх, ууляд кевтх; Цаһан мөңгн шүлзәтә час тик-тик гиһәд кевтнә. — Эрнҗәнә К.

кевх [кевхе] кевлһән кевх жевать жвачку; Хаҗудан кевлһән кевәд кевтсн темән тал хәләв, нүднь усвкад одв. — Эрнҗәнә К.

кевч [кевчи] 1) юмна кев кедг күн формовщик; 2) кев-кец кеһәч модельер

кевшх [кевшхе] келәд-кевшх; эвтәһәр, олмһа келх говорить складно, быть находчивым (в разговоре); Кермнә цоксн домбрт кевшәд бәәдг болхговч! — Эрнҗәнә К.

кев-янз [кев-янзы] кев-кец, дүр, бәәдл вид, очертание; Үкрән саахар һарч одсн Эрднин эк кев-янзарнь хәләхлә, дөчн зөвәр давсн бәәдлтә. — Балакан А.

кегдл [кегдел] һарар кесн юмн изделие; урн кегдл; Тиигәд эн хойр нег-негән олад, ода хамдан модар олн зүсн кегдл кецхәнә: ор, ширә, сандл, әмтнд тааста нань чигн өлг-эд. — Хальмг үнн

кегдмл [кегдмел] йосн биш юмн ненатуральный, искусственный; кегдмл шүдн

кеһәч юм кеҗәх күн, күцәгч исполнитель

кедәч әәл хәәһәд, кедәд йовдг күн, кесүл бездельник, праздношатающийся

кедһн [кедһене] түргн слепень, шмель; кедһнәс зулсн үкриг бәрхд кецү, керүлд дурта күүг эвлхд кецү цецн үг

кедмн [кедмен] темснә модн болн түүнә земш груша; Альмн, кедмн, чииһин моддар сала-судл цуг дүүрч көкрнә. — Эрнҗәнә К.

кедр [кедер] 1) атхр, миркһр, күүнлә таардго угрюмый, злой, неуживчивый; кедр күн; 2) адрута тегш биш неровная местность; кедр һазрин хаалһ

кедрһн [кедерһен] торһ. арс элддг ут хавтха модн скалка, каталка (для обработки кожи); кедрһн модн һаза, кедр күн кеер цецн үг

кедрм [кедерме] мөрнә туруна дотад җөөлн сүүр основание копыта (у лошади)

кедү 1) юмна то, кедүв гисн сургч орч нерн сколько; кедү күн ирв? кедү цаг болҗ? кедү наставч?; 2) сарин ямр нег өдриг лавлҗ сурхд керглгднә который (о числе месяца); эндр кедүв?

кедүһә кедү күрнә гисн сургч орч нерн сколько стоит, почём; эн эд кедүһәв?

кедүһәр кедү мөңгәр гисн сургч орч нерн за сколько, по какой цене; эн күлтән кедүһәр аввт?

кедүлн [кедүлен] хамдан кедү күмб гисн сургч орч нерн сколько вместе; тадн кедүлн ирвт?

кедүтә кедү наста гисн сургч орч нерн сколько лет (о возрасте); тана көвүн кедүтә?

кедх [кедхе] һазр, орм соляд, эргәд йовх переходить с места на место, обходить; Бичкдүд шин киилгән, эс гиҗ шин шалвран өмсәд, гермүд кедәд, түүгән йөрәлһәд, цаһан мөңг авна. — Балакан А. Ахнрнь орс күүтрмүд кедәд, көдлмш хәәһәд тарв. — Сян-Белгин X.

кеегчн [кеегчин] кер гүн гнедая кобылица; Кер-һалзн кеегчн кииһс ишкҗ цервнә. — Хальмг үнн

кееһә 1) кеед өмсдг хувцн праздничный, выходной (об одежде); кееһә хувцн; Цаста кееһә бүшмүдәсн зокастаһинь өмсч. — Эрнҗәнә К.;Намдтн энүнәс деер, талдан, кееһә костюм бәәнә. — Дорҗин Б.; 2) ке сәәхн юмн красивый, нарядный; Туң иим цагтан кееһә көнҗлән көдрсн, келкәнцг көшгән татсн хальмг өргн теегәс һатлун сәәхн һәәхмҗ һазр деер бәәдг болхв?— Сян-Белгин X.

кееһүр теегүр, теегәр по степи, по полю; кееһүр (кееһәр) йовх

кеел кеелин ургин кевтр, кеел кевтр утроба, живот; брюхо; кеелин ургт нерн уга, кетин һалд утан уга — цецн үг; Эркн зокал диг йисн-арвн сар болхаснь давуллго көглә харһулхмн, тер цагт хусрдг йовдл баһрхмн, кеел кевтр өсхмн, ирх җилдән хөн икрлх көрң үүдәхмн. — Сян-Белгин X.

кеелтә хусрң биш, кеелтсн, кевләдән ургта болсн (мал) беременная (о животных); кеелтә һунҗн, кеелтә хөн, кеелтә яман, кеелтә гүн, кеелтә мегҗ һаха; кишгтә күүнд кеелтә маштг — үлг.; Үвл көтрәд уга бәәтл, хавта бәәрнәснь хөд көндәдг, оратсн йовһн боранла харһдг, һарл болсн кеелтә хөд хаалһдан зовдг.— Сян-Белгин X.

кеелтүлх [кеелтүлхе] бухд үзүлх (укр), боосах (гү, иңг), көг тәвх, ниилүлх (хө, яма) случать (животных); бухар үкриг кеелтүлх

кеелтх [кеелтхе] кеелтә болх (мал) беременеть (о животных)

кеемсг [кеемсег] ке хувц өмсхд дурта, седң щеголеватый, франтоватый; франт, модник; кеемсг күн; Йирин эн Хальмг Базра күүкд улс әмтнәс уралһ, кеемсг, үгтә-күүртә, күүнлә ээлтә болдг, зуг нег бичк караг, көр болдмн. — Эрнҗәнә К.

кеемсглх [кеемсгелхе] ке хувц өмсч, бийән кеерүлх быть щёголем, франтом

кеер [кеере] 1) хууч. күн уга көдә һазр необжитые, девственные места; 2) тег, тал степь, поле; кеер йовх мал; кеер хонад, кец дерләд — цецн үг; күүкиг герт шинҗл, көвүг кеер шинҗл — үлг.; Герин эзн залу кеер күүнә малын ард йовна. — Сян-Белгин X.

кеерк [кеерке] 1) кеер йовдг, кеер бәәдг находящийся в степи, в поле; кеерк мал; 2) кеерин степной; кеерк хотхр; Эн модд суулһхдан, дорнь малтсн нүкнднь кеерк хотхрас маднар үклң хар шавр зөөлһҗ асхулдг билә. — Эрнҗәнә К.

кеерлх [кеерелхе] кеер һарч холдх уходить, удаляться в степь; мал кеерләд һарч оде

кеермҗ [кееремҗи] кеерүл, чимг украшение; күүнә кеермҗ ухан, күлгин кеермҗ хурдн — үлг.; Дорд үзгин кев-янзта гермүд, көкүрһмл балһсна Йоста кеермҗ болв. — Хальмг үнн

кеермхә [кееремхә] кеерхд дурта любящий красиво, нарядно одеваться

кеерүл чимг украшение; Индус улсин хувц-хунр, бәәцд олзлдг кегдлмүд, олн зүсн кеерүл үзәд, эднә авъяс-бәрцин өвәрциг медҗ болна. — Хальмг үнн

кеерүлх [кеерүлхе] кв юмар сәәхрүлх, чимх наряжать, украшать; күүк кеерүлх; сүл саамд энд өлгмр хувц бас уйна, бүшмүдиг кеерүләд, хатхмр кеҗ һарһна. — Хальмг үнн

кеерх [кеерхе] ке сәәхн хувц өмсх наряжаться; Өвгд эмгдтәһән, бас тер мет гиҗгтә күүкд кезәңк хальмг хувц өмсч кеерсн йовна. — Хальмг үнн

кезә ямр нег йовдл болсн, эс гиҗ болх цагиг медх гисн сургч орч нерн когда; чи кезә гертән ирвч? та кезә йовхар бәәнәт?; Фуф, эн баячудын кү меклдгнь кезә уурхмб? — Эрнҗәнә К.

кезәһәс ямаран цагас авн с каких пор, с какого времени; Аав, Бата Ядмин эцкинд кезәһәс авн бәәхмб? — Эрнҗәнә К.

кезәд оньдинд, кезә чигн всегда; чини кесн ачиг кезә чигн мартшгов; Дәкҗ бидн хойр, бәәдлнь, кезәд чигн хамдан бәәшго болҗах кевтәвидн. — Илюмжинов Н.

кезәнә 1) урднь когда-то, в былые времена, давно; Кезәнә селән болһнд хурл бәәсмн. — Хальмг үнн; Манц гидг һолнь мануртсн сәәхн һол гиһәд, кезәнә-кезәнә дуулсн ода ирҗ чикнд күңкннә. — Сян-Белгин X.; 2) хальмг туульсин эклц уг давным-давно было (зачин калмыцких сказок); Кезәнә бәәҗ. Ээт Мергн гидг күн бәәҗ. — Боктан Ш. ◊ кезәнә аадм экин цагт экн аңхн цагт давным-давно, на заре человечества; Кезәнә, аадм Җаңһр Хоңһр хойр йовсн бәәҗ. — Хальмг туульс

кезәнәһә урдк цагт в прошлом, в прошлые времена; Кезәнәһә хол һазрт мөрдсн күүкн төркән санад: «Довң давшад хәлән гиҗ, дотад хормаһан шурдалав», гиҗ дуулдг эс билү? — Эрнҗәнә К.; Кезәнәһә Цецн Билтг гидг күн йовҗ, күчтә шинҗч күн бәәҗ. — Боктан Ш.

кезәңк урдк цага, хуучна цагин давнишний, старинный; Кезәңк тууль, тууҗиг болхла, ут сөөг өр цәәлһәд келдг билета болдмн. — Хальмг үнн

кезә-яза хош. кезә когда-то, в какое-то время; кезә-яза ирхән медҗәхшив

кезл [кезел] көзр. зүркн зурата улан көзр черви (карты), кезләр йовх, кезлин туз, Кезлин тузар кедн цокад, кеелтә һунҗан шүүгдв. — Эрнҗәнә К.

көких [көкихе] хууч. икрхх, сәәрхх быть надменным, чванливым

көкрлһн [көкрелһен] көкруллһн отрыжка

көкрүлх [көкрүлхе] геснәс ки амар һарһх отрыгивать

көкрх [көкерхе] геснәс ки амар һарх отрыгивать; Ноонь махан идәд, шөлән ууһад, кард көкрәд, тәрлктә махн талан хәләһәд... — Эрнҗәнә К.

келвр [келвер] ут биш урн үгин зокъял рассказ; Эн умшчасн келвр чини тускар бичгдсн бәәдлтә, мел мин! — Эрнҗәнә К.

келврч [келверчи] келвр келҗ өгдг күн рассказчик; Соньн келвр келҗ өгснднь Ингә аавд ханлтан өргв, хөөннь энүнә келврмүд соңсхар бас чигн кесгтән ирәд бәәхв гиҗ келв. — Илюмжинов Н.

келгч [келегчи] I келҗәх күн говорящий, произносящий (слова)

келгч [келегчи] II грам. юмна үүлдл, эс гиҗ бәәдл темдглҗәх зәңгин һол мөч сказуемое; амр келгч, давхр келгч

келдүр 1) өргн хавтха күрә совковая лопата; келдүр күрз; 2) ээрҗәх утц шахҗ нигтрүлдг модн палка (для уплотнения ниток в ткацком станке), ◊ келәрн келдүр кех хов зөөһәд, худл цацад андрад йовх трепать языком; Келәрн келдүр кесн, кесг хар саната улс бәәнә. Тиим улсин уг соңсад, толһань эргҗәдг болх. — Эрнҗәнә К.

келкә I тетнәд келдг, тетнхә заика, заикающийся; Ах хөөч Палан Нимгрә Хөөч Келкә Явана худг деер тер кевәр хаврин төлән бәрҗ, ханмҗта күцәңгүс кеҗәнә.— Сян-Белгин X.; Келкә-маамд бийим келнд орулҗ дасхсн. — Дорҗин Б.

келкә II 1) холвата юмн связка чего-л.; келкә цаасн; 2) юмна холва (утцн, бүч) нить, шнурок (для нанизывания); әркин келкә, тоһшин келкә, келкә тасрҗ одх; ◊ анат. келкә ясн келксн арг ясн скелет; келкә хуйг келкҗ кесн хуйг панцирь-кольчуга; бот. келкә цецг оралдҗ урһдг цецг лилия степная

келкә лх [келкә лхе] тетнәд келх заикаться; үг келхләрн келкә ләд, үүл һарһхларн этүдәр — цецн үг

келкәнцг [келкәнцег] 1) өлгҗ келксн юмн нанизанный друг на друга (о шторе); Туң иим цагтан кееһә көнҗлән көдрсн, келкәнцг көшгән татсн хальмг өргн теегәс датлун сәәхн һәәхмҗ һазр деер бәәдг болхв?— Сян-Белгин X.; 2) бот. оралддг өвсн, чөдр өвсн вьюнок полевой

келкәсн [келкә сен] күзүнә кеерүл ожерелье (украшение); сувсн келкәсн

келкәтә 1) келксн нанизанный; утцнд келкә тә эрк; 2) холвен, холвата сцепленный; Бата ардаснь адһв, келкә тә хойр трамвайин өмнк үүдәр һурвн күүкн гу үлдәд орв, Бата һаран дайлад үлдв. — Эрнҗәнә К.

келклдх [келкелдехе] 1) оралдх запутываться, перепутываться; уята мал келклдҗ оч; 2) сәәнәр ниилх, таарх хорошо складываться (о словах); Келсн угнь келинь дахад, кевтән тусад, келклдәд явшад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

келкүр бәрсн заһс келкдг нәрхн бүч кукан (бечёвка, палочка, на которую нанизывают пойманную рыбу)

келкх [келкехе] 1) салу-салу бәәх юмиг холвх нанизывать; тоһш келкх, чиңглгүд келкәд чирх; Анҗан барун бийд ясата бәәсн күүкнә орн деер сәәхн-сәәхн хувцта эркәр өссн бәәдлтә баахн көвүд-күүкд хүрмин тоһшас келкәд, тохадан өлгчксн өөктә бөөр, зүркәр, шаһа чимгдәр шивлдәд сууцхана. — Эрнҗәнә К.

келлцән [келелцән] күүндән, күүндвр разговор, беседа, собеседование; переговоры

келлцх [келелцхе] оларн хәрлцҗ күүндх разговаривать, беседовать, рассказывать друг другу; обсуждать

келмһә [келемһә] бурмха, олн үгтә говорливый, болтливый; келмһә күн керүлч, кедр ноха зууһач цецн үг

келмрч [келмерчи] 1) келврмүд, түүкс, туульс келәд йовдг күн; туульч, җаңһрч сказочник, сказитель; Кезәнәһә иигән, ар һазр тал ик олмһа келтә әәмг бәәдгҗ гиҗ соңсад, Эмгн Увш гидг зәәсң тер әәмгт одад, үгәр шүүлцәд, ямаран келтә улсинь медәд иртн гиһәд, сән гисн һурвн келмрч залу илгәҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) олмһа келтә, үгин билгтә күн человек, обладающий даром красноречия, оратор; келмрчиг үгәрнь тодлдг, малыг зүсәрнь темдглдг — үлг.; Көглтин Дава болвл, алдр шүлгч, нертә эрдмтн, сойлын зүтклтн болхар барх уга, бас чигн нер туурсн келмрч күмн. — Хальмг үнн; И. Е. Намсинов келмрч билгтә күн гиҗ, онц темдглх зөвтәв. — Илюмжинов Н.; 1) хәрин кел меддг талмшч күн толмач

келн [келсн] 1) анат. амна көндәд бәәдг, амт меддг эрктн язык; күүнә келн, үкрә келн, келән үзүлх; Эн күүкндтн келән зууһад оркм шүдн урһад уга бәәдлтә, кедү сар болсмб энтн? — Эрнҗәнә К.; 2) күн-әмтнә хәрлцх, күүндх эркн чинртә кергсл средство общения, язык, речь; төрскн келн, хальмг келн, орс келн, хәрин (талын) келн; кел медх, кел дасх, кел шинҗлх; үлдин шав эдгдг, келнә шав эдгддго — үлг.; 3) келнә янз формы существования языка; бичгин келн, күүндәнә келн, урн зокъялын келн, номин келн, үндсни келн; 4) шилҗ. юмна келн язык чего-л.; хоңхин келн, оньсин келн; 5) шилҗ. зәңг известие, сообщение; кел авх, кел өгх; 6) давхр үгин тогтацд орна в составе сложн. слов; келн-әмтн, келн-улс, келн-амн; ◊ кел-аман бүлүдх керг уга дала үг келәд бәәх болтать, точить лясы; Хург эклхин өмн үг келх болад, кел-аман бүлүдҗ агсрҗасн әмтн ода мел цуһар тагчг. — Дорҗин Б.; кел-ам дурах передразнивать; кел-амн орх келдго күн (күүкд) келдг болад ирх начинать говорить, приобретать дар речи (о ребёнке); Үксн баин көвүн әмдрнә, түүнд кел-амн орна. — Сян-Белгин X.; келн болх үг һарх стать предметом разговора; Каакнахна әңгд хулхад дассн, зөргтәһәрн келн болсн. — Дорҗин Б.; келнь ханурас хурц олмһа, шүвтр үгтә язык его острее лезвия; Көвүн анчнь келнь ханурас хурц бәәҗ — Басңга Б.; кел бәрх хортнас кү бәрҗ авад мөшкх взять языка, взять в плен в качестве языка; Орчлңгин Сәәхн Миңъян мини. Нәәтг түвдин тәкм алтн шарһарн йовад, кел бәрҗ ир. — Җаңһр

келтә 1) шилҗ. хурц үгтә красноречивый, острый на язык; хурц келтә күн; 2) хәрин кел меддг знающий какой-л. язык, говорящий на каком-л. языке; англь келтә, моңһл келтә, түвд келтә; ◊ келтә-амта келмһә речистый, говорливый; Күүкнә экнь Шарду насарн медәтә болвчн, шулун-шудрмг, келтә-амта эмгн билә. — Илюмжинов Н.

келтәх [келтәхе] кецәх, хаҗих наклоняться, накреняться; бахн келтәҗ оч

келтг [келтег] юмна хуһрха, кемтркә; хуһлцг обломок, кусок

келтһр [келтһер] хаҗисн, кецәсн, келтәсн наклонившийся, накренившийся; келтһр искирд

келткә келтңгү чуть наклонившийся; Ташу дегд чагчм нурсн һазрта, энүн деер урһсн модд келткә. — Җимбин А.

келтлх [келтелхе] кемтлх, хуһлх отламывать, отбивать, откалывать; чолу келтлх

келтркә [келтеркә] юмна кемтркә, хуһрха осколок, обломок товин сумна келтркә

келтрх [келтерхе] кемтрх, хуһрх отламываться, откалываться

келх [келхе] келҗ өгх говорить, рассказывать; тууль келх, үнән келх; келхлә чикн цоорха, кехлә савнь цоорха — үлг.

келхд [келхде] келхлә говоря, на словах; келхд белн, кехд берк — цецн үг

келцән үгцән, бооцан соглашение, контракт

келцәтә үгцәтә имеющий договорённость, соглашение

кем I цаг, саам, чиг отрезок, промежуток времени; пора; үдин хотын кем, вес хадлһна кем, амрлһна кеҗ Цаг үүмәтә билә, дән болҗ йовсн кем. — Илюмжинов Н.; ◊ гү тәвх кем гүүдән сул сааһад, унһтаһинь кеерәгшән һарһх саам время выгона на пастбище подоенных кобылиц; Нарн гү тәвх чигтәд Манҗ күрәд ирв — Басңга Б.; Асхн гүд унһтаһинь тәвх кемлә серүн орад, мөрд сурһх цаг болв. — Нармин М.

кем II ясн дотрк нуһрсн губчатая кость; кемтә ясн

кемәлһн [кемәлһен] хөөнә хөөт бийд урһсн хөрн дөрвдгч ясиг урн үгәр чимҗ, дүрсләд цәәлһҗ келдг келвр; өвәрц амн зокъял рассказ-пояснение (по отдельным частям последнего поясничного позвонка барана)

кемәлһх [кемәлһехе] хөөнә хөөт бийд урһсн хөрн дөрвдгч ясиг урн үгин эв-арһар цәәлһҗ келх рассказывать-объяснять (по отдельным частям последнего поясничного позвонка барана); яс кемәлһх

кемәх [кемәхе] хууч. урлг кевәр цәәлһҗ келх рассказывать, объяснять

кемб [кембе] кен гидг сургч орч нерн вопросит, мест. кто; тер кемб?; Барс толһата, чон чиктә, моһа сүүлтә нернь кемб? — Эрнҗәнә К.

кемдһн [кемдеһен] мөрнә шаһа ясн плюсневая кость (у лошади)

кемҗәлх [кемҗәлхе] 1) юмна кемҗәһинь авх измерять, мерить; тавн метр эд кемҗәлх; дола дәкҗ кемҗәләд, нег дәкҗ тәәр — цецн үг; 2) юмиг кемҗәтә болһх, юмна кемҗә тогтах нормировать, дозировать; эм кемҗәлх, көдлмш кемҗәлх; Хорһн-тос болн шикр картонкар бичкәхн граммар кемҗәләд, сард нег дәкҗ өгдг билә. — Илюмжинов Н.

кемҗән 1) юмна кир, кир-кемҗән мера; утын кемҗән, чиңнүрин кемҗән, кемҗә-һинь авх; 2) хувц-хунрин, һосн-башмгин кемҗән размер (одежды, обуви), 3) аль нег юмна кир-кемҗән размер, масштаб; эмин кемҗән, шүлгин кемҗән, демин кемҗән, ору-һарун кемҗән

кемҗән уга кир-кемҗән уга безмерный; безмерно; буйн-кишг кемҗән уга; Экин зовлң кемҗән уга. — Хальмг үнн

кемҗәтә юмна кемҗәнь размером, длиной; арвн метрин кемҗәтә хора; Нур болхла, утдан барун үзгәс дорд үзг күртл күсдундур-хойр дуунад, өргндән нег дууна кемҗәтә билә. — Илюмжинов Н.

кемҗәтәһәр юмна кемҗәнь баһар в небольшом размере, в незначительном объёме; Балһсна бюджетд арһлачнрас алвна мөңгн баһ кемҗәтәһәр орв. — Хальмг үнн

кемклдән [кемкелдән] 1) нохасин кемклдлһн грызня (о собаках); 2) шилҗ. цүүглдән, керлдән ссора, ругань

кемклдх [кемкелдхе] 1) нохас базһлдад, нег-негән зуух, хазх грызться (о собаках); 2) шилҗ. цүүглдх, керлдх, метклдх ссориться, ругаться

кемкүлх [кемкүлхе] нохад зуулһх быть покусанным (собакой)

кемкх [кемкхе] зуух (ноха) кусать (о собаке)

кемлх [кемлхе] I 1) мерх грызть, щёлкать (семечки, орехи); нарн цецгин яс кемлх, читлг кемлх; Бата Кольчи хойр эн яармин улс һәәхәд йовҗ-йовҗ, дуһрулд сууһад эргҗ авад, нарн цецгин яс кемләд йовад йовцхана. Наадк һурвнь читлгән кемләд үлдцхәв. — Эрнҗәнә К.; 2) яс кемләд, чимгинь шимәд идх высасывать костный мозг; 3) уудан, амһаһан хазх (мөрн) грызть (удила); һалзн мөрн эмәлинь севәд, сөөчксн кевәрн уудан кемләд, толһаһарн наадад бәәв. — Сян-Белгин X.; Мөрн дор ормдан цервәд, амһаһан кемләд, цаста хаалһар довтлхар күгдләд бәәнә. — Илюмжинов Н.

кемлх [кемлхе] II юм кех цагинь кемҗәлҗ тогтах, заах устанавливать, определять время; көдлмшин цаг кемлх

кемнг [кемнег] хууч. хур, цасн орсн цагт көдрдг ишкә занч, көдрг накидка из войлока, бурка

кемр [кемер] бооцгч үлмә зәңгин холва союз условия кемрҗән если; Кемр эн сурһулин терз, үүд цаглань дулалгдсн болхла, тиим һундлта йовдл учршго бәәснь лавта. — Хальмг үнн

кемрҗән [кемерҗән] кемр хәлә

кемрцг [кемерцег] овцүнә ясн, өвцүн грудная кость, грүдина

кемтлх [кемтелхе] хамхлх, эвдх отламывать, отбивать кусок; ааһин ам кемтлх

кемтркә [кемтеркә ] 1) кемтрсн отбитый, обломанный; кемтркә тәрлк; Деерк амнь кемтркә, шамин шилин күзүнд хуучн девтрин һадр цоолад өлгҗ, гер дотр, хона эргнд сән герлтә. — Эрнҗәнә К.; 2) юмна келтркә, хусг кусок, кусочек; Тер хоорнд өдмгин бичкн кемтркә җаҗлн йовҗ... — Илюмжинов Н.

кемтрх [кемтерхе] келтрх, хамхрх отламываться; ааһин ам кемтрҗ оч

кен орч нерн вопросит, мест. кто; кен танад ирв? терүг кен гидг билә? кен келв?; кен болһниг дурана, келн болһнар келнә — тәәлвр. (дүүрән)

кендһн [кендһен] мөрнә түрүн деерк ясн надкопытная кость; мөрнә кендһн ясн балвртл гүүлгх

кендр [кендер] олсн конопля; конопляный; кендр тосн

кенз [кензе] 1) хадлһна хөөтк ноһан отава; кенз ноһан; 2) намрлад һарсн малын төл родившийся осенью; осенний, поздний (о молодняке скота); кенз туһл, кенз хурһн; кенз хурһн мал биш, кемтркә ааһ сав биш — үлг.; 3) шилҗ. наста эк-эцкәс һарсн үрн родившийся от пожилых родителей (о ребёнке); кенз һарсн күүкн; Торс гиһәд, өрәл әмтә гергнь, улан махч кенз күүкднь уульлдад-шууглдад, нүднднь үзгдсн болад одв.— Сян-Белгин X.

кензлх [кензелхе] 1) намрлад ноһан урһх расти поздней осенью (о траве); кенз ноһан урһх; 2) намрлад һарх (малын тол) рождаться осенью (о молодняке скота); кенз туһл, кенз хурһн; 3) шилҗ. Наста эк-эцкәс һарч төрх рождаться от пожилых родителей (о ребёнке)

кенткн [кенткен] анат. омадгин ясн лобок, лобковая кость

кенчр [кенчир] 1) юм арчдг, юм бәрдг хуучн юмна тасрха тряпка, тряпьё; 2) эдин тасрха отрез (материи), ут цаһан кенчр; Эн авъясиг иигҗ күцәнә: ааһд һурвн ухр үс, нег ухр цаһан тос, һурвн печень тәвәд, цаһан кенчр деер ааһан бәрәд, өңгрсн күүнә көл тусас һурв зөв эргүләд, далһ хәрүлдг. — Хальмг үнн; 3) өлгц женское бельё; Би маңһдур күүкдин кенчр уһах селгәтә күмб, бас юмнд оч чадшгов. — Эрнҗәнә К.

кен-ян хош. кеннь кен, кен-кен кто-то, кто; манад кен-ян ирсинь медсн угав

кеңк чееҗин, өвцүнә ясн грудная кость, грүдина; кеңк ясн кемтә болдг цецн үг

кеңкәх [кеңкәхе] 1) чееҗән гедәх выпячивать грудь; кеңкәсн чееҗ 2) шилҗ. бийән бив гисн бәәдл һарһх придавать лицу самодовольное выражение; кеңкәһәд зогсх

кеңкһр [кеңкеһер] 1) монцхр приподнятый, выпуклый; кеңкһр маңна; 2) шилҗ. деегүр, ик сана зүүсн самодовольный; кеңкһр саната күн

кеңкрг [кеңкерег] деерк, дорк төгрг талкнь арсар бүрәд кесн көгҗмин зевсг барабан; кеңкрг цокх, кеңкргин докур; Хоран барун өмн булңд шар-шар зес бүрә-бүшкүрмүд, цань кеңкрг бәрсн баһчуд сууцхана. — Эрнҗәнә К.

кеңкргч [кеңкергчи] кеңкрг цокач барабанщик

кер мөрнә зүсн гнедой (о масти лошади); кер мөрн; бичкн кер мөрн биилн бәәҗ тарһлҗ — тәәлвр. (иигтә утцн); Дорҗиг гертән күрн гиҗ йовтлнь, довтлҗ йовсн улс дотрас кер-халтр мөртә, ширвһр хар сахлта, шилвзлсн хар-улан залу көвүг мөрәр дәврүләд һарад одв...— Сян-Белгин X.

керә I ю чигн иддг бор өңгтә шовун ворона; бор керә; керә кедү бәәгв чигн хавр ирдго — цецн үг; ◊ керә даам тоста, келн ээдрм цә тосинь әрвллго, эләдәр тәвәд чансн цә, җомба; Би танд йоста гидг керә даам тоста, келн ээдрм җомба чанҗ өгнәв. — Эрнҗәнә К.

керә II керх, боох, уйх тоот (деесн, арһмҗ, цулвр, туша) всё, чем можно связывать, привязывать; привязь (о верёвках, арканах, путах); мөрдин керә; Дорнь унһаһад, цулврарнь хойр һаринь көлләнь керәд, таг кеһәд күлчкәд, һалзнынь унҗ авад, гүүлгәд һарад одв. — Сян-Белгин X.

керәд I тууҗ. хальмгудын нег отг-әәмг кереиты (название одного из калмыцких родов)

керәд II хууч. ацата керәлсн тергд длинный ряд повозок, перевозящих груз; обоз; керәд тергд

керәлх [керәлхе] 1) нег-негнәннь ардас зелләд йовх образовывать длинный ряд; 2) мөрдиг зелләд, нег дееснәс уйх привязывать лошадей одной привязью; мөрдиг керәлх; 3) нег-негнәсн бәрлдәд суух садиться в ряд (близко друг к другу); Керәлдәд суусн күүкд берәд дундаснь... — Лееҗнә Ц.

керәсн [керәсен] керх юмн (деесн, арһмҗ) привязь (верёвка, аркан)

керәтә архлата, күләтә привязанный (верёвкой, арканом); көләрн керәтә мөрд

кервтн [кервтен] шидмсн бечёвка

керг [керег] 1) керг-үүл, керг-үүлдвр дело; Буйнта керг күцәһәд, суврһ босхвт, деерәс теңгр хәәрләд, тана иткл өсәд йовх, гиҗ гевш йөрәв. Урдк җилмүдт мөңгн баһар һарһгдҗасн учрар, зуралгдсн керг-үүлдврин ик зунь күцәгдсн уга. — Хальмг үнн; 2) керг-төр дела; Баһчудын керг-төрин болн тәмрин сәәд эн көдлмшиг һардҗ залҗана. — Хальмг үнн; 3) зарһ-з. буру, гем һарһсн йовдл дело (в суде); керг хәләгдх, керг шүүх, кергт орх, мөшклһнә керг-үүл; Күүкд күн ахр болзгт герәсн һарсн кемд, хулха кесн йовдлар уголовн керг-үүл бүрдәгдв. — Хальмг үнн; Әмтн арнисн дүртәһәр энүг соңсв, теднәс кеннь чигн үг келҗ, эн бийдән харш керг-үүл татв гиҗ, терүнд келсмн уга. — Илюмжинов Н.; ◊ кергтән эс авх оньган өглгө бәәх не обращать внимания; «Хуһар шивр-шивр гилдәд бәәнә. Яһҗ одсмб эднчн?» гиҗ Хохал сансн бийнь, кергтән авсн уга. — Бембин Т.; керг кех сделать доброе дело; Хавраһа танд керг кеһәд, әмитн аврсн багш эн, гиҗ бер тер хоорндан герин эзндән келн йовна. — Дорҗин Б.

кергәр керг-учрар по делү, по надобности; би кергәр ирләв; Нег әрвҗ уга кергәр танаһур орҗ ирүв, гиҗ Богзг барун оочарн көкүтә бүргүлв. — Эрнҗәнә К.

кергго (керго) тусго незачем, не нужно, не надо, не стоит; авад кергго, нанас әәх кергго, холд одад кергго; Чамд чигн, манд чигн эн харалта дән керго! — Илюмжинов Н.

керг уга тус уга незачем, не нужно, не надо; Амндан зууһад өсксн олн үрдин отхн көвүн орс бер авч ирх болхла, ода манд һазр деер әмд бәәһәд, керг уга! — Эрнҗәнә К.

керглгддг [керглегддег] кергтә болдг, олзлгддг употребительный; Энүнәс нань хош болһнд малд икәр керглгддг давсн, церд бәәх зөвтә, эн тоотыг бас оньгасн алдҗ болшго. — Хальмг үнн

керглгдх [керглегдехе] кергтә болх быть нужным, использоваться, применяться; Йириндән болхла, малчнрин цуг хошмудт ясвр кегдәд, малын хаша-хаац дулалгдв, малд керглгдх шүрүн хот бас белдгдв. — Хальмг үнн

керглх [кергелхе] олзлх, эдлх применять, употреблять, использовать; Кергләд умшсн күүнд «уухднь ундн болх, идхднь идән болх!» Эрнҗәнә К.; Тиим төләдән җолач күүнәс хойр дам килмҗ керглх мен. — Сян-Белгин X.

кергсл [кергсел] аль нег юмнд керглгдх тоот что-л. нужное, необходимое (о вещах, предметах и материалах); средство

кергтә [кергтә] 1) керг болхд когда нужно, необходимо; нужный, необходимый; В. Крамник урдк кевәрн болһамҗтаһар наадв, кергтә цагт наадна йовудыг шунмһадулҗав. — Хальмг үнн; Кесгнь ода кергтә цаасан белдчксн бәәнә. — Хальмг үнн; 2) зөвтә надо, необходимо, должно, следует; зураһан цагларнь күцәх кергтә

кердг [кердег] дөрә, ишкүр ступеньки; давшурин кердг; Дөрвлҗлүләд малтсн нүкнәннь эрстнь үлдсн кердгиг дараһарнь һурв цокҗ... — Җимбин А.

керл [керел] көзр. хатн зурата көзр дама (в картах); иштгин керл

керлдән [керелдән] керүл, цүүгән ссора, раздоры, ругань; Терүнд келн-әмтнә дунд керлдән-цүүгән икдҗәнә гиҗ келгдҗ. — Хальмг үнн

керлдх [керелдхе] цүүгх, керүл-цүүгә татх ругаться, ссориться, скандалить; Гергнләрн керлдәд уурлад, сахлан үмтәһә бәәтлнь, сахлнь үснәсн түрүлҗ буурлтҗ. — Эрнҗәнә К.

керлкә [керелкә] далңгин дел шейная борозда (у лошадей); Керлкәдән өөкн уга, кемлкәдән чимгн уга болв. — Җаңһр

керм [керме] I ик көлгн оңһц пароход, судно, корабль; теңгсин керм, цергә керм; Турвасасн ута һарһад, ик гидг теңгсин керм зогсчксн бәәнә. — Илюмжинов Н.; Һармин эрг деер керм тосчах дала улс заагт Батан үүрмүд Коля Ута

хойр махлаһарн дайлад хәәкрлдҗәснь үзгдв. — Эрнҗәнә К.

керм [керме] II хууч. шивә крепость

кермг [кермег] бот. улмта һазрар урһдг ишклң, улан өңгтә земш клюква

кермн [кермен] шилвстә ө-моднд бәәдг ут сүүлтә, өңгнь улан, яңһг иддг бичкн мерәч аң белка; керм аңнх, кермнә девл, кермнә арсн; аратла әдл мектә, кермнлә әдл һавшун — цецн үг; Моңһлын аһурсна делкәнь гихлә иим: аратмуд, кермн, тарвһн, булһн, нань чигн аңгуд. — Хальмг үнн

кермч [кермчи] 1) керм аңндг күн охотник на белок; 2) кермиг олҗ көөдг ноха собака, натасканная на белок

кермчлх [кермчилхе] керм аңнх охотиться на белок

керсң [керсең] I өвцүнә махн грүдинка; керсңгәс талдан мах идхшив, Кермнәс талдан күүк авхшив — амн билг.

керсң [керсең] II бот. буг өвснә нерн лебеда; Хаалһин хаҗуһар көөлдәд, шарлад одсн керсң, темән чик таслҗ авад, цоклдад дөгәд йовцхана. — Эрнҗәнә К.

керсү ухата проницательный, сообразительный; керсү көвүн; күүнә керсүнь ишксн ишкдләрнь медгддг — цецн үг; Дорҗ бичкнәсн авн шулун-шудрмг, әмтнлә эвтә-довта, керсү ухата көвүн болҗ өссмн. — Илюмжинов Н.

керүл цүүгән, керүл-шууган ссора, ругань, раздоры; керүләс цусн, эвәс тосн — цецн үг; Дола хонсн эн бүлин тар-тур керүл көтрх болҗ йовх цагла, Санҗ Элстәс Булгт селәнд гертән орҗ ирв.— Сян-Белгин X.

керүлч [керүлчи] керүл-цүүгә татач скандалист, задирә; керүлч күн ноха мет, хармч күн керә мет — цецн үг; Нег дәкҗ ноолдач, керүлч шар Васяг Евтей бууһарн өҗгнгәрнь давста сумар хаһад тусхав, тернь орклад, киитн уснд булхҗ орхар һол темцҗ хурдлв. — Илюмжинов Н.

керх [керхе] керәлх, нег уяһар уйх связывать вместе; мөрдиг керх

керцһә [керцеһә] догшн, өршәңгү уга, аврлт уга угрюмый, злой; керцһә заңта күн

керчәр юмна керчсн орм надрез

керчәслх [керчәслехе] юмнд керчәс кех делать надрез; мод керчәслх

керчәсн [керчәсен] 1) малтар, тәәрсн һазр (хувц уйхд) разрез, вырез; 2) керчәс кех надрез, зарубка; керчәс һарһсн модн

керчәстә керчәс кесн надрезанный; с зарубкой; керчәстә модн

керчәтә керчсн нарезанный (на куски); керчәтә махн

керчәч [керчәчи] юм керчдг күн резальщик; заһс керчәч

керчм [керчим] зүсм кусок; нег керчм махн; Герин эзн күндлҗәхән медүлҗ, тер гиичт махлаһан өмсәд, барун һартан утх авад, ууциг һурв дәкҗ утхин ирәр керчнә, дәкәд барун бийәснь ут нәрхн керчм кеһәд, наадк гиичнрт өгнә. — Хальмг үнн

керчмл [керчмел] керчәд бел кесн, керчксн нарезанный; нарезной; керчмл өдмг

керчүр юмиг чавчҗ керчх зевсг, чавчур резак; сечка (для резки мяса, рубки капусты)

керчх [керчхе] 1) ишкх мелко резать; мах керчх; 2) керчәр кех делать надрез, зарубки; керчсн чиктә хөн

кесг [кесег] олн, дала несколько; много; Эн хурл тал кесг улс ирдг бәәҗ. — Хальмг үнн; Ке шар-цоохр олңгин захар кесг миңһ гүвдәд одв. — Җаңһр

кесгәрә күүнд. кесгтән, удан давно; би кесгәрә үзәд угав

кесгәс кесг цагас, удан давно, долго; чи кесгәс нааран ирәд угач; Кесгәс нааран энүнәс зәңг-зә уга: әмд йовну, аль хорсн болхий? — Илюмжинов Н.

кесглх [кесеглхе] кесг әңг кеҗ хувах разделять на части, разрезать на куски

кесгтән [кесегтән] кесг цагтан долго; Сиврин киизң зунар, цань намр өөрдәд ирхлә, генткн эклдг хур кесгтән ордмн, чилгр сән өдрмүд йир хатяр болдмн. — Илюмжинов Н.

кесүл хууч. аля праздношатающийся, гулящий; кесүл эмд үрн уга, кеерин гөрәснд эзн уга — цецн үг

кесүчлх [кесүчелхе] хууч. алядх бродить без дела, слоняться

кесх [кесхе] хууч. аля кеһәд йовх, кедх бродить без дела, слоняться; әәл хәәҗ кесх

кет [кете] һал һарһдг хавтха болд төмр огниво; кетәр һал цәкүрдх, кетин һал; Цаадкнь түңгрцгәсн бичкн булһар мишгәсн хурц ирмәгстә, утарнь татгдсн цаһан татасмудта борвцр өңгтә бичкн чолу һарһҗ авв, деернь күрң өңгтә кенчрин тасрха тәвв, тиигчкәд кетәр хавтха болд төмрәр цәкүрәс экләд, һал цәкүрдв. — Илюмжинов Н.; ◊ кет балг баар заһсн карась

кетвч [кетвчи] кет хадһлдг бичкн булһар түңгрцг кисет для огнива

кетркә [кетеркә] дегд чрезмерный, исключительный; кетркә киитн, кетркә нәрн; кетркә ховдг идхлә — эдл-аһурсн баргддг — цецн үг; Кен ахан күндлн келдг, кетркә баһчудан тевчн келдг, эвтнь тәвәд, еңсгәр келдг, эйлдг, һольшг хальмг келн. — Калян С.

кетрх [кетерхе] давад бәәх превышать, выходить за рамки (дозволенного); келхнь кетрхлә — кергнь эвдрнә цецн үг

кетч [кетчи] түңгрцг кошелёк; Не, хәәмнь, әмтнә хормад багтад йович ода, гиһәд, буурл өвгн хуучн ишкә дериннь шуһуһас альчурт оралһта бәәсн бичкн кетчәсн улан цаһан хойр мөңг һарһҗ өгәд, маңнаһаснь үмсв. — Эрнҗәнә К.

кех [кехе] 1) юм кех, күцәх делать что-л., заниматься чем-л., выполнять какую-л. работу; көдлмш кех, хаалһ кех, ишкә кех; 2) юм белдх готовить, приготовлять; хот кех; 3) бүрдәх устраивать, организовывать, проводить; хург кех, күүндвр кех, конференц кех, бооца кех; 4) юмиг ямр нег савд кех наливать, вливать во что-л.; ааһд цә кех, суулһд ус кех; 5) зәрм нерн үгмүдтә ниицҗ, теднәс бүрдсн үүлдвр үгин чинр зүүнә в сочетании с некоторыми именами переводится по их значению; хулд кех (хулдх), наад кех (наадлх)

кец [кеце] I 1) уулын ташу склон; кецин усн һууһан темцдг, кесн үүл эзән темцдг — үлг.; Уул ямаран өндр болвчн, нимгн кецә сөөдлдг. — Дорҗин Б.; 2) бичкн довң,

довнцг холмик, бугорок; Кеер хонад, кец дерләд үкә йовҗ, кесн гем уга гилтә цокулдг билүсв. — Эрнҗәнә К.

кец [кеце] II 1) юмна кев-кец композиция; зокъялын кец, башмгин кец; 2) юмна кец-янз конструкция чего-л.; өдгә цагин кец-янзта гермүд; Таңһчин әмтнд өдгә цагин кец-янзта, сән таалта болн үннь болм дүңгә гермүд тосхҗ өглһнә шаңһа ик чинртә төриг тадн сәәнәр күцәхт гиҗ ицҗәнәв. — Хальмг үнн

кецәлһх [кецәлһехе] өкәлһх, келтәлһх наклонять, накренять, кренить

кецәлх [кецәлхе] кецин ташуһар йовх; мал кец кецәләд идшлҗ йовна

кецәх [кецәхе] 1) хаҗих наклоняться на одну сторону; 2) өкәх, келтәх наклоняться, склоняться; Кесг улс ут хаалһин туршарт зогслдад йовцхав, эс гиҗ көлән әрә дарад, сун бәәҗ, эс гиҗ кецәҗ, келтән бәәҗ зогсдмн. — Илюмжинов Н.; 3) нарн суух спускаться, снижаться (о солнце); нарн кецәҗ йовна; Нарн кецәһәд ирхлә, сүүдр сунад, серүн орад ирнә. — Нармин М.

кецү 1) күчр, күнд трудный, тяжёлый, тяжкий; кецү цаг, кецү күнд көдлмш; 2) берк чрезвычайный, исключительный; кецү сәәхн йиртмҗ, кецү үг, кецү йовдл; Танд келхнь кецү үг. — Җаңһр; Энүнә кецү гүн учр-ухата, өврмҗтә шүлгүднь нанд икәр таасгдна. — Хальмг үнн

кецүдх [кецүдхе] түрх, түрү-зүдү үзх оказываться в трудном положении, бедствовать; кех минь кецүдв, күрх минь — холдв — цецн үг

ки 1 1) аһар воздух; ки уга, ки авх, ки киилх, ки тасрх, ки давхцх, ки орулх; Салькн уга болвчн, сиврин күчтә киитн ки давхцулад, чирән арс чимкәд бәәнә. — Илюмжинов Н.; Бата мусхлзҗ инәһәд, хәрү эргәд, терзин сернҗл секәд, ки киилв. — Эрнҗәнә К.; Сәәхн гидгнь теңкән уга, күүнә чееҗд ки давхцдг билә. — Яшкулов В.; 2) дими, хоосар впустую, вхолостую; ки шүүрх, ки цокх, ки хах; Мөрнә җолаһас авхар седхләрн, ки шүүрәд унв. — Эрнҗәнә К.; ◊ нег кииһәр кииһән авлго одним духом; Василь цәәг нег кииһәр уучкад, ааһинь күүкд күүнд хәрү өгв; теңгрин ки бот. үр экн угаһар өсдг урһмл грибы; Зунын цагт энд теңгрин ки цуглулцхана, өрүнә болн асхна кемд заһс бәрцхәнә. — Илюмжинов Н.; ки кииләд бәәх питаться манной небесной, питаться как придётся, чем придётся;...һурвн өдртән ки кииләд гишң йовҗ-йовҗ, әрә әмтә хошан олв. — Нармин М.

ки II әмн дух, душа; ◊ ки мөрн мөр унсн дәәч-бурхна зург изображение бога-воителя на коне; ки мөрн киискх кишг буйн делгрх сопутствовать (о счастье, удаче); Кезәнә, цагин аңхунд ки мөрнь киискҗ, Эсен баатрин өлзәд эңдән оларн ниицҗ. — Калян С.

киб (кив) 1) үнтә, йир нимгн цаһан өңгтә торһн тонкий белый шёлк; киб бүстә, килң өөмстә һунхн наста көвүн харһлдв. Кичгә Т; 2) шилҗ. әрүн цевр чистый (душой); Теңгр-бурхн Абилиг тогтурта шинҗ келһнә халхар, үзсн-медсн тоотан мартдго кив чееҗәр, көдлмштән эвтә, урн болдгар һундасмн уга. — Илюмжинов Н.

кив керсү ухата проницательный, сообразительный; Энтн билгтә, кив юмн, гиҗ мини авһ инәсн дүртәһәр келн бәәнә. — Дорҗин Б.

кивд [кивде] хууч. лавк ларёк, лавка, киоск

кивзң [кивзең] авзң, киизң упрямый, строптивый; кивзң заңта күн

киврх [киверхе] цуцрх (деесн, утцн) распускаться, распутываться (о верёвке, нитке); иигтә утцн киврх

киҗ [киҗи] бот. хатханчг, лошх репейник; киҗин тосн

киҗг [киҗиг] эмн. н. хальдврта гем, халун тому тиф; геснә киҗг

кизәр I юмна тасрха обрезки (ткани, войлока); эдин кизәр, ширдгин кизәр; Бата Балтгин хот уудг хоран нег шуһуд хуучн ширдгин кизәр деер му девлән деерән хайчкад, цеңкиһәд кевтнә. — Эрнҗәнә К.

кизәр II хууч. орн-нутгин меҗә, захин һазр-нутг край, окраина

кизвәдх [кизвәдхе] будглх, заңнх, үгд эс орх капризничать; Бичә бийләм кизвәдәд бә. — Куукан А.

кизрң [кизрең] доһлң хромой; кизрң көл киисүлдг цецн үг

кизрңнх [кизреңнехе] доһлад йовх хромать, прихрамывать

киивң [киивең] өдтә, өдлсн сумн оперённая стрела; тавн цаһан киивң Җаңһр

киивр [киивер] зевин үзүрт бичкн заг-завсрта, нисхләрн ишкрдг ә һардг җилң сумн свистящая стрела; Үүдн эңтә киивр саадгин сумн даларнь орад, һолынь ширвәд һарад одв. — Җаңһр

кииһс [кииһес] I төгән телүр спицы (колеса)

кииһс [кииһес] II 1) кишва, киизң упрямый, настырный; Кииһс, кишва заңган хайхла, күргн тенүнд олдх. — Эрнҗәнә К.; 2) хаҗугшан в стороне, наискось от чего-л.; мана хош хаалһас кииһс бәәнә

кииһслх [кииһеслхе] 1) хаҗугшан эргх поворачивать, сворачивать в сторону; мана хаалһ кииһсләд бәәнә; 2) шилҗ. сөрлцх, зөрлдх противиться, противоречить

киидән өңгәр, дими, хара зөңдән зря, даром, напрасно; би нааран киидән ирҗв; Мана өвкнрин байн йовснь, иим модд эс тәрсн учрар кедү шимтә сән һазр киидән үрҗәнә! — Эрнҗәнә К.; Кен сурхар бәәнә, өтрлтн, цаг киидән давҗана. — Дорҗин Б.

киизң [киизең] 1) кишва, му заңта упрямый; Чамаг тиим киизң, му заңта гиҗ медсн угав. — Эрнҗәнә К.; 2) шуд биш, кииһс не прямой, кривой, косой; киизң захта киилг, киизң хаалһ; ◊ киизң киисквр грам. косвенный падеж

киизңнх [киизеңнхе] һацх, зүткх противоречить, упрямиться; Келҗә зуг. Тиим боллго! хамр доран тиигҗ келәд, хар һәрг киизңнв. — Куукан А.

киилг [киилег] чееҗ бийәр өмсдг һадр, эс гиҗ дотр хувцн рубашка, рубаха, сорочка; һадр киилг, дотр киилг, киилгин эд; Альков, кир уга киилг бәәхнь, өгич нааран. Эн киилгм киртҗ одсн бәәдлтә. — Дорҗин Б.; ◊ эмн. н. торһн киилг бичкдүдин хальдврта улан көртг гем корь, краснуха

киилүр ки сорҗ орулдг, эс гиҗ үләҗ һарһдг зевсг насос; ки үләдг киилүр, түүмрин киилүр

киилх [киилхе] 1) ки авх вдыхать, втягивать в себя; аһар киилх, тәмкин ута киилх; Өрүнә киитн аһар эн кииләд, суняһад, өмнән бәәх бәәдлиг зервк хәләв. — Илюмжинов Н.; 2) ки орулх качать, накачивать воздух в камеру; камер киилх

киим [кииме] анат. бүдүн гесн толстая кишка (у коровы); киим идсн күн кевтҗ чаддго — цецн үг

киир хууч. ханҗал кинжал; Килһснәс нәрхн, киирәс хурц... — Далн хойр худл

кииркх [кииркехе] 1) хотан алдад, чинән уга болх терять аппетит; терять силы, слабеть; 2) цусн баһрх страдать малокровием

кииркхг [кииркехег] 1) чидл-чинәнь алдрсн подверженный недомоганию, ослабленный; 2) цуснь баһрсн подверженный малокровию, малокровный

киисквр [киисквер] грам. үгиг киискҗ хүврәдг янз падеж нерәдгч киисквр, төргч киисквр

киирүхә намрар торҗ һарсн туулан кичг зайчонок, родившийся осенью; зайчонок-листопад

киискәх [киискәхе] 1) буудяг бог-хогас цеврлх веять, провеивать (зерно); 2) унһах, киисүлх заставлять падать

киискгддго [киискегдедго] грам. киискҗ болдго несклоняемый; киискгддго үгмүд

киискгдгч [киискегдечи] грам. киисгддг склоняемый; киискгдгч үгмүд

киисклһн [киискелһен] I грам. үгиг киискврәр хүврәлһн склонение (по падежам); амр киисклһн, давхр киисклһн, киисклһнә баг

киисклһн [киискелһен] II буудяг бог-хогас цеврллһн веяние, провеивание (зерна); тәрәнә эк киисклһн

киискх [киискехе] I буудяг бог-хогас цеврлх веять; буудя киискх; ки мөрн киискх развеваться

киискх [киискехе] II грам. үгмүдиг киискврәр хүврәх склонять (по падежам); үгмүд киискх

киискх [киискехе] III унһах, киисүлх сваливать; мөрнәс киискх

киисн [киисен] I 1) анат. экәсн һарч төрхд нилх бичкнә үлдсн хотхр пупок, пуп; пуповина; кииснь унҗ оч, кииснә нүкн; 2) биол. эр эмиг йилһдг киисн пол, род (мужской, женский); ◊ киисн болх быть пупом земли, главенствовать, возвышаться на всю округу; Улан ширтә халаһар дееврлсн хойр давхр гер эҗго эн теегин нурһн деер киисн болад, өөдән хәләҗ дүңгәнә. — Дорҗин Б.

киисн [киисен] II геогр. һазр делкән киисн полюс; Өмн үзгин киисн, Ар үзгин киисн

кииср [киисер] хусрң бесплодный, яловый (о животном)

киистә 1) гесн деер хотхрта имеющий пуп, пуповину; плацентарный (о животных); киистә тоот; 2) биол. кииснә йилһлтә имеющие различие по полу, роду; эр киистә залу улс мужчины, эм киистә күүкд улс женщины

киисүлх [киисүлхе] унһах, киискәх подвергать падению, заставить падать, сталкивать; мөрн деерәс киисүлх

киисх [киисхе] унх падать; мөрн деерәс киисх, модн деерәс киисх; Дөрвн көлән цахлад, беткин толһа үмкәд киисв. — Җаңһр

киитә 1) әмд дышащий, подающий признаки жизни; живой; гемтә күн әрә киитә бәәнә; Хаалһ заалһҗ авх киитә күн харһхш. — Балакан А.

киитәвр [киитәвер] зөвәр киитн довольно прохладный; киитәвр өдр

киитәр 1) халун биш в холодном состоянии, виде; киитәр цә уух; 2) шилҗ. бүләнәр биш прохладно, неприветливо; киитәр тосх (угтх)

киитдх [киитедхе] дегд киитрх, кетркә киитн болх быть слишком холодным

киитн [киитен] халун гидгин зөрүд чинртә үг; 1) халун биш, зекүн, җиң холод, мороз, стужа; киитн эклв, үвлин киитн, киитн аһар, киитн салькн; Даарх киитн угаһар, халх халун угаһар. — Җаңһр; күчтә киитн ясндм күрәд, көлм әмн-шир уга болҗ одв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. бүлән биш, таалта биш холодный, неприветливый; киитн нүдн, киитн хәләц, киитн зүркн; Богзг өвгн тал киитн нүдәрн хәләв. — Эрнҗәнә К.; ◊ киитн зер-зев чавчдг, шаадг зер-зев холодное оружие

киитрлһн [киитерлһен] зекүрлһн похолодание; намрин киитрлһн

киитрх [киитерхе] 1) зекүрх, җиңнх холодать, похолодать, морозить; киитрх теңгрин көвә көк, керүлч күүнә урлнь көк — цецн үг; Киитрх дутм, һазр көрәд, малтхд күчр күнд болад ирв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. дурго болх охладеть, относиться недружелюбно; Киитрксн тана догшн хәләцитн... әәнәв. — Дорҗин Б.; Келл уга киитрксн бәәдл һарад бәәвл, ода медгдҗәнә. — Эрнҗәнә К.

киитрүләч көргәдг үкүг холодильник

киитрүлгч [киитрүлегчи] киитрүлдг охлаждающий, холодильный; киитрүлгч тавцан

киитрүлх [киитрүлхе] көргәх охлаждать; хот-хол киитрүлх

киитрхг [киитерхег] өр-өвчн уга, хату зүрктә бездушный; киитрхг зүрктә, киитрхг седклтә күн; Мана баһчудын коллективин гешүн инженер Капинос дегд киитрхг бәәдлтә күн билә. — Илюмжинов Н.

киитцн [киитцен] хөөнә өтгәр (бог-шегәр) кесн арһсн кизяк (из уплотнённого овечьего навоза); киитцн арһсн

киләсн [киләсен] 1) чееҗин зовлң, энлл страдание, муки (душевные); чееҗин киләсн; 2) седклин ухан-санан думы, чаяние; өдрин киләсн, сөөһин зүүдн — цецн үг; Эн хамг цуһар экин седклин киләсн.— Сян-Белгин X.

килв [килве] заһсна мең приманка, наживка

килвлзх [килвелзхе] эндтендән гетәд хәләх высматривать (воровски по сторонам); хулхач килвләдг, ховч -хутхдг — цецн үг

килвр [килвер] кимд, үнтә биш дешёвый, недорогой; килврәр хулдх; Тадн иим сәәнәр көдләд, Хальмг Таңһчин хот-хоолын базриг өргҗүлҗәнәт, эмтиг сән чинртә болн килвр эдл-уушар теткҗәнәт. — Хальмг үнн

килврдх [килвердхе] юмна үн дорагшан буух, кимдрх дешеветь, падать в цене

килһ [килһе] юмна ир остриё, лезвие; утхин килһ; ◊ бот. килһ өвсн малын идш болдг өвсн острец

килһсн [килһесен] мөрнә шүрүн үсн волос; волосяной, из волоса (обычно конского); сүүлин килһсн, делин килһсн, килһсн арһмҗ Зүн бийдк орна өмн баахн хар-улан бер цуцрсн хар килһсн цулвурин үзүр ширәд сууна. — Эрнҗәнә К.; ◊ килһсн деер торх әрә әмд үлдх быть на волоске от смерти; Тер кемд мини әмн килһсн деер торчасиг би хөөннь оч медүв. — Илюмжинов Н.

килмһә [килемһә] кинән, килмҗтә старательный, прилежный, усердный; килмһә көдлмшч; Оңдан һару угаһар Хар һазрт хөөдән үвлзүлҗ һарсндан ачлгдад, килмһә сән хөөч нертә боллав.— Сян-Белгин X.

килмҗ [килемҗи] 1) кинмҗ, килмһ старание, прилежание, усердие; 2) хәләмҗ, оньг забота, уход, внимание; Эрмдгтә-шалтгта, эк-эцк уга күүкд-көвүдт мана килмҗ болн оньг икәр керглгдҗәнә. — Хальмг үнн

килмҗлх [килемҗилхе] килмҗән өгх, килмҗән тусхах проявлять заботу и внимание; Болв өвкнрин тогтасн зууһад җилмүдин заңшал эвдрдго болдгар, олн бурхдын хүвлһәтә күчнь цухлан өргшго болдгар килмҗлх кергтә бәәсмн. — Илюмжинов Н.

килмҗтә [килемҗитә] кинмҗтә, килмҗән өгсн внимательный, заботливый; Килмҗтә, сән медрлтә багшнрин нилчәр мана бичкдүд эрүл-мендән батрасн деерән, гүн медрл бас авна. — Хальмг үнн

килмҗтәһәр [килемҗитәһәр] килмҗән өгч, килмҗән тусхаҗ прилежно, старательно, усердно; Машиһәр көдлдг болснас нааран Манҗд эңкр зөөр машиһән килмҗтәһәр бәрх, эвдҗ хамхлш угаһар седлһн эркн билә.— Сян-Белгин X.

килнц [киленце] шаҗ. му йовдл, нүл грех, греховное деяние; килнц уга күн тамас чигн әәдго — цецн үг; Маңһдур өрүн маңган тәәлтлән, әмтә юм алх, хар санх йосн уга килнц болхЭрнҗәнә К.

килнцтә [киленцетә] нүүлтә грешный, греховный; Худл келлһн бас ик килнцтә юмн. — Хальмг үнн; ◊ килнцтә хорха хорта ик аралҗн тарантул

килң [килең] I цухл, ур гнев, ярость; килң төрх; Энтн һурвн му заятнр: һахань муңхгин зүүл, моһань ур килң догшрлһна зүүл, такань — үлү үздг тачалын зүүл. — Эрнҗәнә К.

килң [килең] II үстә торһн эд бархат, плис; хар килң бүшмүд; Теднь улан килң торһар бүрәтә ширә эргәд дүүрәд сууцхав. — Эрнҗәнә К.

килңкр [килеңкер] нимгн көвң эд, бос коленкор

килңнх [килеңнехе] цухлдх, уурлх сердиться, гневаться

килңтә [килеңтә] цухлта, уурта гневный

кимд [кимде] үнтә биш, килвр дешёвый, недорогой; Харм төрхд, хөөнә ноосн болн арсна үнн дегд кимд болҗана. — Хальмг үнн

кимдәр килврәр, үнтә бишәр дёшево, недорого; Тегәд ода, нег үлү балһснд бәәдг әмтн, кимдәр темә хулдҗ авад, үвлд идх хотан белдҗәнә. — Хальмг үнн

кимдрүлх [кимдрүлхе] үнинь дор орулх, килврдүлх снижать цену, удешевлять; хулдх үн кимдрүлх

кимдрх [кимдерхе] килврдх (үннь), кимд болх (эд-тавр) снижаться (о ценах), дешеветь (о товарах), ноосн ниднәкәсн кимдрсн бәәнә

кимзә һо зурас татдг болн юм кемҗәлдг зевсг линейка

кимпөс хууч. олсн эдәр кесн зузан паарс, нашар парусина (толстая)

кимр [кимер] үс кеҗ буслһсн усн смесь молока с кипячёной водой

кинән кинмһә прилежный, старательный; Манур сурһульдан кинән билә. — Хальмг үнн

кинәнәр кинән кевәр прилежно, старательно; Эдн цуһар өрүнәс авн асхн күртл кинән кевәр көдлмшән күцәнә. — Хальмг үнн

кинмҗ [кинемҗи] кецәлт, чирмәлт, шунлт прилежность, старательность; добросовестность

кинмҗлх [кинемҗилхе] кинмҗтәһәр юм кех выполнять что-л. добросо-вестно

кинх [кинхе] чирмәх, шунх, зүткх стараться быть прилежным, старатель-ным; добросовестным; Энчн альвлл уга кинәд, сәәнәр сурхла, бәәрнд күртәд одхд маһд угаҗ. — Эрнҗәнә К.

киптәр шилвснә мокнас кесн ходрң үнртә шиңгн тоот скипидар

кир I кир-нуһуд, кир-даг грязь; Санани кириг келҗ әрлһдг, савин кириг уһаҗ һарһдг. — үлг. Тархад хот-хоолынь кеҗ, кир-нуһудынь уһаҗ ахулдгнь җирн тавта хадм экнь, Цаһан эмгн. — Балакан А.; Җе гиһәд, кир-даг болад бәәҗ. — Эрнҗәнә К.

кир II 1) юмна кемҗән размер; ямаран кирин болхв? 2) кир-кемҗән, кир-дүң мера, соразмерность; кирән медх, Гриша Лари хойр кедү ялч болв чигн, кир-дүңгәрн хүрм кеһәд байрллдв. — Сян-Белгин X., кирцә примерно с..., приблизительно с...; тер нурһарн чини кир билә

кирәр кирцәһәр по мере; по уровню; соответственно; күн болһнас чидлиннь кирәр, күн болһнд күч-көлсн и кирәр — үлг.

кирв [кирве] ахрар кирһсн коротко подстриженный (об усах); кирв сахлта күн

кирвтн [кервтн] нәрхн олсн деесн верёвка, бечёвка (из льна, конопли); Дунд хурһндан бүтүләд һоһдсн нәрхн кирвтн олсиг бийүрн татад оркхла... — Калян С.

кирвх [кирвехе] ахрар кирһх подрезать, подстригать (волосы); үсинь кирвх

кирвүлх [кирвүлхе] толһан үсиг тегшәр кирвүлҗ авх быть остриженным ровно (под машинку)

кирһәч [кирһәчи] ноос кирһдг күн стригаль, стригальщик; хөөнә ноос кирһәч; Цөөкн хонгин эргцд хө кирһәч һурвн зу шаху хө кирһҗ дуусв. — Хальмг үнн

кирһлһн [кирһелһен] үс, ноос кирһҗ авлһн стрижка; Көдлмш дала, хөөнә кирһлһн эклхлә, цуһар кирһлһнә пункт деер бәәдг билә. — Хальмг үнн

кирһү зоол. бод шову болн нань чигн җиҗг шову аңнҗ бәрдг заһлм кобчик, перепелятник

кирһүл зоол. ке сәәхн өд-өрвлгтә ик шовун фазан

кирһүлх [кирһүлхе ] ус, ноос кирһҗ авхулх подвергаться стрижке, быть стриженным

кирд тачкнсн ә дурагч үг звукоподр. треску, хрусту, скрипу; кирд гих; Дотр бийм кирд гиһәд одв. — Эрнҗәнә К.; ◊ чочад, зүркн кирд гиһәд одв сердце ёкнуло от испуга

кирҗңнх [кирҗеңнехе] тачкнх, шухтнх трещать, скрипеть, хрустеть

кирз арсна ормд керглгддг нигт олн давхр эд кирза; кирзовый; кирз һосн; Эн бийнь, хар модн мет, күдр-бадр цогцта, зүүсн нерән заңгарн чигн, бәәдләрн чигн иткүлсн күн, кирз һосна түрәд орулҗ яссн өргн галифетә болдмн. — Илюмжинов Н.

кир-кир тачкнсн, шухтнсн ә дурагч үг звукоподр. треску, хрусту, скрипу; цасн кир-кир гиһәд бәәнә

кирклән миисин хорҗһнлһн, мур-мур гилһн мурлыканье (кошки)

кирмг [кирмег] шинкн бүргәд унсн нимгн цасн пороша

кирмглх [кирмеглехе] бүргәд орх порошить (о снеге)

кирмх [кирмехе] торһ. махиг үүрмгәр ишкх крошить, мелко нарезать (мясо); мах кирмх

кир-нуһуд хош. кир-даг грязь, загрязнение; кир-нуһуд уһах

кирс I шаҗ. Христос шаҗна шүтлһнә белг темдг болсн кирслҗ тәвсн хойр модн крест; ◊ Улан Кирс Ниит гемтә, шавта улст дөң болдг бүрдәц Общество Красного Креста

кирс II зоол. аратын тохмта, өңгнь бор теегин аң корсак

кирслх [кирселхе] шаҗ. 1) Христос шамана номд орулх крестить; 2) кирслҗ мөргх креститься; Эднә цустсн чирә үзчкәд, ховңгин хазг күүкд күн сүрдҗ, һурв кирслв, болв гертән хонулхар орулв. — Илюмжинов Н.

киртә кир-нуһудта, бузр, борзң грязный, загрязнённый, испачканный; киртә киилг; Яһад захчнь киртә, юңгад товчан эс товчлсмч? — Илюмжинов Н.; ◊ киртә мөрн хулхалсн мөрн украденная лошадь

киртәх [киртәхе] киртә болһх загрязнять, пачкать; хувцан киртәх

киртх [киртехе] киртә болх загрязняться, мараться, пачкаться; киртсн альчур, киртсн хувцн

кирү кору, цаң иней; кирү буух, кирү унх; һазр цодрад, киитн догшдад, төгәлңдән цаңтад, кирү бәәдг болв. — Эрнҗәнә К.

кирүлә зоол. намрар һарсн туулан кичг, киирүхә зайчонок, родившийся осенью

кирүтх [кирүтхе] цаңтх покрываться инеем, индеветь; һазрин көрс кирүтх

кирцәлх [кирцәлхе] кирцҗ тоолх, бодх предполагать, прикидывать, взвешивать (в уме)

кирцән кирцсн тоолвр предположение

кирцх [кирцехе] кирцҗ тоолх предполагать, прикидывать, взвешивать (в уме)

кирцхд [кирцехде] кирцҗ тоолхд примерно, приблизительно; Өдгә цагт нег бочк усн кирцхд 800 арслң күрчәнә. — Хальмг үнн

кисвр [кисвер] хасвр, хаслһн сокращение, убавление

кисх [кисхе] 1) баһрулх убавлять, уменьшать, укорачивать, сокращать; утаснь кисх; 2) хасх вычитать, отнимать; тавнас һурвиг кисх

кит [ките] анат. мөрнә бүдүн гесн, киим толстая кишка (у лошади); кит идсн көвүн кевтдго — цецн үг

китд [китед] I китд күн китаец, китаянка; китайский; китд күүкд күн, китд келн-улс

китд [китед] II көзр. тәәҗ зурата көзр валет; бүүмнә китд бубновый валет

китрү дееснә төөмдәнь тегш биш неровный (об узлах); китрү зәңгдәтә арһмҗ

кихтнх [кихтенхе] 1) җаагх скрипеть; дребезжать; 2) инцглх, амсхх кряхтеть

кихү хар сана, өшән злоба, ненависть

кихүтә хар саната, өшәтә злобный; питающий зло, ненависть; имеющий личные счёты; хоорндан кихүтә улс

кихүрх [кихүрхе] хорнь буслх, уурнь икәр күрх злобствовать

кичг [кичиг] гөлг (нохан, һахан, аратын, туулан, миисин) щенок, детёныш (собаки, свиньи, лисы, зайца, кошки); белтрг щенок (волчицы); шинкн гилтә төрсн миисин кичг, сара хонг күрсн һахан кичг; Мах болһад, дотр ишкәд дуусчахла, аңһучлҗ одсн иньг нег туулан бооҗад бәәсн кичг авсн ик байрта орад ирв. — Эрнҗәнә К.

кичглх [кичиглхе] 1) гөлглх щениться, приносить щенят (о собаке, волчице) 2) кичглх котиться (о кошке); 3) һаха кичглх пороситься, приносить поросят (о свинье); Йириндән чигн һаха асрснь орута болна, җилин эргцд һаха хойр дәкҗ кичглнә. — Хальмг үнн

кичгтә [кичигтә] гөлгтә имеющий щенка; кичгтә ноха, кичгтә мис, кичгтә һаха

кич-кич хош. ноха, нохан кичгиг дуудхд керглдг үг звукоподр. обращение к собаке, щенку; ◊ кич-кич гиһәд бәәхлә, кел-ам долах дегд таалад бәәхлә, күүнә заң үрҗ оддг чрезмерная ласка не приводит к добру; Кич-кич гиһәд бәәхлә, күзүн деер кел-ам долана гидг үлгүр һарһад бәәхмн биш! — Эрнҗәнә К.

кишва му саната вредный; ямаран кишва күн! Кишва акад заңта күүкн бәәсмб эннь. — Эрнҗәнә К.; Кишва. Нә, зогсча зуг Кеемә! Басңга Б.

кишг [кишит] 1) өлзә, җирһл счастье; кишгтә күн көдлмшч, кишва күн аля — цецн үг; Мал мана цуһарамдн кишг. — Дорҗин Б.; Бичкдүд мана кишг, мана герлтә иргч болҗана. — Хальмг үнн; 2) хөв-кишг, буйн-кишг, өлзә-кишг благополучие, благоденствие; Таңһчин хаалһин эдл-ахун цуг көдләчнрт хөв-кишг, амулң җирһл дурдҗанав. — Хальмг үнн; ◊ кишгнь ирәд, киимнь һолих байҗад, омг-бахнь өсәд бәәх, тошурхх жить на широкую ногу; беситься с жиру; Чи, Цахра Манҗ, хурлын хәәрнд күртә бәәҗ, кишгчн ирәд, киимчн һолиҗәх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.; кишгән барад, мишгән үүрх бәәсән эдлҗ чиләһәд, хоосн, ю чигн уга үлдх обнищать, тащиться с пустой сумой на плечах; Одак, кишгән барад, мишгән үүрнә гиҗ келдгшң юмн болад бәәв. — Дорҗин Б.; кишгин шилвр хамг цуглулсн зөөр тарагч мот, транжир; Тана көвүн, мини ач, кишгин шилвр гидг күн болдмн. Маңһдуртан таниг үкҗ одхлатн, тертн хамг цуглулсн кишгитн шилврәр көөҗ оркх күн мөн. — Басңга Б.

кишгтә [кишигтә] хөвтә, хөвтә-кишгтә, өлзәтә, җирһлтә счастливый, благополучный; кишгтә күн; Навруз-Байрам гидг сән өдрлә тадниг үнн седкләсн йөрәһәд, гем-өвчн уга амулң-менд бәәтн, хөвтә-кишгтә болтн! — Хальмг үнн

ковньг [ковниг] дөрв. шовһрлҗ овалсн өвсн копна, копёнка; ковньг өвсн

ковньглх [ковниглыхы] дөрв. ковньг кех копнить сено; овс ковньглх, ковньглдг машин

козлдур [козылдур] нүднә шил очки; әдл хар хувцта, хар-хар козлдурта, маштг нурһта һурвн күн ложд сууцхала. — Эрнҗәнә К.

колпа күүнә, малын цус шимдг хорха-шивҗ клоп

кольчиң кальчң, кальчһр, коочң искривлённый, кривой, покосившийся

кольчих [кольчихе] кальчих, коочих кривиться, коситься; башмг кольчиҗ одҗ

комих [комихе] дургодх, һундсн бәәдл һарх быть чем-то недовольным

коних [конихе] үкх, өңгрх, сәәһән хәәх скончаться, умереть; Цагнь ирәд, царцснас авн тер конилә. — Хальмг үнн

конта торһ. меечг мяч, мячик; конта цокҗ наадх

коотг [коотыг] торһ. күүмтә тергн возок, крытая повозка, телега с будкой

кооцхн [кооцхын] ург ниилүлх арһ уга, ургго залу неспособный к оплодотворению (о мужчине)

коочих [коочихе] дальҗих, коочң болх деформироваться, терять форму (об обуви), коочисн һосн; Абиль бийән һоодан мегдәлһәд, дальҗиҗ коочисн хойр башмган өскәһәрнь шавдҗ тачкнулв. — Илюмжинов Н.

коочң [коочиң] коочисн, коочһр искривлённый; Тиигн гихнь, манахс күүкән эврәннь әәмгә нег байна коочң амта, хорһта нүдтә көвүнд өгхәр дораһур күүндлдәд бәәцхәҗ. — Эрнҗәнә К.

корҗһр [корҗиһыр] шүрүн шершавый, грубый; корҗһр арсн

корҗих [корҗихе] шүрүн болх стать шершавым, грубым

корнус шантһр курносый, вздёрнутый (о носе); корнус хамрта

корпадх [корпадхы] күүнд. чваниться, заноситься; проявлять надменность

кору торһ. цаң иней; цаң, кору болҗ оч

корчһр [корчиһыр] хурняста сморщенный, морщинистый; корчһр чирә

корчих [корчихе] 1) чирәднь хурнясн һарх сморщиваться; 2) чирәнь хүврҗ, өңгән алдх; му дүрстә болх искажаться, обезображиваться (о лице); чирәнь корчих

котах [котахы] хая бийркх, деегүрдх, ик сана зүүх вести себя высокомерно, быть заносчивым

котр-котр [котыр-котыр] хош. бичкн-бичкн ишкмәр шулун йовх, җоралҗ йовх мелко и быстро семенить ногами (о ребёнке); көвүн котр-котр гиһәд йовҗана

котхр [котхыр] шантһр, корнус курносый, вздёрнутый (о носе); Чирәнь оошкин бәәдлтә, түүкә улан, хамрнь котхр, нам яңһрцгарн тасрха болҗ медгдв. — Эрнҗәнә К.

кө юмнд ширлҗ тогтсн хар хаг сажа; кө хар; Өөһин өөрк ө, көөһин өөрк кө гиһәд, кишгтә улст бәәхлә, му болхн уга. — Эрнҗәнә К.

көвә 1) юмна хойр хаҗуһин зах берег; һолын көвә, теңгсин көвә, хаалһин көвә; Нуурин көвәд бәрсн орд цаһан өргәд күрәд ирв. — Җаңһр; 2) хувцна зах көвәләд хатхҗ кесн зег, намч, чимкәр кант, опушка; девлин көвә

көвәһәр юм көвәләд йовх берегом, по берегу; һолын көвәһәр йовх; Хаалһин хойр көвәһәр дерәлдәд урһсн өвсд нәәхлҗ, һазр дерлдҗ бослдна. — Эрнҗәнә К.

көвәлх [көвәлхе] I юмна көвәһәр йовх идти вдоль берега; ус көвәлх; Киитн хар теңгс көвәләд, зогсл уга долан хонг көвәләд ирв. — Җаңһр

көвәлх [көвәлхе] II юмнд көвә кех окантовывать, обшивать каймой; Ода Намча залуһиннь хазга офицерин, ханцнь хүрсхәр көвәлсн бекеш өмссн ирв. — Илюмжинов Н.

көвәсн [көвәсен] 1) урсхл дахулҗ тәвсн пущенный вплавь (по течению); көвәсн сал модн; 2) көвдг, көвгч наплавной, понтонный; көвәсн тагт

көвдг [көвдег] көвгч плавной (о сети) көвдг гөлм; ◊ көвдг мөсн уул көвәд йовдг мөсн уул айсберг

көвҗг [көвҗиг] саалһна хамгин баһ хуһцан период минимального удоя (у коровы)

көвкәх [көвкәхе] 1) көөх, хавдх, овах набухать, вздуваться; Теңгрин Уйдл ар үзгин Алтн һаснас һарад, Долан Бурхна хаҗуһар давад, Мөчнәс көвкәһәд, Чөдр оддыг дәврн алдад, Һурвн марл хәләһәд, өмн үзгүр цоонград дарваһад бәәнә. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. деерлкх, караглх важничать, выпятив свой живот; Уршгта берк бәәдл һарһхар уралан әрмгән эн көвкәлһнә. — Дорҗин Б.

көвкһр [көвкеһер] 1) көвкр рыхлый; көвкһр ноосн; 2) шилҗ. деерлкг, караг чванливый; көвкһр күн

көвклзх [көвкелзхе] өрггдх, өргәд нискх приподниматься (на волнах); усна дольганд оңһц көвклзәд йовна; Керм көвәһәрн ус бөлвзләд, күрҗңнәд, утар татад хәәкрчкәд, Иҗл өөдләд, өткн утаһан бадһлулад көвклзәд һарв. — Эрнҗәнә К.

көвкр көвкһр, көвкәсн рыхлый; көвкр цаһан үүлн; көвкр хан кевтн бәәҗ тарһлҗ — тәәлвр. (үмсн); Көвкр цаснд норсн башмгнь көләснь суһрад үлднә. — Дорҗин Б.

көвлг [көвлег] шург ноха борзая(собака)

көвң [көвең] 1) көвң урһмл хлопок; көвң тәрх, көвң хурах; 2) көвңгәр кесн юмн ватный, хлопчатобумажный; көвң дер, көвң көнҗл; Батаг бичкн көвң дерәрн шивчкәд, Ута орндан орв. — Эрнҗәнә К.; Асхн болад ирхлә, эн, зерлг аңшң, бүүрт бәәдг әмтн намкта шилд көвңгәр һол кеһәд шатадмн. — Илюмжинов Н.; 3) көвң мет, көвңгин бәәдлтә напоминающий вату, как вата; көвң цаһан үүлн; Көвң цаһан зоодан күргл уга туульн хурдлв. — Җаңһр; ◊ бот. көвң өвсн намг һазрт урһдг, бөөр көөх кемд көвң мет болна пушица

көвңтә [көвеңтә] көвң тәвҗ кесн юмн ватный, на вате; көвңтә күлт, көвңтә шалвр; Абиль көвңтә күлтиннь ханцар чирәһән һалас хальчлҗ авад, самолёт унсн ормиг эргҗ гүүв. — Илюмжинов Н.

көврдг [көвердег] чееҗ бий, омрун грудь, торс, туловище; көврдгин ясн; Җолач Николайин өргн чееҗтә көврдгнь ханцн уга майкдан әрә багтсн дүртә. — Инҗин Л.

көврдх [көвердхе] юмна көвәһинь шидҗ уйх пришивать; шить, подравнивая края

көврх [көверхе] күүрх, хамхрх разламываться, разбиваться (на куски)

көвүн I 1) көвүн үрн сын; ууһн көвүн, отхн көвүн; көвүг — үүрәрнь, күүкиг үүләрнь (медх) — цецн үг; Мини ууһн көвүм цергләд ирчкла, бичкн көвүм цергт одх. — Хальмг үнн; 2) баһ наста көвүн мальчик; Бата бод гисн сәәхн заңта керсү көвүн. — Эрнҗәнә К.;3) дүүвр, залу наста күн парень, юноша, молодой человек; Тавн сәәни көвүдәр бәрүлҗ бәәһәд тохв. — Җаңһр; Күүк авч ирх хотнд, барун ар үзгт, көвүнә дүд цаһан гер бәрәд орксн бәрәд-күүкд нәр келдәд, шин бер үзхәр байрта шууглдад бәәцхәнә. — Эрнҗәнә К.; ◊ көвүн дү гергнә ахиннь көвүн үрн младший брат, братишка (по отношению к старшему брату жены); ач көвүн көвүнәннь көвүн үрн племянник (по линии сына), зе көвүн күүкнәннь көвүн үрн внук (по линии дочери), күргн көвүн күүкнәннь залу зять

көвүн II шатр. бамбрин нерн пешка; көвүн бод, көвүһәр нүүх

көвүрх [көвүрхе] көвүн болхар седх молодиться, подражать юноше; көвүрхин ормд көгшрхән сан цецн үг

көвүчлх [көвүчлехе] күүнә көвү үрлҗ авх усыновлять; Хальмг улс төрл-садндан йир хару эңкр болдг төләдән, нам нег һазра күүнд чигн нөкд болхар зүткдг авъяста болсндан, тиигҗ «көвүчлҗ», эс гиҗ «күүкчлҗ» авлһн урд цагт йиринә йовдл бәәсмн. — Илюмжинов Н.

көвх [көвхе] I усн деегүр көвҗ йовх плавать на воде, всплывать; дрейфовать; сал модн көвҗ йовна; Тер дөрвлҗн моднтн булхчкад көвх. — Эрнҗәнә К.

кевх [көвхе] II хагзлх линять (о шерсти животных); хаврт көвсн хөөнә ноосн; Мөчн сарин шинәр хөөнә ноосн көвәд ирсн цагт... — Эрнҗәнә К.

көвцг [көвцег] эмәлин җөөлн суудл седельная подушка; булһар көвцг; Түрлин алтн көвцгәснь гүрмр мөңгн чөдринь суһлад авб. — Җаңһр

көвч [көвчи] 1 нумиг матилһад татдг сур тетива (лука); нумин көвч татх; бөк һурвн көвчинь өлгәд оркв. — Җаңһр

көвч [көвчи] II уулын нуру горный хребет (похожий на лук\, көвчин чагчмд күлг зовдг, уурин осрунд седкл зовдг — цецн үг

көвчлүр [көвчилүр] нумин көвчиг татҗ торһдг керчәстә орм зарубки на концах лука (на которые натягивают тетиву)

көвчлх [көвчилхе] 1) нумин көвчиг татҗ торһх стягивать концы лука; нум көвчлх; 2) шилҗ. чаңһах напрягать мускулы; бульчңган көвчлх

көвчүн татхд чаңһ тугой, неподатливый (о луке); көвчүн саадг

көг I көгҗ. көг ду орулх настройка звучания (музыкального инструмента); домбрт көг орулх, көг уга хур, көг негдүлх (ниилүлх), көг хәрх; Мандалинә нәәмн чивһцд, нәрхн цаһан хурһдын әрлһн дарлһн хойрт авлгдад, нег-негнләрн дуудан негдүләд, көг орад җиңнәд одв. — Эрнҗәнә К.

көг II сел. э.-а. көг тәвх цаг случное время; малд көг тәвх цаг, көг алдрх, хөөдт көг тәвх; Кезәнә цагт көг алдрсн мал, нег үлү хөн, яман кенз төл авдг билә: намршлад төллдмн. Тохм ясрах эсвәр хурһн биш, төлглә көг тәвнә, зуг зусгтан хурһлна. — Сян-Белгин X.; ◊ хуцд көг зуух хөөдт көг урдас тәвхиг саглад, хуцин кииснә өмн халхвч зүүх надевать передник на барана (для предупреждения преждевременной случки с матками)

көг III тех. 1) көвклздг төмр хала рессора, пружина; көгтә тергн, көгтә диван; Хойр шарһ мөр татсн көгтә линейк тергтә Темәнг гүүлгәд күрәд ирв. Зун эре дахулад тәвсн хар булһар бүрәстә, доран көгтә диван деер Анҗа улан арсн дорваһан сүүвдсн чемчиһәд сууҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) часин мошкмр көг пружина (для завода часов); част көг орулх

көгҗ [көгҗи] биол. үнртәд үрҗәх юмнд һарсн көгҗин толе плесень; грибок; көгҗин үнр; Көвүдин бәәдг киит урссн, көгҗин үнртә хораһас: негт хальмг чигәнә ишклң үнр һарсн болад, негт хәәлсн таосна үнр һарсн болад каңкнад одв. — Эрнҗәнә К.

көгҗәх [көгҗәхе] өсках, өргҗүлх развивать; эдл-аху көгҗәх

көгҗлт [көгҗилте] өргҗлт, делгрлт развитие, расцвет; сойлын көгҗлт

көгҗм [көгҗим] 1) күүнә сана-седкл, оюн бодвр, күцлиг көг айсар илдкҗ медүлдг билг-эрдм музыка; 2) көгҗмиг зевсгәр йилһх төрл зүсн виды музыки по характеру звучания инструментов; үләвр көгҗм, чивһстә көгҗм, цокдг көгҗм; Эн сәәхн, сергмҗтә, әмтнә оньг авлсн концерт, оперн дуучин ду, симфоническ оркестрин көгҗм әмтнд йир таасгдв. — Хальмг үнн

көгҗмч [көгҗимчи] көгҗмдхд чадмг күн музыкант

көгҗрх [көгҗирхе] көгҗин үнр орх плесневеть, покрываться плесенью; Көгҗрәд бәәсн тулмта шүүрмгәс авад, деернь тавр-тувр өрм кеһәд, «Улан хорхан» бер Батад өгв. — Эрнҗәнә К.

көгҗтә [көгҗитә] көгҗрсн, көгҗин үнр орсн заплесневелый, затхлый; поражённый грибком

көгҗх [көгҗихе] өсх-өргҗх, делгрх развиваться, процветать; Өдр болһна күцмҗтә үүлдвр көгҗәд йовна. — Дорҗин Б.

көгл [көгел] хатханчгта бут модн, земшнь көк-хар өңгтә тёрн, терновник; көгл иштә маляг бәрҗ эс болдмб, көк-бор мөр унҗ эс болдмб? — тәәлвр. (чон моһа хойр)

көглҗрһн [көгелҗирһен] зоол. көк-буурл, эс гиҗ цәәвр өңгтә шовун голубь; көглҗрһн төвкнүн бәәлһнә темдг; Көглҗрһн яһад толһаһарн бултң-бултң гиһәд йовдв? — Хальмг үнн; Көглҗрһн зөвәр удан нисәд, нег арл олна. — Хальмг туульс

көглүлх [көгелүлхе] довтлҗ догшрхулх разгорячить (лошадь); эмәлтә мөрән көглүлх; Мөрән көглүләд, дорк ормасн гүүлгҗ һархла, дүнь көтл мөртәһән хоцрл уга дахлдв. — Теегин герл

көглх [көгелхе] I зүткәд довтлх, агсган үзүлх, догшрхх горячиться (о лошади); Хар һазрт одсн мана күргнә мөрн эмәлтаһан көгләд ирв. — Җаңһр

көглх [көгелхе] II көгтә тергн деер көвклзх, тергн деер даңшх подпрыгивать, подбрасывать (о пружине, рессоре)

көгсн [көгсен] шилвин уснь хәәрдг өвслг урһмл, халха крапива; Хаалһин хаҗуһар дерәлдәд урһсн: керсң, темән чикн, көгсн, согту хар... — Эрнҗәнә К.

көгсх [көгсехе] 1) омгшлад көөрх, бардмнх бахвалиться, похваляться; Көгсҗ ирсн чи хахмч, аль эс көгссн би хахмб? — Җаңһр; 2) догшрх рассвирепеть; көгссн бух көшә болад зогсв

көгтә I көгҗ. көг орулсн настроенный; көгтә домбр, көгтә пианин(о); Домбрин җиңнсн көгтә, дүүвр-сәәхн бийтә, ниилсн айта дуута Лаганя улсин нәәрнь өргмҗтә-бахмҗта болв! — Хальмг үнн

көгтә II мошкмрта пружинный; рессорный; Көвклздг көгтә төмр орн деер көлән җииһәд, көлсән хагсаһад, ик хар зандн эркән эркәдән ораһад орксн... — Эрнҗәнә К.

көгшә медәтә, наста күүнүр ээлтәһәр күндлҗ хандсн үг уважит, обращение к старому человеку; Намаг таньсн угавт, көгшә? — Илюмжинов Н.

көгшәвр [көгшәвер] көгшрәд ирсн, зөвәр көгшн довольно старый, староватый

көгшд [көгшид] медәтә, наста улс, көгшдүд старые, пожилые люди; старцы; көгшд бичә шоод, күүкд бичә шогл — цецн үг; Зу насан авсн Кази ээҗ Баһ Чонс селәнә көгшд дунд хамгин наста. — Хальмг үнн

көгшдх [көгшидхе] дегд көгшрх быть слишком старым

көгшн [көгшин] медәтә, наста, өтлсн наста старый, престарелый; көгшн ээҗ көгшн күн күүкд мет — цецн үг; эрдм-сурһуль сурхд көгшн уга — цецн үг; Баһ гергн кергтә болҗахгов... көгшн домбр! Басңга Б.; ◊ көгшн арат наста, мектә күн хитрец, старый лис

көгшрдго [көгширдго] көгшрхән меддго, кезә чигн залу дүртә не стареющий, всегда молодой

көгшрлһн [көгширлһен] көгшрлт старение, старость; күүнә көгшрлһн

көгшрлт [көгширлте] көгшрлһн старость, дряхлость

көгшрх [көгширхе] медәрх, көгшн болх, өтлх стареть, стариться; дряхлеть; эк көгшрхларн ээҗ болдг, арһсн шатхларн үмсн болдг — цецн үг; Эк-эцк көгшрәд, ода амрлһнд бәәнә. — Хальмг үнн

көгштә [көгшитә] көгшн наста старый; көгштә хөн үргә уга — цецн үг

көдә эҗго һазр, тег пустынная местность; степь, поле; көдәһин көк чон; Эҗго эрм цаһан көдәд зер-зевән агсад мөрдв. — Җаңһр; Көдә теегт, шуурһнд, тергнә дор хондг биләвидн. — Илюмжинов Н.

көдәлх [көдәлхе] көдә тег эргәд йовх обходить, объезжать степь, поле

көдләч [көдләчи] ямр нег халхар көдлдг, көдлмш кедг күн работник, труженик, трудящийся; эрдм-сурһулин көдләч, селәнә эдл-ахун көдләч, номин көдләч; Күч-көлснә закаһар көдләч болһн нег сарин эргцд аванс болн җалв авх зөвтә. — Хальмг үнн

көдлгүр [көделгүр] көдлгдг юмн, көдлгәч двигатель; уурин көдлгүр, дотран шатдг (асдг) көдлгүр

көдлгх [көделгехе] 1) көдлүлх приводить в движение; усар теерм көдлгх, көдлгүр көдлгх; 2) үүмүлх, седкл көндәх вызывать какое-л. чувство, приводить в волнение; сана-седкл көдлгх

көдлдг [көделдег] көдлмш кеҗәх, көдлҗәх работающий; көдлдг улс, көдлдг көдлгүр

көдлмш [көделмеш] 1) аҗл работа, труд; көдлмш кех, көдлмшт һарх, герин көдлмш, тәрәнә көдлмш, өдр бүрин көдлмш, көдлмшин өдр; эндр күцәх көдлмшиг маңһдур гиҗ бичә са — үлг.; Малчин көдлмш амр биш, җаңһрта көдлмш. — Илюмжинов Н.; Манур көдлмшән сән кевәр күцәһәд, өрк-бүлән асрҗ йовна. — Хальмг үнн; 2) үүдәвр, бүтәл, зокъял творение, сочинение; көдлмш барлҗ һарһх; ◊ көдлмштән һар авх көдлә бәәҗ, дамшлт авх приобретать навыки в работе, набивать руки; Ода чигн эдн көдлмшин һар сәәнәр авад уга. — Нармин М.; көдлмш буслад бәәнә көдлмш шулун-шудрмгар күцәгдҗәнә работа спорится, работа кипит; Энүнә хойр һарт көдлмш буслад бәәнә. — Илюмжинов Н.; ◊ көдлмшин ард орх сәәнәр, тохнятаһар көдлх активно взяться за работу; Шорһлҗн мел зуни дуусн көдлмшин ард орад, хотан зөөһәд һарна. — Хальмг туульс

көдлх [көделхе] 1) көдлмш кех, аҗлх работать, трудиться; багш болҗ көдлх, җолачар көдлх, цуг чидлән һарһад көдлх; эс көдлсн күн хот иддго — цецн үг; эрлг элчән эс илгәһәд әмд бәәхлә, әсрң җилдән дарг уга сакманд көдлх санатав. — Сян-Белгин X; 2) көдләд көндрх двигаться, приходить в движение; һар-көлнь көдләд көндрх; Энүнә һарнь шүрүтә билә, минь ода күртл эн бийнь нам көдлмш эс кеҗәсн мет, шулун-хурднар көдләд-көндрәд бәәнә. — Илюмжинов Н.; 3) нег ормасн, бәәр һазрасн көндрәд һарх, йовх трогаться с места;

Долан үйәс нааран көдләд уга ик нутгта. — Җаңһр; 4) геол. һазр чичрх, догдлх давать сдвиги, толчки (о землетрясснии); һазр көдлх; 5) эклх, үүдх начинаться, подниматься (о ветре); салькн экләд көдлҗәнә; ◊ көл көдлх шуугад-ниргәд, әмт босхад сахнюлх поднять суматоху; Кеемә уга болҗ оч. Цаачн хәәлдәд, көл көдлҗ йовцхана. — Басңга Б.

көдрг [көдрег] хур-чиг орхд көдрҗ өмсдг хувцн, цув, занч накидка (от дождя), плащ; хурин көдрг

көдрх [көдерхе] көдрәд өмсх накидывать, набрасывать (на себя); лавшг көдрх, бүшмүд көдрх, девл көдрх; Хар торһн лавшган ханцн уга сул көдрәд суудг болна. — Җаңһр; Көвүн ээм деерән девлән көдрәд, мадниг үдшәхәр һарв. — Илюмжинов Н.

көзг [көзег] хууч. 1) соңсвр уга, соңсдго непослушный; 2) зүткә, һацата күн упрямый, упрямец

көзр [көзер] 1) дөрвн зүсн зург дүртә гилгр зузан цаасн карта, карты (игральные); 2) олн эв-арһар наач болдг наадн игра в карты; көзр наадх, көзр семрх, көзр һарх, көзр ирх, көзр цокх; һурвдгч эргцд һал деерк мөңгн өсәд, сән көзр ирхинь күләһәд, цокхар җилвтлдәд, көзрмүдән семрәд сууцхана. — Эрнҗәнә К.

көзрцх [көзерцехе] көзр наадх играть в карты

көзрч [көзерчи] көзр наадхд чадмг күн игрок в карты, картёжник; Одак келсн көзрч көвүнә туск келвр санад оркхларн, Шарка шанһан бәрн бәәҗ медмҗ угаһар дотран инәв. — Эрнҗәнә К.

көйрх [көйрхе] көлрх хәлә; халунд көйрх

көк [көке] 1) һол өңгүдин негнь, цеңкр голубой, синий; көк теңгс, көк утан, көк торһн; көк теңгр аһарарн сән, күүкн күн седкләрн сән — үлг.; Бата даһман уудлад, киизң көк татаста, хойр давхр кермин зургта билет Цастад үзүлв. — Эрнҗәнә К.; 2) бор серый; теегин көк чон; Күзүнәсн уята көк ноха күгдләд көөхәр седчкәд, уядан боогдад, хахад-цахад суув. — Эрнҗәнә К.; 3) ноһан зелёный; көк ноһан, көк өвсн, көк альмн (күцц болад уга); 4) өңг, зүс заасн давхр үгин тогтацд в составе сложн. слов указывает на масть; көк-бор, көк-саарл, көк-буурл, көк-һалзн; Көк-бор мөрнь гинә, көвцг-җовундан зокаста, келәд босад биилдгнь көркхн көвүн Басң гинә... — Хальмг дуд.; Нәәмн миңһн көк-һалзн адуһинь хамҗ авад ирв. — Җаңһр; 5) урһмл, адусн, шовудын нердин тогтацд в составе бот. и зоол. названий: көк неткл лишайник, көк тул голубой кит, көк хутн цапля, көк бух выпь

көкә зоол. ут сүүлтә ө-модна көк шовун; кезә чигн модн деер сууҗ доңһддг кукушка лесная

көквтр [көкевтер] көквцр хәлә

көквцр [көкевцер] юмна өңгнь баахн көк синеватый; Эн кемд Ингә аавин һарин хурһд дорас көквцр өңгтә нәрхн утан цоонглад һарч ирсиг бидн үзүвидн. — Илюмжинов Н.

көквч [көкевчи] күүкд улсин көкнә бәргч лифчик, бюстгальтер

көквш [көкевши] зоол. бичкн цоохр богшурһан бәәдлтә багин шовун синица

көкн [көкен] күүкд күүнә нилхән теҗәдг үснә бульчрха женская грудь; көкнә товч, көкән көкх, көкнәснь һарһх; Гемтә бәәхднь, Яшкл орс-хальмг хойр көвүнд көкән көкүләд бәәсн мөн.— Сян-Белгин X.

көкрңгү [көкреңгү] синеватый; көкрңгү өңгтә эд

көкрх [көкерхе] юмна өңг көк болад хүврх синеть, зеленеть; ноһан көкрҗәнә; Өргн тег делгүдән көкрәд, олн зүсн цецгүд шавшна.— Сян-Белгин X.; Эн көкрсн һәәхмҗтә аһуг кезә нег цагт дәкнәс үзҗ чадхви? — Илюмжинов Н.; ◊ даарад көкрҗ одх посинеть от холода

көкүл нилх, бичкн грудной ребёнок, грудничок; көкүл үрн; Үлдсн үрдиннь әмтин икнь Намҗл арвн тавта күүкн, дүүнрнь: Бадм арвн хойрта, Пүрвә йистә болн Дорҗ зурһата, дәкәд хө мөстә көкүл күүкн.— Сян-Белгин X.

көкүлх [көкүлхе] 1) көкән өгх кормить грудью; Экчн негл сө босад, көкән көкүлсн ачинь хәрүлвч. — Хальмг үнн; 2) көкәд авх всасывать, втягивать; бальчгт көлән көкүлх; Хаврин бальчгт көлән көкүләд, хардһр хар девлән гүзән болһҗ норһад... — Эрнҗәнә К.

көкүр 1) үкрин (царин) арсар кесн әәрг, чигәнә сав бурдюк (из шкуры крупного рогатого скота); әәргин, чигәнә көкүр; 2) нилх күүкд амндан авч көкдг бичкн көндә ирзин увҗ детская соска-пустышка

көкх [көкхе] 1) экиннь көк шимх сосать грудь матери; 2) юм сорх, шимх высасывать, вытягивать; Давста шиирин арсн хавдриг көкәд, сөөнь өрәл күртл унтулл уга зовалһад, Бата дуг гиһәд үксн әдл унтад одв. — Эрнҗәнә К.

көл 1) ишкәд йовх мөчин нерн нога, ноги; барун, зүн көл, көл нүцкн; көл уга йовдг, җивр уга нисдг — тәәлвр. (үүлн); көләр одсн ирдг, күрзәр дарсн ирдго — үлг.; көл толһаһан дахдг — — цецн үг; Арһта күүнә урн болад, барун көлиннь чигчәһәрн дөңнәд, дөрвн өдр, дөрвн хонгт торлцв. — Җаңһр; 2) шилҗ. юмна көл ножка, ножки чего-л.; ширән көл, сандлын көл; Барун бийднь нәәмн көлтә нәҗр мөңгн ширә деер мандлад суув. — Җаңһр; 3) шилҗ. девсң, омрун подножие (горы); һарх нарна көл, уулын көл; Наар, бос, нарна көлд наадый гиҗәнә. — Җаңһр; 4) көләр көдлгддг ножной (приводимый в движение ногами); юм уйдг көл машинк; ◊ көл мөрн күүкнә өлг-эд гиһәд, эцкин белглсн мөрн конь (подаренный дочери отцом как приданое); көл һазр күн олар хурдг орм многолюдное место; Олна көл һазрт бәәдг танахнд юн зәңг-зә бәәнә, өвгн? Манҗин Н.; көл хур зәрм һазрар орҗах хур дождь, идущий полосою; көл усн һолын номһн урсхулта орм заводь (речная), көл уга усн гүн усн глубокая вода; дәәнә көл дәәнә һалв, дән-даҗгин үүмән горнило войны; Дәәнә көлд тусч хорсн әмтиг кезәд чигн мартхмн биш. — Илюмжинов Н.; Арвн нәәмдгч җил, дән-даҗгин көл дотр, халун гемәр өвдәд, хәләсн авальнь герин эзн Лари өңгрв. — Сян-Белгин X.; көл күнд саата, гестә беременная; көл алдулх геех, хулхад өгх потерять, своровать; Утнасн, чамас талдан күн терүг (бүрүг) көл алдулсн уга боллтал. — Дорҗин Б.; көл (көлд) орх 1) экләд йовдг болх (бичкн күүкд) начинать ходить (о ребёнке); 2) көл деерән зогсдг болх (удан гемтә бәәсн күн) вставать на ноги, выздоравливать; көлән татх үр һарһх, төрх рожать; Нам оһтрһун дуурхлһнас әәһәд, цагасн урд көлән татчксн бәәҗ кевтәл. — Дорҗин Б.; көлән дарлго төрүц амрлго не приседая, не покладая рук; Хар бүрүләс авн асхн күртл көлән дарл уга гишң көдлнә. — Нармин М.; көлән тәвдгән уурх орҗ ирдгән уурх не приходить, не навещать; Ода күүнд харшлх биш, наарандан көлән тәвдгән уурх тер — Басңга Б.; көл-дер негдүлх гер-мал болх, эврә өрк-бүл үүдәх пожениться, создать семью; Күүнлә көл-дер негдәд, күн болад, көвүн үрнд тохрад, мана герт бә гилднә.— Сян-Белгин X.; көл дөрәд күрх өсәд-босад, бөдүн күн болх подрасти, окрепнуть, стать взрослым; Көлчнь дорад күрәд, күн болна гидгчнь эн. — Нармин М.

көлвәдх [көлвәдхе] көлврәд бәәх, көлврәд кевтх валяться, кататься (по земле); Көөтә һазр деер көлвәдәд бәәсмч, яһсмч! — Эрнҗәнә К.

көлврән [көлеврән] усна ик дольган прибой, водяной вал; усна көлврән

көлврү [көлеврү] ташу, кец наклонный, покатый; көлврү һазр

көлврүлх [көлеврүлхе] көмрүлх, эргүлх переворачивать, перевёртывать

көлврх [көлеврхе] 1) көлвадх переворачиваться; көлврәд унх; Хөн дөрвн көлән деегшән кеһәд көлврәд унв... — Эрнҗәнә К.; 2) тоңһрцглх кувыркаться; ноһан деер көлврәд наадх

көлглх [көлгелхе] көлгн болх юмар йовх ездить (на каком-л. транспорте); мөр көлглх, автомаши көлглх; Дәкәд болхла, көлглҗ йовсн адуснднь тер алмс тачаҗ, тиигхлә Дамб мөрән хурлд өргх зөвтә.— Сян-Белгин X.

көлгн [көлген] унҗ, сууҗ зөөдг юмн (мөрн, тергн, машин) средство передвижения; транспорт; ацана көлгн, әмт зөөдг көлгн, көлгнә һару; Эндр генткн белн көлгн йовхла, адһад һархларн, нам ю чигн авсн угав. — Эрнҗәнә К.

көлгн-күчн [көлген-күчин] хош. әмт болн аца зөөдг тоот транспорт; Әмт зөөдг көлгн-күчнә төр кезә хаһлгдхмб?; Әмт зөөдг микроавтобусмуд, талдан зүсн көлгн хаалһин җисәнә зокал эвднә. — Хальмг үнн

көлгч [көлегчи] көлгәр зөөһәч возчик, транспортник

көлдәх [көлдәхе] юмиг көрхд күргх, көлдүлх замораживать; отмораживать; чикән көлдәх; Олн келн-әмтиг хот угаһар харһнулҗ зовасн, киитнд даарулҗ көлдәсн дәәнд харал тәвәд, унтхар орндан орв. — Илюмжинов Н.

көлдх [көлдехе] I 1) көл деерән зогсх стоять на ногах; 2) мөр унхд көлинь өргҗ, дөң болх подсаживать, помогать сесть (на лошадь); мөрн деер көлдҗ унулх; ◊ дөрв көлдх дөрвн мөчән (һар-көлән) бий талан хураһад бөгчих стоять на четвереньках; Пүрвә өрүнә алсн бор төлгин арс көдрҗ авад, орна көлд дөрв көлдәд, бөгчиҗәд кевтв.— Сян-Белгин X.

көлдх [көлдехе] II көрх, даарх замерзать, застывать; Тер цагтнь өскәһән цокад, көндрәд гүүһәд эс йовхла, көл көлдҗ одхд маһд уга. — Эрнҗәнә К.

көлрх [көлрехе] көлсн һарх, көлс алдх потеть; Манҗ хар хулһн болҗ көлрәд, халу дөрлв. — Сян-Белгин X.

көлслх [көлселхе] I нәәмәдлх, нәәмәдлҗ авх нанимать, отдавать внаём; мөр көлслҗ унх

көлслх [көлселхе] II урлданд орх мөрдиг көөс-көлс цахртлнь көөҗ гүүлгх загонять до пота, взмыливать (скаковых лошадей)

көлсн [көлсен] I халун болад, бас икәр муурхла, көлснә бульчрхаһас һардг шиңгн тоот пот, испарина; көлсн асхрх, көөсн чиихх, көлсн һооҗх; Мана малч, хөөчнрин заһрмгаснь авн көлсн асхрад, өргнәннь хойр тальксар һооҗад, нурһднь тинилдәд арсн бәәдлтә, альчурарн бийән сәвлдәд, өрчиннь товчсан тооллдад, улалдад ирцхәв. — Эрнҗәнә К.

көлсн [көлсен] II кесн, күцәсн көдлмшин үнн, көлснә мөңгн, җалв заработок, зарплата, плата; сарин көлснә мөңгн, көлснә өдр; Не, өвгн, көлснә олвртн яма-ран? Зуг аванст көлснә өдр болһн дөрвн арслң өгнә. — Сян-Белгин X.

көлстә көлрсн вспотевший; көлстә чирә; Цаһан иргән секәд хәләхлә, әңхлсн көлстә күрң мөрнә бөөр бүлтглзсн үзгдв. — Эрнҗәнә К.

көлтә I көл бәәх с ногой, ножной; дөрвн көлтә ширә, өрәсн көлтә күн; ◊ көлтә хур күчтә хур сильный дождь; көлтә ноолдан күчтә цоклдан

көлтә II юн деерәс из-за, вследствие, по причине; Эн цагин бичкдүд телеүзлд, тооцлурт икәр шилтнә, терүнәс көлтә нүднә харань му болҗана. — Хальмг үнн

көлчәх [көлчәхе] дулалх, ээх греться, греть у огня; һаран көлчәх; Тиигәд үвлин ахрхн өдрән чиләһәд, асхлад

хөөһән тууҗ ирәд, хаша-хаацднь орулчкад, герт орҗ ирәд, һулмтын өөр һаран көчәһәд сууна. — Эрнҗәнә К.

көм-арсн [көм-арсын] хош. сур-цуца кедг сәәнәр элдсн арсн сыромятная кожа, сыромять

көмлх [көмлехе] 1) һазрт кевтсн юмиг мөрн деерәс шүүрч авх схватывать на ходу (сидя на коне); һазрт бәәх юм көмләд авх; Кер мөрнә дел теврсн күрсн көвүн берин бәрҗәсн торһн альчуриг довтла йовҗ көмлҗ авн, мөрән татад, зөв эргәд буув. — Эрнҗәнә К.; 2) йоралынь деегшән хәләлһҗ көмрх перевёртывать, опрокидывать вверх дном; Санҗа аав, — гиҗ Иванов хоосн ааһан йоралынь деегшән хәләлһҗ көмләд, дәкҗ цә уухасн зәәләд келҗәнә, нанд чамас сурх юмн бәәнә. — Илюмжинов Н.

көмрәтә йоралынь деегшән хәләлһәтә, тоңһалһата (сав) опрокинутый, перевёрнутый (о посуде)

көмрг [көмрег] I мөрнә чееҗин кеерүл, чимг нагрудное украшение (у лошади)

көмрг [көмрег] II буудя, һуйр хадһлдг ик яршг закром; ящик (большого размера)

көмрх [көмрехе] 1) көмлх, тоңһалһх перевёртывать, опрокидывать; Бата дөрвн орац мөңг ханцнасн ширә деер көмрәд оркв. — Эрнҗәнә К. 2) зо һазр давҗ һарх переваливать через вершину, высоту; Тиигәд хатра-хатра йовҗ, асхн серү дахад, Элст балһсна ар зо көмрәд орад ирв. — Эрнҗәнә К.; 3) һолын экәр давад һарх миновать, проехать исток реки; Бата Муузра хойр Дунд нур, һооҗур, Шодңт һолмудын экәр торад, Ялмт һолын экәр көмрәд орад ирв. — Эрнҗәнә К.

көнәл хууч. 1) зовлң страдание, муки; седклин көнәл; 2) шилҗ. үлү үзлһн зависть; ховдгин көнәл хандго цецн үг

көнәлтә хууч. зовлңта доставляющий страдание, мучительный

көнәх [көнәхе] хууч. 1) зовах, зовх, зовлң үзх страдать, мучиться; 2) шилҗ. үлү үзх питать зависть, зариться; күүнә малд көнәх

көнг [көнег] хууч. әрк, шалдрң цаһан идә хадһлдг суулһ, бедр ведро, посуда (для молочных продуктов и араки)

көндә 1) хоосн, юмн уга, оңһа пустой, полый; көндә гер, көндә тег; көндә чееҗ чееҗ дотрасн элдг, көрстә девл һазаһасн элдг — үлг. Чи эврән меднәч, һанцарн көндә герт суухнь уудьврта болна, гиһәд иное. — Эрнҗәнә К.; 2) юмна көндә, көңгл полость, пустое пространство, пустота; уул хадын көндә; көндә модар көк чон гүүҗ — тәәлвр. (утан); ◊ көндә (хол) йовх (бәәх) күүнәс болн юмнас заагта бәрх держаться подальше, обходить стороной; Коля, хәәмнь, тиим чаңһ күүкнәс көндәнәв. — Эрнҗәнә К. Тегәд ода хамтрлңгас көндә бәәдг болхговт? — Дорҗин Б.

көндәлх [көндәлхе] юмиг дотраснь көндә кех выдалбливать, делать внутри пустым

көндәрх [көндәрхе] көндә болх становиться полым, пустым; опустеть; Болв үрдән мордулад йовулчкад, көндәрсн гертән Яшкл невчк меекәрәд, му санад авб.— Сян-Белгин X.; Күсл угаһар сүүдршң эргнә, көндәрсн садур эн хәләнә. — Дорҗин Б.

көндәх [көндәхе] I 1) юмнд күрх, бәрҗ үзх трогать, двигать; көлән көндәх, чолу көндәх; 11 часас авн 12 час күртл цуһар көл-һаран көндәһәд, гүүлдәд наадцхана. — Хальмг үнн; 2) юмиг ормаснь көдлгх трогать с места (что-л.); Тиигәд зөвәр болчкад, җолач машинәннь көдлгүр көдлгәд, арһул көндәһәд һарв. Болв босч дассн Батад бәәрнь шөвг болҗ хатхад суняҗ босад, хөөрмгән хольҗ ууһад, хөөһән көндәһәд һарв... — Эрнҗәнә К.

көндәх [көндәхе] II 1) өвдкүр күргх раздражать, причиняя боль; шарх көндәх; 2) үүмүлх, догдлулх трогать, вызывать чувство; Хаврин үнртә аһар хамрар орҗ каңкнад, седкл сергәһәд, зүрк көндәһәд бәәв. — Эрнҗәнә К.

көндлң [көнделең] I 1) юмна утднь биш, өргнднь поперёк, через; Арман көндлң үүрсн, әрә тавлад орад ирв. — Җаңһр; Бата өдр болһн герин ора деер һарад, өргн көк теегин көндлң керчсн зам улан хаалһар цаһан-буурл аавм аашвза гиһәд, хәләһәд бәәдг болв. — Эрнҗәнә К.; 2) юмна өргнь ширина; көндлңгин болн утын кемҗән, көндлңдән тавн метр

көндлңгәс [көнделеңгәс] II 1) хаҗуһас, хәрүһәс со стороны; көндлңгәс орлцх; 2) хаҗуһин, хәрин посторонний, чужой; Иим эңкр үрим мөрәр дәврүлҗ алсн элмр, көндлңгин аюлд дәврүл, алдлад киис!— Сян-Белгин X., ◊ көндлң заң киизң, му заң упрямый (о характере); Зуг көндлң, киизң заңгарн керсүркнәв гиһәд, кишгәсн зулҗ йовна. — Эрнҗәнә К.

көндлңдх [көнделеңдхе] көндлң болх располагаться поперёк; Долан Бурхн тоңһаһад, Чөдр одн ора тус ирәд, Һурвн марл көндлңнәд, сар сууҗ одсн бәәдлтә, одд тодрха дарвалдна. — Эрнҗәнә К.

көндрдг [көндердег] көндрҗ чаддг способный двигаться

көндрдго [көндердго] эс көндрдг неподвижный, недвижимый

көндрх [көндерхе] 1) көндрәд һарх, көндрәд йовх двигаться, трогаться; машин ормасн көндрәд һарв; Көвүн минь, зогсхмн биш, йовх, көндрх кергтә. — Эрнҗәнә К.; 2) нәәхлх качаться, шататься; бахн көндрҗәнә; 3) шилҗ. көдлх двигаться, работать; һар көндрхлә, амн чигн көндрдг — үлг.

көндршго [көндершго] тогтурта, көдлшго устойчивый, неподвижный; бәәшңгин көндршго ул сүүр

көнҗл [көнҗил] хучхд кергтә тоот, хучлһ одеяло; торһн көнҗл, көвң көнҗл, хаваста көнҗл; көнҗлин кирәр көлән җиидг, кишгин кирәр хот эдлдг — үлг.; Шуурха көнҗләр бийән орасн сүрл улв деер Цаһан сууна. — Яшкулов В.

көнтг [көнтег] хамрин тана, хамрин наһцһр переносица, межбровье

көңгл [көңгел] көндә зә пещера; уулын көңгл; Хадын деед көңглд күләтә бәәнә гив. — Җаңһр

көңких [көңкихе] 1) оңһах (көндә гүн юмн) зиять (о пустоте); усн уга худг көңкиһәд бәәнә; 2) шилҗ. дотрагшан орх

запасть, глубоко ввалиться (о глазах); көңкисн нүдн

көңнә малын төлин уяһин зәңгдә петля, привязь с петлей (для молодняка животных); көңнәд күзүһән, көшүрт көлән — цецн үг

көңнәлх [көңнәлхе] малын төлин күзүнд көңнә зүүх надевать петлю на шею (молодняку животных); хурһд көңнәлх

көөгдх [көөгдехе] 1) хулхаһар көөҗ түүгдх (мал) угоняться, быть угнанным (о скоте); 2) көөгдҗ һарх изгоняться, выгоняться; хотнас көөгдх

көөһәч [көөгәчи] көөһүлч хәлә; мал көөһәч

көөһүл хулхалҗ көөгдсн (мал) угоняемый (скот); көөһүлин мал; Байн улсин малмуд көөһүлд одчкад, кевтән хәрү ирдг.— Сян-Белгин Х.

көөһүлч [көөһүлчи] 1) көөҗ мөрдҗ йовх күн, мөрдәч преследователь; 2) мал көөһәд зулҗ йовх күн угонщик, угоняющий; мал көөһүлч

көөдх [көөдхе] юмиг көөһәр будх пачкать сажей; коптиться; көөдхнь -хяясн, цеврлдгнь -хяясч — цецн үг; ◊ нерән көөдх нерән һутах запятнать своё имя; Би чамаг кишваһичн дуудад, чамд одшгоһан эс келлүв? Чини мөн сиит гих чини өмн нерән көөдхмн уга. — Калян С.

көөлһн [көөлһен] 1) көөҗ һарһлһн изгнание; балһснас көөлһн; 2) юм көөлһн угон; мал көөлһн; 3) мөрдлһн преследование; дәәсиг көөлһн; 4) күүнд. мал дурарн нииллһн вольная случка (о животных); үкриг бух көөлһн

көөлһсн [көөлһесен] 1) көөгдҗ йовх преследуемый; нохад көөлһсн чон; 2) көөҗ йовх (мал) угоняемый скот; 3) күүнд. бух үзсн үкр бывшая в случке, слученная (о корове)

көөлдх [көөлдехе] 1) нег-негән көөҗ күцхәр гүүлдх гоняться друг за другом, бегать наперегонки; Шууглдад, көөлдәд нааддг көвүд, күүкд сананднь орад, нүднднь үзгдәд, җирс-җирс гиһәд, җирлһн болад җирлзнә. — Эрнҗәнә К.; 2) сансан күцәхәр седх бегать (по инстанциям), оформляя свои дела; Эдн көөлдәд, дала цаас бичәд, кергтә цаасиг бел кеһәд орулҗ өгсн билә. — Хальмг үнн

көөлүр бод малын чееҗ доркнь подгрудок (быка); бухин көөлүр

көөмә I хамрин көндә, садрха зев, глотка; носоглотка

көөмә II гесин арсна үсн ноосн мех (брюшной части шкуры)

көөмг [көөмег] хавдр, бадяр отёк, опухоль; одутловатость; чирән көөмг

көөмглх [көөмгелхе] хавдх, бадярхх набухать, распухать; становиться одутловатым; чирә көөмглх

көөмгтә [көөмгетә] хавдсн, бадярсн припухлый, одутловатый

көөрг [көөрег] цог үләҗ шатадг зевсг кузнечные мехи; көөрг дарх; Хойр иньгиннь сүркллһн цог үләҗәх дархна көөрг мет селн-селн сүүгснь соңсгдна. — Эрнҗәнә К.

көөргтә [көөрегтә] көөрг бәәх имеющий күзнечные мехи; көөргтә дархна гер

көөрк [кеерке] 1) өр өвдсн сана илдкгч үг бедняга; Көөрк, мана бичәч зөвәр нәрлһ хуучта күн бәәҗ. — Эрнҗәнә К.; Көөрк, ясрад, өсәд босхла, күчтә гидг күргн болх. — Яшкулов В.; 2) өр өвдсн сана илдкгч айлг межд., выражает жалость, сочувствие; о-о, көөрк! я-а, көөрк эх, бедняга; Я-а, көөрк, көөрк, цаһан седклтә көгшә биләл... — Яшкулов В.

көөрлһн [көөрелһен] седкл көдләд өргмҗтә бәәлһн хвастовство, бахваль-ство; хоосар көөрлһн

көөрх [көөрхе] I 1) бардмнх, магтх, буульх хвалиться, хвастаться, бахвали-ться; кеһәд уга бәәҗ көөрх керг уга — цецн үг; Богзг ямаран үгәр эдниг магтхан медл уга, көөрәд бәәнә. — Дорҗин Б.; 2) седкл көдләд бахтх быть в приподнятом, радостном настроении; Василь чадх арһта болҗах төләдән нам бийдән невчк бахтад, көөрәд бәәв. — Илюмжинов Н.

көөрх [көөрхе] II деегшән һарх, деврх подниматься (при кипении молока); үсн көөрәд буслҗана

көөрцг [көөрцег] үстә хольсн боз (хальмг улсин цаһан идән) бозо с молоком, айран (кисломолочное блюдо)

көөстх [көөстехе] көөсн һарч тогтх пениться, пузыриться; Цә көвәһәрн көөстәд, хәәсн дотран зөв эргәд шиигәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.

көөсн [көөсен] шалдрң юмна деер көвҗ һарсн бөлвә пена; көөснлә әдл гиигн; Хар күмсг деернь бо рвасн савңгин көөсн ус дахад, хәләҗәсн нүдәрнь орхла, Бадм хәрү эргәд, нүдән усар чаңһар шудрад уһав. — Эрнҗәнә К.

көөсрх [көөсерхе] көөсн һарх; көөстх хәлә

көөстә бөлвәтә пенистый, с пеной; пенный

көөстх [көөстехе] көөстә болх, көөсн тогтх пениться, покрываться пеной; Көк мисктә хот көвәһәрн көөстәд, бусла-бусла бәәҗ, хуурсн үнр һарад бәәҗ. — Эрнҗәнә К.

көөтә көөд будгдсн покрытый сажей, закопчёный; көөтә хәәсн, Көөтә хар шиләврәрн гиҗгәрнь шааҗ көөв. — Җаңһр; Герт орҗ ирхләрн, берин орчд бер болад: көөтә хәәсн, тулһла оралдад, Харгчн Богзг хойрт җомбаһинь чанҗ өгәд... — Эрнҗәнә К.

көөх [көөхе] I 1) туух, тууҗ һарһх выгонять, прогонять; тег тал малан тууҗ һарһх, Эвтә сәәхн Буурларн агтан көөһәд һарв. — Җаңһр; 2) көөлдх преследовать, гнаться; көөһәд күцх; 3) олна дундас көөҗ һарһх изгонять, исключать; Чамаг хамтрлңгасчн көөх, комсомоласчн көөх гиһәд, күүкн арһул шугшв. — Эрнҗәнә К.; ◊ өшә көөх өшәркҗ атаһан авхиг санх мстить, сводить счёты; Килнц һарһхмн биш, өшә көөхмн биш, күүнд күч үзүлхмн биш, күүг басхмн биш. — Хальмг үнн

көөх [көөхе] II юмна бөөр көөх набухать; модна бөөр көөҗәнә

көр I хурсн цасн сугроб; көр цасн; Үвлд нуурин усн зузан мөсн болҗ көрәд, деернь, зәрм ормарнь, көр цасн хурдг билә. — Илюмжинов Н.

көр II бийән буульдг, бив гисн хвастун, бахвал; көр күн; Ик зөөр зөөдг ах зурхачарн омг авдг көр күн бәәсмн. — Эрнҗәнә К.

көрә I юм көрәддг зевсг пила; модна көрә, һар көрә, хурц көрә; көрән шүдн, заран хатханчг — цецн үг

көрә II көрсн, көрч одсн мёрзлый, промёрзлый; көрә һазр, көрә махн, көрә заһсн; Эднә кесг миңһаднь Колыман болн Магадана мөңк көрә һазрт үклән олцхав. — Илюмжинов Н.

көрәдх [көрәдхе] 1) тәәрх пилить, распиливать; түләнә мод көрәдх; 2) шилҗ. тасрхан уга шоодх беспрерывно попрекать; Одак ик хар нүдтә күүкнчн күзүһичн көрәдә бәәҗ алх. — Эрнҗәнә К.

көрвүлх [көрвүлхе] хууч. орчулх, буулһх переводить; орс келнәс хальмг келнд көрвүлх

көрг [көрег] хууч. күүнә чирә, дүрс-бәәдлиг дуралһад кесн зург портрет, изображение

көргәгч [көргәгчи] юм көргәдг үкүг морозильник; морозильный

көргәх [көргәхе] 1) киитрүлх давать остыть, охлаждать, остужать; халун цә көргәх, 2) царцах, көлдәх морозить, замораживать; заһс көргәх, Болв хәәлүләд, дәкн мөстәҗ көргәһәд бәәхлә, тиим махнас юн үлдхмн? — Хальмг үнн

көркхн [көркехен] өкәр, сәәхн молоденький, красивенький; Йоста көркхн хальмг күүкн бәәҗ, хөв-йөрәләрн харһсн хойр иньгүд болхгов! — Эрнҗәнә К.

көрл: көрл арһсн [көрел арһысын] дөрв. керчәд хагсачксн арһсн нарезанный, сушёный кизяк

көрлһн [көрелһен] даарлһн, көлдлһн замерзание, промерзание; кеер киитнд көрлһн, даарад көрлһн

көрң [корец] I 1) орн-нутгин, олна болн эзн күүнә зөөр запас, резерв, ресурсы; орн-нутгин көрң, олн-әмтнә көрң, эзнә көрң; 2) цуглулад хадһлгдҗах юмна көрң фонд; хот-хоолын көрң, номин саңгин көрң; Җил ирвәс музейин көрң немгдәд йовхнь маһд уга. — Хальмг үнн

көрң [көрең] II юм искәх экн закваска; чигәнә көрң, әәргин көрң

көрсн [корсен] 1) юмна хальсн кожица, тонкий покров, шелуха; зүрҗин көрсн, ичмәнә көрсн; 2) юмна нимгн арсн корка; шархин көрсн, 3) һазрин деерк һадр верхний покров земли, почва; һазрин көрсн, Удл уга сар һарад, һазрин көрсн тавлҗ үзгддг болв, Арҗа доран эргәд, мөр хазлв. — Сян-Белгин X.; 4) эләд ирсн юмн обноски одежды; хуучн девлин көрсн, бор көрсн костюм, Цаста цаһан кенчрәр бүркәд, деернь бор көрсн нимгн цемгн көнҗл хайсн, хуучн модн орн тал заав. Зүн бийдк Муузран орн деер арв һарсн наста Бата көвүн ноосинь дорагшан кеһәд делгчксн, хуучн девлин көрсн деер чүүкл сах эрчмнәд кевтнә. — Эрнҗәнә К.

көрсч: арсч-көрсч [арсчи-көрсчи] хош. арс элдҗ, арсар юм кедг күн, арсч скорняк, кожевник; меховщик

көртг [көртег] эмн. н. халун гемәр гемтхлә, күүнә цогц-махмудт һардг толв, бусрг сыпь (на поверхности кожи); проказа; көртг яр

көртглх [көртеглехе] эмн. н. күүнә цогц-махмудт көртг һарх появляться (о сыпи), покрываться сыпью

көртгтә [кертегтә] эмн. н. цогц-махмудт көртг һарсн сыпной; көртгтә халун гем

көрх [көрхе] 1) даарх зябнуть, мёрзнуть; Җилин дуусн эдниг дахад, даарад, көрәд, өлсәд үкәд йовхмн биш. — Эрнҗәнә К.; 2) киитн болх остывать; цә көрч

көс-көвлг [көс-көвлег] хош. балдр ноха (шург ноха хашан ноха хойрас һарсн) собака-метис (от гончей и дворняжки)

көсрә хара зөңгин зря, попусту

көтг [көтег] көглҗрһнлә нег тохмта ик биш шовун горлица

көтл [котел] толһа, цомг; уулын ташу курган, холм; небольшая возвышенность; Көтл хар толһаг көмрн одв. — амн билг.

көтләч [көтеләчи] 1) көтлврч вождь; О, Чиңгс хаана тускар меднәвидн, алдр көтләч бәәсмн, цуг делкәд нернь темдгтә! — Хальмг үнн; 2) көтлдг күн поводырь; сохр кү көтләч

көтлвр [көтелвер] 1) һардвр болх юмн программа, руководство (работой); концертин көтлвр, көдлмшин көтлвр; Арвн хар буруһас гетләд, арвн цаһани зөвд күрәд, өршәңгү, әрүн седклтә йовҗ, килнцин хаалһас хаҗиҗ, буйна хаалһд орхиг күсхлә, «Чикнә хуҗрин» товчта әрүн зааврмуд мөңк цагин көтлвр мөн. — Хальмг үнн, 2) дахулад көтлҗ йовх вести на поводу (о лошади); көтлвр мөрн

көтлврч [көтелверчи] 1) олыг залҗ дахулдг алдр күн, толһач, ахлгч предводитель; Алдр көтлврч Чиңгс хаана үлгүр эднд ик омг өгснь лавта. — Хальмг үнн; 2) һардач, залач руководитель, управляющий; көдлмшин көтлврч

көтлгч [көтлегчи] көтлҗ йовх ведущий

көтлүлгч [көтлүлегчи] көтлгдҗ йовх ведомый

көтлүлх [көтлүлхе] көтлгд йовх быть ведомым; җолаһар көтлүлх

көтлх [көтелхе] 1) юмнас бәрҗ дахулад йовх вести, водить; мөр көтлх; Көвүг дааһинь унулад, маңһд тергнә ардас көтләд авад һарв. — Җаңһр; Хәләһә бәәтл, негнь нег үкр көтлҗ, негнь арднь һарад тууҗ йовна. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. залҗ һардх, толһалх руководить, направлять; Төрскн һанцхн таңһчан уралан көтлҗ йовтха! — Хальмг үнн

көтң [көтең] көк ноһан урһдг һазр, царң, девә местность, богатая лугами

көтрәх [көтрәхе] чиләх, төгсәх, дуусх завершать, заканчивать

көтрх [көтерхе] чилх, дуусх, төгсх кончать, заканчивать; көдлмш көтрв; Гиичнр цәәһән ууһад көтрхин алднд, Бакдг эврә герин һаза ирҗ буув. — Дорҗин Б.; Дола хонсн, эн бүлин тар-тур керүл көтрх болҗ йовх цагла, Санҗ Элстәс Булгт селәнд гертән орҗ ирв. — Сян-Белгин X.

көтрлдх [көтерлдехе] һарасн авлдад йовх идти, ходить, взявшись за руки; Бата Зандан һарас авад, көтрлдәд, тег темцв. — Эрнҗәнә К.

көтч [көтчи] тууҗ эзн бийинь дахҗ йовдг зарц күн, сөөвң личный слуга; Манҗ Манцин кецә байн Цембиләв гидг күүнд көтч, амдач болҗ йовсн күн. — Дорҗин Б., Эн һанцаран йовсмн биш, энүг олн тоота көтч әмтн дахҗ йовҗ... — Илюмжинов Н.

кө-хаг хош. хәәснә йоралд, көвәһәрнь буусн хаг нагар, накипь (на дне, стенке сосуда)

кө-хуйг хош. цогц-махмуд харсч халхлдг төөлг келклҗ кесн төмр киилг панцирь, кольчуга

көшә I эмн. н. нүднә хальдврта гем трахома

көшә II дурсхл болһҗ босхҗ тәвсн бумб памятник-обелиск; Бурхн шаҗна әрүн шагшавдта багшнрин 17 көшә энд босхгдхмн. — Хальмг үнн; Бурхна модн көшә эрс дахад зогса бәәһә болна. — Канкин Э.; ◊ көшә болҗ зогсх нег ормдан көндрлго көшә кевтә зогсх стоять как истукан; Бата боран өсрәд босн, Хар-Күүкнә өмн көшә болҗ зогсв. — Эрнҗәнә К.

көшә III хууч. саад, боомт препятствие, преграда; дәәснә хаалһд көшә тәвх

көшг [көшиг] I 1) юмиг далдлхар сәәхн эдәр уйҗ кесн халхвч полог; орна көшг, көшг татх, көшг секх; Нәр һардҗасн теглг нурһта, тевк хар сахлта, атхр хар үстә чотл хар залу көшг заагур хәләв. — Эрнҗәнә К.; 2) терз халхлсн эд, халхвч занавеска, штора; терзин көшг

көшг [көшиг] II үүрмгәр ишксн юмн (махн, дотр) мелко нарезанный, накрошенный (мясо); көшг дотр

көшглх [көшгелхе] I көшг татх занавешивать, завешивать, зашторивать; терз көшглх

көшглх [көшгелхе] II хаалһин саад, боомт кех заграждать, преграждать; хаалһ көшглх

көшглх [көшгелхе] III махиг нимгн утулң зүсмәр керчх мелко нарезать; мах көшглх

көшдг [көшдег] I эмн. н. көшдг ханядн көклюш; көшдг ирсн бичкн

көшдг [көшдег] II цуцрдг, муурдг утомляющийся, устающий

көшдго [көшдего] цуцрдган, муурдган меддго неутомимый (о коне); көшдго мөрн

көшүн 1) оцл, эв уга, аю-кейү уга неповоротливый, неуклюжий; Көшүн алхциг шамдулҗ, келнд сид урһав. — Хальмг үнн; 2) зүткә, хадяр заңта күн упрямый

көшүр I ар, өмн төгәс бәрдг һол модн, төмр ось; тергнә көшүр; Бата, томһ сахлта залу, Зурһан гидг көвүн машинә ар көшүр дор тәвәд, җолач көвүнд нөкд болцхав. — Эрнҗәнә К.

көшүр II хатхҗ торһдг толһата ик зүн большая булавка

көшүрһ [көшүрһе] өргдг юмн, өргүл домкрат; рычаг, бревно (используемое как рычаг); Машина ярндг деерәс маши өргдг домкрат буулһҗ авад... — Эрнҗәнә К.

көшүрдх [көшүрдехе] көшүрәр торһх закалывать булавкой

көшүрлх [көшүрлехе] көшүрһәр юм өргх приподнимать при помощи рычага

көшх [көшхе] I удан ууляд, удан инәһәд көшх задыхаться (от плача, смеха); инәднд көшх, көштлән инәх

көшх [көшхе] II муурх, цуцрх уставать, утомляться; удан гүүһәд көшх

көшх [көшхе] III ширх (бүдүн утцар) стегать (толстыми нитками); көнҗл көшх, ширдг көшх

көшх [көшхе] IV (модн, төмр мет) хатурх, хату болх затвердеть; одеревенеть, остолбенеть; Ухань харңһутрад, зүркнь төмр мет көшәд, нүднь һал асад одв. — Сян-Белгин X.; Толһан ташуд зурмн тотхҗ, төгәлңдән хәләҗ, бахн метәр көшч. — Көглтин Д.

кувц хулд-гүүлгә кедг байн эзн күн купец; Эн хуучн гер 1776 җилд Патушинский гидг ачинск кувцин мөңгәр тосхгдсмн, тегәд ода эн ик үнтә тууҗта гер болҗана. — Илюмжинов Н.

кудх [кудхы] уга кех, хог таслх, тоньлһх истреблять, уничтожать; Бидн болхла, экләд ордвидн, тегәд тедниг чашкар кудҗ арлһдвидн... — Илюмжинов Н.

кукн [кукын] медәтә, наста улс бичкдүдиг өкәрләд келдг үг ласк, форма обращения старших к детям дитя моё; Кукн, юңгад тууҗин кичәләр чамд багшчн мел «һурвн» гидг темдг тәвәд бәәнә? — Хальмг үнн; ◊ кукн-кукн гиҗәһәд, күзүһинь тәәрх эңкрлҗ таалсн болҗаһад, күүнә әмнд күрх одной рукой гладить, другой душить

кулд юм зальгх ә дуралһна үг звукоподр. звуку глотания; кулд гиһәд зальгх

кулых [кулыхы] дурго болҗ хәләх, му нүдәр хәләх смотреть косо, недружелюбно; Бадм Бата тал кулыһәд, му нүдәр хәләһәд оркв. — Эрнҗәнә К.

курх [күрхы] 1 мах үүрмгәр ишкх крошить, мелко резать (мясо); курсн махн

күрх [күрхы] II му заңган үзүлх быть норовистым (о лошади); курдг мөрн

күв ус кедг сав, усна сав кадка, бак; уста күв

күвкәх [күвкәхе] көвкәх приподниматься, подниматься; һуйрин экн күвклҗ бәәнә

күвкһр [күвкеһер] көвкһр выпуклый; күвкһр шил

күвклзх [күвкелзехе] 1) көвклзх колыхаться, покачиваться; усна дольганд оңһц күвклзәд бәәнә; 2) нискәх, делскәх полоскаться, вздуваться на ветру (периодически); салькнд мини киилг күвклзәд бәәнә

күвкүг 1) бичкн хурһд орулдг шитм клетка (для ягнят); 2) ярндг кузов; машина күвкүг

күврдх [күвердехе] шидәд уйх шить на живую нитку (большими строчками); күврдәд уйх

күгдлх [күгделхе] 1) угзрх напрягаться (пытаясь порывистыми движениями освободиться от связывающих пут); күләһән таслхар күгдлх; 2) угзрҗ өндәх приподниматься рывками; күгдлҗ өндлзх; Улан цергч зүткәд, Ивановин дорас күгдлҗ өндлзв, тиигхлә цаадкнь нам тотхҗ хәләлго, пистуларн хаһад оркв. — Илюмжинов Н.

күдр [күдер] I зоол. өвр уга, бийнь ик биш, буһ марлын нег тохмта аң-адусн, эриннь киисн заарта кабарга; зусг күдр, Кудрин заар

күдр [күдер] II1) бат, күдр-бадр крепкий, здоровый; күдр чолун, күдр-бадр цогц; Бийнь ик барата, күдр, бат цогцта, эвтә-довта күн бәәҗ эн. — Хальмг үнн; Хальмг тохмта хөд күдр күзүтә, күн теврм ик сүүлтә. — Сян-Белгин X.; 2) чидлтә, чиирг, күчтә дюжий, сильный, мощный; күдр эр; көвүн биш күдр, эр биш эрднь — амн билг.; Күдр сән мөрчнь күүнә кеврдгин чинән хазар авад һарв. — Җаңһр

күҗ [күҗи] 1) шаҗ. талхдҗ кесн үнртн курительная свеча; курильница с благовонием; күҗ шатах; Сүм дотрас саңгин идәна, күҗин үнр каңкнад, хамрар орҗ таангрв. — Эрнҗәнә К.; 2) бот. саңгин идән (каңкнсн үнртә шилвсн бут модн) можжевельник

күзүвч [күзүвчи] I 1) күзүнә зүүсн ооср, шинҗүр ошейник; нохан күзүвч; 2) күзүнд зүүсн юмн шейная повязка, шарф; күзүвч чимг

күзүвч [күзүвчи] П нег наста туһл годовалый телёнҗ Хойрхн саадг үкртә, хавртан туһллх нег һунҗта, эн җила хойр күзүвчта. — Дорҗин Б.

күзүвчлх [күзүвчилхе] күзүнднь юм зүүх надевать на шею ошейник; нохаг күзүвчлх

күзүдх [күзүдхе] күзәһәс барх, күзүһәснь эңкрләд теврх схватывать за шею; обнимать за шею; Күзүдәд теврәд үмсхнч күүкд күнлм би! — Хальмг үнн

күзүн толһа сеер хойриг залһҗах цогцин мөч шея, шейные позвонки; күзүнә бульчрха, күзүнә амн нурһн, ут күзүтә; темәнд цегрәчг кергтә болхла, күзәһән суңһна — цецн үг; Өндр көлтә, ут күзүтә тоһрун кецин ташуд доңһдна. — Сян-Белгин X.; һурвн күүкдт неҗәд күзүн деерән хайдг намчта торһн хадгуд белглв. — Эрнҗәнә К.; ◊ бүдүн күзүһән үзүлх модьрун, мондһн чидлән үзүлх показать силу, грубить, дерзить; Бууһан авад, бийдм бүдүн күзү үзүләд, хөөндм уга сетрәлсн төлгим... цаг биш цагла булаҗ авад, алҗ идв. — Дорҗин Б., күзүндән хамуд зүүх бийдән көдлмш авх надеть хомут на шею; Йосна хамудыг сән дурарн күзүндән зүүх күн берк болх гиҗ саннав. — Дорҗин Б.

күкл [күкел] күүкд күүнә ут үсн, тевг, гиҗг коса; гүрсн күкл; Олн зүсн алтн мисхләр хатхсн күрң килң маняш өңгтә, торһн гөлм болсн саглрсн хар күклән һурвар гүрәд, дал деерән саглрулна. — Эрнҗәнә К.

күклтә [күкелтә] ут үстә с косой, с косичками; күклтә күүкн. Варя җил ирвәс өсәд йовҗ, һо цогц-махмудта, нурһнаннь ардан ут күклтә, сәәхн гидг өкәр нойхн болҗ хүврв. — Илюмжинов Н.

күкр [күкер] хим. шар өңгтә шатдг бодьс сера; күкртә газ, күкрин ишклңт

күкрсх [күкерсехе] эр малын ору орх цагт мәәлх, мөөрх, оркрх, хәркрх заң-бәәдл проявлять охоту (храпеть, мычать, реветь и т. п. ◊ поведении самцов животных во время гона)

күлә күлдг юмн, туша, чөдр путы, связка; мөрнә күлә; Дөрвн мөчинь көк торһн күләһәр күлв. — Җаңһр; Нуһсн күләһәр күлнә гиһәд, алд үлү мод нег ханцарнь орулад, нег ханцарнь һарһад, хойр көлинь өргәд, тәкмәрнь моднд тееглчкхлә, күн төрүц босч чаддмн биш. — Эрнҗәнә К.

күләлһн [күләлһен] күләһәд бәәлһн ожидание; күләлһнә хора

күләх [күләхе] ямр нег юмн болхиг, эс гиҗ ирхиг күләх ждать, ожидать; үд болхиг күләх, күләҗ ядх; күләсн юмн удан, көөсн юмн хол — цецн үг; Әмтн ә-чимән уга болҗ тагчград, талвңд Бурхна заясн Элч, терүнә дахуль улс һарч ирхиг күләҗ ду тасрв. — Илюмжинов Н.

күлг [күлег] 1) күчтә, хурдн агт мөрн рысак, боевой конь; күлг болхнь унһнасн, күн болхнь баһасн — үлг.; күлгиг нүдәрнь, күүг седкләрнь — цецн үг; Күчтә күлгүдән сөөһәд, эн дөрвн баатр суув. — Җаңһр; 2) баатр богатырь, витязь; Дөрвн күлг: Боорч, Мухла, Борохул, Чолун. — Хальмг үнн

күлмн [күлмен] хулһр корноухий, с обрезанными ушами (о коне); күлмн чиктә мөрн

күлт [күлте] дулан һадр хувцн пальто; көвң күлт; Асхна үүд тодлҗ өгсн хөңглдң чәргтә күүкн өндр давхргта цаһан башмг өмссн, шин күрң-улан күлт өмссн, һартан хот зөөдг хар түңгрцг бәрсн зөрлцҗ мендлв. — Эрнҗәнә К.

күлтих [күлтихе] сонҗлтаһар хәләх, кулых смотреть недоброжелательно; смотреть с подозрением

күлх [күлхе] уйх, боох, холвх связывать, вязать; привязывать; Хойр һаринь арднь һанзһар күләд, хар килһсн цулврар күзүнднь цалмдад тууһад һарувидн. — Эрнҗәнә К.; Дорнь унһаһад, цулврарнь хойр һаринь көлләнь керәд, таг кеһәд күлчкәд, һалзнынь унҗ авад, гүүлгәд һарад одв.— Сян-БелгинХ.

күлцңгү [күлцеңгү] тевчңгү терпеливый, снисходительный; Күлцңгү, һольшг, ахинь күндләд, баһинь өкәрләд йовсн күн кенднь болв чигн таасгддмн. — Эрнҗәнә К.

күлцх [күлцехе] тесх, тевчх терпеть, быть терпимым, быть снисходительным; Тегәд чигн, Учур, урд цагт, төвкнүн, номһн-тогтун җилмүд җиирҗ йовсн кемд, күләҗ, күлцҗ болх бәәсмн. — Илюмжинов Н.

күлчкх [күлчкехе] боһчх, таг күләд оркх связать, спутать; дөрвн мөчинь күлчкх

күм I деед урл деерк бичкн хотац ямка над верхней губой

күм II күүм, бүгнг будка (на телеге), кабина; автомашинә күм

күмн [күмен] күнд. күн человек; Күмни начн Күнд Нарта Савр... — Җаңһр; Зөвәр

болад оркв, күмн ду һархш. — Эрнҗәнә К.; Болв чигн күмн берк иткм дүңгәһәр цуһар оңдарв. — Дорҗин Б.; ◊ күмни хормаһас татх олнас дөң авад, өсч босх иметь опору в людях, поддержку коллектива; Киштәг буулһад, җил шахҗ йовх, яһв чигн күмни хормаһас татсн, сүв-селвгән өгч чадад бәәх күн. — Басңга Б.

күмн-әмтн [күмен-әмтен] хош. делкән цугкелн-амтн человечество; Христос күмн-әмтнә төлә әмән өгсн алдр йовдл маднд әрүн седкл-уха орулна. — Хальмг үнн

күмн-төрлтн [күмен-төрелтен] хош. күмн-әмтн, күмн-төрлтн человечество. Бурхн Багшин Гегән күмн-төрлтни тууҗд ончрсн улсин негн. — Канкин Э.

күмсг [күмсег] сурмсг деегүр көндлң урһсн үсн брови; сәәхн хар күмсг; келиг шүдн харсдг, нүдиг күмсг харсдг үлг; Энүнә нигт күмсг дорас инәдтә нүднь бүләнәр хәләдмн. — Илюмжинов Н.

күмсн [күмсен] 1) хот-хол продовольствие, провизия; 2) малын теҗәл корм (для скота), Малд урһа йозуртнь идх өвснәс даву шимтә күмсн гиҗ берк олдхмн. Зултрһн чөдрһн хойр хөөнә берк сән күмсн. — Сян-Белгин X.

күн 1) олна-ниитин өргҗлтин йовудт кел, ухан-серл эзмшҗ чадсн әмтә тоот человек; күн чадврарн, күлг хурдарн — цецн үг; күн олн дундан күчтә, заһсн усн дундан күчтә — үлг.; Батан үүрмүдтән үлдәһәд һарсн хот күн көндәсмн уга. — Эрнҗәнә К.; Би эврән Цаһан-Нуурин һазра күн болдв. — Хальмг үнн; 2) цәәлһгч үглә нииләд, давхр үг тогтана в сочетании с определением образует сложное слово; мөртә күн, йовһн күн, хәр күн, бө күн; Цаһанкин Балтк болхла, эгл улст тусан күргдг тохма бө күн бәәсмн. — Хальмг үнн; 3) кен негн гисн орч нернә чинр зүүнә употр. в зн. неопред. мест. кто-то, кто-нибудь, кто-либо; танад күн эс ирвү? энүнә тускар күүнд бичә кел! Энүгәр күн йовсн бәәдл һарв; күүнд нүк бичә малт, эврән унхч — үлг.; ◊ күн болх өсәд-босад, әмт дахад җирһх; гер-мал болх возмужать, стать совершеннолетним, обзавестись семьёй; һарһсн эцк зөв эс өгхлә, теднд арһ бәәнү? Нанд болхла, эврән медәд, күн болсн ик юмн — Басңга Б.; кү кех көвүндән гер авч өгх, күүкән мордулх вырастить, воспитать; женить; выдать замуж Күүкән кү кевв. Ода көвүһән кү кедг күмб. Эн хойр үрән үрәлһшгов — Басңга Б.; Көвүм удлго хөр орхмн. Техникуман дуусм цацунь, көвүһән кү кенәв. — Сян-Белгин X; күүнә һар хәләх хаҗуһас юм өгхиг күләх рассчитывать на чужую помощь, жить на подачки; Бичкнәсн өнчнә зовлң үзсн, күүнә һар хәләҗ дассн күүкн ду һарлго өдрин дуусн тагчг бәәдмн. — Тачин А.; күүнә күзүн деер суух әмтнә көлсәр җирһх сидеть на чужой шее, жить за чужой счёт; Санхнчн, күүнә күзүн деер суух чи нанд юн биләч? — Теегин герл

күнд [күнде] I 1) гиигн биш тяжёлый; грузный, увесистый; күнд ицин, күнд чолун, күнд көдлмш; Эдн селәнә эдл-ахун күнд көдлмш кецхәнә. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. кецү, күчр, берк трудный, непростой, тяжёлый; күнд төр, күнд даалһвр, күнд тоолвр, күнд бәәдл; күнд тоолврмуд, нег-негнәснь даву бүтү санан энүг эзләд авчкв. — Илюмжинов Н.; Кедү күнд төрмүд харһв чигн, эдн күцәмҗтәһәр хаһлҗ йовна. — Хальмг үнн; 3) шилҗ. әәмшгтә, күчр-күнд серьёзный, опасный, тяжёлый; күнд гем, күнд шав; күнд шав авсн һурвн күн эмнүлңд күрггдв. — Хальмг үнн; ◊ күнд толһата күн тоолврта, тоомсрта толковый человек; күнд толһата күн гиһәд, әмтн беринм тускар келцхәдг билә. — Җимбин А.; Булһн олнас ончта, нутгтан уга деерән, күнд толһатад бәәх күүкн. — Басңга Б.

күнд [күнде] II тоомср, сән нерн честь, достоинство; почёт, уважение; күндин дееҗ тәмк, күүрин дееҗ менд — цецн үг; ◊ күндән гиигнәс сольх (өгх) болх-болшго йовдл һарһад, тоомсран геех терять авторитет, ронять своё достоинство; Иим сәәхн залу яһад иигәд күндән гиигнәс өгәд, күүнд наадн болад йовнач. — Эрнҗәнә К.

күндллһн [күнделлһен] тоомсрлһн, күндлт уважение, почитание, почтение; почёт; күндллһнә һашг; күргн хадм эк хойр күндллһ ик үнтәд тоолдг — цецн үг; Күндллһн гидг авъяс өрк-бүлд бәәхлә, тиим өрк-бүлд йоста ухата, тоолврта, седвәртә үрд осдг. — Хальмг үнн

күндлх [күнделхе] күндтә, тоомсрта гиҗ тевчх уважать, почитать; бийән эс күндлсн күн, кү күндлҗ чаддго — үлг.; Эн өдр ик баһ уга цуһар нег-негән тевчх, күндлх йоста юмн. — Хальмг үнн

күндрх [күндерхе] 1) күнд болх тяжелеть, становиться тяжелее; Үвлин хувцта әмтн, киитн мөсн уснд тусхларн, тер хувцнь норч күндрәд, тедниг дорагшан татв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. улм икәр өвдх усиливаться, становиться невыносимым; Толһань диинрәд, күндрҗ лугшад, өвдлһн догшн болад, үзг-үзгтән аңзрад, зааград одн алдад бәәнә. — Сян-Белгин X.; 3) күнд-күчр болх становиться более трудным; мана көдлмш күндрәд йовна; 4) шилҗ. давхр болх, көл күнд болх становиться тяжёлой (о беременной женщине)

күндтә [күндетә] тоомсрта почётный, уважаемый; күндтә гиич, күндтә багш, күндтә көдләчнр; «Хальмг үнн» газетин редакцд олна үүлдәч, Хальмг Таңһчин күндтә иргн Джаб Бурхиновла харһлт болв. — Хальмг үнн

күндтәһәр [күндетәһәр] тоомсртаһар с честью (выполнять что-л.); с почётом; күндтәһәр угтх, цергә йосар күндтәһәр оршах; Абушиновихн гиичнриг Кавка Цаһан хойриг сән седкләр, күндтәһәр тосч авцхав. — Илюмжинов Н.

күңк [күңке]: күңк цаһан ухан гүн, сарул ухан вещий, пророческий; Күңк цаһан ухандкан келҗ, нанд хәәрлтн. — Җаңһр

күңкә 1) мергн, цецн мудрец; 2) ачн билг. урдас тааҗ меддг, медлгч ясновидец, предсказатель; Күңкән Алтн Цееҗ харн шинҗләд... — Җаңһр

күңкнх [күңкенхе] 1) ик сүртә ду һарх, дуурсх звучать (величественно), Көглтин Даван аһу ик Нерн, энүнә күңкнсн Дун, энүнә үнниг мандлулсн Үг орчлңд, мана хальмг теегтән дутг болхнь лавта. — Хальмг үнн; Мөргүл төгсәд, губернатор одмн хойр индр деер һархла, духовой оркестрин дун күңкнәд, хазг цергин парад эклв. — Илюмжинов Н.; 2) җиңнх, дүүрән болх громко звучать, разноситься (о звуках домбры); Күүкн домбран шавдн цокв: күүкнә домбр күңкнәд ирв. — Эрнҗәнә К.

күңкрә [күңкерә] ишкә герин үүдн терм хойрин ниилвр дверной проём (в решётке кибитки)

күңкркә [күңкеркә] өвцүн, чееҗ грүдина, ключица; күңкркән ясн; Күңкркә дотран цокад дольгалҗах зүркнәнм ә луг-луг-луг гиһәд шааврдад, аавлхаһим тас цокад һарн алдад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

күңшү шатсн үнр запах гари; күңшү үнр һарһх, күңшү тәвх; Цаһан өдр өрк-бүл болһн һалдан өөк хаяд, боорцг кеһәд, гертән күңшү үнр һарһдг. Хальмгуд Сиврт кедү мууһар йовсн бийнь Цаһаһан кедг биләвидн, хорһн, тосн уга болад, заһсна тоснд чигн боорцган шарад, күңшү үнр һарһдг биләвидн гиҗ, медәтә улс келцхәнә. — Хальмг үнн

күр I күүндән, күр-күүндвр беседа, разговор; күр удан болхла күзү орадг, хорма ут болхла көл орадг — үлг.; Энтл хан цуг цецн улсан цуглулад, ик гидг күр-күүндвр кенә. — Хальмг туульс

күр II эврәннь шүүсндән шаргдсн махн мясо в своём соку (куски баранины кладутся в требуху и подвешиваются над жаром в яме, которая наглухо закрывается на несколько часов), Батаг манас өмәрән нүүхәс урд, хөөчнрин неҗәд сагсг хурһар күр кеҗ идхмн. — Эрнҗәнә К.

күр III күүнд. үксн күүнә цогц, күш труп; Сиддин күр (хальмг туульсин хураңһу) сборник калмыцких сказок «Волшебный мертвец»

күрә шаҗ. хуврг ламнрин шаҗна керг-үүлән күцәдг, шевнрән сурһдг суудл һазр монастырь; күрәһин олн ламнр

күрәлх [күрәлхе] 1) дуңһру болад суух расположиться кругом; күрәләд суусн улс, күрәләд бүүрлсн хотн; Әмтн ормасн бослдад, ахлачин столур өөрдәд, күрәлҗ сууцхав. — Дорҗин Б.; 2) церг. бүсләд авх окружать, блокировать, охватывать (с флангов), дәәснә цергиг күрәлх

күргн [күрген] күүкнә залу зять; күргн ах; күргн төрләрн, күүкн төркәрн — цецн үг; Күргн күүкн хойрм общежитьд бәәһәд, өдртән көдлцхәнә. — Хальмг үнн

күргтә [күргетә] күргән олад авчксн күүкн наречённая невеста, девушка-невеста; күргтә күүкн

күргүл күүк ормднь күргҗ йовх улс сопровождающий, провожающий (до места), күргүлин улс; Күүк күргх күргүлин улс мөрдән тохад, тергән татад белн болцхав. — Эрнҗәнә К.

күргүлч [күргүлчи] күргх керг-үүл күцәдг күн провожатый, провожатые

күргчн [күргечин] күрң зүстә гүн кобыла тёмно-рыжей масти

күргх [күргехе] 1) күргҗ одх провожать кого-л. до дома; гертнь күргх; 2) юм авч одх доставлять; Хол хошт өвс күргх, һазр хаһлх, тәрә тәрх кергтә гихлә, унтл-кевтл уга көдлдмн. — Хальмг үнн; 3) илгәх посылать, передавать; менд күргх, байр күргх; 4) туслх оказывать помощь; тус күргх; 5) учрулх выводить кого-л. из себя, вызывать чей-л. гнев; уур күргх

күрд [күрде] шаҗ. модар, эс гиҗ төмрәр кесн эргүлдг кеңкрг зевсг (дотрнь маань) цилиндр (с молитвенным текстом), Аръябала, Цаһан Дәрк Гегәнә, нань чигн шүтәнә модар, төмрәр кесн күрд энд үзҗ болхмн. — Хальмг үнн

күрдәх [күрдәхе] цурдах быть неуклюжим, неповоротливым; һурвн ик шар-цоохр җиңндг оньста авдр дурндан багтм баран хойр давхр үстә кевсәр бүркәтә, ацата тергн мет күрдәһәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.

күрдһр [күрдеһер] цурдһр, күрдәсн неуклюжий, неповоротливый; Ик өвртә күрдһр хар залу юм бичҗ сууна. — Эрнҗәнә К.

күрҗңнх [күрҗиңнехе] харҗңнх грохотать; күрҗңнәд инәх, теңгр күрҗңнәд бәәнү

бух кевтә гилиһәд, буур кевтә күрҗңнәд — цецн үг; Удлго давшурмудыг өргәд, җахрмуд күрҗңнәд, керм үдшәгч докъяһан өгч хәәкрәд, эргәд, эң зах уга теңгсәр усчад хольҗв. — Илюмжинов Н.

күрә [күрзе] малтдг, хамад, хусад авдг зевсг лопата; төмр күрз, модн күрз, күрзин иш; күрә уга малтна, көл уга гүүнә — тәәлвр. (урсхулта усн); Көвүд, күүкд күрз, мааҗуран өрглдәд, һаран дайлдад, хәәкрлдҗ маши үдшлүлв. — Эрнҗәнә К.

күрздх [күрәдехе] күрзәр юм кех сгребать лопатой; цас күрздх

күрих [күрихе] холас харлад үзгдх виднеться вдали (тёмным силуэтом), Өмнк зооһан давад көмрхлә, орс күүтр күриһәд үзгдв. — Илюмжинов Н.

күрклх [күркелхе] күркрсн ду һарх, оркрх издавать рык, рычать; реветь; Күркләд одсн дуунднь күмн чиирг болҗ, зогсл уга зүлдг болна. — Җаңһр

күркрә [күркерә] кец, уулын хавчгас шүрүн кевәр бууҗ урсдг усн водопад, пороги

күркрх [күркерхе] күркрсн ду һарх, хәркрх, бәркрх рычать; ноха күркрҗәнә; күчтәнь күркрдг, күч угань бәркрдг — цецн үг

күр-күр хош. күрҗңнсн, хәңкнсн, дүүгсн ә дуралһна үг звукоподр. сильный шум, грохот; күр-күр гих; күр-күр нүүдл аашна, күрңгин җола сул аашна — тәәлвр. (хур, салькн, оһтрһун дун); Өөрдснь баһдсн кевтә, күр-күр гиһәд күрҗңнв.

күр-күүндән хош. күүндвр, күүндлһн беседа, разговор; Харм төрхд, хальмг өрк-бүлд хоорндан эврә келәрн эндр өдр кур-күүндән ховр. — Хальмг үнн

күрл [күрел] I һууль хорһлҗн хойриг холяд кесн төмрлгин нерн бронәә; бронәовый; күрл мөңгн дөрә; Эн һаахүлин ашар мана эдл-ахус ут тоодан 26 медаляр ачлгдв, тер тоод 7 алтн, 12 цаһан мөңгн болн 7 күрл медаль эдн авцхав. — Хальмг үнн

күрл [күрел] II көзр. гилгр цаасн деер зурата дөрвлҗнә нойн король (в картах); буумн күрл; Батала әдл хойр чирәтә «буумна күрл» болсн улс хәәсн цагтан, унҗ йовтха гиҗ унулҗанав! — Эрнҗәнә К.

күрлдә [күрелдә] зоол. һаахм сәәхнәр җиргҗ дуулдг шар өңгтә бичкн шовун канарейка

күрн [күрне] зоол. махсг, үмка үнртә бичкн аң хорёк; күрнин арсн үч; күрн кевтә нүкнд орад, күн кевтә мах идәд — тәәлвр. (гертә утх); Кергар йовҗ йовх залу күүнә өмнәһүр арат хаалһ керчәд һархла, эс гиҗ күрн хуцхла, му йорта юмн гиҗ, Кезәнә йорлдг бәәсмн. — Эрнҗәнә К.

күрң [күрең] 1) уланд хар хольцсн өңг (эд, хувцн) коричневый (о материи); күрң шеемг альчур, күрң-улан күлт; Күргән дахад йовад ирхдчн, күрң бушмүд дуту балобану? Эрнҗәнә К.; 2) мөрнә, мал адусна зүсн тёмно-рыжий, бурый (о масти); күрң-һалзн мөрн, күрң аю

күрңтр [күреңтер] баахн күрң коричневатый

күрңтх [күреңтехе] өңгнь күрң болх становиться коричневым (о лице); чирәнь күрңтх; Цегдг дотрк цаһан захнь шоран негтлд күрңтсн, заһрмгнь экләд буурлтҗ йовх эмгн чочад одв. — Эрнҗәнә К.

күртәмҗ [күртәмҗи] юмнд күртх кемҗә достаток, достаточность; малын хотын күртәмҗ

күртәмҗтә [күртәмҗитә] юмнд күртх кемҗәнь сән достаточный

күртәх [күртәхе] 1) юмнас күртәҗ өгх удостаивать; 800 җилә өөнин ик өргмҗәс таднд күртәх седкләр ах-дү нутгур ирәд, Моңһлын хотл балһсна әмтнә нерн деерәс цуг таднд халун менд авч ирвидн. — Хальмг үнн; 2) юм хувахд зөвтә хүвинь өгх выделять долю (полагающуюся при распределении)

күртл [күртел] 1) цаг-болзг күрх болтл до, вплоть до; по (о времени); үд күртл, сө күртл, намр күртл; Үд күртл унтад, үкрин дуунла боснат. — Эрнҗәнә К. 2) орм-һазр күрх болтл до какого-л. места; худг күртл, өртң күртл, селән күртл; Барбос һазр үнрчләд, күрң мөрнә мөрәр гүүһәд, хәрү худг күртл гүүһәд, хош эргәд шиңшәд йовна.

күртх [күртехе] 1) юмнас күртх удостаиваться чего-л; Наадк арвн һурвн мөрәнь эн района умшачнрт бас күртв. — Хальмг үнн; 2) хувахд юмн күртх получать что-л., доставаться (о чём-л.); Барак дотр харһа модар кегдсн хойр давхр кевтрәс маднд дора бәәсн кевтр күртв. — Илюмжинов Н.

күрх [күрхе] 1) ямр нег орм-һазрт күрх доходить, доезжать, добираться; нуурин көвәд күрх, районд күрх; Харңһуртл гертән күрх кергтә. — Яшкулов В.; 2) шилҗ. ухалсндан, келсндән күрх достигать, добиваться; сансндан күрх, зөрсндән күрх, үгдән күрх; 3) зәрм нерн үгмүдлә ниицәд, күүнә бийин седклин бәәдл медүлнә быть охваченным чем-л., быть обуреваемым каким-л. чувством, хотеть, желать чего-л.; дурн күрх, инәдн күрх, нөр күрх, залху күрх, ур күрх; ◊ һар күрх 1) юмиг зөвшәрлуга көндәх трогать что-л. недозволенное; посягать, покушаться на что-л; Минь тер намр Костя хамгин түрүн болҗ күүнә юмнд һар күрснь тер. — Бадмин А.; 2) цокчкх, чидл үзүлчкх ударить, шлёпнуть кого-л., Чи юңгад, кишго домбр-доск, нанд һар күрвчи? — Басңга Б.

күршго 1) күрч болшго недостижимый, недосягаемый (о далёкой земле); турута мөрн гүүҗ күршго, турпан шовун нисч күршго хол һазр — амн билг.; Му седклтәһәр ном умшхла, буйнд күршго болҗанат. — Хальмг үнн; 2) көндәҗ эдлҗ болшго неприкосновенный; һар күршго көрң

күсдундур бүтн өрәл, бүтн хаһс полтора; кусдундур час, кусдундур дууна һазр; Тер төләд мини эсвәр болхла, күсдундур болсн биш, йисн-арвн сар болсн хурһдыг көглә харһулхмн.— Сян-Белгин X.

күсл [күсел] 1) санан-седклән тәвсн юмн желание, хотение; мечта; Арвн һурвн җилдән өдр сө уга өрчин киләсн, әмтин зрүн күсл болҗ бәәсн санан-седклән бәәдл-җирһлд тохраснас даву хөв-кишг бәәсн болхий? — Хальмг үнн; 2) күсл-зөрлһ, күцл цель; Тренер командыг чинртә марһанд арднь орҗ белдв, нүүрт һарх күсл тәвв. — Хальмг үнн; ◊ күцл медүлгч уршг грам. обстоятельство цели

күсм [күсем] алтн, эс гиҗ мөңгн утцар хатхҗ уйсн зег, чимкәр галун, позумент; кант; Негнь өргн кусм бүсиг өрчиннь махн шигдтл татч бүслҗ. — Эрнҗәнә К.

күср [күсер] хууч. 1) хусрң (эм мал) яловый (о самках животных); 2) хусрң (күүкд күн) бесплодная (о женщине); күср әмд урн уга — цецн үг

күүкд [күүкед] 1) баһ наста көвүд-күүкд, бичкдүд дети, ребята, детвора; олн күүкдтә өрк-бүл, күүкдин заң, күүкдин сад (ясль); күн күүкдиннь төлә, хон сүүлиннь төлә — үлг.; күүкд заңгарн, көгшдуд насарн — — цецн үг; Дәкәд энд 150 бичкн күүкд амрч, эрүл-мендән батрулхмн. — Хальмг үнн; 2) бичкн, нилх күүкд ребёнок; нилх күүкд, көкүл күүкд; күүкд эс уульхла, көк өгдгуга — — цецн үг; Ноонинхн бичкн күүкдт му болхн уга, тедн яһв чигн иим бичкн күүкдтә улелхн. — Эрнҗәнә К.

күүкдго үрн уга бездетный; үүд уга гер-бүл

күүкдтә үртә, бичкдүдтә имеющий детей; күүкдтә экин седкл амрдго — цецн үг; эврән һурвн күүкдтә эцк бийнь тавн дүүдән чигн нүднәмн болҗ, җирһлиннь туршарт кен-негнднь сүв-селвгән өгч, дөң-түшг болҗ йовв. — Хальмг үнн

күүклдә [күүкелдә] күүкдин наадһа кукла

күүклх [күүкелхе] төрх, һарһх (мал адусн) родить, приносить детёнышей (о самках животных); һунҗндан күүклх; Йир хурдн итлг зууран күүклҗ һарм өргн Бумб дала. — Җаңһр

күүкн [күүкен] 1) окн девочка; девушка, девица; Тевк болад ягдасн теглг нурһта, атлс болсн хар үстә, альмн болсн хойр улан халхта Кермн күүкн. — Илюмжинов Н.; 2) күүкн үрн дочь, дочка; күүкән мордулх; Күүкән өгсн күн, сиикән чигн өгдг — цецн үг; 3) малын эм төлиг заадг указывает на пол молодняка животных; күүкн туһл, күүкн хурһн, күүкн ишк, күүкн унһн; ◊ гиҗгтә күүкн мордх наста күүкн, окн, нойхн девушка на выданье, невеста; келсн күүкн зәңг орулсн засватанная девушка; күүк буулһх гер авх жениться, привести невесту в дом; Җирн цаһан өргә бәрәд, Гернзл гидг күүкиг буулһв. — Җаңһр; Түрвә, Янкураниг орад, намаг күүкитн буулһхар бәәнә гиһәд келчкхнчн. — Басңга Б.

күүксг [күүксег] күүк эргүлхд дурта любитель поухаживать за девушками; ухажёр

күүкчлх [күүкчилхе] күүк кеҗ авх, күүкчлҗ авх удочерять; Күүкчлҗ авлһн урд цагт йиринә йовдл бәәсмн. — Илюмжинов Н.

күүлх [күүлхе] күүчх, хамхлх разбивать, дробить (на мелкие куски); Тиигхләнь, лейтенант чичрсн һарарн кобураһан тәәләд, пистулан һарһад, ишәрнь сержантыг чирәһәрнь цокҗ, өмнк шүдинь күүләд, деерк урлынь теслв. — Илюмжинов Н.

күүм [күүме] тергнә, машина бүркә будка, откидной верх (повозки, машины); күүмтә тергн, күүмтә машин; Бүтү күүмтә бичкн хурдн хар машин Элстәс һарад, экнә өргн улан зам хаалһар өвцүһәрн һазр иләд өрвкәд йовна. — Эрнҗәнә К.

күүнәркх [күүнәркхе] 1) эврә биш гиҗ тоолх считать чужим; 2) ичх, эмәх стесняться, чуждаться, чураться (чужих)

күүндән күр, күүндвр беседа, разговор; Бата өвгн хойрин күүндән зөвәр өрәлдәтә, марһата болад ирсинь соңсад, цуг бәәсәрн оньган өгч чиңнцхәв. — Эрнҗәнә К.

күүндәч [күүндәчи] күүндҗ бәәх күн собеседник; беседующий, разговари-вающий

күүндвр [күүндвер] 1) күр, күр-күүндән разговор, беседа; соньн күүндвр, күүндвр төгсв; Амрлһна өдрмүдин тускар күүндвр бас болв. — Хальмг үнн; 2) дип. келлцән переговоры; Шаҗна хоорндк күүндвр 1973 җилд болсмн. Ватиканд Дала-ламин Гегән Римск Папа VI Павлла харһсмн. — Хальмг үнн

күүндлһн [күүнделһен] күр, күүндвр разговор; разговорный; күүндлһнә келн; Болвчн Балыковла күүндлһн намаг цань уга гидгәр соньмсулв, тегәд би энүг сүл күртлнь соңсх йир ик дурта бәәнәв. — Илюмжинов Н.

күүндлцән [күүнделцән] дип. келлцән переговоры

күүндлцх [күүнделцехе] дип. хамдан күүндвр кех; келлцх, келлцә кех вести переговоры

күүндх [күүндехе] 1) күр кех говорить с кем-л., разговаривать, беседовать; күр эклх, күр көтрх; Чамла ода, өцклдүр күртл тома угад тоолдг бәәсн көвүнләһән, бийләһән әдл залуд тоолҗ, залу улсин күр кех бәәнәв. — Сян-Белгин X.; 2) күр-күүндвр кех обсуждать, обмениваться мнениями; Чееҗән гииглҗ шууглдсн медәтнр гертән таварн цәәһән ууһад, эн болсн йовдлын тускар күр-күүндвр кех санатаһар, күүтр талан цүврлдәд һарцхав. — Илюмжинов Н.

күүрг [күүрег] 1) амрар күүрәд эвдрдг, эвдрмхә хрупкий, ломкий, непроч-ный; күүрг шил; 2) шилҗ. шулун кеврдг, кеврһә хрупкий, непрочный (мир); Кү тевчсн йовдл күмни буйнта седкл, күүрг делкә хадһлхла, күмни җирһл ирх! — Хальмг үнн

күүрлһн [күүрелһен] күүрәд эвдрлһн, хамхрад тарлһн крушение, катаст-рофа, крах

күүрлт [күүрелте] эвдрл, үрәд тарлһн крушение, крах; капитализмин эркн биш күүрлт

күүрх [күүрхе] эвдрх, хамхрх разбиваться, разламываться (на куски); Көдлмшчнр тосхлтын мод көрәдҗ унһаһад, бәәдг тал чирҗ зөөлдәд, эдниг төмрәр батлҗ ниилүләд, күүрсн хаацсиг сольцхав. — Илюмжинов Н.

күүршго эвдршго бат, хамхршго несокрушимый

күүтә 1) өөрән кү дахулсн в сопровождении кого-л., с кем-л.; Занда өөрән хойр күүтә, хойр мөрнд татсн тергтә һарад йовҗ одв. — Эрнҗәнә К.; 2) әмтн бәәдг населённый; Уезд болхла, 24 миңһн күүтә 226 селәдәс тогтҗ. — Илюмжинов Н.

күүтр [күүтер] ик биш селән хутор; орс күүтр, күүтрин әмтн; Эн күүтр деер Лари Корниенко Григорий орста хоюрн Күрлт селәнә орс баячудын мал хәрүлнә.— Сян-Белгин X.; Күүтрин әмтиг цугинь талвңд цаг түдл уга цуглулҗ хуратн! — гиҗ старост заквр өгв. — Илюмжинов Н.

күүчлһн [күүчилһен] хамх цоклһн, кааллһн разгром, сокрушение

күүчлт [күүчилте] күүчлһн хәлә

күүчх [күүчихе] күүчәд хамхлх, хамх цокх, уга кех, каалх разбить, разгромить, сокрушить; Урднь Хальмгт кесг хурлмуд бәәв чигн, Хүүвин йосна цагт эдниг хамхлад-күүчәд, гелң-ламнриг цааҗла харһулад бәәсмн. — Хальмг үнн

күцәвр [күцәвер] 1) юмна күцәгдлһн исполнение, выполнение; Хойр хальмг баатрин тууҗиг олнд сергәҗ өгснь үнтә күцәвр. — Хальмг үнн; 2) күцмҗ успех, достижение

күцәгдх [күцәгдехе] күцәҗ дуусгдх выполняться, заканчиваться; көдлмш күцәгдв

күцәгдшго күцәҗ болшго неисполнимый, невыполнимый; Така сарин нег шин күртл тер керг-үүлдврән эдн төгсәх йоста, эс гиҗ эднә темдглсн зура күцәгдшго. — Хальмг үнн

күцәгч [күцәгчи] керг-үүл күцәдг исполняющий, исполнительный; сойлын цутхлңгин күцәгч закрл, зарһчнрин күцәгч пристав, күцәгч йосн

күцәһәч юм күцәҗәх күн, күцәгч исполнитель; цаг-зуур керг күцәһәч

күцәлһн [күцәлһен] бүтәлһн исполнение, выполнение; зура күцәлһн, төсв күцәлһн; Келн-әмтни төсв күцәлһн мадна төлә хамгин һоллгч төр болҗана. — Хальмг үнн

күцәмҗ [күцәмҗи] күцлт успех; Төгссн марһанд мана уйн бөкнрин күцәмҗ ил билә. — Хальмг үнн

күцәмҗтә [күцәмҗитә] күцлттә успешный; Багшнрин көдлмшнь күцәмҗтә болтха, сурһҗах күүкд-көвүднь билг-эрдмәрн ончрад, нерән дуудулҗ йовтха! — Хальмг үнн

күцәмҗтәһәр [күцәмҗитәһәр] күцлттәһәр успешно; Бийснь чигн күцәмҗ-тәһәр көдлҗ, сән төл авхар зуралсн болдг. — Хальмг үнн

күцәх [күцәхе] бүтәх выполнять; керг күцәх, даалһвран күцәх, сансн санаһан күцәх; Болв энүнә цаарандк хаалһнь, кех-күцәх үүлдврнь ик чинртә. — Эрнҗәнә К.

күцлт [күцелте] күцәмҗ успех; Дөрвн өдртән цергчнр күцлт угаһар дәврцхәв. — Илюмжинов Н.

күцх [күцхе] 1) көөҗ күцх догонять, нагонять; Ардан эргәд хәләчкәд, Намҗу бийинь көөһәд күцҗ йовх терг үзҗәнә. — Илюмжинов Н.; 2) күцгдх исполняться, быть исполненным; Ах, санаһан бичә зовтн, эн тана келснтн, санснтн эрк биш күцх.

күцц [күцце] 1) цугтан, хуһарн весь, все, вся; әмтн күцц ирәд уга; 2) цугтнь, күццднь законченный, завершённый; күцц кесн көдлмш; Мана церг эврә һазран күцц сулдхад, дәәнә үүлдврмүдән Европин орн-нутгудт эклв. — Илюмжинов Н.; Хурлд залх Бурхн Багшин шүтән күцц белн болад уга бәәсмн. — Хальмг үнн; 3) бүрн, бүрн-төгс полный; күцц биш дундын сурһуль; Арвн нәәмтәдән Ик Царң селәнд багшар болн күцц биш сурһулин закрлар көдләд, күч-көлснә үүлдврән экллә. — Хальмг үнн, грам. күцц биш зәңг неполное предложение

күцшго күцҗ болшго недостижимый; Тадн нанд эн чинртә керг даалһхларн, эс итксн, эс дөңнсн болхла, сансн керг-үүл күцшго билә. — Хальмг үнн

күчәр 1) күч үзүләд, чидләр силой, насильно; күчәр эзлх, күчәр зогсах; күчәр кехин орчд, арһар ке — цецн үг; Сиврүр күчәр туулһсн учрар, сурһулян төгсәҗ чадсн угав. — Илюмжинов Н.; Күүнд күчәр өгтлнь, күргнәннь чирә үздг арһуга билә. — Эрнҗәнә К.; Би энүг күчәр зогсанав. — Яшкулов В.; 2) ач-тусар благодаря; Эк-эцкин күчәр күн болувидн, гиҗ эдн келнә. — Хальмг үнн

күчкн [күчкен] хулһна күүкн мышонок

күч-көлсн [күчи-көлсен] көдлмш, аҗл труд, работа; олн-әмтнә күч-көлсн, күч-көлснә ветеран, Күч-көлснә Улан Тугин орден, Бата күч-көлснә түрүн ишкдлән эклв. — Эрнҗәнә К. Март сарин 13-д Хальмг улсин шүлгч, Социалистическ Күч-көлснә Баатр Көглтин Даван һарсн өдр. — Хальмг үнн

күч-көлсч [күчи-көлсчи] көдлмшч, аҗл-көдлмш кедг күн трудящийся, труженик; күч-көлсч улс, күч-көлсчнрин көрң; Хан ширәһәсн өсрҗ, йосн күч-көлсч улсин һарт орҗ гих зәңгиг эн ик ханмҗтаһар соңсв. — Дорҗин Б., Хамтрлң гидгтн мана олн күч-көлсчнрин ни, седкл негн күчән негдүлҗ көдлдг шин җирһл. — Эрнҗәнә К.

күчлх [күчилхе] 1) күч-чидлән һарһх проявлять усилие, напрягать силы; Аш сүүлднь эн бийән, ташр нөөрмү бәәдлән күчләд, дарҗ диилв. — Илюмжинов Н., Кеҗ-күцәхнь ода чигн дала, көтчнрәхн оларн күчләд, ясврин көдлмшиг төгсәх гиҗ сангдна. — Хальмг үнн, 2) күч үзүлх насильничать, насиловать

күчн [күчин] 1) чидл, күчн-чидл сила; энергия, мощь; күчән геех (алдх), бәәсн күчн-чидлән һарһҗ үүлдх, күч-чидлән әрвллго көдлх, күчн-чидлән негдүлх; олна күчн-чидл, шаҗна күчн, орн-нутгин күчн; Түүмр унтраһач-нрин болн дөң болсн улсин күчн-чидләр һал унтрав. — Хальмг үнн; 2) цергә ид-чидл, сүр силы (военные), зертә-зевтә күчн, харслтын күчн, аһарт дәәлдлһнә цергин күчн, уснд дәәлдлһнә цергин күчн; 3) малын чинән упитанность, нагул (животных), энҗл мал күч авч тарһлв; ◊ күч үзүлх чидләр авх действовать силой, применять силу; Зуг оңдан күүнд болн берәдт күч үзүләд, хотн-хоша бәәсн гертәснь түлкәд һарһҗ йовсинь эн үзлә. — Бадмин А.; күчн күргн күүкнәд орҗ өгсн көвүн зять, живущий в доме своей невесты; Утнасн Хаалһин гертнь күчн күргн орҗ өгсн зәңг Мукөвүн соңсад, бас кесг хонгтан энүнә зүркн тогтун бәәсн уга. — Бадмин А.

күчнго чидлго, чидлән алдсн бессильный, не имеющий силы

күчндх [күчиндехе] чидлән барх надрываться; күнд юм өргәд күчндх

күчр [күчир] 1) күчр-күнд тяжёлый, трудный, тяжкий; күчр бәәдл, күчрт бичә уйд, беркд бичә бөк — цецн үг; Көөркс, мана өвкнр, эцкнр басл күчр бәәдлд асрулҗ өсдг бәәҗ. — Эрнҗәнә К.; 2) күчтә, берк, кецү сильный, знойный; күчр халун, күчр киитн; 3) йир, дегд очень; күчр зөргтә, күчр зовлңта

күчрдх [күчирдехе] күчр берк бәәдлд тусх, түрх быть тяжёлым, трудным; Та яһад эн көдлмшән эс хайнат, сурһуль уга күүнд күчрдәд бәәхший? — Эрнҗәнә К.

күчтә 1) чидлтә, чиирг (күн, әмтә-киитә юмн) сильный, мощный; күчтә бөк; Энтн чидлтә, эвтә, күчтә, бөкнриг туурулсн йир сәәхн, седкл уйдулгч омгта үүлдвр болв. — Хальмг үнн; 2) ид-чидлтә, күч иктә, сүртә мощный; күчтә урсхул, күчтә һалв салькн, күчтә бәәр бәрлдән, һал илвтә, аһу ик күчтә юмн гиҗ, хальмгуд кезән-кезәнәс нааран күндлҗ йовсмн. — Хальмг үнн

күчтәһәр күчтә кевәр сильно; Тер юмн улм күчтәһәр орклад, мөрнә дөрвн көл дор гүн йовҗ, дөрәһәснь шүүрн алдад йовна.— Сян-Белгин X.

күш үксн күүнә, үксн мал-адусна цогц труп; күшин үнр, күшин хорн

күшл [күшил] 1) зоол. уснд бәәдг, хорлтан күргдг хулһнын тохмта мерәч крыса; усна күшл; 2) шилҗ. дәәнә күчр цагт фронтд биш, цергин ар талд үүл күцәдг күүнә тускар иигҗ җигшүртәһәр келдг бәәсмн крыса (тыловая), Петрушкиевин хорнь буслад, бийән әрә бәрәд, эмкәһән зууҗ эн келв: Ах, чи тылын күшл! — Илюмжинов Н.

Л

-л үглә ниилүлҗ бичдг лавлгч хүв утвердит, частица, пишется слитно же, да, конечно; уга биш бәәнәл, угатя биш байнл — үлг.; Негл чонын белтрг!— Сян-Белгин X., Мел дегтрм гиһәд энрод йовнал Бата минь. — Эрнҗәнә К.

-ла 1) келсиг батлгч хүв утвердит, частица; Көтчнрә нутг өнр-ла, келн, сойлдан эңкр-ла, билгтә әмтәрн олн-ла, басл дүмбр нутг-ла. — Дарван П.; 2) үүлдвр үгин закгч, күчлгч янзла ниилҗ келгддг хүв частица, употр. с желательными формами просьбы, призыва -ка, же; йовий-ла! пойдём-ка! пойдём же!

ла I өткн, зуурлддг бальчг, улм ил (вязкий); глинистое болото; лаад унх

ла II хууч. герл өгдг тостсн һолта хорһн шам свеча; ла шатах, лааһин үлдл

лаавң [лаавың] цаһан балвс воск; восковой; лаавң зул

лаадх [лаадхы] улмин бальчг һарх, улмдх становиться илистым (вязким), заболачиваться; һолын йорал лаадҗ бәәнә

лааңк бос эд миткаль; миткалевый; хар лааңк бүшмүд; Цаһан Батаг цәәһән ууһад дуусхла, асхна уһаһад хагсачксн хуучн хар лааңк шалвр хасад, хатхад орксн цаһан бөс киилгинь өмскл белдв. — Эрнҗәнә К.

лав 1) маһд уга, үнәр верно, точно, достоверно; чи терүг лав меднч?; 2) сәәнәр, батар основательно, как следует, покрепче; лав уйх

лавар 1) лав кевәр, лавтаһар верно, точно, достоверно; лавар келх; 2) сәәнәр, батар основательно, как следует, покрепче; товчиг лавар хадх

лавк [лавкы] юм-кум хулддг ик биш делгүр небольшой магазин, лавка; лавк орх, лав кин хулд-гүүлгән; Манахс ирхәс ода чигн цаг бәәнә, лавк орад, невчкн кампадь-балта авх кергтә. — Хальмг үнн

лавкч [лавкчи] лавкд юм хулддг күн продавец; Эднә лавкд әмтнд кергтә тоотнь даңгин олдна, эзднь, лавкчнр әмтнлә йир ээлтә. — Хальмг үнн

лавлх [лавылхы] 1) дәкнәс сурад медҗ авх справляться, разузнавать; 2) үнн гиҗ батлх удостоверять, подтверждать; Үнәр, тиигән һарх зөвшәлән авчклав, гиҗ Гернзл лавлҗ келв. — Эрнҗәнә К.

лавта маһд уга наверняка, несомненно, конечно; Күүкдтнь болн ачнр-зеенртнь энүнә дүр үлгүр болхнь лавта. — Илюмжинов Н.; Ода болхла, эн боднцг лавта урһх гиҗ санҗанав. — Инҗин Л.

лавтрха [лавтырха] лав кевәр, тодрхаһар определённый, недвусмыслен-ный; лавтрха келдг күн; Өөрдҗ йовад: Не, эн хашад хоный, гиҗ күүнәсн үгнь лавтрха кевәр соңсгдв. — Сян-Белгин X.

лавша цаһан буудян һуйриг нухад, нәрәр утулңднь керчәд кесн эдл-ууш; энүгәр кесн хот лапша (мучное изделие) и блюдо из лапши (суп-лапша); лавшата шөлн

лавшг [лавшиг] көдрҗ өмсдг у хувцн халат; торһн лавшг, эмчин лавшг, лавшгин эд; Хар торһн лавшган ханцн уга сул көдрәд сууна. — Җаңһр; Күргнә экд худнрнь лавшг авч ирәд өмскдг авъяс бәәнә. — Хальмг үнн

лаг: хош. лаг-лаг; лаг-лаг гих буслҗасн юмна ә бульканье (при кипении); махн лаглаг гиһәд буслҗана

лагшх [лагшхы] I шальҗңнад буслх булькать (при кипении)

лагшх [лагшхы] II дагҗңнх, чичрх трястись, дрожать (от смеха); лагшад инәх

лал I лалын шаҗнтн, мусульман күн мусульманин; лалын сүм

лал II мин. улан болр (эрднь чолун) рубин

лам шаҗ. сәкл самнр авсн күн, самнртн лама, буддийский монах; хамб лам сүм, дацаңгин толһач настоятель храма, дацана; хаармб лам буддан шаҗна номин зергтә лам лама, имеющий высшую учёную степень; шаҗн лам Хальмг Таңһчин буддан шаҗнтнрин толһач глава буддистов Калмыкии; Хальмгин шаҗн лам Тэло Тулку ринпоче

ланту хууч. юм цокдг күнд зевсг, шоонг кувалда, кузнечный молот; төмр ланту

лантудх [лантудхы] хууч. лантуһар цокх бить кувалдой

лантхр [лантхыр] монцхр выпуклый; лантхр маңна

лаң хууч. чиңнүрәрн 37,3 г мөңгнә нерн лан (мера веса, равная 37,3 г золота и денежная единица), Нег лаң шар алтар белг өгв. — Җаңһр

лаңтанц [лаңтанцы] бот. шар цецгүдтә, му үнртә хорта өвсн белена полевҗ лаңтанцас хордх

лаңхах [лаңхахы] аңһах, оңһах зиять; әвртә ик нүкн лаңхаһад бәәнә

лаңхһр [лаңхыһыр] өргн ик, оңһасн ик открытый, с широким отверстием; лаңхһр нүкн, лаңхһр амта сав

лац [лацы] тииз тәвх юмн сүргуч; сүргучный; лац тииз

лацдх [лацдыхы] лац тииз тәвх опечатывать, запечатывать (сургучом); үүд лацдх

лаш чаңһагч, күч немгч хүв; тас, шал усилит. частица совершенно, вовсе, совсем; лаш худл; лаш хар мөрн нәәмн миңһн тамһта — тәәлвр. (харач)

лашх [лашхы] 1) киртәх, бузрдх, будх мазать, марать, пачкать; Бериг арһс түүһәд йовҗ одсна ард, ик хәәс дүүргәд, үстә-тоста өткн зармин хаш кеһәд, хәәснднь зузанар лашад, ааһс, сав-сарх цугтнь будчкна. — Эрнҗәнә К.; 2) шавх, шалдх лепить; Дарунь энүг дәкнәс малын шалдрң отгәр кевтнь эргүлҗ лашч ташцхана. — Илюмжинов Н.

лашхах [лашхахы] шалхах, тешкәх, мах барх быть тучным; быть неуклюжим

лашхһр [лашхыһыр] тешкәсн, махльг тучный, неуклюжий

лигдһр [лигдиһер] загзһр грузный, тучный, плотный; лигдһр бийтә күн

лигдих [лигдихе] загзих быть грузным, быть плотным

лимб [лимбе] көгҗ. дотран көндә, үләдг көгҗмин зевсг лимба, флейта; лимбин ду

лимбдх [лимбедхе] лимб үләһәд көгҗмдх играть на лимбе (флейте)

лимбч [лимбечи] лимбәр көгҗмддг күн флейтист

лир бот. каңкнсн үнртә, багла цецгүдтә модн акация; цаһан лир; Давсн җил Диилврин 60 җилин өөнд нерәдәд, җөкн, удн болн лир модд суулһвидн. — Хальмг үнн

лит [лите] 1) җилин, сарин, өдрин то медүлҗәх хураңһу бичг календарь; ширә деер тәвдг лит, таслдг лит, литин җил; Ирсн гиичнриг тооһад, күн болһнд Хальмг Таңһчин Бурхн Багшин Алтн сүмин зургта шин лит белглв. — Хальмг үнн; 2) спорт. керг-үүлдврин лит календарь спортивных мероприятий; Сүл зәңгәр, марһана лит моһа сарин 31-д, эс гиҗ хөөннь белн болх зөвтә. — Хальмг үнн

лиш бот. хальмпр цецг гвоздика

ловх [ловхы] унулта, эдлҗ болшго һазр топкая, негодная к обработке земля

логш [логши] һахан кевтр, һахас бәәдг катг свинарник; һахан логш

ломб [ломбы] хорһлҗн тииз пломба; ломбта чиңглг

ломбдх [ломбдыхы] ломб тәвх пломбировать; шүд ломбдх

ломдх [ломдыхы] чичүрәр цокҗ хамхлх ударять, долбить ломом

лоңх [лоңхы] 1) донҗг кувшин; 2) эмн. н. цус көөрүлхин төлә күүнә цогц-махмудт тәвдг бичкн шил сав банки; лоңх тәвх

лоңхһр [лоңхыһыр] 1) цурдһр пузатый; 2) лоңх шилин бәәдлтә кувшинообразный

лото наадн настольная игра; лото наадх

лох [лохы] нүднә нуух, нүднә өөр гной (в глазу); лохинь авнав гихләрн, нүдинь авчкх — цецн үг

лошх [лошхы] бот. юмнла наалддг хатханчгта буг өвсн репейник, репей; лошхин тосн; Тертн мел лошх кевтә наалдхар седәд йовань эн. — Эрнҗәнә К.; Ода эн селәнә уульнцар йовн йовҗ, мана бәәсн гер чигн, Стрельчихан гер чигн олсн угав, теднә бәәсн ормд лошх ноһан урһсн хоосн һазрнь үлдҗ. — Илюмжинов Н.

лу I 1) домг. эрт, урдк цагин аврһ и к гүрвлг дракон; лу мет хаанд, барс мет түшмл — үлг.; Хоран оран тал дунд ик гидг ара-сара келтә Лу зурата бәәнә. — Эрнҗәнә К.; 2) зурхан йосна җил, сарин нерн год и месяц дракона; лу җил, лу сар; Боован Бадм 1880 лу җилд Манцин Кецин Баһ Дөрвдә Баһ Чонс әәмгә Келкд нертә үчүкн төрлин яду өрк-бүлд төрҗ һарсмн. — Хальмг үнн

лу II оһтрһун дун гром; Намаг бичкнд мана теегт мөндртә хур орхин өмн, ик-ик әәмшгтә күргр хар үүлн һарад тачкнад, оһтрһу ду һархла, өвгд иигҗ келдг билә: Оһтрһу деер олн ацта көлтә, ик заләһр толһата Лу гидг юмн бәәдгҗ. — Эрнҗәнә К.

лувсрһ [лувсырһы] домг. шулм чёрт, сатана; Теңцш уга шулм лувсрһ нөкдтә хаани орнд илгәвч. — Җаңһр

лувц [лувцы] дәәни хувцн боевые доспехи (панцирь, кольчуга); Шар-цоохр бәәшңгин дотран дәәни олн лувцан лувцлв. — Җаңһр

лувцлх [лувцылхы] дәәни хувцан өмсх (зер-зевән агсх, хуйг, дуулхан зүүх) надевать боевые доспехи

луг: луг-луг хош. зүркнә цоклһ дуралһна үг звукоподр. биению сердца тук-тук; зүркм луг-луг гиһәд бәәнә; Күцкрхә дотран цокад дольгалҗах зүркнәнм ә күүкдин күүндә чиңнүлхш, луг-луг гиһәд шааврдад, эзвлхәһим тас цокад һарн алдад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

луглһр [луглыһыр] лиглһр, загзһр, тешкхр толстый, коренастый, грузный; луглһр күн

луглих [луглихы] лиглһр болх, лиглиһәд бәәх быть толстым, быть коренастым; становиться грузным; тер күн луглиһәд бәәҗ

лугшх [лугшхы] 1) зүркн, судцн, гүрә икәр цокх биться, пульсировать; судцн лугшчана; Зүн цохнь киит урсн, лугшад бәәв. — Сян-Белгин X.; 2) чаңһар, тачкнад громко; Буля сана авад, буру хәләһәд, эмкәһән зууһад, лугшад инәв. — Эрнҗәнә К; 3) күчтә кевәр күрҗңнх, дүүрхх греметь, грохотать (о раскатах грома); Агчмин зуур харңһу теңгрт һал цәкләд, намрин ора оһтрһу дуурхҗ, күчтә гидг дун лугшч күрҗңнв. — Илюмжинов Н.

лурд: лурд гих генткн таш гисн ә һарх звукоподр. внезапному резкому удару; бууһин ә лурд гиһәд һарв

лурҗңнх [лурҗиңнхы] күрҗңнх, тачкнсн ә һарх (оһтрһун дун) греметь, грохотать (о громе); теңгр лурҗңнхла, лууһин дун һарна

лус [лусы] элҗгн гүн хойрас һарсн балдр мөрн лошак; мул

луувң [луувың] морханьг, шүглдүр морковь; Зууран базрар орхларн, хавст, луувң, альм авлав. — Хальмг үнн

М

ма олн тооһин нүр орч нерн мест. личн. мы; чи ма хойр, та ма хойр; Арат ирчкәд келнә: Ми хойрт энчн хот болшго, негмдн идг! — Хальмг туульс; Чи ма хойрин хоорнд чөткр орҗ. — Эрнҗәнә К.

маадһр [маадһыр] торһ. маңсхр, маңсисн хмурый, насупившийся; маадһр чирәтә маңсиһәд сууна

мааҗгдх [мааҗигдыхы] җахшнгдх чесаться, зудеть

мааҗлдх [мааҗилдыхы] 1) нег-негән мааҗх почёсывать; поцарапывать (взаимно); 2)

шилҗ. нег-негнәннь ө-сев хәәх придираться

мааҗң [мааҗиң] ширдсн юмиг өңглдг тосн лак; мааҗңгар өңглх

мааҗңха [мааҗиңха] арсна шолврха царапина

мааҗур юм мааҗурдх зевсг грабли; һар мааҗур, мөрн мааҗур, өвс мааҗурддг мааҗур

мааҗурдх [мааҗурдыхы] мааҗурар юм хурах грести, сгребать (сено)

маажх [мааҗхы] 1) юм мааҗх, җолвлх чесать; царапать; дәәр мааҗх, һаран мааҗх, хуухан мааҗх; мааҗад бәәҗ, әминь таслх — цецн үг; Йо, һәәд од, эн өвгн теднлә күүндә бәәҗ, сәәрән мааҗад бәәнәлә. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. өөлүлх, һундах задевать чьё-л. самолюбие; Би күн угад бичк мааҗад, келҗ-келҗ оркув. — Эрнҗәнә К.

мааклх [маакылхы] мааслдх, девсх пинать ногой; Зәрминь мааклад, киискә һәд йовад йовна. — Җаңһр

маальг [маалиг] м. эмн. үкр малын хальдврта тахл өвчн чума (у крупного рогатого скота), Тер цагт хальмг теегт оңһадг болн маальг гемәс көлтә хальмгуд бүкл өрк-бүләрн болн хотдарн хордг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

маальгта [маалигта] м. эмн. маальг гемтә чумной, больной чумой (о крупном рогатом скоте), маальгт од!

маанр [мааныр] мадн, бидн мы; маанрла хамдан йовтн

маань шаҗ. бурхн шаҗна мөргүлин ном мани (название одной из буддийских молитв); маань умшхар мал хәрүл — цецн үг; ма гих маани уга, мах идх шүдн уга — тәәлвр. (утхин гер); ◊ маань меднәхн! деедс өршәтхә гисн чинртә келц үг о, боже!, о, господи! (произносится чаще всего в опасных случаях); Маань меднәхн! Яһҗ йовнат? гисн гергнәннь үгд Манҗ хәрү ду һарлго одв. — Дорҗин Б.; мала-маань уга бичг-тамһ меддго, сурһуль уга безграмотный; Иигәд татлда-мааҗлда йовҗ, мала-маань уга мадн юмна тома йосндан авад ирүвидн. — Бардан Э.

мааслдх [маасылдхы] мааклх, девсх пинать ногой; Мис цокҗ, көләрн девсч мааслдх зөв уга. — Хальмг үнн

маасхлзх [маасхылзыхы] мишәх, инәмсклх, маасах улыбаться; ухмыляться; маасхлзад тосх үүртә, мана гих гертә — үлг.; Би тиигхлә, маасхлзад инәһәд, сахлан иләд келхв: Ханҗанав, мини салдсмуд. — Яшкулов В.; Цагин эргү гиһәд, иим акад юмн, гиҗ дун уга йовсн Манҗ маасхлзҗ келв. — Эрнҗәнә К.

магтал 1) юмиг сәәшлҗ буульсн амн билгин зокъял восхваление, прославление; Тер көгшәс кезәңк хальмг улсин тууль-тууҗ, йөрәл, магтал, бәәдл-җирһл йир сәәнәр меддг улс билә. — Илюмжинов Н.; 2) ямр нег ончта йовдлд, эс гиҗ туурсн улст нерәдсн шүлг ода; Кедү иим сәәхн шүлг-магтал Көк теңгсин көвәд бәәршлҗәх балһсна 135 җилин өөнлә ирлцүлҗ, бас бичгдсн болх гиҗ сангдна. — Хальмг үнн

магталта магтал орсн, магтад келсн хвалебный; магталта дун

магтач [магтачи] магтал өргдг, магтал келдг күн тот, кто восхваляет, прославляет

магтгдх [магтыгдыхы] магтулх быть восхваляемым, прославляемым; магтгдсн хурдн мөрн

магтх [магтыхы] сәәнинь һарһҗ келх, буульх, магтҗ туурулх хвалить, восхвалять; славить, превозносить; Зууни олн сәәдүд зеерд-юуһан магтлдсн бәәдг. — Җаңһр; Әмтн Учурин күүкдиг йир сәәнәр магтҗ келцхәнә... — Илюмжинов Н.

маһд [маһыд] хә биз, хә йир едва ли, вряд ли возможно, сомнительно; Шинҗлəд, тоолад бәәхнь, талын һазрас ирсн хулдачнр эврә региона алвнас зулҗана, тедү мет Элстд чигн эднәс алвн орхднь маһд. — Хальмг үнн; һарар кирһсн болхла, тиигҗ күцхнь маһд бәәсмн. — Сян-Белгин X.

маһд уга [маһыд уга] лавта безусловно, несомненно; Иргчдән эдн улм өөдән ашт күрхнь маһд уга. — Хальмг үнн

маһдлх [маһдылхы] 1) бодх, дүңнх, кирцх предполагать, считать возможным, вероятным; 2) алңтрх сомневаться; Ода Бадм-полицайин келсн үгин хөөн кенд чигн маһдлх учр-зөв үлдсмн уга. — Илюмжинов Н.; Мадам де Сталь, Биша Мандзони, Тиссо бичгиг умшв. Маһдлад бәәдг Белиг умшв. — Дорҗин Б.

мад шатр. нойниг нүүҗ чадшго болһх мат; мад тәвх

мадг [мадыг] I 1) эндү, алдг опечатка; ошибка; алдг, мадгтаһар бичх; 2) ил мөңгн уга болх отсутствие (наличных денег); нанд ода деерән мөңгн мадг

мадг [мадыг] II торһ. модна урчин сүк тесак; хойр иртә мадг

мадлх [мадылхы] шатр. мад тәвх ставить мат

мадн [мадын] олн тооһин нүр орч нернмест. личн.; бидн мы; мадн ирүвидн; Мадн экин кесн ачиг кезә чигн мартх зөв угавидн. — Хальмг үнн; Ормдан ирн бийәрн, мадна зәрмнь элсн деер кевтҗ амрцхав, наадкснь уснд булхцхав. — Илюмжинов Н.

мажар өвс, сүрл овалҗ зөөдг ик тергн мажара (большая телега с решётчатыми боковыми стенками); Бөдүн күн болвас өвсиг, эс гиҗ сүрлиг һарарн скирдд чикәр, эвтәһәр тәвҗ эс чаддгиг, нег үлү маҗар тергнд ачҗ эс чаддгиг эн меддг билә. — Илюмжинов Н.

маҗ [маҗи] толһань ик, күзүнь бүдүн, бухин төрлтә, кевлһән кевдг адусн буйвол; маҗ малын махн

маҗг [маҗиг] эрмдгтә, әвдтә күн урод; уродливый; маҗг чирә

май: май темән нег бөктә темән одногорбый верблюд, дромадер; Тавн зун майдан әрк-хүрмән авч ирв. — Җаңһр

майг күүкд күүнә хувцн юбка; Чирәнь чис болад улаһад одв, майгиннь өлкнь кирд гиҗ тасрад, цаһан бөс майг көлинь тушад шувтрад унв. — Эрнҗәнә К.

мал дөрвн көлтә теҗәмл адусн, мал-аһурсн скот, скотина; бод мал, бог мал, тохма мал, дөрвн зүсн мал, сүрг мал; малын хаша, малын эмч; малын түрүнд бух, махна түрүнд ууц — үлг.; мал өскх, мал хәрүлх, мал хәләх; мал асрхла амн тоста... — цецн үг; Хальмг тохма мал һаң халун зуныг чигн, киитн үвлиг чигн ямр чигн зовлң угаһар дааҗ һарна, дала мах өгнә, туһлмуднь чигн сән чинәтә болна. — Хальмг үнн; ◊ гер-мал болх гер буулһх, өрк-бүл өндәлһх жениться, обзавестись хозяйством; Гернзлиг Бата авад йовҗ оч. Гер-мал болчкҗ гисн зәңг базр-балһсар дүүрв. — Эрнҗәнә К.

мал-гер хош. эдл-аху хозяйство; мал-гер шинәс босхх; Авдг болхла, мал-гер автха. — Дорҗин Б.

малжһр [мальҗиһыр] 1) кальчң, далҗң кривой, искривлённый; 2) матьхр, мәәһг көлтә кривоногий

малжих [малҗихы] кальчих (һосн-башмг), далҗих кривиться на одну сторону (об обуви), стаптываться; һосна давхрг малҗиҗ оч

малҗң [малҗиң] 1) кальчң, далҗң; малҗң башмг; 2) матьхр, мәәһг көлтә кривоногий, косолапый

маллх [маллыхы] мал асрх, мал хәләх ухаживать за скотом, заниматься скотоводством; хурһд маллх

малта малта-харта имеющий скот; малта болхла махта, көдлмштә болхла туста — цецн үг; Тегәд күүкән мордулсн цагтан, эрк биш хаша дүүрң малта, көнҗләр дүүрң көвүдтә болхиг дурддг бәәсн мөн. — Хальмг үнн, Саарлахн малта-харта улст заргдад йовдгнь бас хара биш бәәсмн. — Дорҗин Б.

малтар хәәчлҗ авсн юмн вырез; киилгин малтар

малтата малтчксн выкопанный, вырытый

малтач һазр малтдг күн копатель; һазр малтач

малтвр [малтывыр] 1) малтлһн раскопка, добыча; 2) малтҗ авсн юмн ископаемый; малтвр зөөр

малтлһн [малтылһын] малтврин көдлмш келһн копка, раскопка; чолун нүүрс малтлһн; Танкин хаалһ керчсн йотмуд, йотмуд малтлһн болхла, бидниг күчр гидгәр җигшәв. — Илюмжинов Н.

малтмл [малтымыл] малтад олҗ авсн юмн ископаемый; олзта-туста малтмл

малтур бог-шег, цас хамад цуглулдг хусур күрз деревянный скребок (для чистки снега, навоза и т. д.)

малтх [малтыхы] 1) утхҗ малтх рыть, копать; нүк малтх, худг малтх, зуух малтх, 2) юм малтад һарһҗ авх, боднцг малтх, хоҗул малтҗ һарһх; Ода сулдхврт бәәсн деерән боднцган малтҗ, хураҗ авх күмб. — Эрнҗәнә К., Ниднин мөрн сард хальмг археологудла хамдан ергенинск һазрт теегин толһа малтад, шинҗллһ келәвидн. — Хальмг үнн

малч [малчи] мал өскә ч скотовод, животновод; пастух; сән малч, нүүрлгч малч, малчнрин селвлцән; Маниг гиичлүлсн малч Ганхуяг сомондан нүүрлгч малч болҗ тоолгдна. — Хальмг үнн

малчх [малчихы] малта болх обзаводиться скотом, наживать скот

малшх [малшихы] малын төл бооҗад, малшад ирх становиться скотиной, животным (о молодняке)

мальш торһ. эмәлин олң седёлка

маля тасмар гүрәд, модар ишлсн нег зүсн шилвр, ташмг плеть, нагайка (из плетёных ремённых полосок); маля бархла залу, махла авхла манҗ — үлг.; Мөрн, эмәл, маля һурвндан Дамб берк эңкр билә. — Сян-Белгин X.; ◊ маля даахарн ик баһ уга цугтан все от мала до велика; Маля даахарн мордхмн. Хортыг өргәрн тулад болв чигн зогсахмн, көвүд, соңсчант? Эрнҗәнә К.; маля цокх зә уга диг дүүрң негде ступить; Анҗан цаһан гернь маля цокх зә уга, күн диг дүүрң. — Эрнҗәнә К.; маляһан атхх, хазаран сүүвдх угарх, юмн уга үлдх разориться, стать нищим; вернуться ни с чем; Зуд җил кесгнь маляһан атхсн, хазаран сүүвдсн ирдг бәәҗ. — Нармин М.

маляһуд торһ. төрҗ һарсн өдр день рождения

малядх [малядхы] маляһар, шилврәр цокх бить плёткой, нагайкой; Энүнә хәрүднь: Шилврәр хөрн тав дәкҗ энүг малядҗ засглх кергтә, гив. — Илюмжинов Н.

малячх [малячхы] малядх хәлә; Эн дөрвн сард зогсл уга малячв. — Җаңһр

мана I бидн гидг олн тооһин нүр орч нернә төргч киискврин янз наш, наша, наше, наши; мана орн-нутг, мана гер; Тадн болхла, эңкр мана бичкдүд, күслдән күрхәр уралан зөрх зөвтәт. — Хальмг үнн; ◊ мана һара күн уха-санаһарн негн свой человек; Эннь мана һара күн. — Басңга Б.

мана II 1) харул стража, караул, охрана; меҗән мана, мана сольлцх; 2) манач сторож караульный; постовой

манаһар орулһш, орц уг; манаһар болхла вводи, слово по-нашему; күн нег үмк гиҗ зөв өгхлә, манаһар болхла, Арҗа хойр үмкх зөвтә күн.— Сян-Белгин X.

манахн [манахын] теднәхн гидгин зөрүд чинртә уг; эврә улс наши; наш; манахн эндәс хол биш; Манахн дөрвн гер нег хотн болдмн, мал гим дала юмн уга билә. — Сян-Белгин X.

манахс [манахыс] манахна улс наши; Манахс тегәд өдрт нег-хойр биш, кесг концерт тәвдг болв. — Хальмг үнн

манач [маначи] юм мандг күн, манулч сторож караульный; му маначас ухата хулхач деер — үлг.; Хойрдгч адуна хошин сөөһин манач Җооһа Бокта! — Эрнҗәнә К.

манг [маныг] бот. намч хамтхаснь ик, цаһан цецгүдтә хорта өвслг урһмл, согту өвсн дурман-трава

манг-түнг [маныг-түнег] хош. бүркг неясный, пасмурный; манг-түнг өдр

мандл [мандыл] I шаҗ. тәкл тәкхд бәрц цуглулҗ авдг төгрг сав блюдо (для сбора жертвоприношений)

мандл [мандыл] II шаҗ. бурхдт орсн белг темдгин зургудта, олн зүсн өңгтә элсәр кеҗ тосхсн ке сәәхн ик төгрг мандала; Элстд арвн негн өдрин туршарт Гьюдмед хурлын ламнр Ямндаһ бурхна мандл тосхв. Ламнрин тосхсн мандл дән-даҗгас, гем-зовлңгас гетлгҗ, күн болһнд хөв-кишг заях гиҗ, шар шаҗна сүзгләчнр үнн цаһан седкләрн иткнә. — Хальмг үнн

мандллһн [мандыллһын] 1) нарн мандлад һарлһн восход (солнца); 2) шилҗ мандлҗ делгрлһн расцвет; возрождение

мандлт [мандылты] бадрл, делгрлт расцвет, процветание

мандлх [мандылхы] 1) мандлад һарх (нарн, сар) восходить; нарн мандлад һарч йовна; Мандлн һарх нарн мет Орчлңгин Сәәхн Миңъян. — Җаңһр; 2) шилҗ. бадрх, өсч өргҗх, цецгрлх расцветать, возрождаться

манҗ [манҗи] шаҗ. хурлд бәәһәд, ном заалһҗ сурчах баһ наста көвүн, шее ученик, послушник (в калмыцком монастыре); Баһдан, манҗ цагтан, номдан икәр шүлтдг, заасн тоотынь дарунь дасад авчкдг биләв. — Нармин М.; ◊ манҗ заһсн уланҗа краснопёрка; манҗ өвсн цецгнь сәәхн үнртә өвслг урһмл маун-трава; манҗ авһа хорта хорха-шавҗ тарантул

манҗуха торһ. манҗ авһа хәлә

манҗху [манҗиху] бот. һарудын өвслг урһмл, цецгнь сәәхн үнртә левкой

манз [манзы] шаҗ. хурлд мөргүл кехд ламнрт өгдг цә манза, чай (подаваемый во время богослужения)

манлһн [манылһын] 1) малыг сөөднь манлһн охрана скота (ночью), ночнас; 2) малын төл авх кемд манлһн ночнас дежурство (во время приёма молодняка)

манн [манын] усна уурар дүүрсн туңһлг биш аһар, будн туман; манн талрх

манң [маның] хойр белг-бектә, сармг күн гермафродит; двуполый

манр [маныр] бүтцгү туманный, матовый; манр шил

манрх [манырхы] 1) будңтрх затуманиваться, подёргиваться мглой; Бумбин Цаһан үүлнь манрад бәәв. — Җаңһр; 2) шилҗ. толһа эргх, ухан будңтрх кружиться (о голове)

мантһр [мантһыр] толһань ик большеголовый, головастый; мантһр толһа

манту уурт болһсн һуйр манту (лепёшка, испечённая на пару)

ману I бот. сәәхн үнртә теегин өвсн чабрец

ману II мин. олн зүсн өңгтә үнтә чолун, меңшур/моңшур агат; сердолик; ману санҗилһ

манул II) харул охрана, караул; Эдн сулдан, харул-манул угаһар балһсн дотраһур йовҗ чаддг арһта болцхав. — Илюмжинов Н.; 2) мана, манач сторож манулта мал

манул II шарвцр өңгтә теегин зерлг мис манул, дикая кошка (степная)

манул III шову үргәхәр тәвсн юмн, үргәл чучело, пугало (для отпугивания птиц)

манулч [манулчи] 1) харулын күн, харулч охранник, караульный, постовой; 2) юм мандг күн, манач сторож

мануртх [мануртхы] 1) манрх, будңтрх застилаться туманом, туманиться; 2) уняртх подёргиваться дымкой; мануртсн хальмг тег

манурх [манурхы] будңтрх, бүркг болх; Өргн Шартг далань манурҗ тунв. — Җаңһр; Эңкилдәд күрисн олн хамрмуд үүлн дотр манурад, деегүрнь җирлһән җирлзәд гүүнә. — Сян-Белгин X.

мануха шовуна маальг гем чума (у птиц)

манх [манхы] 1) сөөднь хәрүлх стеречь, караулить; аду манх; 2) һалын цогиг унтршго төләд, үмсәр дарад хадһлх сохранять, поддерживать (огонь); һал манх

манцн [манцын] хар тәмк опиум; манц җаҗлх, манц татх

манцу I цецгүдин бөөр бутон; соцветие

манцу II күүкдин хучлһ, орац пелёнка; манцу сольх

маняш 1) залу күүнә киилгт торһҗ зүүдг цаһан чееҗвч манишка; 2) күүкд күүнә шишлң чееҗвч женский нагрудник; Олн зүсн алтн мисхләр хатхсн күрң килң маняш өңгтә торһн гөлм болсн саглрсн хар күклән һурвар гүрәд, дал деерән саглрулна. — Эрнҗәнә К.

маңһар I манр, җирлһн туман, мираҗ өрүн маңһар; Зуг теднә җиргәд дууллдсн җирһлиннь айс җир-җир гиҗ, өрүн маңһар дүүргнә. — Эрнҗәнә К.

маңһар II өмн өдр уусн эркиг дәкн эдләд, бииән тинилһх похмелье; маңһар тинилһх, маңһаран тәәлх, маңһаран һарһх; әркин маңһар һардг, аадмгин маңһар һардго — үлг.; Асхн уусн әркиннь маңһар тинилһхәр бәәх бәәдлтә. — Эрнҗәнә К.

маңһарлх [маңһарлыхы] әркин хөөн толһа диинрәд өвдх плохо себя чувствовать с похмелья; Эн Эрднь ма хойрин толһа өвдхн уга, чини толһа өвдх, өвдхләрн маңһарлҗ өвдх, гиҗ Буля керлдҗ келәд, хойр ик гилгр нүдәрн Эрднь тал хәләв. — Эрнҗәнә К.

маңһдур ирх өдр, дарук өдр завтра; маңһдур орла, маңһдур асхн, би чамур маңһдур ирнәв; маңһдур юн болхиг маңһдурк теңгр медг — цецн үг; Балһсар бүрдәгдсн экскурсь «Элст өцклдүр, эндр, маңһдур» гидг нерәдлһтәһәр давв. — Хальмг үнн

маңһдурк [маңһдуркы] ирх өдрин завтрашний; маңһдурк өөкнәс эндрк оошк — үлг.

маңһдуртан маңһдур завтра; Маңһдуртан, эдү кемлә күрәд ир. — Хальмг үнн

маңһдуртнь [маңһдуртынь] маңһдурнь назавтра, на следующий день; Маңһдуртнь босад, бас асхн ора дааһан хәләһәд одв. — Җаңһр

маңһс [маңһыс] 1) — амн билг. тууль-үлгүрт һардг күүнә дүрстә әәмшгтә мус мангас, сказочнас чудовище; 2) шилҗ. ик күчн-чидлтә сильный; маңһс чидлтә бөк; Мазн баатр, Мазн баатр, маңһс чидлтә мана баатр! — Хальмг үнн

маңкр [маңкыр] толһаднь, нүдн, амна хажуһар цаһан үсн урһсн светлолобый, лысоголовый (о животном); маңкр һалзн мөрн

маңна 1) толһан өмнк, нүр чирән деерк тал лоб; маңнан хурнясн, маңнан ясн, маңнадан одн төөлгтә мөрн; маңнаннь көлсән тавгтан түркәд, тавгиннь көлсән маңнадан түркәд — цецн үг; 2) цергин өмн, толһаднь авангард, передовая часть; һал маңнад йовх; Сармуткинә эскадрон болхла, гвардейск кавполкин һал маңнаднь йовсмн. — Илюмжинов Н.; ◊ маңна тиньгр байрта-бахта радостный, весёлый, счастливый; Тиим улсин негнь минь эн маңна тиньгр, оньдин байрта дүртә Бальҗр күүкн болҗана. — Дорҗин Б.; маңна байрта бәәх радостно, счастливо жить; Зовлң-түрү уга, зула тиньгр, маңна байрта бәәх болтн, үрн-садан, ачнр-зеенрән, ахнр-дүүнрән өөрән дахулҗ, эднәннь килмҗәр седкл төвкнүн амрч-җирһҗ йовтн. — Йөрәл

маңнавч [маңнавчи] церг. дуулхд хадсн төмр халхвч налобник; маңнавч уга дуулх, зес маңнавч

маңналх [маңналхы] нүүрт һарх, түрүн йовх идти впереди, во главе; церг маңналх

маңсих [маңсихы] атих, атхр болх, мирких нахмуриваться, быть недовольным; Маңсиһәд суусн өвгнә маңна деер нарна герл туссн мет, мусхлзҗ инәһәд: Хәләһит эн күүг, арһлх бәәдлтә, баһчуд, соңстн! — Эрнҗәнә К.

маңср [маңсыр] 1) атхр, миркисн хмурый, недовольный; 2) холд харлад үзгдсн тёмный, темнеющий вдали; Тер көкрҗәсн көк маңср уул үзҗ бәәнч? — Җаңһр

маңсхр [маңсхыр] миркһр, миркисн хмурый, сумрачный, угрюмый; Төмр хаалһин хойр хаҗуһар гилгр өндр шар харһа модд, хоорнднь маңсхр һацурмуд зерглҗ зогслдна. — Илюмжинов Н.

маңхах [маңхахы] I гегән орад, сарул болх быть светлым, светлеть

маңхах [маңхахы] II ик сүртә-барта болх быть величавым, величественным; маңхаһад суух, Өрүн һарх нарни көл дор маңхаһад бәәдг гинә. — Җаңһр; Өңгтә шарһ нарн маасхлзҗ инәсн маңхаҗ йовна. — Сян-Белгин X.

маңхһр [маңхһыр] 1) маңнань ик высокий, открытый (о лбе), маңхһр маңна. 2) ик сүртә-барта величавый, величественный

маңхн [маңхын] 1) маңхасн, ик большой; Маңхн толһата ик тарһн шар орс, ах хөөч Иван Бата хоюрн, эздүдиннь күүндврәр, хөөдән ниилүлчкәд идшлүлв. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. өл, өл буурл серый, сизый; өл маңхн тоһрун, маңхн цаһан уул, Эн саамдан, эн күүкндән өл маңхн тоһруна өрвлг чигн ширвүлш уга саната. — Эрнҗәнә К.

маралҗн [маралҗин] 1) үстә некмр эд, килңкр хлопчатобумажная ткань, коленкор; Бата баһдан, Элстин сурһульд орхар эзнәсн орһад һарсн цагтан, дегтр дүрдг маралҗн түңгрцгән ээм деегүрн далвчлҗ авад, көл нүцкәр эн хаалһар өдрин дуусн хатрад орксан санад оркв. — Эрнҗәнә К., 2) үсн уга кевс палас; Модн шал деер ишкә делгәтә, бас деернь кевс, эс гиҗ маралҗн делгәтә. — Нармин М.

марһан ата-марһан, дөрлдән состязание; конкурс; турнир; шатрин марһан, бөкнрин марһан, саадгар халһна марһан; Болв ямаран чигн марһан болһнд нүүрт һарад ончрсн улс бәәнә. Түрүн урлдана өмн өргнд 30 дуунад болсн марһана аш диглгдв. — Хальмг үнн; Дәкәд Владислав Валерьевич Элстин гимназин сурһульчнрин КВН-а командыг зурһан җилдән ата-марһаст белдхд дөң болҗана. — Хальмг үнн

марһан уга зүткән уга, дун уга, лавта бесспорный; марһан уга сән

марһач [марһачи] ата-марһанд орлцач участник состязания; шатрин марһана орлцач

марһд мин. үнтә эрднь чолун, бадм-рага изумруд, смарагд; марһдта санҗлһ

марһлдх 1) дөрлдх состязаться, устраивать состязания; Ут тоодан арвн команд бүрдәгдәд, хойр өдрин туршарт хоорндан марһлдад, цаган сергмҗтәһәр давулв. — Хальмг үнн; 2) зүтклдх, метклдх спорить; держать пари; бидн удан марһлдвидн

марһх [марһыхы] 1) дөрлдх состязаться, участвовать в шахматном турнире; В. Крамник В. Топалов хойр нарт делкән чемпиона нер зүүхин төлә марһх зөвән өгв. — Хальмг үнн; 2) зүткх, метклдх спорить; держать пари; би марһаһан шүүгдүв

марзах [марзахы] мишәх, инәх расплываться в улыбке, өскләбиться; Эн дууг түрүн болҗ соңсчана, тегәд чигн эн өврҗ марзаҗана. — Инҗин Л.; Дарук долан хонгин сән өдрин асхн Бата маңна тиньгр, марзаһад сахньсн орҗ ирв. — Эрнҗәнә К.

марзһр [марзһыр] барзһр с крупными чертами лица; марзһр чирә

марл [марыл] зоол. ар үзгт бәәдг ик ац өвртә адусн, буһ марл марал; марлын өвр; Келхд, орн-нутгин ар үзгт бәәдг буһ марл, өмн үзгт бәәх темән бас тоод авгдх зөвтә болҗана. — Хальмг үнн

мармах [мармахы] 1) шүрүн болх стать грубым, огрубеть; салькнд чирәнь мармаһад, көдлмшт һарнь мармаһад — цецн үг; 2) хавңнх, көөх быть вздутым (припухлым)

мармһр [мармһыр] мармасн корявый, грубый; мармһр һар

мартгдх [мартыгдхы] мартгдад хуурх забываться, сглаживаться, исчезать из памяти

мартгдшго [мартыгдышго] мартҗ болшго незабываемый, незабвенный

мартлһн [мартылһын] мартдг боллһн, мартмҗ забывчивость, забвение

мартмха [мартымха] юм дарунь мартҗ оркдг забывчивый, беспамятливый, короткий (о памяти); йир мартмха күн

мартх [мартыхы] медсән, меддгән уурх, сангддган уурх забывать, позабывать; мартн гиҗв, бичә март; Өнчн гиҗ чамаһан мартгсн угавидн. — Җаңһр; Менд йович, иньг мини, мартх гиҗ бичә саныч. — Хальмг үнн

мартшго [мартышго] мартҗ болшго незабываемый, незабвенный; би чамаг кезә чигн мартшгов

марха эццн, мах-мерә уга худой, тощий; марха яман; марха хурһна махнд амтн уга — үлг.; Намаг йот малтҗах кемлә өндр нурһта, мах-мерә уга хальмг улан цергч өөрдҗ ирәд: —Хальмг болвзач? — гиҗ сурв. — Хальмг үнн

марц [марцы] хуҗр, хуҗрта һазр, цәәдм солончак

матих [матихы] һудых, хаҗих гнуться, кривиться, изгибаться; Түрүлҗ ярд гиһәд көрч одсн, һар-көлнь матисн цогцс һарһцхав. — Илюмжинов Н.

матлһта [матлыһта] хууч. матисн, һудысн искривлённый; һучн нәәмн хавснь нег талан матлһта. — Җаңһр

матр [матыр] зоол. дулан орнд бәәдг, мөлкҗ йовдг усна том әмтәнр крокодил; матрин махн, матрин арсн

матьхлзх [матьхылзыхы] һудһлзх, һотъхлзх изгибаться, извиваться; Абиль үүрмүдтәһән йовсн дөрвн эрәдтә нигт колонн хаалһин эргнд, негл ик һара моһа кевтә, матьхлзад, һотьхлзад, төмр хаалһин Хортица гидг өртңгүр арһулхн үрвәд, өөрдәд ирҗ йовла. — Илюмжинов Н.

матьхр [матьхыр] мәкр, һотьхр кривой, искривлённый, изогнутый; матьхр иштә утх, матьхр хадасн; матьхр модн матьхрар урһдг — цецн үг; Китә тайгиннь матьхр бәрдгинь деегшән кеһәд, мини үүрин эмәлин бүүргт өлгәд, эргәд һархар седв. — Эрнҗәнә К.

махла толһадан өмсдг хувцн шапка, головной убор; махла өмсх, махлаһан авх, сарвчта махла; Энүнә толһаднь сәәхн махла өмскәтә, ораднь улан залата цацг торлзна. — Илюмжинов Н.; ◊ махла авх цол (чөлән) уга көдлмш дала болад, амрх цаг уга болх не поднимая головы, не разгибая спины; Сурһулин гүргү улм-улмар икдәд, махла авх цол уга болад ирв. — Эрнҗәнә К.; махлата мал тенг, эк-толһа уга күн тупой, недалёкий человек; Я, түнүнд юн болһалдан бәәх билә! Махлата малмудас күн әәдв? — Басңга Б.

махлач махла уйдг күн шапочник; махлачд махла уюлх

махлур арсиг хальсн, көрснәснь цеврлдг хусур скребок (для снятия мездры)

махльг махлюн, махта-шөлтә, тарһн мясистый, толстый; махльг мал

махльх [махльхы] арсиг хальсн, көрснәснь цеврлх мездрить кожу, овчину

махлюн махта-шөлтә упитанный; Маштг нурһта, махлюн, зөвин дунд наста күүкд күн һарад ирв. — Эрнҗәнә К.

махбуд кезәңк Энткгин гүн ухана үзләр бәәһүл болн күүнә бийиг бүрлдүлгч үндсн тавн зүүл: модн, һал, шора, төмр, усн пять элементов, стихий (дерево, огонь, земля, железо, вода)

махмуд цогц-махмуд, бий тело, организм; махмудм өвдәд бәәнә, махмуднь чаңһ-чиирг күн; махмудын шарх эдгдг, үгин шарх эдгдго — цецн үг; һундлта һурвн күүнә цогц-махмуд үзг-үзгтән салад, чашк дахад өсрв. — Сян-Белгин X.; ◊ тавн эрктн махмуд: бий, нүдн, чикн, келн, хамр пять органов чувств

махн [махын] 1) арсн ясн хойрин хоорндк бульчңгин нигт мясо; хөөнә махн, үкрә махн, һахан махн, мөрнә махн, ямана махн, такан махн; тарһн махн, эццн махн, махна мал, махна делгүр; мах чавчх, мах чанх, мах шарх, мах хуурх; мах ишксн күн һаран доладг — цецн үг; Ирсн улс йирин саак йосарн гелңгәд тос, ус, мах аль-бис эдлвр авч ирцхәв. — Эрнҗәнә К.; 2) Махмуд тело; мах алдх (шүүрх), мах бәрх, мах мерән уга күн; 3) өөрхн, төрл улс кровный, близкий; махн-цусни төрл; эврә өөрхн махн-цусн болад, урднь энүнд кесг дөң болҗ, ач-тусан үзүләд... — Дорҗин Б.; Хальмгудла нег цусн-махн улст келсн тоот медгдәд бәәснь ил билә. — Хальмг үнн; ◊ цаһан махн анат. хошхнг прямая кишка; махн толһа муңхг, тенг тупоумный, глупец

махсг [махсыг] махнд дурта, мах идхд дурта күн любитель мяса; мясоед; мал уга бәәҗ-махсг, маани уга бәәҗ — сүзгч — цецн үг

махсх [махсыхы] мах идхиг күсх, санх хотеть, желать мяса

махта 1) махта-шөлтә, махльг, тарһн (күн) тучный, дородный, плотный (телом); Герин эзн ик өндр нурһта, бийдән зөв махта хар гергн. — Эрнҗәнә К.; 2) махар кесн содержащий мясо, мясной; махта хот, махта шөлн; Эн марһанд орлцсн замчнр хот уудг ширәсиг ке сәәхн кевәр кеерүлсн деерән, соньн махта хот белдцхәв. — Хальмг үнн

махч [махчи] 1) әмтә юм бәрҗ иддг плотоядный, хищный; махч аң, махч шовун; 2) күүнә эм таслдг, аврлт уга алач палач; Тентл хаана нутгнь ик байн, баатрмуднь олн, алач-махч. — Хальмг туульс

махшх [махшихы] мах бәрх полнеть, становиться плотным; ◊ махнь махшад, шөлнь шөлсәд уга өсәд, төлҗәд уга ещё не окрепнувший, физически не возмужавший; Махм махшад, шөлм шөлсәд уга цагтм малан хәрүлһдг билә. Э! Мухла болҗ йовлав. — Манҗин Н.

мацг [мацыг] шаҗ. буддан шаҗна йосар мах идхәс, үдәс хөөн хот-хол идхәс цеерлдг сәкл пост; мацг өдр, мацг бәрх, маңган тәәлх; Мацг өдрмүдт бидн зул өргнәвидн. — Хальмг үнн

мацглх [мацыглхы] шаҗ. мацг бәрх соблюдать пост, поститься

мацгта [мацыгта] шаҗ. мацг бәрх сәклтә соблюдающий пост; мацгта күн

мацх [мацхы] хууч. адһх, шулудх, бачмдх спешить, торопиться

маш йир, дегд очень, весьма; маш сән, маш икәр байрлх; Мана цаг маш ик тууҗта. — Сян-Белгин X.

машидх [машидхы] машиһәр юм кех пропускать молоко через сепаратор, сепарировать; ус машидх

машин 1) машина (легковая, грузовая); гиигн машин, аца зөөдг машин; маши залх, маши ясх; Бидн час шахудан хаалһин йовдсн маши күләҗ зогсчанавидн. — Хальмг үнн; 2) машин, механизм; бурһуддг машин, боднцг малтдг машин

машинк юм кедг кергсл (прибор); машинкар кирһх, машинкар барлх, юм уйдг машинк; һазрасн авад һарсн юм уйдг машинкар экнь Сиврт бәәрн орсмудт хувц-хунр уяд, күүкдән асрв. — Хальмг үнн

маштг [маштыг] хахр, боһнь, бичкн низкий, низкорослый; маштг нурһта, маштг мөрн; һуч һарсн маштг цоохр залу иим күүрсг болх гиҗ, өдрәрнь санҗ йовсн угав. — Сян-Белгин X.

машурх [машурхы] тарһн хот үлү идәд бөөлҗсн күрх, буурһх объедаться, чувствовать тошноту (после слишком жирной пищи); Хотдан машурад, бөөлҗәд, чинән алдрсн Беевә ууляд, шувтрад унад одв. — Тачин А.

Мә I ав на; возьми; мә, ав!; мә гихлə авхш, ас гихлə өгхш — цецн үг; Мә, энүг бәрҗә, невчкн сəн болх. — Яшкулов В.

мә II заһсна нерн сельдь, селёдка; Сансн санаһитн күцәнәв, намаг тәвтн, — гиҗ мә заһсн сурҗана. — Хальмг үнн

мәәһг [мәәһег] матьхр, мәкр кривой, искривлённый (о ногах); дотаран мәәһг көл , һазаран мәәһг көл ; Муутан дахулҗ ирсн күн: дару нүдтә, буугдсн күмсгтд, хурнясн орад бәәсн чирәтд, ширвһр таҗрха сахлта, өрчәрн дотаран орсн, хойр өвдгәрн һазарлсн мәәһг көлтә Җооһан Бокта. — Эрнҗәнә К.

мәәдә көзр. көзр нааддг девскр мягкая подстилка (на которой играют в карты)

мәәдр [мәәдер] шаҗ. иргч цагин бурхн Майтрея, грядущий Будда; Хойр миңһн җилин хөөн Мәәдр Гегәнә цаг ирхмн чигн. — Хальмг үнн

мәәлмтхә [мәәлметхә] дару-дарунь мәәлдг, мәәләд бәәдг (хөн, яман) часто блеющий (об овце, козе); привыкший мяукать (о кошке)

мәәлх [мәәлхе] 1) хөн, ямана дун блеять; мәәлә-мәәлә йовҗ мал болдг, ууля-ууля йовҗ күн болдг — үлг.; Эн улсла харһҗ йовх Буван ард өнчн бор хурһн мәәләд дахсиг бас медә йовна. — Сян-Белгин X.; мис мәәләд ду һарх мяукать; мис чишкәд мәәлҗәнә

мәәмрх [мәәмерхе] дәәвләд йовх идти неуверенно, пошатываясь; Дааһн муурад, зогсхдан өөрдәд, көлнь мәәмрәд, дәәвләд ирв. — Дорҗин Б.

мәәңг [мәәңге] м. эмн. туруна нуһла загиб копыта; мәәңг турута мөрн

мәәрг [мәәрег] торһ. 1) мука, мукарсн тупой, притупленный; мәәрг сүк; 2) шилҗ. муңхг, тоңкун тупой, неразвитый; несообразительный

мәәртх [мәәртехе] цаңһх испытывать жажду (о скоте); мал мәәртҗәнә; Кесг миңһн толһа мал яһҗ мәәртхинь медҗәнт? Саңган Л.

мәәхн [мәәхен] хур-чиг тәвдго эдәр бүрксн модн нурһта сег, чачр палатка; шатёр; мәәхн тәвх

мәких [мәкихе] матих искривляться, быть искривлённым

мәкр [мәкер] матьхр кривой; мәкр һар; Мәкр һар аю талан гиһәд, эн хойр яһв чигн һарлцсн улс болад, Батаг эңкрлнә. — Эрнҗәнә К.

мәнҗн [мәнҗин] бот. һарудт тәрҗ урһадг әмтәхн темсн брюква

мәңгрсн [мәңгерсен] бот. һарудт тәрҗ урһадг һашун амтта темсн лук; һаза цасн орад, шуурһн шуурад бәәнә, селәнә лицейин күлмҗд болхла, адамч, хаяр, мәңгрсн, сәрмсг, хавстн, хотд тәвдг олн зүсн ноһан, цецгүд урһҗана. — Хальмг үнн

мәшл: мәшл шил [мәшил шилв ] нүднә хара ясрулдг шил линза

мегдәх [мегдәхе] 1) гесән бий талан татҗ авх быть подтянутым; геснь мегдәсн мөрн; Батад бәрүлчксн бичкн хар түңгрцгән авад, ик нүр-герин өмн одад, мегдәһәд зогсв. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. эцәд, мах мерән уга болх, хатх быть худощавым, тощим; Эн һурвн көвүнә эмг эк Булһн гиҗ оңкр нүдтә, өндр нурһта, шорһлҗн мет, мегдәсн, шоңшхр хоңшарта эмгн бәәнә. — Эрнҗәнә К.

мегдһр [мегдеһер] 1) мегдәсн подтянутый; мегдһр бийтә күн; 2) шилҗ. мах мерән уга, хатмл худощавый

мегҗ [мегҗи] зоол. күүкн һаха свиноматка

мегцхр [мегцехер] 1) хотасн запавший (о щеках), мегцхр хамр; 2) хөмһр седловидный (о носе); мегцхр хачр

медән I 1) зәңг весть, известие; сведения; тиим листа медән ирлә; Тенд ямаран чигн йосн уга, нам терүнә туск медән чигн уга билә, нам ода чигн тиим болх гиҗ санҗанав. — Илюмжинов Н.; 2) медрл понятие; Терүнә тускар «Карма» гидг медән күн болһнд медгдмәр келнә. — Хальмг үнн

медән II ухан-серл, ухан-медән сознание, чувство; медән орх, медәһән алдх; Эн һазр эднә ухан-медәнд мартгдш уга үзл болад үлдәд бәәв. — Илюмжинов Н.

медәрх [медәрхе] көгшрх, нас зүүх становиться умудрённым жизненным опытом, становиться пожилым; Цаг өңгрәд, медәрәд ирсн кемдән невчк төвкнхич гиҗ сандг биләв. — Илюмжинов Н.

медәтә наста умудрённый жизненным опытом, пожилой; медәтә улс; Медәтә улсла мендләд, мендинь сурад, җөөлн уг келәд, седклинь хаңһаһад бәәдмн. — Хальмг үнн

медәтнр [медәтнер] цугл. наста улс, көгшд, эмгд-өвгд пожилые люди; старики, старухи; медхәр седхлә, медәтнриг соңс — цецн үг; Кезәнә хальмг медәтнр әркиг шин өрмлә хамднь эдлдг бәәсмн, терүнә хөөн эднд хот эдлх чигн, унд хәрүлх чигн дурн күрдмн биш, эдн цадхлң бәәдг бәәсмн. — Илюмжинов Н.

медәч [медәчи] 1) юм сәәнәр меддг күн, наадкаснь үлү меддг знаток; 2) шаҗ. медлгч знающий

медгддгәр [медвгддгәр] медҗ болмар, медмәр, тодрхаһар понятно, толково; медгддгәр келҗ өгх

медгдх [медвгдехе] 1) илдх обнаруживаться, выявляться; Көдлмшин гүргү эклх цагт Манҗ эврән тесхн уга, бән-бәәҗ медгдх. — Сян-Белгин X.; 2) медән орх, медрх чувствоваться, ощущаться; Генткн зүн ээмәрм күн бахнар цоксн болҗ медгдв, бүдрәд, ухаһан гееҗ унув. — Илюмжинов Н.

медгдм [медвгдем] 1) медҗ болм доступный, понятный; 2) медргдм ощутимый

медгдшго [медвгдешго] медҗ болшго, медҗ чадшго неясный, непонятный; непознаваемый; Үнәртнь келхлә, һазадын әмтнд мана зовлң тас медгдшго. — Хальмг үнн

медг-үлг [медвг-үлег] хош. 1) медмҗән уга неясно, неопределённо; Нөр күрәд, мөрн деерән медг-үлг үргләд унтад йовнав. — Сян-Белгин X., 2) әрә медгдм едва заметный, едва ощутимый; медг-үлг үзгддг хаалһ, нүдәрн әрә медг-үлг инәх; Өткн цаһан будн тунад орксн, әрә медг-үлг салькта, зөвәр зекүн. — Эрнҗәнә К.

меддг медрлтә, юм сәәнәр меддг күн знающий, сведущий; меддгт үг кел, мергнд гөрәс шах — үлг.

медл [медвл] юмна үлмәд бәәлһн ведение, ведомство; Санатории медлд бичкдүдин сад, тәмрин нааддын талвңгуд бәәнә. — Хальмг үнн; Теңгә Церг 1721 җиләс авн Цергә коллегин медлд орв. — Илюмжинов Н.

медлгч [медлегчи] 1) шаҗ. домч знахарь; Мини аавм медлгч болн отч бәәсмн. — Хальмг үнн; 2) юм сәәнәр меддг күн, наадкаснь үлү меддг знаток, знающий

медлһн [медвлһен] 1) юмиг медҗ авлһн, медрл хоршалһн осведомлённость, знание; Тиигдг болвчн, нег-негнәннь кел эс медлһн хамгин түрү гисн саалтг болад бәәв. — Илюмжинов Н.; 2) юмиг эзмшлһн освоение, овладение; көдлмшин эв-арһиг сәәнәр медлһн, эрдмән сәәнәр медлһн

медмхә [медвмхә] мөдмг, бийән икәр юм меддгт тоолдг күн кичащийся знанием, всезнайка

медрл [медрел] сурһуль, медлг знание, образованность; медрл уга күн; Мана цуһарамдн күслмдн негн билә медрл хоршах. — Дорҗин Б.

медрлтә [медрелтә] сурһульта, медлгтә образованный, культурный; У цаһан седклтә, һольшг күн, ик медрлтә багш болдмн. — Хальмг үнн

медрхг [медврхег] бийән икәр юм меддгт тоолдг кичливый, заносчивый

медүлгч [медүлегчи] 1) медүлҗәх юмн заявление; Тер өдр эврә сән дурарн эркн биш фронтд одх санаһан медүлгч әрлһ кесг зун хазгуд райвоенкоматд орулҗ өгцхәв. Илюмжинов Н.; 2) юм медүлдг, юм зәңглдг күн осведомитель, информатор

медүллһн [медүллһен] медүлх юмн сообщение, информация; Байн хальмг амн үгин зөөриг, авъясиг болн мана сойлыг күүкдт медүллһн цутхлңгин һол төрнь болҗана. — Хальмг үнн

медүлх [медүлхе] зәңглх, зарлх сообщать, извещать; уведомлять; информировать, ставить в известность

медх [медхе] 1) таньх знать, быть знакомым с кем-л.; Не, чамаг болхла, сәәнәр меднәв, Намса. — Илюмжинов Н.; 2) медҗ авх знать кого-что-л., иметь сведения ◊ ком-чём-л.; бийән медхәс урд, дәәсиг мед — цецн үг; 3) хәләһәд, шинҗләд медх узнавать, распознавать, видеть в ком-чём-л. знакомое; би терүг йовдларнь медүв; зөргтә дәәч күүг үүрәрнь меддг — — цецн үг; Түүмр чиигтә ишкә чирҗ унтрадгнь ода йосндан медҗ авв, ханҗанав, гиһәд Бата Лиҗиг дахв. — Эрнҗәнә К.

медшго медх арһуга, медҗ чадшго непонимающий; бестолковый; юм медшго күн; Үг медшго күүнд үг келхин орчд, үкрин өвр деер тәрә цац гидг үлгүр Цастад үлдтхә. — Эрнҗәнә К.

меекә уйрдг седклтә, уульмха күн плаксивый; Меекә күүнә нүднь оньдин чиигтә болдг. — Хальмг үнн; Би эс болх юмнд урсад оддг меекә күн бишив. — Эрнҗәнә К.

меерә сел. э. — а. бор зарм гречиха; меерән тәрән

меечг [меечиг] конта, бөмбг мячик, мяч; меечг наадх; «Булһар меечг» гидг марһан; Көлд орснас авн көвүд меечг цокад наадхдан дурта. — Хальмг үнн

междометь күүнә сана-седкл медүлдг айлһ уг междометие; Ай, яһсн сәәхн өдр! Ях-ях, яһтлан өвчәхмб! Пуф, мууха му үнрв!

меҗә орн-нутг хоорндк заг һазр рубеҗ граница; орн-нутгин меҗә; Нернь кезәнә таңһчин меҗә һатлад, һазадын орн-нутгудт һарв. — Хальмг үнн; Тадн цуһар нег мөслҗ төрскн һазрин әрүн меҗә харсх кем ирв. — Илюмжинов Н.

меҗәлх [меҗәлхе] меҗә залһх граничить; Городовиковск балһснас һучн дуунад бәәршлҗәх эн эдл-аху Ростовск областин Ивановка гидг селәнлә меҗәлҗәнә. — Хальмг үнн

меҗәч [меҗәчи] меҗәд церглдг салдс, меҗән цергч пограничник

мейәркг [мейәркег] кенлә чигн дөрлдҗ, марһҗ чаддг күн соперник, конкурент

мейәркх [мейәркехе] дөрлдх, ата-марһа булалдх соперничать, конкури-ровать; Тадн сурһульчнртан йир сән, кенлә чигн мейәркҗ, дөрлдҗ чаддг медрл өгнәт. Тана үүлдврмүдин һол кергнь альд чигн, кезә чигн мейәркҗ чаддг өөдән чинртә эдл-ууш һарһлһн болҗана. — Хальмг үнн; Терүнлә мейәркдг бас тиим зерлг бодң. — Бадмин А.

мек [меке] мек-һох, мек-тах, ааль-мек обман, надувательство; хитрость; мек-тах һарһх, мек-тах уга күн; мек-һохар күн холд оддмн биш — цецн үг; мекин ик үнгнд, мендин ик бөкд — үлг.; Арһ мек хойрар авн үзий. — Җаңһр; Зандаһар дамҗулад, мини менд медхәр седдг саак мана күүнә мек. — Эрнҗәнә К.

мекдңнх [мекдеңнхе] торһ. үүмх, зовх быть в смятении, беспокоиться

меклә ар хойр көләрн өсрҗ һәрәддг, сүл уга һазр-усна әмтәнр лягушка; жаба; ноһан меклә, улмта һазрин меклә. Урдк җирһлдән чи меклә, эс гиҗ хагсу арһсн деер наалдсн әмтә хорха-хотна негнь бәәсн. — Хальмг үлг; ◊ мекләд ноосн урһтл күләх күләҗ тус уга ждать, когда на лягушке вырастет шерсть; когда рак на горе свистнет; Цаста та хойрла әдл цаган олҗ чадл уга, мекләд ноосн урһхинь күләһәд йовхмн биш. — Эрнҗәнә К.

меклгдх [меклегдехе] меклүлх, мекд орх быть обманутым; Харңһу, дундын малта Манҗ гелңгүдт, баячудт меклгдәд, мал-гернь чилнә. — Эрнҗәнә К.

меклх [мекелхе] хуурмглх, мекд орулх, толһаһинь эргүлх обманывать, вводить в заблуждение; хитрить, лукавить; Иигәд Хулһн Темәг мекләд, арвн хойр җилин түрүн җилд эврәннь нерән зүүлһҗ. Хальмг туульс

мектә 1) мек-тахта, ааль-мектә хитрый, изворотливый; Авлһд дурта әмтн аратын мектә болдг. — Хальмг үнн; 2) эвтә, арһта ловкий, находчивый; Тимофей Иванович әвр мектә багш билә. — Эрнҗәнә К.

мекч [мекчи] мек-һохта хитрец, обманщик; мекчиг мекчлә харһулхла, кен мекчнь медгдх — цецн үг; Гесндән гер шүдтә, мекч, му ухата улс. — Эрнҗәнә К.

мекшх [мекшихе] I кесг ааль-мек һарһх хитрить, изощряться в хитростях, ухищряться

мекшх [мекшихе] II экрҗ уульх рыдать; Эзн гергн терг элкдәд мекшәд уульв... — Эрнҗәнә К.

мел 1) тас, цур совершенно, совсем; мел хоосн, мел чик; 2) дигтә, лавта тиим так, именно так; мел тиим; 3) яг, яг-таг как раз, точь-в-точь; костюм нанд мел дигтә

меләлһн [меләлһен] торһ. — Йөрәлһн поздравление, приветствие; сән өдрлә меләлһн

меләх [меләхе] торһ. 1) йөрәх поздравлять; бичкн күүкд меләх; 2) юм белглх вознаграждать; дарить; Бийнь нег моңһл шар ааһ гелң болҗмөргхднь, эцкнь самнринь меләҗ өгсн... — Эрнҗәнә К.

мелмә юмна гилвклһн блеск; алтна мелмә, нүднә мелмә

мелмәх [мелмәхе] халһрад мелмлзх, гилвкх блестеть (будучи переполненным ◊ жидкости); нуурин усн мелмәһәд бәәнә; Хатурсн цасн хәәләд, хаалһ цувгар урсна, хотхр болһн темцәд, халһрад усн мелмәнә. — Эрнҗәнә К.

мелмлзх [мелмелзехе] нүдн нульмсар дүүрх, мелмәһәд бәәх наполняться, переполняться (о слезах); Бийән батлҗ бәрҗ йов, гичкәд, хазг Василь толһаһан минь эн агчмд саҗв, тиигхләнь энүнә хойр нүднд дәкнәс нульмсн мелмлзҗ үзгдв. — Илюмжинов Н.

мелмлзүлх [мелмеләүлхе] савиг шалдрң юмар дүүргх быть наполненным до краёв, переполняться (жидкостью); Цастан һаринь хойр һардад, негл хәәлчксн хорһлҗар мелмлзүләд дүүргчксн шил ааһ авч йовх мет арһул өргәд... — Эрнҗәнә К.

мелтәх [мелтәхе] I дүүрң савасн асхрад һарх переполняться, литься через край; Тәвсн хөв гидг эн гиһәд, хамрнь күңшү дүрәд, хар нульмсн хойр нүднәннь булңгар хәәлчксн шил болад, мелтәһәд һарад ирнә. — Эрнҗәнә К.

мелтәх [мелтәхе] II мелмлзсн нульмста нүдәр хәләх переполняться (о слезах), Цецгин альхнд тогтсн цегән чиигин өңгтәч, мелтәһәд тагчг тунад, медмҗ угаһар хәләнәч. — Эрнҗәнә К.

мелтхр [мелтхер] нульмсар дүүрң полный, наполненный, переполненный; мелтхр нульмста нүдн

менд [менде] 1) эрүл-менд, эрүл-дорул здоровье; благополучие; мендинь сурх, мендинь медх, мендән медлцх; Арвн дөрвн үүдинь ташр-ташртнь татад, мендинь сурад суув. — Җаңһр; 2) мендллһн приветствие; здравствуй! здравствуйте!; менд! мендвт! менд күргх, мендән илгәх, мендин бичг

мендлдх [менделдехе] 1) нег-негнәннь менд сурх приветствовать друг друга; 2) мендән медәд салх распрощаться (пожелав благополучия и здоровья); мендлдәд салх

мендллһн [менделлһен] менд медлһн приветствие, осведомление ◊ здоровье, благополучии; мендллһн чигн уга, һундлһн чигн уга цецн үг

мендлх [менделхе] I мендинь сурх, мендинь медх здороваться, приветствовать; гиичлә мендлх; Өвгнлә мендләд, машинд сууһад һарувидн. — Сян-Белгин X.

мендлх [менделхе] II хууч. төрх, төрҗ һарх рождаться (преимущественно ◊ привилегированных особах)

менрл [менрел] 1) һар-көл унтрлһн онемение, бесчувственность; 2) эмн. н. әм тасрлһн, көшлһн столһняк

менрх [менерхе] 1) һар-көл унтрх неметь, терять чувствительность; киитнд көл менрҗәнә; 2) әм тасрх, әмн-шир уга болад көшх остолбенеть; Китә һанцарн, һазрт хатхчксн һасн болад, менрәд зогсв. — Эрнҗәнә К.

мең I толв родимое пятно, родинка; мең засх; Эдн зурхач күн ясвр болн гүрм кех, нас утдулх, мең засх, бу залулх, нань чигн төриг күцәдмн гиҗ санна. — Эрнҗәнә К.

мең II аң-шову аңнхд тәвдг һахуль приманка (для ловли зверя); мең тәвх; Хавхгин келнд бәәсн мең көөрч шүүрәд, хавхгт тордмн гидг эс билү. — Эрнҗәнә К.

меңнх [меңнехе] 1) мең тәвҗ аңһучлх охотиться; ловить зверей и птиц (на приманку), аң-шову меңнх; 2) идх юм хәәх (ац-шовуна тускар) рыскать в поискәх (о зверях, птицах); Зурм меңнҗ йовх элә мет, эмгн хотн дундкиг эргүлҗ хәләв. — Дорҗин Б.

меңсх [меңсехе] нәәлх, ицх надеяться, питать надежду; Билгин гегә үзхәр би меңсҗ шүтүв. — Көглтин Д.

меңшүр улавр өңгтә үнтә чолун, манну сердолик

мерәлх [мерәлхе] торһ. мах бәрх, тарһлх полнеть, толстеть, жиреть; мах мерәлх

мерән: мах мерән эццн, турңха худощавый; мах мерән цогцта күн

мерәслх [мерәслехе] эмн. н. мерәсн гемтә болх болеть венерической болезнью (сифилисом, гонореей)

мерәсн [мерәсен] эмн. н. хальдврта хорха гем, җиңндг гем венерическая болезнь; сифилис, гонорея

мерәч [мерәчи] юм мерәд иддг әмтәнр, мерәчнр (кермн, тарвһн, хулһн) грызун, грызуны (белка, тарбаган, мышь)

мергҗл [мергеҗил] сурч авсн эрдм, шишлң медрл профессия, специальность, квалификация; багшин мергҗл, мергҗлән өөдлүлх; Шин седвәр, шин тоолвр үүдәд, мергҗлнь ясрад, дамшлтнь өөдләд ирв. — Дорҗин Б.

мергҗлго [мергеҗилго] шишлң медрл уга неквалифицированный, не имеющий специальности, профессии

мергҗлттә [мергеҗилттә] шишлң эрдмтә квалифицированный; Өөдән мергҗлттә көдләчнрин то мана таңһчд баһ биш. — Хальмг үнн

мергҗүлх [мергеҗүлхе] мергҗрх совершенствовать мастерство, повышать квалификацию

мергҗх [мергеҗихе] шишлң медрлтә болх совершенствоваться, квалифицироваться

мергн [мерген] 1) төв харвач, төв хаһач меткий стрелок, меткий лучник; снайпер; мергн аңһуч; мергнд гөрәс шах, медхд үг кел — үлг.; 2) цецн, билгтн, күңкл чееҗ мудрец; дала усар хандго, мергн эрдмәр хандго — үлг. — Мергн билгтн Боован Бадм нәрн болн гүн номин олн давхр девсңгиг даран-даранднь давад, цанид, зурха, анах ухан, Бурхн Багшин зокал, тәрнин ном мет олн зүүлин номинь дегц күццднь дасад, сурһалин арвн йисдгч җил деерән шүүврән өгсн гидг. — Хальмг үнн

меркт [меркет] этн. хальмг улсин нег отг-әәмгә нерн меркиты (название одного из калмыцких родов)

мер-мер: хош. мер-мер гиһәд өвдх даңгин шаркрад өвдх ноющая боль

мерх [мерхе] хату юмиг шүдәрн кемлҗ идх грызть, раскусывать зубами что-л.; Зуг терүгинь хулһн мерәд, үрәһәд бәәдгчн. — Хальмг туульс

мес [месе] иртә зер-зевсг, селм холодное оружие (нож меч, топор); мес агсх, месин үзүр күргх. Мөрдин турунь түчкәд, месин ирмүд кемклднә. — Теегин герл

мескә торһ. уйн седклтә чувствительный, сентиментальный; мескә күүкн

мет [мете] әдлцүлгч хүв әдл сравнит, частица как, словно, точно, подобно, как будто; чон мет; күн мет, хот иддг, күрн мет, нүкндән ордг — тәәлвр. (утх гертнь дүрх); Кезәңк тег, эн теңгр, одд болн теңгс, дала мет, мөңк гиҗ, би ухалҗ йовнав. — Илюмжинов Н.

метәр әдләр подобно, словно, как; нүднәннь цецгә метәр хадһлх; Хур орсн цагт эн хамг улм сәәхрәд, келтә күн метәр, өргн тег өргәд дуулсн болна.— Сян-Белгин X.

метка 1) үлүдәд һарсн үзүртә юмн острый край, выступ; хадын меткә; 2) көлин хурһдын үзүр кончики пальцев на ногах; хурһдын меткә; 3) мөрнә туруна өмнкнь передняя часть копыта (лошади); туруна меткә

меткән зүткән, марһан спор, диспут, полемика; дискуссия; күүндврт һарчах меткән

меткәтә зүткәтә, марһата спорный, полемический; дискуссионный; меткәтә төр

метклдән [меткелдән] зүтклдән, марһлдан спор, диспут, полемика; дискуссия

метклдх [меткелдехе] зүтклдх, марһлдх спорить, полемизировать; дискутировать; кесгтән метклдх; Шаврар кесн улс биш, шүлтәд дасхла, теднәс дор болхн угавидн, гилдәд, метклдәд, шууглдад бәәцхәнә. — Эрнҗәнә К.

мецкә эмн. н. 1) күүнә, малын геснд бәәдг ут цаһан хорха глист, глисты; 2) цаһан хорхан өвчн, гем гельминтоз; мецкә гем

мецкәтә эмн. н. цаһан хорхан өвчтә, гемтә глистный, гельминтозный

мигмр [мигмер] 1) долан хонгин хойрдгч өдр вторник; 2) астр. Мигмр һариг Марс (планета)

миитр: миитр-миитр [миитер-миитер]: хош. миитр-миитр гиһәд бичкн-бичкн ишкдләр салңһҗ йовх (хөд ) идти, переваливаясь с ноги на ногу (об овцах); идти мелкими шажками

минҗ зоол. уснд бәәдг арснь үнтә мерәч бобр, бобёр; минҗ махла

мини би гисн нүр орч нернә төргч киискврин янз род. п. от мест. я; мой; мини эк-эцк; Әм авр, хәәмнь, мини үрнләм әдлмч...— Сян-Белгин X.

миниһәр орц үг; миниһәр болхнь по-моему; Миниһәр болхнь, чи, Бата, Богзгад бә. — Эрнҗәнә К.

минчхр [минчихер] минчисн, улан пухлый, красный; минчхр улан халх, минчхр улан урл

минчих [минчихе] минчиһәд улах становиться пухлым и красным (о губах, щеках), Эльза Кларата хоюрн йоста гидг немш күүкд бәәсмн, цеңкр нүдтә, ут шар үстә, улагчрсн халхта, минчисн зузан урлта. — Илюмжинов Н.

минь I минь ода только что; минь ода ирв; Минь ода төл авлһна дааврта кем давҗана. — Хальмг үнн

минь II вот, вот именно он; вот именно такой; минь эн, минь тер, минь иим, минь тиим; Минь тер баркрҗасн мини көвүн болх бәәдлтә!.. — Эрнҗәнә К.

миңһәд хувагч тоолгч нерн по тысяче; миңһәд Арслң күртв

миңһн [миңһен] үндсн тоолгч нерн, миңһн гидг то тысяча; миңһн күүнә чирә үзхәр, нег күүнә нер мед — үлг.; Эн җилд хойр миңһн толһа бод мал хулдҗ чадхвидн. — Хальмг үнн

мирд [мирде] шаҗ. сумнас эмән хальчлхин төлә күзүндән зүүдг бу амулет, талисман; күзүндән мирд зүүх; Сумн, бууһас хальчлдг мирд бийәсн бичә салһ. — Нармин М.

миркһр [миркеһер] атхр, атысн; бүркг, бүркһр хмурый, мрачный, недовольный; миркһр күн, миркһр теңгр

мирких [миркихе] атых, атхр болх, һурних хмуриться, быть недовольным чем-л., быть мрачным; Араша миркиһәд, күмсгнь буугдад, орн деер һарад суув. — Эрнҗәнә К.

мис маашг, кота, куушк кот, кошка; эр мис, миисин кичг; миисин үкл хулһнын сән өдр — цецн үг; Мис йир ухата аһурсн, альвлад наадхд басл дурта. — Хальмг үнн

мисхл [мисхел] чиңнүрин баһ кемҗән (4, 26 г) золотник; мисхл бичкн болв чигн үннь ик — цецн үг

мишәлһн [мишәлһен] инәмсклһн улыбка; күүкнә мишәлһн кү байсадг цецн үг

мишәх [мишәхе] инәх, инәмсклх улыбаться; Бата сәәхн зүүд үзәд, оочан әрә көндәһәд, нөөртән мишәһәд унтад одв. — Эрнҗәнә К.

мишг [мишиг] тулм мешок; куль; нег мишг буудя, мишг һуйр; Тендәс эдн кергән күцәһәд ирцхәв, экм һурвн мишг боднцг авч ирлә. — Илюмжинов Н.

мишл [мишел] үлд, селм меч; сабля

мишхлзх [мишхелзехе] мишәҗ инәх, инәмсклх слегка улыбаться

моһа зоол. мөлкҗ йовдг, ут бийтә, икнкнь хорта әмтәнр змея; хорта бор моһа, шар толһата моһа, моһан хорн, моһа кевтә һотьхлзх, Зуурм алсн моһа кевтә һотьвкад көндрәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.; ◊ моһа заһсн моһан бәәдлтә, зуг хачрсн уга һолын заһсн угорь; моһа җил зурхан литәр моһа туссн җилин нерн год змеи, моһа сар һурвдгч сарин нерн март (месяц); моһан нүдн хумсна өвр хальсна гем ногтоеда (болезнь)

моһаҗа моһан бәәдлтә, моһа дурасн заһсн угорь

моһархг [моһархыг] моһа олар хурдг һазр изобилующий змеями (о местности)

моһлзур [моһылзур] молһр, мока тупой; комолый; моһлзур өвртә үкр

моһлцг [моһылцыг] 1) долдан бәәдлтә, монтхр юмн круглый, шарообразный; 2) моһлцг һазр земной шар; Нанд болхла, моһлцг һазр деер Элстәс даву сәәхн һазр уга болҗ медгднә. — Хальмг үнн

моһлцглх [моһылцыглхы] долдалх, монцхр кех делать круглым, придавать круглую форму, округлять; шавр моһлцглх; Бүдүнәр гүрсн хойр атлс күклмүдән гиҗг деерән моһлцглад сернҗләр боочксн Гернзл дун уга ярлзҗ инәһәд, улан торһн һадрта өрвлг көнҗләр орасн көвәһән Батад бәрүләд өгв. — Эрнҗәнә К.

модн [модын] 1) хату иштә саглр ората урһмл дерево, лес; ө-модн, шилвстә ө-модн, урһа модн, хусм модн, хар модн, харһа модн, альмна модн; Нохан ду соңсад, модн дундас аю һарч ирнә. — Хальмг туульс; 2) модар кесн сделанный из дерева, деревянный; модн гер, модн ааһ, модн ухр, модн алх, модн авдр; Эдн бичкн модн герт сурһулян дасдг билә. — Илюмжинов Н; 3) тайг, довньг палка, посох; мод түшх; модн хойр үзүртә болдг — цецн үг; 4) юм кех эдлл дерево как материал; герин модн, эмәлин модн; 5) түлән полено, дрова (топливо), һанц модн өр болдго — цецн үг; мод көрәдх, мод чавчх; модна көрсн, модна зүсн, модна урч; ◊ модн көшә болх ә-чимән уга көндрлго бәәх стоять как истукан; Мел иигәд модн көшә болсн күн, күн болһнд таасгддмн биш... — Эрнҗәнә К.

модрхг [модырхыг] ик модта һазр лесистый (о местности); модрхг һазр

модта модн урһдг һазр лесистый, покрытый лесом; Эн һазр төгәлңдән урһа модта, улмта һазр бәәсмн. — Илюмжинов Н.

модч [модчи] модна урч плотник; модчин сүк

модьрудх [модьрудхы] шүрүлкх, шүрүн үг келх, мондяслх грубить, хамить; Тиим улст чи бичә модьрудад бә, гиҗ би үгән эклүв. Мини чирәд тер күүкнд өөлм юм һарһвч. — Эрнҗәнә К.

модьрун шүрүн, мондяс грубый; модьрун күн, модьрун йовдл, модьрун бәәдл; Айстан ууртан бүтәд, модьрун үг келәд оркв билтәл. — Эрнҗәнә К.

моҗр [моҗир] торһ. зүткә, һацата упрямый, строптивый; моҗр заң

моҗрх [моҗирхы] торһ. зүткх, һацх упрямиться, не соглашаться, проявлять строптивость

мока 1) ир уга, хурц биш тупой, затупленный, притупленный; мока утх; 2) шилҗ. муңхг, тенг тупой, глупый; мока күн

мокарх [мокархы] мокх, мока болх затупиться

моках [мокахы] мока болһх, мокарулх затуплять; сүк моках

мокн [мокын] I 1) улан шавр, моңһл шавр глина (красная); улан мокн шавр; 2) шилҗ. мокн мет улан красно-коричневого цвета (о наваристом чае); Мокн улан цәәһән мелмлзсн седкләрн кенәв. — Хальмг үнн

мокн [мокын] II 1) модна салм древесная сера, смола; модна мокн; 2) хар модна экн, ясн жёлудь, жёлуди

мокх [мокхы] ир уга болх, мока болх, мокарх тупиться; Ода чигн Батан шүрүнь хәрәд уга, шүүснь хагсад уга, шүднь мокад уга. — Эрнҗәнә К.

молһр [молһыр] торһ. 1) ир уга, мока тупой; молһр утх; 2) өвр уга, молдан комолый; молһр үкр мөргдго

молр [молыр] болр чолун хрусталь; топаз; усн молр, бүтңгү молр

монда иигт ээрчксн долда ноосн, ноосн түүдг клубок шерсти; ◊ цаһан монда цаһан үкрин хагзлсн ноос үмтәҗ авад, тер нооснд чиигтә шавр ораһад, хойр альхарн долдала бәәтл, меечглә әдл монда болҗ одна. Терүг цаһан монда гинә.; Кермнә цоксн домбрт эдн урднь чигн хая-хая биилҗ йовла, сарул сө ирсн цагтан «Цаһан монда» наадцхадг бәәсмн. — Эрнҗәнә К.

мондалх [мондалхы] долдалад моһлцг юм кех катать, скатывать в комок; цас мондалх

мондһлх [мондһылхы] мондяслх, шүрүлкх грубить, дерзить; хамить

мондһн [мондһын] модьрун, шүрүн грубый (о характере); мондһн заң; ◊ мондһн бәәх бузав. күчтә сән бәәх хорошо жить

мондс [мондыс] монцаҗ һарсн шарх, мундс фурункул

мондяс модьрун, шүрүн грубый; мондяс күн

мондяслх [мондясылхы] модьрудх, шүрүлкх грубить

монҗ [монҗи] мөчн тату, эрмдг калека; монҗ күн

монҗрх [монҗирхы] мөч тату болх, эрмдг болх стать калекой

монту төөрсн көл-һарин үлдл культя; көлин монту, һарин монту

монтхр [монтхыр] бомбһр, моһлцг бәәдлтә круглый, шарообразный; монтхр толһа, хату монтхр шавр; Хойр монтхр халхаснь цусн дусн гисн болна. — Эрнҗәнә К.

монцах [монцахы] бомбах быть выпуклым

монцхр [монцхыр] 1) монцасн юмн полный; монцхр хамр, монцхр урл; 2) шилҗ. бомбһр пухленький, полненький; монцхр күүкн мөңгн девлтә — тәәлвр. (бөөр); 3) донда, цомг взгорок, холм; Ца зо деерәһүрнь уулас гүүсн дольган мет, хотхр, монцхр, сала-судлмудынь дамҗн-дамҗн һәрәдсн җирлһн җирс-җирс гинә. — Эрнҗәнә К.

моньднлһн [моньднылһын] көлдәлһн обморожение; халх-хамран моньднлһн

моньднулх [моньднулхы] көлдәх обмораживать (слегка); халхан моньднулх

моньднх [моньдныхы] 1) сана-серлән алдх терять сознание, быть в полусознательном состоянии; терүнә ухань моньднад бәәҗ; Тиигәд зөвәр көлчәһәд сууҗаһад, ухань моньднад, хар шүлс асхрулад бәәсн бийнь, заратрулад харһцад унв... — Эрнҗәнә К.; 2) бичкнәр көлдх слегка обмораживать

моңһл [моңһыл] Моңһлын болн Китдин автономн Өвр Моңһлын нутг девскрт бәәршдг улс монгол; монгольский; моңһл келн, моңһл бичг, моңһл дун, моңһл һосн (һутл), моңһл деел, моңһл мөрн, моңһл әрк; Моңһл келтнр моңһл, бурят, хальмг улс Цаһан Сарин нәр ик кезәнәс авн кенә. — Хальмг үнн; ◊ моңһл шавр улан мокн шавр глинозём

моңһлч [моңһылчи] моңһл келтнрин шинҗләч, судлач монголовед, монголист; Хамтрлңгин ахлач, келмрч Санҗ, моңһлч Шар Эрдни һурвиг суулһҗ, машиһән көндәв. — Эрнҗәнә К.

моңһлчлх [моңһылчилхы] моңһл келнд орчулх переводить на монгольский язык

моңшур мин. хаһс үнтә чолун, ману сердолик; улан моңшур, шар моңшур

моом м. эмн. хальдврта малын гем сибирская язва; моомин мондс

моомрх [моомырхы] м. эмн. моомар мал гемтх болеть сибирской язвой; мал моомрхла нохад мөр — үлг.

мордулх [мордулхы] 1) унулх посадить верхом; бичкн күүкд мөрн деер мордулх; 2) үдшәх, һарһҗ өгх провожать в путь; гиичиг мордулх, күүк мордулх; Болв үрдән мордулад йовулчкад, көндәрсн гертән Яшкл невчк меекәрәд, му санад авб.— Сян-Белгин X.; 3) цергт, әәрмд мордулх провожать в армию; Авалян әәрмд мордулад, арднь көдлмшинь дааһад, альк цуг тоотарнь Әәрмдән дөңгән күрглә. — Хальмг үнн

мордх [мордыхы] 1) юмн деер мордх, унх садиться верхом на лошадь; мөрн деер мордх; 2) хол хаалһд һарад йовх отправляться в дорогу, пускаться в путь; тедн өцклдүр мордцхала; мөрнә чикн хойр болв, мордх цаг негн болв — үлг.; Агсг Уланарн мордад, һал үдин аңхунд күцәд ирв. — Җаңһр; Герин барун бийд бәәсн мөрән унҗ авад, зүн эркндән ирәд, гертәсн ташмг сурҗ авад, мордад һарв. — Сян-Белгин X.; 3) әәрмд, дәәнд, цергт йовх призываться в армию; әәрмд, цергт мордх; Төрскән харсгч Алдр дән эклхлә, ах-дү Гуртеевихн дәәнд мордад, төрскн һазр-усан хортнас харссмн. — Хальмг үнн; ◊ күүкн мордх хәрд һарх выходить замуж; Күүкн үрн өсәд босчкад, хәрд мордад, күүнә болҗ одна. — Хальмг үнн

мормах [мормахы] сөрвтх образовываться (о рубцах), мөрнә көлнь мормаһад бәәҗ

морханьг һарудын темсн, шар луувң морковь

морхах [морхахы] хамрнь морхһр болх быть с горбинкой (о носе)

морхһр [морхыһыр] морхасн горбатый (о носе); Бәәдләрн эн герлтсн күңкл чирәтә, морхһр хамрта, буурл өргн күмсгтә, унҗһр сахлта. — Илюмжинов Н.

морчих [морчихы] 1) дурдысн бәәдл һарһх придавать лицу недовольное выражение; 2) чирәнь корчих, хурняста болх иметь морщинистое лицо

морчхр [морчихыр] корчисн, корчһр кислое выражение (лица); недовольная мина; морчхр чирә

мотр [мотыр] күндл. һар рука; длань; ◊ мотр күрх әдслҗ йөрәх получить благословение

мохмр [мохмыр] салгин заһсн шемая (промысловая рыба)

мохр [мохыр] торһ. 1) ахр короткий, тупой; мохр чимгн бог чимгн малая берцовая кость; 2) юмна чилгч, тулг предел, тупик, конец; мохрднь күрх; 3) залу күүнә белг-бек мужские гениталии; ◊ мохр яман зоол. тоодгин зүстә, ик шуугата нисдг теегин шовун стрепет

моцх [моцхы] I хууч. шүүвр авх испытывать, экзаменовать

моцх [моцхы] II булһлх вывихнуть; тохаһан моцх

мошкан юмна мошкран виток (аркана); арһмҗин мошкан

мошкар 1) юмна мошкан закрутка, завёртка; 2) юмна эрчм спираль; 3) орац моток

мошклан 1) гесн мошкрад өвдлһн боль, резь (в животе); 2) күүкд һарһхин өмн элкн мошкрҗ зовлһн потуги, схватки (при родах)

мошклх [мошкылхы] элкн мошкрад өвдх испытывать боль, резь (в животе)

мошкмл [мошкымыл] төмҗ, эрчмнҗ кесн юмн кручёный (о верёвке, аркане, канате); мошкмл деесн, мошкмл арһмҗ

мошкмр һуйр мошкад кесн нег зүсн боорцг борцоки в форме крученых жгутиков из теста; Берин тәвсн даальң дотр нег бортх хальмг әрк, цаһана боорцгин дееҗ: хуц, җола, мошкмр, боорцгин һурвн тоһш бәәнә. — Эрнҗәнә К.

мошкран юмна төмә, эрчм виток; арһмҗин мошкран

мошкрата төмәтә, эрчмтә витой, кручёный

мошкрх төмгдх, эрчмнгдх виться, крутиться, вертеться; арһмҗ мошкрх

мошкур I хувцна көвән чимкәр оторочка; кант, обшивка; мошкур уга девл

мошкур II мошкар кедг нәрхн модн палочка (для закрутки)

мошкх [мошкыхы] 1) күлх, боох крутить, вертеть; һаринь мошкх; 2) төмх, эрчмнх сучить (верёвку); Эцкнь сахлан мошкад, бийән тольд эргүлҗ хәләв; Әмтнлә көдлҗ чадшго болхла, цармудын сүл мошкҗ көдлтхә! — Илюмжинов Н.; ◊ күзүһинь мошкх уга кечкх, алчкх свернуть шею кому-л.; сүүлинь мошкх керлдх, уурлх выругать, подвергнуть резкой критике

мошнг [мошныг] күүнд. мөңг дүрдг кетч мошна; мошнг дүүрң мөңгн; Теднтн нам биш, оһтр винтовкта, нег мошнг алтта бәәҗ. — Эрнҗәнә К.

мөгв [мөгве] бот. өвслг, әмнүллһнә урһмл шалфей (лекарственный)

мөгдг [мөгдег] I җуульг, җуук пройдоха, проходимец; жулик

мөгдг [мөгдег] II зөнг, зөнтг дряхлый; мөгдг эмгн

мөклг [мөклег] элснә умш крупинка песка, песчинка; элснә мөклг

мөксдх [мокесдехе] хууч. 1) ухан-тоолврнь баһрх недоставать, не хватать (ума, сообразительности); 2) муңхрх, тенглх тупеть, глупеть; ухань мөксдх

мөлҗәтә молҗсн, мөлҗәтә обглоданный; мөлҗәтә ясн

мөлҗүр яснд үлдсн мөлҗәд идх махн мясо (на костях); мөлҗүр махта ясн; наадна ахрнь сан, ясна мөлҗүртәнь сән — үлг.

мөлҗх [мөлҗихе] 1) яснас махинь салһҗ идх глодать, обгладывать; яс мөлҗх; 2) юмна улднь күрч сурх выяснять досконально, выспрашивать; Меддг болхла, энүнә махинь мөлҗәд идчкәд, кемәлһҗ өглч! — Эрнҗәнә К.

мөлих [мөлихе] гилилһх полировать

мөлкдг [мөлкедег] мөлкҗ йовдг ползающий, пресмыкающийся; мөлкдг әмтәнр

мөлкх [молкехе] 1) көлән нуһлад, өвдглҗ йовх ползать, ползти; ходить на четвереньках; мөлкәд күрх, дөрвн мөчәрн мөлкх; Нүднәннь булңгар хәләхлә, амндан утх зүүсн хойр юмн нанур мөлкәд аашна. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. җилһнх, зуһудх, нерән һутах угождать, унижаться, пресмыкаться; Тасгин һардач терүнә өмн өвдглҗ мөлкәд, гемән сурҗ эрв. — Илюмжинов Н.

мөлт [мөлте]: мөлт цокх цокад хамхлх выбить; төңгинь мөлт цокх

мөлтлх [мөлтелхе] 1) көлән булһлх вывихивать; ясна үй мөлтлх; 2) юмнас мөлтлх снимать, сдёргивать; мөрнә толһаһас хазар мөлтлх; 3) сулдхад тәвх освобождать, выпускать; хурһ көңнәһәс мөлтлх; Моматр тоһш өвртә хо сарлңгин өвринь дееснәс мөлтләд оркв. — Эрнҗәнә К.

мөлтрх [мөлтерхе] 1) алдрх вырываться; сниматься; Суулһ энүнә һарин хурһдас мөлтрәд, алдрад одв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. сулдх, алдрҗ һарх освобождаться, избавляться; мухлаллһнас мөлтрх; Цааҗллһнас мөлтрҗ һарх арһ терүнд учрад бәәҗ кевтә. — Илюмжинов Н.

мөлтрхә [мөлтерхә] мөлтрсн вывихнутый

мөн 1) биш гидгин зөрүд чинртә үг; зөв, чик да, да; правильно, действительно, совершенно; мөн, тиим болх зөвтә; Мөн, мөн, энчнь чон! — Хальмг үнн; 2) нерн келгчин тогтацд связка при именном сказуемом; эн мини дегтр мөн; Энтн аавин һанз мөн. — Эрнҗәнә К.; ◊ мөн бийәрн ирх эврән ирх явиться собственной персоной, явиться лично

мөндр [мөндер] мөсн бөмбг град; мөндрт цокулх; Урһц улм ик болх зөвтә билә, болв мөчн сарин 25-д эн һазрт 20 мүчин эргцд мөндр орв, тегәд 560 гектарт урһц үрв. — Хальмг үнн

мөнт [менте] лавта үнн, йосн истинный, настоящий, подлинный; Кесг җиләс нааран үзәд уга хөөч иньгән үзхәр йовх Батад мөнт чирәһәр харһҗ. — Эрнҗәнә К.

мөңглх [мөңгелхе] усн мөңгәр гүүлгх, мөңгәр өңглх серебрить, покрывать серебром

мөңгн [мөңген] 1) цаһацр өңгтә үнтә төмрлг серебро; 2) мөңгәр кесн юмн сделанный из серебра, серебряный; мөңгн ◊ ил иг, мөңгн ааһ, улан мөңгн чееньг; мөсн деер мөңгн цөгц — тәәлвр. (усна бөлвә); Бәәшңгин хаш мөңгн үүднд хәәртә Җаңһран авад ирв. — Җаңһр; Мана Лиҗд Занда нег ик шил нүдтә цаһан мөңгн билцгәр белг өгч. — Эрнҗәнә К.; 3) юм хулдхд, хулдҗ авхд керглдг төмрлг болн цаасн темдгт деньги; цаһан мөңгн, зед мөңгн, улан мөңгн, шаальг мөңгн, үүрмг мөңгн, цаасн мөңгн; мөңгтә күн тамин амн деер җирһдг — үлг.; Тоолад шинҗләд бәәхнь, 70 арслң (һанцар үр һарһсн күүкд улст 140 арслң) дала мөңгн биш. — Хальмг үнн; 4) мөңгн мет как серебро; мөңгн одд, мөңгн урлта мөрн; 5) мөңгнә денежный; мөңгнә дөң, мөңгнә ору, мөңгнә һару, мөңгнә мәрә, Эдн цугтан Күндллһнә һашгудар болн мөңгнә мөрәһәр ачлгдв. — Хальмг үнн; ◊ мөңгн усн мөңгн цаһан өңгтә шалдрң төмрлг ртуть

мөңгтә [мөңгетә] 1) арһта, бәәхтә имеющий деньги, с деньгами, денежный; мөңгтә күн, мөңгтә амтн; Ирсн гиич бәәхтә, мөңгтә күн бәәсинь эн аңхрад медчкв. — Илюмжинов Н.; Мана Әрәсән өр җөөлн седклтә, мөңгтә, арһта әмтн яһсн болхв? — Хальмг үнн, 2) мөңгн хадһлата сав, мөңгн дүрәтә сав что-л. с деньгами (напр. кошелёк, сумка, шкатулка); мөңгтә түңгрцг, мөңгтә хәәрцг, мөңгтә сумк; Баһчуд цәәд бәрҗ идх гиҗ шиидәд, эмгн авдран уудлад, мөңгтә хәәрцгән һарһҗ авв. Балһсна уульнцд нернь илдкгдәд уга залу баахн күүкд күүнәс мөңгтә сумкиг булаҗ авад зулв. — Хальмг үнн

мөңк [мөңке] оньдин, үрглҗд, мөңкин вечность; вечный; мөңк туурмҗ, мөңк иньглән, мөңкин дурлл; Мөңк Көк Теңгртән шүтҗ, кезәңк авъяс күцәх кергтә бәәсмн. — Хальмг үнн; Үкл уга мөңкин орта. Үрглҗдән хөрн тавн насни дүрәр бәәдг. — Җаңһр; ◊ мөңк нөөртән орх өңгрх, сәәнн орнд төрх заснуть вечным сном, умереть; Аав ээҗ хойрнь күүкн көвүн хойран татч авад үмсчкәд, күмни мөңк нөөртән орад унтв. — Хальмг туульс

мөңкинд [мөңкинде] оньдинд, кезәчн, үрглҗдән навечно, навсегда; Көглтин Даван шүлглән олн-дмтнлә мөңкинд хамдан менд бәәһәд бәәхмн, олн-әмтн болхла мөңкинд әмд кевәрн бәәхмн! — Илюмжинов Н.; Эмәлиг Буува авч ирҗтәвлә, эн эмәлин мөңкинд тәвгддг ормнь барана дундк авдр.— Сян-Белгин X.

мөңкрүлх [мөңкерүлхе] мөңк болһх увековечивать, делать вечным, обессмертить; неринь мөңкрүлх, санлынь мөңкрүлх; Тегәд чигн эн һазра әмтн Хальмгин баатрин санлынь мөңкрүлҗ, энд бумб тосхв. — Хальмг үнн

мөөрәч мөөрәд бәәдг, мөөрмтхә часто мычащий; эн үкр яһсн мөөрәчв; холас мөөрәч, өөрхнәс мөргәч — үлг.

мөөрмтхә [мөөремтхә] мөөрәч любящий мычать

мөөрсн [мөөрсен] 1) анат. махмудын көшүн бүрлдвр хрящ; хоолын мөөрсн, далын мөөрсн; 2) шилҗ. уйн баһ нежный, неокрепший (о ребёнке), мөөрсн болсн бичкн

мөөрстә көшүн бүрлдвртә хрящеватый; хрящевой; мөөрстә заһсн

мөөрх [мөөрхе] үкр мал ду һарх мычать, реветь; Олн малта Балдна үкрмүдәс иҗл дотран онцрад, оһтр шар-цоохр үкр туһлан угаляд, мөөрәд йовсиг ялчнр чигн оньһсн уга.— Сян-Белгин X.

мөөслх [мөөслхе] торһ. модар цокх ударять палкой

мөөсн [мөөсен] торһ. модн, бура палка, палочка

мөр I 1) юмна орм след; шовуна мөр, хорхан мөр, машина мөр, тергнә төгән мөр; мөр үлдәх, мөр мөрдх, мөр хазлх; мөр танаһар орад күрч ирв. — Эрнҗәнә К.; Удл уга сар

һарад, һазрин көрсн тавлҗ үзгддг болв, Арҗа доран эргәд, мөр хазлв. — Сян-Белгин X.; 2) зам, хаалһ путь; мөр һарһх; ◊ мөрән үзх кеер одад һарч ирх справить нужду, оправиться; Баһчуд һарлдад, мөрдән тәвҗ идүлцхав. Бийснь мөрән үзхәр тедүкн бәәсн сала темцәд һарцхав. — Нармин М.

мөр II үүдна эркн порог; үүднә мөр

мөр III бичәтә юмна мөр строка, строчка; шүлгин мөр, бичгин мөр, шин мөрәс бичх; Эн шүлгин мөр болһнь эврә бат орм эзлҗәнә, сольҗ тәвхла, шүлгин утхнь эвдрҗ одхмн. Воспоминания о X. — Сян-Белгине

мөр IV хөв, кишг удача, счастье; мөр болх; мөр өркар ордг, үүдәр һардг — цецн үг; Болв удлго тенд, үкраина һазрт, немшин концлагерәс эн мөр-кишгәр орһна. — Илюмжинов Н.; Булт, үкс гиҗ булт, мөр болхнь әмд һарвзгоч.— Сян-Белгин X; ◊ хар мөртә күн хөв-кишг уга, муульта күн невезучий, несчастный; Медлго од, кишго хар мөртә ноха!— Сян-Белгин X.; хар мөрән хальдах хоран күргх нанести вред, навредить; Тер күн хамтрлңгин өшәтн, мана көдлмшт хар мөрән хальдахар бәәх күн болх зөвтә. — Дорҗин Б.

мөрә мөңгнә болн нань чигн шаң награда, премия, приз; мөрә авх, мөрә бәрүлх, мөрәһәр ачлх; Күч-көлсәрн ончрсн 20 багшт арвад миңһн Арслңга мөрә бәрүлҗ өггдхмн. — Хальмг үнн

мөрәллһн [мөрәллһен] ачллһн, шаңнлһн премирование, награждение; Ташр гем һарһсн көдләч мөрәллһнә мөңгнас хаһцдмн. — Илюмжинов Н.

мөрәлх мөңгәр болн нань чигн юмар шаңнх премировать, награждать; Түрүн болҗ үг келҗ эклсн медәтә гергд, гиҗгтә күүкдиг цогц-махмудтан зокаста, бий дардго сул хувц уйҗ автн гиҗ, олн зүсн эдар мөрәлв. — Эрнҗәнә К.

мөрәрнь ардаснь, хөөнәснь вслед, вслед за; по следам; мөрәрнь йовх

мөрәлгдх [мерәлегдехе] ачлгдх, шаңнгдх быть премированным, быть награждённым

мөргәч мөргдг бодливый; мөргәч үкрт өвр эс заяҗ I цецн үг

мөрглдән [мөргелдән] 1) мөрглдлһн бодание, бой (о рогатых животных); бухмудын мөрглдҗ 2) шилҗ. зүтклдән, тольклдан столкновение, конфликт

мөрглдәч [мөргелдәчи] мөргәч, мөргмтхә, мөрглддг бодливый; мөрглдәч хуц

мөрглдх [мергелдехе] өврәрн нег-негән мөргҗ туллцх бодаться; Үкрмүдин зәрмснь хотн дунд бәәсн терг шөргәлдәд, зәрм бурус, һунҗд хоорхоорндан көөлдәд, мөрглдәд, Харкан сааҗасн үкрмүдт саалтг болҗаһад, тарад кевтцхәв. — Эрнҗәнә К.

мөргн [мөрген] иртә юмна соруд тал обух (топора); сүкин мөргн; Асхарнь герт орулад, барун иргд хурачксн хату көрл-арһс сүкин мөргәр цокҗ хамхлад, асхн булсн чиигтә арһсан халун умснәс һарһҗ авад, зерглсн арһсан хальдатл, басл зовлң үзнә. — Эрнҗәнә К.

мөргүл шаҗ. ном умшлһн чтение молитв, молебен; үдин мөргүл, мөргүлд орх; Бумбан цаһан хурлдан оч мөргүл кев. — Җаңһр; Намҗу цаг түдлго түрүләд зальврв, мөргүл шимлдҗ умшв: О, маань бәднәхн, дәрк, дәрк! — Илюмжинов Н.; Өдгә цагт хурлд өдр болһн ном умшгдна, мөргүл болна. — Хальмг үнн

мөргүлчнр сәкүсн бурхдт зальврад, мөргүл кедг улс молящиеся люди, богомольцы

мөргх [мөргехе] I 1) өврәрн юм түлкҗ тулх бодать; мөргҗ алх; 2) цоклдх, түлклдҗ тулх стукаться, сталкиваться; хойр машин мөрглдҗ

мөргх[мөргехе] II 1) зальврх молиться; бурхнд мөргх, теңгрт мөргх, шүтәнд мөргх; Дәкәд босхгдсн Ямндаһ бурхна мандлыг һурв дәкҗ зөв эргәд, сәкүсн бурхдтан мөргәд, ламнрас әдс авад, арша аршалад һарв. — Хальмг үнн; 2) эрҗ сурх, эрәд-сурад бәәх настойчиво упрашивать; Сәәдүдин көвүднь мөргн, согдн бәәҗ, зөвән күргҗ бәәнә. — Җаңһр; Бататн ода маднла әдл күүкдин һар сурад, көлднь мөргхд дегдәмл болад, дахад йовш уга болҗ одв. — Эрнҗәнә К.

мөргцхәх [мөргецхәхе] оларн мөргх молиться (о многих)

мөрдәч [мөрдәчи] 1) мөрәрнь йовҗ йовх, мөрдҗ йовх күн следопыт; 2) шилҗ. мөр мөшкәч следователь

мөрдгдх [мөрдегдехе] 1) мөрәрнь йовх идти по следу; 2) мөринь мөшкҗ йовх быть преследуемым

мөрдх [мөрдехе] 1) мөрәрнь йовх, мөрдҗ йовх идти по следу, преследовать; выслеживать; Мөринь мөрдәд күрәд ирхлә, залуһин мөрн Хар Бәслин зарман бүлдг гүн нүкнд үксн кевтнә.— Сян-Белгин X; 2) шилҗ. мөр мөшкх заниматься следствием, вести расследование

мөрлх [мөрлехе] күндл. йовх, мордх ехать, отправляться в путь; амр тавта мөрлтн! амр тавта мөрлҗ иртн!

мөрн [мөрн] I 1) бүтү турута теҗәмл бод адусн лошадь, конь; агт мөрн, күлг мөрн, эмнг мөрн, җора мөрн, хатрач мөрн, хурдн мөрн\ кер мөрн, бор мөрн, хар мөрн, цаһан мөрн, мөрнә махн, мөрнә түрүн, мөр унх, мөрн деер мордх, мөр тахлх, мөр бәрх, мөр урлдх\ залу насндан кү тань, мөрнә сәәнд һазр тань — үлг.; Эн мини бор мөрнлә әдл җора мөрн хама бәәхв? — Эрнҗәнә К.\ Хальмгудын бәәдл-җирһлд мөрн даңгин ончта орм эзлнә. — Хальмг үнн, 2) шатр. шатрин бод конь; мөрәр йовх, мөрәр шалх; 3) мөр татҗ, зүүҗ кедг юмн конный; мөрн тергн, мөрн мааҗур; 4) шилҗ. кемҗәһәрн ик юмн большой, высокий; мөрн шорһлҗн, мөрн царцаха, мөрн ялмн, мөрн шил, мөрн шарлҗн, мөрн зеергн; ◊ мөрнь гүүх кергнь күцх дела идут как по маслу, везёт; Ода чини мөрн хурдар гүүхмн. Ахрар келхд, орман күүнд булагдш уга болвч. — Эрнҗәнә К.; мөрнь хашңдх удадҗ ирх задерживаться, запаздывать; Мөрнчнь хашңдад бәәв. Махан идчксн цагла ирәд бәәвчДорҗин Б.; мөрн чирәтә утулң чирәтә күн человек с продолговатым, длинным лицом; мөрн дел деер юм адһн-шидһн кех делать что-л. наскоро, на ходу, сразу; Сәәнәр ухалх кергтә, энчн мөрнә дел деер күцәдг керг биш, гиҗ Җимбә хооран саав. — Бадмин А.; мөрн җил дорд үзгин зурхан литәр доладгч җилин нерн год лошади (по восточному календарю), мөрн сар дөрвдгч сар апрель

мөрн [морен] II нуурт, эс гиҗ теңгс, далад цутхҗ ордг ик уста һол река, впадающая в море; крупная полноводная река; Иҗл мөрн һол, мөрн һолыг ширгәҗ болшго, оһтрһуһин солңһ бәрҗ болшго — үлг.

мөрсг [мөрсег] мөрнд дурта, мөр унхд дурта любящий коня; унх уга бәәҗ мөрсг, идх уга бәәҗ махсг — үлг.

мөртә мөр унсн верховой; мөртә күн, мөртә церг; мөртә күн күлгән магтдг, йовһн күн тайган магтдг — үлг.; ◊ хар мөртә хөв, кишг уга невезучий, несчастный

мөрч [морчи] адуч конюх, коневод; конюший; Мөрч Бор Маңна, бумбин сәәхн Арнзл Зеердиг тавл, гиҗ богд Җаңһр зәрлг болв. — Җаңһр

мөсн [мөсен] көлдсн усн лёд, льдина; ледяной; мөсн уул; мөсн болҗ көрх, усн деер нимгн мөсн урһад бәәҗ; Энд ирсн мадн, һундл төрхд, иим бәәдл үзүвидн: усн деегүр делгүдән мөсн нүүҗ йовна. — Илюмжинов Н.; Бочкас дусдг дусал уснас мөсн болҗ көрәд, ут-ут сурул кевтәһәр бочк дор унҗна.— Сян-Белгин X.; ◊ мөсн зүрктә күн өр-өвч бши безжалостный, с ледяным сердцем; Өрчдон мөсн зүрктә күн тиим йовдл һарһхгов. — Бадмин А.; мөсн шикр мөсн мет, мөсн бәәдлтә шикр леденец, леденцы; нег мөсн нег давхр одинарный; однослойный

мөстә 1) мөсн тогтсн ледовый; ледовитый; Ар үзгин Мөстә дала; Байкал нуурас оңһцар усчад, Енисей һол темцәд, Ар үзгин Мөстә далад күрүвидн. — Хальмг үнн; 2) мөсн болад көрсн оледенелый; мёрзлый; мөстә хаалһ; Колыман мөстә һазр гем эс һарһсн улсин ясар дүүрң гиҗ, йоста үнн учр-утхтаһар келҗ болхмн. — Илюмжинов Н.

мостх [мостехе] мөсн болад көрх леденеть, оледеневать, покрываться льдом; замерзать; хаалһ мөстәд бооҗ Балһсна захд бәәх уульнцар цасн хурагдхш, хаалһ мөстәд, көлгн-күчнд әәмшг учрна. — Хальмг үнн

мөтү: хату-мөтү хош. кецү, күчр-күнд трудный; хату-мөтү цаг

мөч [мөчи] I анат. көл-һар конечность; дөрвн мөч, мөч тату; Эс соңсдг болхла, дөрвн күдр цаһан мөчичн эҗ уга һазрт өтн хорха хойрт идүлхв. — Җаңһр; Эн хатмл цогцта, хойр мөч тату медәтә күүг үзхнь, седкл уйдна. — Хальмг үнн; ◊ зәңгин мөч грам. зәңгин һол мөч главный член предложения

мөч [мөчи] II эрктн орган; Үрндчнь нег мөч тату... Зальвр, дуту мөчинь күцәһәд кечкхов. — Эрнҗәнә К.

мөч [мөчи] III юмна көвә, зах край, краешек чего-л.; мөчәрүйх, мөч бәрх, мөч суух

мөчлх [мөчилхе] 1) мөч-мөчәрнь салһх разделывать по конечностям (тушу); 2) мөчләд босх вставать на конечности; дөрв мөчлх

мөчн [мөчин] кү дурасн адусн, сар-мөчн обезьяна; обезьяний; мөчн сүрг; ◊ мөчн җил дорд үзгин зурхан литәр зурһадгч җил год обезьяны (по восточному календарю); мөчн сар зурһадгч сар июнь; мөчн одн астр. сүүлтә одн комета

мөчр [мөчир] намрар кирһҗ авсн ахрхн ноосн короткий (о шерсти осенней стрижки); мөчр ноосн

мөч-тач [мөчи-тачи] хош. әрә гиҗ, әрә-керә еле-еле, едва-едва; мөңгн мөч-тач күрв

мөшкән зарһ-з. мөшкәр, сурлһ авлһн следствие, допрос

мөшкәч зарһ-з. мөшкә кедг күн, мөшкә кеһәч следователь; онц кергин мөшкәч, деерәс ирсн мөшкәч; Чи тиигтлән зарһин мөшкәч бишч. — Эрнҗәнә К.

мөшклһн [мөшкелһен] зарһ-з. сурлһ авлһн, мөшкән следствие, дознание; Шав авсн күүнд операц кев, учрсн йовдлар мөшклһн эклв. — Хальмг үнн

мөшкүлх [мөшкүлхе] мөшкгдх быть допрошенным

мөшкх [мошкехе] 1) зарһ-з. мөшкә кех, сурлһ авх производить дознание, вести следствие; мөшкәд-мөлҗәд сурх; 2) мөр мөрлх, мөрдх идти по следу; 3) юм мошкҗ сурх расспрашивать; Аңһрг аав йовһн күүнәс альдаран, яһад йовҗ йовхинь мөшкҗ сурсмн уга. — Илюмжинов Н.

му 1) сән гидгин зөрүд чинртә уг; сән биш, муухн плохой, дурной, скверный; му заң, му санан, му йор, му өдр, му эд, му хувцн; му бух толһа деерән шора цацдг — үлг.; Самһа му нөкдәс хол йовх зөвтә гиҗ, манахнд келдг билә. — Эрнҗәнә К.; 2) угаяду, угатя бедный; слабый; му муудан нойн — — цецн үг; Му хар күн көлсән эдлхлә, кишгтә болдмн. — Эрнҗәнә К.; 3) эңкрләд, өкәрләд келдг уг мой хороший, моя хорошҗ мини му көвүн, мини му күүкн; ◊ му келх күүнә тускар хов зөөх, бузр-язр үг келх ругаться, сквернословить; Санҗ садн-элгәрн Манҗинд цуглрад ирәд, му келәд, үүдинь авад, ээрәд бәәнә. — Манҗин Н.; му заяһан эдлх (үзх) күчр зовлңта җирһл даах терпеть муки; Намаг иигҗ хәр күүнә герин шуһуд му заяһан эдлҗ кевтхим соңсад уга болх. — Эрнҗәнә К.; му үүлтә (муульта) хов, кишг уга несчастный; Яһсн му үүлтә әмтн бәәсмби? — Басңга Б.

муҗг [мужиг] күүнд. крестьян залу күн мужик

мука 1) хурц биш, ир уга тупой; мука утх, мука сүк, мука көрә; мука болв чигн утх, му болв чигн залу — үлг.; 2) шилҗ. муңхг бездарный, тупой; мука ухата

мукарх [мукархы] мука болх, ир уга болх притупляться; утх мукарад бәәҗ

мукаршго 1) мукдго непритупляемый; 2) шилҗ. негндән тохсн, шантршго, зүткә несгибаемый, непреклонный; мукаршго зерг

муках [мукахы] 1) мука болһх затупить, сделать тупым; 2) шилҗ. сулдах ослаблять, притуплять (бдительность); саг-сергг муках

мукх [мукыхы] 1) мука болх тупиться, притупляться; 2) шилҗ. сулдх слабеть, становиться слабым (о духе, воле); зөрг мукх

мулт: талт-мулт хош. әрә-керә гиҗ еле-еле; кое-как, неуверенно (ходить, говорить); талт-мулт ишкх, талт-мулт келх

мульҗлһн [мульҗилһын] 1) көлән мәәһлҗ йовлһн косолапость ног; 2) көлән мульҗад бииллһн (хальмг би) мульджилган (калмыцкий национальный танец)

мульҗх [мульҗихы] 1) көлән мәәһг ишкәд йовх ступать криво, косолапить; 2) көлән мәәһлҗ биилх исполнять танец мульджилган

муна күнд шаавр колотушка; кувалда; муна уга маначас ◊ һардго — цецн үг

мундс торһ. модьрун, шүрүн дурной, самодур; мундс заң, мундс күн

мундслх [мундыслыхы] торһ. 1) модърудх, шүрүлкх грубить, буянить; 2) һар күрх, цокх (модар) бить палкой

муни шаҗ. аглһ һазрт оч бишлһл кеҗәх гелң күн, арш, даянч отшельник (святой)

мунлһн [мунылһын] ухан тату боллһн, зүүллһн слабоумие (по старости)

мунх [мунхы] көгшрәд, өтләд, ухан тату болх, тенәд зүүлх становиться слабоумным (по старости), страдать старческим слабоумием; тенәд мунх

муцсилһн [муңсилһен] атылһн, атхр боллһн хмурость

муңсих [муңсихы] 1) атых, атхр болх хмуриться; муңсиһәд суух; 2) шилҗ. еңнх, өөлх дуться, обижаться

муңхг [муңхыг] өөрхн ухата, тенг неразумный, невежественный, отсталый, глупый; муңхг күн модн, чолуһар нааддг — цецн үг — муңхгиг маңһдур үкх болв чигн сурһ — цецн үг; Балтад өгдг Киштән селвг иим: Уга-яду әмтнчнь өөрхн ухата, муңхг улс болҗана, тедниг мел даҗрад бәәх кергтә. — Хальмг үнн

муңхгрулх [муңхыгрулхы] тенүлх, зүүлүлх помрачнение (сознания), одурманивать; одурачивать, вводить в заблуждение

муңхгрх [муңхыгрхы] тенәд зүүлх заблуждаться, быть невежественным; быть одураченным

мус [мусы] — амн билг. күүнә дүртә, ик күчтә эрлг чөткр мус, чудовище; Тер көвҗ йовсн оошкнь һучн тавн толһата һунн хар мус болад, өвгиг теврәд тәвсн уга. — Хальмг туульс; Не, донам, эс гиҗ күн-мус гидгнь энч гих ухан орад одв. — Эрнҗәнә К.

мусхлзһн [мусхылзыһын] мишәлһн, инәмсклһн улыбка, ухмылка

мусхлзх [мусхылзыхы] мишәх, инәмсклх ухмыляться, усмехаться; Энүг соңссн Церн мусхлзәд инәчкәд, һаран саҗад келҗәнә: Бичә үүмәд бә, көгшн эмгн. — Илюмжинов Н.

муувтр [муувтыр] муухн плоховатый, неважный; муувтр эд

мууһар сән бишәр, му кевәр плохо; мууһар көдлх, бичгтамһ мууһар медх; мууһар әмд йовхар, сәәнәр үксн деер — — цецн үг; Үклин мууһар алхмн кишгог.— Сян-Белгин Ху Тер цагас авн эн һолд заһсна тонь баһрв, көвәднь урһмл мууһар урһдг болв. — Хальмг үнн

муудх [муудхы] 1) муудад ирх ухудшаться, портиться, делаться плохим; эрүл-менд муудад бәәв; 2) күүнә Махмуд сул болх слабеть, истощаться; бий муудх, ◊ мууднь күрх (орх) зовах, чидлән үзүлх мучить, донимать; Яһвчн түүнә мууднь күрхв би. Йир зогсча, зуг! һарлдсн дү билә гиҗ хәләхн угав. — Басңга Б.

муулмтха [муулымтха] муулхд дурта склонный наговаривать по чьему-л. адресу

муулх [муулхы] күүнә мууһинь хаэҗ ховлх хулить, отзываться плохо; кезә чигн кү муулхар седнә

мууль му үүл, гүрм, зовлң несчастье, страдание, беда; ◊ муулян эдләд, мокан җаҗлх зовлң үзх, түрү-зүдү даах терпеть невзгоды, нужду; Муулян эдләд, мокан җаҗлад күрәд ирхлә, усн уга болад генүлнә биший. — Бембин Т.; Бичкн наснасн авн энтн муулян эдләд, мокан җаҗлад, тенҗ йовсн әмтн. — Дорҗин Б.

муульта дуту хөвтә, кишг уга несчастный, обездоленный; муульта улс, муульта бәәдл, Намаг чигн, муульта эмгиг чигн теңгр хәләҗ, Бурхн хәәрлсн болҗана! — Илюмжинов Н.

мууньг ик биш һолын заһсн уклейка (небольшая речная рыба)

муурдго [муурдыго] цуцрдго, муурдган меддго неутомимый, неустанный

муурлһн [муурылһын] 1) муудлһн (юмна чинр) ухудшение, потеря качества; көдлмшин чинр муурлһн; 2) ядрлһн, көшлһн усталость, ослабление, утомление; цогц-махмудын муурлһн

муурулх [муурулхы] 1) дор орулх ухудшать; 2) үрәх портить, делать негодным

муурх [муурхы] 1) цуцрх, көшх, ядрх утомляться, переутомляться; күнд көдлмш кеһәд муурх; Хойр шар түргн муурад, элкәрн һазр шудрад киисв. — Җаңһр; һурвдгч өдрин өрүһәр муурч цуцрсн, өлссн эдн амрхар суула, дарунь гилтә үргләд одцхав. — Илюмжинов Н.; 2) юмна чинрнь му болх ухудшаться, становиться некачественным; Бәәдлнь, дәәнә түрү цагин бәәдләс көлтә, ташр энүнәс иштә муурч одсн хот-хоолын уршгар тиигҗ кевтә. — Илюмжинов Н.

муута сән биш, му скверный, плохой; чинр муута, бәрмт муута, зер-зев муута

муутхач муутхдг, муутхад йовдг күн клеветник

муутхлһн [муутхылһын] муулҗ келлһн, муутхҗ келлһн клевета, хула; муутхлһнас хол йовтн

муутхул муутхлһн клевета, наговор, поклёп; муутхул орулх

муутхх [муутхыхы] му юм келәд, кү дорацулх наговаривать, хулить; Күүнд сә эс кехлә, күүнә кесн тоотыг, сән көдлмшиг тоод авлго деерәснь дарад, муутхад бәәхлә, бас килнц гидг. — Хальмг үнн

муухн [муухын] муувтр, мууцр плохонький, довольно плохой, неважный; Эн 1940 җилд бичҗ авгдсн муухн грамзапись болвчн, эн дуудын күргсн ач-туснь берк, цань уга ик чинртә болв. — Илюмжинов Н.

мухла зарц, боол холоп, раб, невольник; мухла болх, мухлан эзн, мухлан күч-көлсн; Не, иигҗ әрә йовҗ, кеернь хөөч, гертнь мухла болн дууч болҗ чөклҗәхәр, үкв, әмдрв, яһад болв чигн цаһан-буурл аавиннь өөр, сегрхә болв чигн, һарсн, өссн гертән күрәд меднәв. — Эрнҗәнә К.

мухлалгдх [мухлалгдыхы] мухла болх быть порабощённым, находиться в кабале; Хаана йоснд хальмг яһҗ мухлалгдҗ, генҗ-гесч йовсинь бидн үзҗ йовлавидн. — Эрнҗәнә К.

мухлалгч [мухлалыгчи] мухлалдг эксплуататорский; Баячуд ода мухлалгч класс болад, мана шин җирһлд түлкгдәд, уга болҗ йовна. — Эрнҗәнә К.

мухлаллһн [мухлаллһын] мухлалт, зарцлһн закабаление, закрепощение, невольничество

мухлалт [мухлалты] даҗрлт, даҗрлһн кабала, гнёт, угнетение

мухлалх [мухлалхы] зарх эксплуатировать; Мана өвкнриг, эцкнриг мухлалҗ йовсн ухмлта баячудтн ик гидг

ховдг, хол тоолвруга, бийсиннь онц эмән хәләдг, олн-әмтнә җирһләр керг кедг уга улс бәәҗ. — Эрнҗәнә К.

мухр [мухыр] торһ. 1) юмна тулг, чилгч тупик, конец; мухр хаалһ; 2) өвр уга, өврнь хамхрсн безрогий, комолый; мухр өвртә үкр

мухрдх [мухырдыхы] торһ. 1) юмна тулгт күрх кончаться тупиком; нүкн мухрдҗана; 2) өвр уга, молдан болх лишиться рогов, быть комолой (о корове); 3) шилҗ. арһан барх, арһ уга болх попадать в безвыходное положение, отчаиваться

Н

на ца гидгин зөрүд чинртә уг; нааһан, эн талд, энтл на этой стороне, на эту сторону; нааһан нар бәрәд, цааһан цар бәрәд — — цецн үг; Хая-хая көк теңгрин на хаҗуһар, толһа деерк ик хол өндрт, баахн-баахн баг самолётмуд энүнд үзгддг бәәсмн. — Илюмжинов Н.; ◊ на-ца гих шууга татх, шууглдх поднимать шум, поднять суматоху; Я, энүнд зус-буру нег күүкн, хойр көвүн ирәд, Цастата шууглдҗаһад, на-ца нааднд одхмн, оратн гиҗәнәвидн гилдәд, адһад һарч одцхав. — Эрнҗәнә К.

наавр [наавыр] наасн юмн, наалда наклейка

наагдх [наагдыхы] наалдх быть приклеенным, приклеиться, наклеиться; наагдсн улта башмг

нааһар 1) эн талар, эндк хаҗуһар по эту сторону, по этой стороне; балһсна нааһар; мана мал һолын нааһар идшлҗ йовна; Олн давхр куд чолун гермүдин, бәәшңгүдин орас оһтрһуһин нааһар халһрсн хар үүлнлә хутхлдна. — Эрнҗәнә К.; 2) юмнас өөрхн, өмн өргнд бәәх ближе, поближе, близко; Эдн түрү-зүдү харһнхин нааһар бәәцхәв. — Хальмг үнн; Эн күн болһнла күүндв, һаримдн тәвҗ өглгө, кесгтән атхҗ бәрв, мадниг теврхин нааһар бәәв! — Илюмжинов Н.

нааһас [нааһасы] юмна наад бийәс, наад талас с этой стороны; тер хотна нааһас ирв; Бата теднә нааһас һолар гүүһәд, шарлҗн заагур җивәд хәләнә, Занда мин. — Эрнҗәнә К.

наадач [наадачи] спорт. нааддг күн игрҗ шатр наадач, наадач сольлһн; Нүүрлгч орм эзлсн команде болн наадач болһн негдгч, хойрдгч болн һурвдгч девсңгин дипломсар ачлгдв. — Хальмг үнн

наадһа [наадыһа] 1) бичкдүд нааддг юмн игрушка; күүкдин наадһас; Энд күүкд җөөлн наадһа, панно, салфетк кенә, эк-эцкдән, эгч-дүүнртән хувц-хунр өлгнә. — Хальмг үнн; 2) күүклдә, наадһа кукла; наадһан тәәз; һазрла наалдсн маштг, һарнь ахрхн, наадһан бәәдл һарсн, мууха хорта келтә берви? — Эрнҗәнә К.

наадк [наадкы] 1) эндк, энд, өөрхн бәәх юмн то, что находится близко, рядом, возле; наадк хотан идхнчн; Зара, зара, тиниһич, заһсна нүдәр хәләһич, наадк үсән уухнчн, нанла невчк наадхнчн! Буджала Е.; 2) оңдан, талдан остальные, прочие, другие; наадк улс; Хойр такаһан сү доран дүртн, һалуһан наадк һартан бәртн. — Хальмг үнн; ◊ наадк-цаадкинь ухалх (тоолх) юм болхиг учртан авх серьёзно обдумать, продумать

наадкснь [наадкыснь] үлдснь остальные; Энд эшелонас 400 күн буулһгдв, наадкснь цаарандан, дорд үзгур һарч йовв. — Илюмжинов Н.

наадлһн [наадылһын] наадн игра; һалар наадлһн, мисхулһн болҗ наадлһн

наадллһн [наадыллһын] наад бәрлһн, зог келһн подшучивание, высмеивание, шутки

наадлх [наадылхы] наад бәрх, шоглх, зооган кех дразнить; подшучивать, шутить; Тарха маниг та бичә наадлтн. — Җаңһр; Тер Бадм-Һәрәтн тана кезәнә наадлад келчксн үгәр бийдм амр өгхш. — Эрнҗәнә К.

наадн [наадын] 1) наадлһн игра; Авдр деер суулһад, амарнь мөңг шүүрүлнә гисн наадн иим болдмн. — Эрнҗәнә К.; 2) шог, зог, наадн-инәдн шутки, забава; насмешка; наадн үг торт харш, төмр чөдр көлд харш — үлг.; Мини эргнд байрта инәдн болн шог-наадн соңсгддмн. — Илюмжинов Н.; 3) театр. тәвцң деер һарһдг наадн, наадлһн представление, постановка; спектакль, пьеса; наад һарһх, наад тәвх, шогта наадн; Түрүн наадн «Өнчн бак» 1936 җилин ноябрь сарин 8-д Элстд драматическ Тәәзд болв. — Хальмг үнн; 4) спорт. олн зүсн наадар дөрлдән, марһан игры, состязания; шатр наадн, футбол наадн, олимпийск наадд; Зүткмҗтә болн соньн наадн 5:4 тоотаһар төгсв. — Хальмг үнн; ◊ наад барх дөөглх, инәд кех смеяться, дразнить; һәрә намар наад бархар себе. — Манҗин Н.; наадн болх инәдн-зог болх стать посмешищем; Маңһдурас көдлмш хәәҗ орнав. Эра доч һарчкад, әмтнд наадн болна гидг. — Тачин А.; наадна керг (юмн) биш; амр, гиигн керг биш дело непростое, нешуточнас; Энтн наадна юмн биш, гиҗ Пурва өвгн хорв. — Нармин М.; наадна тала биш гүн учр-утхинь медүлхар не ради смеха, не шутки ради; Дотр олна хот гиҗ, наадна төлә келсн үг биш болх. Бүкл хотарн эдлдг төләднь тиигҗ келдг бәәсмн. — Нармин М.

наадн-инәдн [наадын-инәден] хош. гиог, зог смех и шутки; ◊ наадн-инәдәр гетлгх отделаться шуткой

наадулх [наадулхы] наадад сергәх развлекать; Барана өмн буурл үстә, бөгдһр нурһта көгшн эмгн бичкн көвү наадулад сууна. — Эрнҗәнә К.; Нәәмн шарһан сүүләрнь наадулҗ, нарна толянд сүринь мандлулҗ. — Хальмг туульс наадх [наадыхы] 1) инәх, наадх, шог һарһх шутить; чи наачанч, аль үнәр келҗәнч? Инәһәд, наадад, үүрлә йовҗ, иигәд нег-негндән өөрдҗ одувидн... — Эрнҗәнә К.; 2) театр. наад тәвх, һарһх играть; Тенд бас Басңга Баатрин пьесәр тәвсн нааддт наадв, олн зүсн концертн программ белдәд, райодын әмтнд үзүлсмн. — Хальмг үнн; 3) спорт. дөрлдән, марһан игры, состязания; Апрель сарин негнд болн хойрт кубөкин марһана наадд цаарандан болхмн. Тегәд чигн эн һурвдгч болн дөрвдгч нааднд хәм наадх күсл тәвв. — Хальмг үнн; ◊ заһсн наадх заһсн түрсән хайх метать икру; һал наадн олн зүсн өңгтә һал цацрлһн фейерверк

наалһата наачксн приклеенный, наклееный; наалһата бичг

наалһн [наалһын] наалдлһн, наалдуллһн заклеивание, приклеивание, заклейка

наалһх [наалһыхы] наах, наалдулх клеить

наалдан наалһн заклеивание, приклеивание, заклейка

наалдац наалдх арһ чадвр, наалт клейкость, вязкость, липучесть

наалдмг [наалдымыг] наалддг клейкий, липкий, вязкий

наалдмһа [наалдымһа] наалддг, наалдмг клейкий; липкий, вязкий; наалдмһа шавр

наалдур 1) юм наалдулдг цаасн липучка (рт мух); батхна наалдур; 2) герин эре шалдлһнд керглгддг шуулсн нәрхн харһа модн решётка из дранок (к которой прикрепляется штукатурка); 3) шову бәрдг зүсн (клей для ловли птиц)

наалдулх [наалдулхы] 1) наалһх заклеивать, наклеивать, склеивать; 2) шилҗ. бийдән шахх прижимать к себе кого-л.

наалдх [наалдыхы] 1) юмнд бәрлдҗ зуурлдх заклеиваться, приклеиваться, склеиваться; әәлд бәәхлә күртдг, альхнд наалдхла доладг — цецн үг; Ө-модна цецгүдт цогцарн наалдҗ, өкәр зөг бичкәхн нисәч зиигнә. — Хальмг үнн; 2) шилҗ. өөрдәд шахлдх прижиматься, льнуть к кому-л.; үй гиҗ чочад, Занда ю-күүһән медл уга, Бата тал наалдад одв. — Эрнҗәнә К.

наалт [наалты] 1) наалдх арһ чадвр клейкость, липкость; 2) наасн юмн, наац наклейка

наальңһш [наальңһыш] гүн биш бичкн сав мелкий, неглубокий (о посуде); наальңһш ааһ

наанк [наанкы] нег зүсн некмр сиитцн эд миткаль, нанка; наанк альчур

нааньһр [нааньһыр] хавтхалсн, хавтха сплющенный; плоский; нааньһр герин ора

нааран 1) цааран гидгин зөрүд чинртә үг, иигән, иигәрән сюда, поближе; в эту сторону; нааран авч ар, нааран өөрдәд су, нааран-цааран йовдңнх; Мини хов болад, зуурм нааран танур ирҗ йовсн Баатр бичәч харһад, сән йовдл болв. — Эрнҗәнә К.; 2) ямр нег цагас авн с какого-то времени; Ода түүнәс нааран сар давчкв. — Сян-Белгин X.; Ик кезәнә с нааран мана өвкнр дөрвн зүсн малан

өскдг бәәсмн. — Хальмг үнн; ◊ нааран чигн, цааран чигн уга на чигн, ца чигн уга ни туда ни сюда; нааран хәләх бийнь ясрх, сән болх идти на поправку, улучшаться, выздоравливать

наарандан нааран ирх зууран, нааран ирхдән на обратном пути; би наарандан дәврәд орхв

наарлх [наарлыхы] өөрдх, өөрдәд ирх приближаться; хөд наарлҗ йовна

наарта бүтмҗтә, күцәмҗтә удачный, успешный; наарта керг

наах [наахы] 1) юм зустҗ наалдулх клеить, приклеивать; заклеивать; зургуд наах, дугту наах; 2) түркҗ наах намазывать; өдмгт тос наах; ◊ чирәдән ишкә наах ичр-һутр уга болх, эмәхән мартх потерять совесть; Ичртән ишкә наасн күн бәәсмч? Маңһдур эн хамтрлңчнрин чирә яһҗ хәләхмч? — Эрнҗәнә К.

наац [наацы] 1) наалда, наалт наклейка; 2) наалдац, наалдас клейковина (зерна); буудян наац

наач [наачи] шогч шутник, балагур, весельчак; Хамтрлңгин мөрч болҗ көдлдг, тиигхд медәтә хазг Ингә аав, икл нәәрч, заң-бәрцәрн шогч-наач күн билә. — Илюмжинов Н.

наачар хууч. лам күүнә альчур носовой платок (у ламы)

наган һар бу, пистул наган

нагван хууч. бекин сав чернильница

нагдах [нагдахы] һоорх, нурһан һоолад зогсх выпрямляться, принимать правильную осанку

нагдһр [нагдһыр] һоорсн, һоорг выпрямленный

наһ [наһы] дорд урлын дорк бичкн хотхр, наха ямка (под нижней губой)

наһцһр [наһцыһыр] корнус, кортхр хамрта курносый, с приплюснутой переносицей; наһцһр күүкн найн нәәмн күклтә — тәәлвр. (эмәл)

наһцнр [наһцыныр] экин төрлин улс, элгн-садн родные (по материнской линии): наһц ах, наһц эгч; усна экн булг, күүнә экн наһцнр — үлг.

наһцх [наһцыхы] экин ах, дунь дядя (по матери), Мини наһцх «Нохан сүл» гидг һазрт йовсн Найнтахна хамтрлңгин хөөнә хошт бүгнә, тенд нег саднь бәәнә. — Эрнҗәнә К.

над би нүр орч нернә өггч киискврин янз дат. п. от мест. би нанд, намд мне

надар би нүр орч нернә бүрдәгч киискврин янз твор. п. от мест. би нанар, намар мной, через меня; тер надар дамҗулҗ өглә

надас би нүр орч нернә һаргч киискврин янз исх. п. от мест. би от меня, у меня; эн дегтр надас авла

надта би нүр орч нернә хамцулгч киискврин янз совм. п. от мест. би; нанта, нанла, намта; надта хамдан бичә йов

найдгч [найдыгчи] дара тоолгч нерн восьмидесятый; Оньдин олна төлә арһ-чидлән нөөлго көдләд йовсн сурһулин багшиг найдгч җилмүдт депутатд суңһҗ, энүнд әмтн иткҗәхән медүлв. — Хальмг үнн

найн үндсн тоолгч нерн, найн гидг то восемьдесят; утарн найн метр, найн насндан күрсн күн; Хурһлсн тавн зун тәвн хөөнәс тавн зун найн хурһн һарв. — Сян-Белгин X.

найта нас медүлгч тоолгч нерн восьмидесятилетний; Мана найта аав одачн олна көдлмш күцәһәд, хара өдрән өңгрәхш. — Хальмг үнн

накһр [накһыр] 1) невчкн накисн, кецәсн немного искривлённый; накһр нурһн; 2) үмгәтә помятый, примятый (напр. о траве)

наких [накихы] өкәх, кецәх сгибаться, наклоняться, склоняться вперёд

наклзх [накилзыхы] 1) салькнд нәәхлзх сгибаться, гнуться (напр. о траве); 2) толһаһарн гекх кивать головой

наксулх [наксулхы] өвдгән дарад, нуһлад биилүлх выделывать коленца (о пляшущем)

наксх [наксыхы] торһ. өвдгән дарад, нуһлад биилх гнуться, сгибаться (напр. о коленях)

наку арһта, чадмг старание, умение; старательный, умелый; накуһан һарһх; О-о, эднәнчн эзн күүкн наку юмн. — Эрнҗәнә К.

накулдх [накулдыхы] торһ. темәнд өмнк хойр көлинь, толһа, күзүһинь босч чадшгоһар деесәр күлчкх спутать верёвкой (передние ноги и голову верблюда, чтобы он не мог встать и согнуться)

накулх [накулхы] юмиг эвтә-довта, чадмгар кех делать старательно, умело

накута 1) эвтә-довта, чадмһа старательный, умелый; накута күн; 2) зокаста подходящий; накута костюм

наку-таку хош. эв-дов, арһ старание, умение; Йо, хәәмнь, Шарка болл уга од, яһсн наку-таку уга килнцтә күүкмч. — Эрнҗәнә К.

накцрха [накцырха] анат. хамрин тана переносица

нала өргн, у, делгр, ууҗм широкий, просторный; дала-нала хәлә

налах [налахы] делгрх, талвах расстилаться, раскинуться (о степи); Налаһад һазр суняна, нигтрәд ноһан урһна. Нилх хурһд, туһлмуд нарна герлд ээврлнә. — Эрнҗәнә К.; У, өргн тег тиньгр кевәрн эн мини өмн налаһад, талваһад кевтнә. — Дорҗин Б.

налһр [налһыр] өргн, у, нала широкий; налһр сәәхн

нур; Ода эн мана өөр налһр сәәхн нур-усн налаҗ бәәнә. — Зүркни таалар

налу ташу һазр, кец отлогий, покатый, пологий; налу эрг

налулх [налулхы] кецәлһх прислонять с наклоном, наклонять; харһаг герин эрст налулх

налха өргн, у широкий; налха царң

налхһр 1) өргн, у широкий; 2) махта-шөлтә, тарһн тучный, полный

нальшм [нальшим] бот. сәәхн үнртә бурш душистый перец

нам I 1) төвшүн спокойный, тихий; спокойно, тихо; нам күн, нам бәәх; 2) нам-чим, тагчг, ә уга тишина, тишь; Удл уга салькн тогтн тусад, нам-чим болад одлһнла, өрү бий бүтңгүрәд, цәәһәд шуугад одв. — Басңга Б.

нам II чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица даже, совершенно; би нам медҗәхшив; Эн көдлмшт орсн дарунь, герткснь энүг нам үздгән уурв. — Хальмг үнн

нам III дор низкий, низменный; нам һазр

намаг [намагы] би нүр орч нернә гемнгч киискврин янз вин. п. от мест. би

намг [намыг] улм, унулта һазр болото, топь; болотистый, топкий; намг һазр

намгрху [намгырху] улмта, унулта һазр болотистый, топкий; намгрху һазр

намһр [намһыр] 1) төвшун, номһн, тогтун тихий, спокойный; 2) нам-чим, тагчг, ә-чимән уга тишина, тишь

намһрх [намһырхы] 1) төвкнх, тогтнх, намшрх успокаиваться, утихать; теднә хоорндк цүүгән намһрад уга; 2) нам-чим, тагчг, ә-чимән уга болх становиться тихо, наступать (о тишине)

намд [намды] би нүр орч нернә өггч киискврин янз дат. п. от мест. би нанд мне; һунхн Улан Шовшуран ода күртл намд келсн уга гив. — Җаңһр

намҗл [намҗил] аралҗна гүлмн мет (эд) тонкая, как паутина (ткань); намҗл әдл нимгн торһн альчур

намк [намкы] торһ. шатдг шиңгн тоот керосин

намнгдх [намныгдыхы] намнулх, көөлдүлх быть преследуемым, преследоваться

намнх [намныхы] I юмна ардас неклдәд көөлдх неотступно гнаться, преследовать по пятам; арднь орҗ намнх

намнх [намныхы] II хууч. 1) харвх стрелять из лука, пускать стрелу; мергнәр намнх; 2) харвад шавтах подстрелить, ранить; сала өвртә ооныг шархтуллго намный — амн билг.

намр [намыр] зунын дарани цаг, намрин кем осень, осенняя пора; алтн шар намр, намрин салькн, намрин тәрәнә көдлмш; намр хурар эклдг, хавр хунар эклдг — үлг.; Сиврин киизң зунар, цань намр өөрдәд ирхлә, генткн эклдг хур кесгтән ордмн, чилгр сән өдрмүд йир хатяр болдмн. — Илюмжинов Н.

намраһа намр, намрар осенью; Намраһа нег цөөкн хонгар соляд, кир-хуринь уһалһслч гиһәд одлав, танахн нүүҗ одсн бәәҗт. — Эрнҗәнә К.

намрар намрин цагт осенью; сурһулин җил намрар эклдг; Сәәнәр көдлдг хөөчнр, үкрчнр намрар көлсән малар авна. — Хальмг үнн

намрһ [намырһы] чиг роса

намрзлх [намырзылхы] намрзңд бәәх перекочёвывать на место осенней стоянки, жить на осенней стоянке

намрзң [намырзың] намрин бууц осенняя стоянка, место осенней кочёвки

намрлад [намырлад] намрар, намрин кемд осенней порой, осенью; Намрлад хөөнд һарсн цагтан авад оркхч, гиҗ эмгн толһаһан нәәхлн бяәҗ келв. — Эрнҗәнә К.

намрлх [намырлыхы] намрин цаг өөрдх приближаться (об осени)

намршлх [намыршилхы] намрин шинҗтә болх приобретать осенний вид

намршх [намыршихы] намр өөрдҗ йовх наступать (об осени)

намсн [намсын] күүнд. земсг послед, плацента

намтр [намтыр] I насн җирһлин тууҗ, түүк биография; әврә намтр, намтран бичх; Дала-ламин намтр

намтр [намтыр] II 1) нам, дора һазр низкий, низинный; намтр һазр; 2) загзһр, теглг приземистый, коренастый; 3) өндр биш невысокий; намтр УУ»

намтрч [намтырчи] намтр бичдг күн биограф

намхн [намхын] төвшүн, тогтун тихий, спокойный; Булһниг бийинь Мормаш аав дала болсн үрн-сад һарһх болтха, энүнә герт эдл-ууш даңгин дала-нала болад бәәтхә, гертнь үргән-чочан уга намхн бәәдл тогттха гиҗ йөрәв. — Илюмжинов Н.

намхрх [намхырхы] төвшүн, тогтун, намхн болх успокаиваться, утихать, становиться тихим

намч [намчи] 1) хамтхасн листва, листья; саглр харһан намч сарин герлд мандлна — амн билг.; Шарту балһсна сәәхн уульнцарнь дерәлдсн модна намч-намхнь шавшлдад ирв. — Эрнҗәнә К.; 2) зег, чимг узор

намчлх [намчилхы] I 1) бүчрлх распускаться (о листьях), 2) намч хамтхасн урһҗ һарх покрываться листвой; 3) намч зег хатхх вышивать узоры

намчлх [намчилхы] II хойр һаран өрчдән өргҗ авад мөргх молиться (сложив ладони на груди); кланяться (во время молитвы); Мөргүлин авъясар тагчгар хойр һаран намчлҗ бәрәд, тедниг өрч тусан өргҗ авад, чаңһар олн бурхдт, шүтәнд, герин эзнд нерәдҗ, йөрәл тәвв. — Илюмжинов Н.

намчрхг [намчирхыг] 1) нигт намч хамтхаста с обильной густой листвой; 2) намч зег хатхсн узорчатый, расшитый узорами

намчта [намчита] 1) хамтхаста имеющий листья, лиственный; намчта модн; 2) зег намчта узорчатый; Эн күүкн хальмг әмтнә намчта хатхмрмуд хатхдгарн берк гидг эрдмтә болҗ, нер туурсн бәәҗ. — Илюмжинов Н.

намшрх [намширхы] 1) тогтнх, тогтун болх утихомириваться, успокаиваться; 2) шилҗ. ухаһан геех лишаться ума, терять рассудок

нанчх [нанчихы] 1) зодх, цокх, гүвдх бить, колотить, избивать; 2) индстх щёлкать (пальцами)

нань I энднь, энтл на этой стороне; хотна мал һолын нань йовна

нань II 1) дәкҗ, бас ещё, больше; нанд нань юмн уга; 2) оңдан, талдан другой; Терүнд медәтнрәс нань, сән дурар үүлддг җөҗгчнр орлцҗ, сергмҗ үүдәнә. — Хальмг үнн

нар чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица сильно, беспощадно; тер нар угаһар цааҗлгдв

нарв [нарвы] анат. таңнан хааһул нёбная занавеска

нарлг [нарлыг] нарна герлтә, ээвртә, нарта солнечный; нарлг халх

нарм [нармы] анат. нүднә хоорндк за пространство между глазами, межглазье

нарн [нарын] 1) делкәг эргҗ гегәрүлдг одн солнце; нарн һарх, нарн мандлх, нарн кецәх, нарн суух; хурц нарн, нарна герл, нарна толян, нарна цур; орчлң нарар гегәрдг, күн медрләр гегәрдг — үлг.; Маңһдур өрүн нарн мандлх күртл, мини нурһн

деер тор. — Җаңһр; Бурхн Багшин шүтәг өрүн авч ирәд, хурлур орулҗ йовсн кемлә, бархлзҗасн үүлн тарад, нарн һарв. — Хальмг үнн; 2) давхр үгин тогтацд в составе сложных слов; нарн цецг, нарн өдр; Нидн болхла, тутрһиг болн нарн цецгиг бүклднь хураҗ чадсн угавидн, дару-дарунь хур орад, тәрәчнрт саалтг учрав. — Хальмг үнн; Җил болһн, октябрь сарин хойрдгч нарн өдрлә, Әрәсәд селәнә эдл-ахун көдләчнрин Өдр өргәр темдглгднә. — Хальмг үнн; ◊ нар үзлго однав (од) таңһрглх, андһаран өгх клясться; да не видать мне (тебе) солнца; Неричн һутахин ормд, нар үзлго однав... — Эрнҗәнә К.

нарта чилгр солнечный, ясный; нарта халун өдр, цөөкн өдр нарта баав; Маңһдуртнь чилгр, нарта өдр бичәчнриг Тушинск аэродромд авч одв. — Эрнҗәнә К.

наршх [наршихы] 1) нарнд шаргдх, нарнд халх перегреваться на солнце; 2) нарнд әгрх, шатх увядать, вянуть (на солнце)

нар-цар хош. нааран-цааран туда-сюда; нар-цар йовх

нарцх шо хайх, шо хаяд наадх бросать кубик, метать (в игре)

насва үнрчлдг тәмк нюхательный табак; насван гер, насва татх

наслх [насылхы] нас зуух достигать какого-л. возраста; нас наслх, ут нас наслҗ, удан җирһл эдлх; Аав, ээҗин байриг альднь уга икдүл, ут нас наслҗ, уңг-тохман дуудул! — Йөрәл

насн [насын] өслтин үй цаг возраст; годы, лета; баһ насн, бальчр насн, идр насн; үкл нас хәләдго — цецн үг; уулыг цасн дардг, эриг насн дардг — үлг.; Эркн зурһа оргч наснднь Җаңһриг арнзл Зеердинь унулад йовулв. — Җаңһр; ◊ наснь харш болх күүкн-күргнә һарсн җилнь эс ирлцх несовместимость года рождения невесты и жениха; Кемрҗән күүкн-күргнә наснь харш болхла, тедн, кезәңк авъясар, өрк-бүл өндәлһх зөв уга бәәсмн. — Эрнҗәнә К.; насн чилх өңгрх, үкх закончить свой век, скончаться

наста 1) ямр нег нас күрсн имеющий какой-л. возраст; һунн наста, арвн зурһан наста, идр наста; 2) наснь ик, насрху; көгшн пожилой, пожилые; Мана ах наста, ик нертә хальмг шүлгчнр: Калян Санҗ, Эрнҗәнә Константин, Сян-Белгин Хаср, Сусен Аксён, Инҗин Лиҗ, Көглтин Дава сәәһән хәәһәд йовҗ одв. — Илюмжинов Н.

наставр [наставыр] баһ биш наста, зөвәр наста немолодой, в летах; наставр залу күн

настанр [настаныр] өндр наста улс, медәтнр пожилые, престарелые; настанрин гер

настх [настыхы] насн ирәд өвгәрх становиться пожилым, стариться

насчх [насчихы] көгшрх, өтлх состариться, дожить до глубокой старости

натр [натыр] хууч. ке сәәхн красивый; натр күүкд күн; натр зандн һанзһ; Натр зандн һанзһд көк торһн цалм һанзлад мордв. — Җаңһр

наха дорк урлын хотхр, наһ впадина под нижней губой

начн [начин] 1) зоол. халяд нисдг шовун, шоңхр сокол; 2) бөкин цол звание (борца); Эцкнь цагтан бөк бәрлдҗ йовҗ, әәмгтән Начн гидг нер зүүдг бәәсн бәәҗ. — Хальмг үнн; 3) шург ноха гончая собака

нашар ус тәвдго нигт шүрүн эд брезент

наяд хувагч тоолгч нерн, наяд шаху около восьмидесяти; по восемьдесят; наяд шаху километр

нә I ицг, нәәлвр надежда, упование; нә уга юмн

нә II зөвшәргч айлһ үг межд., выражает согласие ладно, согласен; Нә, тиигхлә, эрлг хан эврәннь догшдтаһан яахмб? — Хальмг үнн

нәәднр [нәәднер] эм мал матка (у овец), овцематка; эдгҗәх күүкд күүнд нәәднр хөөнә шөлн зокдг

нәәдңгү торһ. хоома, хуурмг ленивый, нерадивый

нәәҗ [нәәҗи] үр, иньг; хань, амрг друг, приятель; подруга, приятельница; сән күүнд нәәҗ олн, сән мөрнд эзн олн — үлг., Кезәнә чон арат хойр нәәҗ аңгуд бәәҗ. — Хальмг туульс

нәәҗлдх [нәәҗилдехе] үүрлх, үүрмүд болх, иньглх дружить; сдружиться, подружиться; оютнр түргәр нәәҗлдв

нәәҗлт [нәәҗилте] иньгллт дружба; эңкр нәәҗлт

нәәҗ-нәәхн [нәәҗи-нәәхен] хош. зүркни иньг, эңкр иньг, хань сердечный друг, близкий друг; спутник, спутница

нәәҗнр [нәәҗинер] үүрмүд, хань нөкд друзья, товарищи; Хөөннь үүрмүд-нәәҗнр таксин җолачин көдлмшт орхдм дөңгән күргцхәв. — Илюмжинов Н.

нәәҗрхг [нәәҗирхег] үүрсг, иньгсг дружелюбный, дружеский

нәәклзх [нәәклзхе] торһ. 1) нуһрх, матих гнуться, сгибаться (слегка); 2) нәәхлзх колебаться, качаться

нәәлвр [нәәлвер] нәәлмҗ, ицл надежда, упование; Аш сүүлднь балһсна автобусмуд эклҗ йовх гидг нәәлвр бәәнә. — Хальмг үнн

нәәлврго [нәәлверго] нәәлвр уга ненадёжный; нәәлвр уга күн

нәәлвртә [нәәлвертә] нәәлмҗтә, итклтә; Өршәңгү уга спецкомендатурин даҗрлһнас

сүлдҗ, эдн төрскн һазрурн хәрҗ ирх нәәлвртә бәәсмн. — Илюмжинов Н.

нәәлзүр мөчр молодые побеги, ростки (дерева); модна мөчр

нәәлмҗ [нәәлемҗи] ицмҗ, иткмҗ, нәәлвр надежда, надёжность; нәәлмҗ уга йовдл; Хурсн әмтн дотр терүнә гергн Шарка бурхн шаҗнас залуһиннь гем-буру өршәхинь суржуэрҗ, нәәлмҗ-иткмҗ угаһар уульв. — Илюмжинов Н.

нәәлх [нәәлхе] иткх, ицх надеяться, уповать; рассчитывать; бийдән нәәлх, нәәлҗ болшго; Манҗиг татҗ авх төрл-садн, таньдг-үздг күн бәәхш, Манҗ кендән нәәлхв? — Басңга Б.; Амрарнь келхд, хамтрлңд орхдан дурлсн, терүнд ицсн, нәәлсн улс тоота болҗ һарв. — Дорҗин Б.

нәәмәд хувагч тоолгч нерн, нәәмн шаху около восьми; Зундан намаг «Улан сард» дөрвәд, нәәмәд, арвн зурһан күн биилдг биид, мольҗур, чикндән делдң бииләд, Лиҗин Күлмнлә хальмг ноолда ноолддгиг үзхч. — Эрнҗәнә К.

нәәмәдәр 1) хувагч тоолгч нерн, нәәмн шахуһар по восемь; нәәмәдәр хулдҗ авх; 2) нәәмн болад; Нәәрән утдулҗ җирһитә, нәәмәдәр босч биилитә! — Шаваш

нәәмәдләч [нәәмәдләчи] юм көлслҗ авдг күн наниматель; арсндатор

нәәмәдллһн [нәәмәделлһен] юм көлслҗ авлһн арснда, наём; нәәмәдллһнд өгх, нәәмәдллһнә үн, нәәмәдллһнә бооцан

нәәмәдлх [нәәмәделхе] юм көлслх, көлслҗ авх арсндовать, нанимать; һазр нәәмәдлх; Эднә өрк-бүл һазр нәәмэдләд, темс урһадг болв. — Хальмг үнн

нәәмдгч [нәәмдегчи] дара тоолгч нерн восьмой; Доладгч наадн хәм төгсхлә, уралан ишкдл кегдшго, тер цагт дарани нәәмдгч наадыг шүүх күсл тәвх кергтә. — Хальмг үнн

нәәмлҗн [нәәмелҗин] 1) зоол. нәәмн көлтә, хойр хавчурта, уснд төрҗ бәәдг әмтәнр осьминог, спрут; 2) мат. нәәмн булңт восьмиугольник

нәәмн [нәәмен] I үндсн тоолгч нерн, нәәмн гидг

то восемь; нәәмн наста; көзр. нәәмн нүдн; мат. нәәмн булңт, нәәмн талта

нәәмн [нәәмен] II моңһл келн-улсин нег отг-әәмгә нерн найманы (название одного из монгольских родов)

нәәмнә нәәмнә нег хүвнь одна восьмая, восьмушка (чая); нәәмнә иг

нәәмүлн [нәәмүлен] цуглулгч тоолгч нерн ввосьмером; Нөкәдүртнь, «келсн үг керчсн модн», нәәмүлн Н. Г. Чернышевскин нертә тәәзд ирцхәв. — Эрнҗәнә К.

нәәмхн [нәәмхен] хасгч тоолгч нерн, зуг, дигтә нәәмн только восемь, всего лишь восемь; би нәәмхн арслңта үлдүв

нәәргдх [нәәрегдехе] хольгдх быть смешанным, смешиваться (об альчиках в игре)

нәәрлһн [нәәрелһен] хольлһн смешивание альчиков (в игре)

нәәрлдх [нәәрелдехе] оларн нәр кех пировать, веселиться, устраивать веселье

нәәрлх [нәәрелхе] нәргх, цеңглх, җирһх веселиться; Баһчуд өр цәәтл нәәрләд хәрцхәв. — Илюмжинов Н.; Ода манд мел иигәд нәәрләд, җирһәд бәәдг цаг ирв. — Эрнҗәнә К.

нәәртә шогта, инәдтә смешной, весёлый, забавный; нәәртә йовдл; Бән-сун бәәтл, бәәстән улм нәәртә йовдл мана тасгт һархм. Йовһн аңһучнрин йовдл басл нәәртә болҗ манд үзгднә. — Сян-Белгин X.

нәәрүл юмна бүрдәлһн составление, композиция; эмин нәәрүл, шүлгин нәәрүл

нәәрүлгч [нәәрүлегчи] юм нәәрүлҗ бүрдәдг күн составитель, составляющий; эм нәәрүлгч, көгҗм нәәрүлгч, наад нәәрүлгч

нәәрүллһн [нәәрүллһен] нәәрүлҗ бүрдәлһн, үүдәлһн составление, сочинение; урн үгин үүдәврмүд нәәрүллһн

нәәрүлмҗ [нәәрүлмҗи] юмна кец композиция; көгҗмин нәәрүлмҗ

нәәрүлх [нәәрүлхе] I 1) нәәрүлҗ бүрдәх составлять, делать композицию; эм нәәрүлх, көгҗм нәәрүлх; 2) нәәрүлҗ бичх сочинять; Билг, эрдм, санан бәәсн хөөн нәәрүләд бичҗ чадҗанат. — Эрнҗәнә К.

нәәрүлх [нәәрүлхе] II хольгдулх, хутхулх смешивать (альчики): шаһас нәәрүлх

нәәрх [нәәрхе] 1) хольх, хутхх смешивать (альчики); 2) хайх метать (альчики), шаһа нәәрх; Экләд Нарн нәәрч бәәһәд, шал деер хаяд оркв. Арһ уга, дарунь суусн Наташа нәәрх болв. — Нармин М.

нәәрч [нәәрчи] инәч-шогч, нәәрч-шогч весельчак, шутник, проказник; Хәврһдән товчлдг киизң захта цаһан киилг деер хар сармта, хаҗудан бүлүстә кавказск нәрхн бүс бүслсн, тиньгр нәәрч күн билә. — Эрнҗәнә К.; Балыковихнә эцк көвүн хойрин хаалһд түрүн болҗ харһсн күн күүтрин шогч, нәәрч Мормаш гидг өвгн бәәҗ. — Илюмжинов Н.

нәәтг [нәәтег] нәәлвр надежда; нәәтг уга

нәәтхлһн [нәәтхелһен] бийән бәрҗ чадлго шүлсән өсргҗ, ам, хамрар әмсхлән һарһлһн чиханье

нәәтхүлх [нәәтхүлхе] нәәтхлһн күрх вызывать чиханье

нәәтхх [нәәтхехе] бийән бәрҗ чадлго шүлсән өсргҗ, ам, хамрар әмсхлән һарһх чихать; Минь эн саамлань Батан өөр гөлмн өвс амндан авад наачасн бичкн көвүн чис гиһәд нәәтхәд оркв. — Эрнҗәнә К.

нәәхлән нәәхллһн, дәәвллһн, һаңхлһн колебание, качание

нәәхлзх [нәәхелзехе] нәәхләд, дәәвләд бәәх, бән-бәәҗ нәәхлх, дәәвлх колыхаться, колебаться, покачиваться

нәәхлүлх [нәәхлүлхе] дәәвлүлх, бөкилһх качать, колебать, заставлять колыхаться; Арнзл Зеерднь бүдүн өвсиг бөкилһл уга, нәрн өвсиг нәәхлүлл уга, талтң-тултң сайгар йовна. — Җаңһр

нәәхлх [нәәхелхе] дәәвлх, нәәхлҗ һаңхх качаться, колебаться, шататься; Залаһан негдүлҗ нәәхлсн тәрәнә дольган сәәхн. — Дорҗин Б.

нәр нәр-наадн, нәр-хүрм, нәр-җирһл пир, веселье; нәр кех, нәр болх, нәр һарһх; Ямаран чигн нәр-хүрм, байр эн домбрч угаһар давхш. — Хальмг үнн; Хаврин түрүн эклснәс авн намр ирх күртл, өргн көк тег мел нәр-җирһләр дүркрсн болҗ медгднә.— Сян-Белгин X.

нәрвтр [нәревтер] нәрцр, невчкн нәрхн тонковатый

нәрдх [нәрдехе] нәрхн болх становиться тонким; Батан әрә-әәвл чинәтә чирәнь цәңкиһәд, күзүнь нәрдәд, үснь бавиһәд, барг нохан бәәдл һарад бәәҗ. — Эрнҗәнә К.

нәрлх [нәрлехе] нәрн болх ограничивать (в питании); хотан нәрлх

нәрн [нәрен] 1) нәрхн тонкий; нәрн дун, нәрн гесн; 2) нимгн, ке сәәхн тонкий, изящный, изысканный нәрн эд, нәрн хот; 3) сән гисн самый лучший; нәрн һуйр; 4) һольшг вежливый, воспитанный; Кезә чигн һольшг, нәрн бәрцтә. — Саңһҗин Б.

не зәңгин эклцд керглгддг хүв частица ну, употребляется в начале предложения: 1) юм лавлҗ сурхд для уточнения; Не, юн болҗана энчн?; 2) юмнас саглхд с целью предупреждения; Не, дууһан арһулдтн! — Эрнҗәнә К.; 3) күүнә келснлә зөвшәрхд при согласии с чем-л.; Не, энүнә заянь тиим болҗахгов, гиҗ Учур хәрү өгв. — Илюмжинов Н.

невчкн [невчкен] әрвҗго, үчүкн немного; невчк доһлх, невчк унтад авх; Альков, Бамба, әмтнәс иигәлән һарий, невчкн керг бәәнә. — Дорҗин Б.

негдвәр орц үг вводное слово; юмна түрүнд во-первых, в первую очередь

негдгч [негдегчи] 1) дара тоолгч нерн первый; негдгч класст орх, негдгч орм эзлх; Эн марһанд йилһән сәәнәр наадсндан Баһ Чонса селәнә футболистнр негдгч орм эзлв. — Хальмг үнн; 2) юмна түрүнд, түрүлҗ ирх прийти первым; негдгч болҗ ирх

негдл [негдел] негдәд бүрдәсн эдл-аху сельхозобъединение; Эн негдл эврә бичкн музейтә. — Теегин герл

негдлһн [негделһен] ниицлһн единение, объединение; үүлдврин негдлһн; Эндр өдр мана Таңһчд «Хальмг улсин шинәс негдлһн» гидг шишлң программ күцәгдҗәнә. — Хальмг үнн

негдлт [негделте] ниицлт, хамцлт объединение (союз), единство; Тиим дала хальмг баһчуд ирҗ, оютнр болсн учрар, нег һазра улсин негдлт эврән заядар бүрдв. — Илюмжинов Н.

негдүлх [негдүлхе] ниилүлх, ниицүлх, хамцулх объединять, соединять; Болв таңһчин цуг әмтн күчән негдүләд, хурлан босхҗ авувидн. — Хальмг үнн

негдх [негдехе] ниилх, ниицх, хамцх объединяться, соединяться; Энүнә тер хойр нүднь негдҗ-ниилҗ одсн нигт хойр күмсг дораснь энүг алдлго хәләһәд бәәв. — Илюмжинов Н.; Дәкәд өцклдүр малым хәрүлҗ йовад, бәәдлнь, бийнь күүнлə негдәд көөлһҗ орксмн бәәдлтә. — Сян-Белгин Х.

негҗгдх [негҗигдехе] негҗүлх быть обысканным

негҗлһн [негҗилһен] негҗүл обыск, обыскивание

негҗүл негҗлт обыск

негҗх [негҗихе] негҗүл кех производить обыск, обыскивать; гер негҗх

неги [неген] 1) үндсн тоолгч нерн один; нег хөн, нег туһл; нег толһад нег үкл — цецн үг; нег чикәрнь орад, наадкарнь һарх — үлг., Ардаснь дәкәд негн аашна. — Яшкулов В.; 2) тодрха биш, эс йилһгч орч нернә чинр зүүнә какой-то, некий; нег күн, нег күүкн, нег юмн, нег өдр; Тиигәд нег сө болсн нөр Батад кесгтән мартгдхш. — Эрнҗәнә К.; 3) бас нег раз, ещё раз; би нег хәләнәв, би бас нег дуулнав; 4) нег дәкҗ один раз, однажды; Нег дәкҗ хан алвтан эргхәр һарна Хальмг туульс; ◊ нег ааһта-шанһта бәәх хамдан ни-негн, бәәсән хуваһад бәәх жить дружно; Тавн җилин туршарт нег ааһ-шанһта, нег нуувчин төртә, күрәлңдт бәәсн хойр көвүнд күүндх төрмүд дала болх... — Бадмин А.; нег худгас ус уух эдл-ахунь, хот-хоолнь хамцу бәәх пить воду из одного колода; Яһв чигн бидн нег худгас ууҗ йовсн улслм. Нег әәмг-отга көвүдвидн. Нег-негән хәләҗ, дөң-тус болҗ йовхмн. — Эрнҗәнә К.; негн деернь һарһх нег мөслх, хату шиидвр авх разобраться, выяснить в чём дело; Эн күүг негн деернь эс һарһтл, маднд амр уга. — Хальмг туульс; нег бозин аадмг идх есть-пить из одной чаши; Эн хойр нег хотнд һарад, нег бозин аадмг идҗ. нег халцха деер шаһа наадҗ өссмн. — Бембин Т.

негт [негте] 1) нег дәкҗ раз, однажды; негт бидн энүнә тускар соңславидн; 2) нег саам... нег саам то... то...; Ухам негт оскг дор.м орад, негт өҗгнгтм хавчгдад йовв. — Эрнҗәнә К.; Негт дорагшан булхҗ, негт деегшән йарч новх метәр үзгдв... — Дорҗин Б.

негтә нас медүлгч тоолгч нерп в возрасте одного года, годовалый; негтә көвүн, мана көвүн негтә болв

недр [недер] юмна учр-утх суть, сущность; нернь негн, недрнь хойр тгәлвр. (үсн молоко и волосы)

неевч [неевчи] хууч. секгддг юмн; секвч крышка

неегдх [неегдехе] секгдх открываться; эн үүдн неегдхший?

неегч [неегчи] юм секгч открывающий что-л.; хург неегч күн байрин уг келв

неелт [неелте] шин юм секлһн открытие; шин неелт кех

неех [неехе] 1) юм секх открывать, отворять, раскрывать; терз неех, үүд неех, хург неех; Шинкн һазрин көрс ивтләд, нарна герлин цолд багтҗ, нүдән нееһәд һарчахнь чигн бәәнә. — Бадмин А.;2) шин юм секҗ олх совершать, делать открытие

нежәһәд хувагч тоолгч нерн, тус-тустнь, неҗәд по одной; по штуке; бидн неҗәһәд дегтр авувидн; Энүнәннь дару эдн, керг сәәндр күцәгдсн учрар, һар-һаран ташлдад, неҗәһәд цөөмә зооглв. — Илюмжинов Н.

неҗәд хувагч тоолгч нерн, нег-негәр по одному; Бата ма хойрт хамтрлң неҗәд мөр унулв. — Эрнҗәнә К.

неҗәдәр нег-негәр, тустустнь негәр по одному; неҗәдәр дуудҗ авх, неҗәдәр гер-гертән тарх; Иигәд бидн неҗәдәр үкә д хуурхвидн. — Яшкулов В.

неҗәдлх [неҗәдлехе] неҗәдәр хувах делиться по одному, поштучно

некә элдгдәд уга хөөнә арсн овчина (невыделанная), некә делгҗунтх, некә девләр бийән хучх; Барун иргд, Кермнә орна көлд, некә, эс гиэя; ишкән тасрха делгҗ авад, одак ур һарчасн девләрн хучад унтна. — Эрнҗәнә К.

некәч [некә чи] I зарһ-з. юм некә я;әх күн истец; некә ч хәрүцгч хойр

некә ч [некә чи] II эд некдг күн ткач, ткачиха; некә ч күүкд күн

неквр [неквер] зарһ-з. юм некҗ авх әрлт взыскание; Зөв-йос эвдсн әмтнд болхла, зарһин шиидвр күцәх неквр тәвгдв. — Хальмг үнн

неклә хууч. һарсн биш, асрмл үрн приёмыш, неродной ребёнок

неклһн [некелһен] I 1) некүл, көөһүл погоня, преследование; 2) зарһ-з. неквр, неклт иск, взыскивание

неклһн [некелһен] II эд неклт тканьё; неклһнә эргүл

неклт [некелте] зарһ-з. неквр иск, взыскивание

некмһә [некемһә] неквртә, чаңһ требовательный, взыскательный; Күн күлцңгү, некмһә

болхла, мөрәдсн күцл күцгдәд, сансн санан бүтәд йовдг юмн. — Эрнҗәнә К.

некмр [некмер] некәд кесн, нексн тканый; плетёный (мелко); некмр эд, некмр ширдг; Гасан түрүн болҗ сурһульд одсн саамд экнь терүнд некмр эдәр түңгрцг уйҗ өгсмн. — Илюмжинов Н.

некүл 1) неклһн, көөһүл погоня, преследование; 2) юм некҗ йовх күн посланец, посыльный; йовулсн некүл ирв

некүлх [некүлхе] некҗәх юмиг өгтхә гиҗ эрх требовать, взыскивать; Иртхә гисн күүндән бәәһә бәәтл, үргсн гөрәсн болад, хот эргәд, бийән некүләд йовхла, саный? Эрнҗәнә К.

некх [некхе] I 1) некҗ көөлдх преследовать, гнаться; көөсн малыг арднь орҗ некх; мөрәрнь некх; 2) зарһ-з. бәрҗ авх, некҗ авх требовать, взыскивать; оран некх, ял некх; Туугдсн му нертә күүк некҗ авч гиһәд, чамаг хамтрлңгасчн көөх, комсомоласчн көөх. — Эрнҗәнә К.

некх [некхе] II юм некҗ, эд кех ткать ткань; Олснас эд некәд, зәрмдән базрт авч одад хулдад, теҗәл кедг бәәҗ. — Хальмг үнн

нелән цеер. улан красный

неләх [нелзхе] цеер. улах краснеть

немгдх [немегдехе] деернь немх добавляться, прибавляться; усн немгдҗ бәәнә; Бәәдл-җирһлин түрү-зүдү немгдәд бәәв. — Хальмг үнн

немлһн [немелһен] немлт прибавка, прибавление; сложение; хойр то немлһн; Нәрн төр гиснь ода әмтнд көдлмшин орм һарһҗ өглһн, пенсиг, җалвиг немлһн. — Хальмг үнн

немлт [немелте] грам. зәңгин нөкцл мөч дополнение; шуд немлт, киизң немлт

немнә көдрдг юмн, көдрг накидка, покрывало; попона; цаһан үкр цаһан немната — тәәлвр. (өрм); Богзгин хәләцәр, Бата Санҗ хойр һурвн мөрнә эмәлинь авад, көлсинь хагсаһад, немнә көдргәд өвснд орулв. — Эрнҗәнә К.; ◊ немнә цецг бот. шар цецгүдтә өвслг урһмл, бул болсн үстә экнь салькнд нискгднә одуванчик

немнәлх [немнәлхе] малын нурһнд немнә көдрх покрыть попоной; темә немнәлх

немр [немер] II) немҗ өгх юмн добавка, прибавка; прибавочный; экон, немр үнлт; немр җалв, немр мөңгн; Эн җилд агропромышленн комплекс делгрүллһнд федеральн бюджетәс немр тавн зун сән арслң һарһгдҗахинь зәңглен билә. — Хальмг үнн; 2) юмнд немлт дополнение; дополнительный; далад дусал чигн немр болдг — — цецн үг; Далад дусал немр гиһәд, медсән бичәд, олнд күргх санан орв. — Хальмг үнн; Дорд үзг тал, сурһуль сурхар эн кемд немшнрин церг ирв. — Илюмжинов Н.

немр [немер] II юмнас хорһдх, бултх һазр, хорһл укрытие, убежище (от солнца, ветра, дождя); хорһ кеҗ авх

немрлх [немерлхе] юмнас хорһдх, бултх находить укрытие, укрываться от чего-л.; Ус кедг цистерна хаҗуд нег хон немрләд зогсчасиг хаалһдан оньглв. Санган Л.

немртә хорһлта укрытый, защищённый; немртә һазр

немүлх [немүлхе] немүлҗ өгх добавлять, прибавлять; дополнять

немх [немхе] деернь немҗ өгх, немҗ тәвх прибавлять, добавлять; мөңг немх, цәәд тос немх; Эн хотд ташр иссн үснә ишклң чигән арз, дәкәд шин өрм деернь немҗ кегддмн. — Илюмжинов Н.

нең хууч. чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица ещё более; более всего; весьма; особенно; нең олн, нең дарунь, нең түрүнд

нерәдгдх [нерәдегдехе] нерлгдх именоваться, называться

нерәдгч [нерәдегчи] юм нерлҗгх назывной, именуемый; именительный; грам. нерәдгч киисквр

нерәдх [нерәдхе] 1) нер өгх именовать, называть; Яшкл Лари хойр көвүһән Иван Ваня гиҗ нерәдв. — Сян-Белгин X.; Сиврин маңһдмуд энүг «Кизил-яр-тура» гиҗ нерәдҗ, хальмг келнд орчулхла, «улан эргтә балһсн» болхмн. — Илюмжинов Н., 2) кен-негндән юм зөрүлх посвящать (стихи, песни); шүлг нерәдх, ду нерәдх; Тавн үрән өсксн экдән багшар көдлҗәх Галя күүкнь иим шүлг нерәдҗ бәәнә. — Хальмг үнн

нерәлх [нерәлхе] хууч., күндл. цаһан төр болх, төрҗ һарһх рожать

нервх [нервехе] хууч. зовлң үзх, муулян эдлх претерпевать несчастье, терпеть бедствие; усна оруд нервх

нерлгдх [нерлегдехе] нер зүүх именоваться, называться; шинәс нерлгдсн хамтрлң

нерлгч [нерлегчи] грам. юм темдглҗәх зәңгин һол мөч подлежащее

нерлһн [нерлеһен] әркин зүүтә юм нерҗ һарһлһн курение, перегонка; әрк нерлһн

нерлкг [нерелкег] караг, деерлкг, омлһу кичливый, горделивый, высокомерный

нерлкү [нерелкү] икрхг, цекмн честолюбивый, тщеславный

нерлкх [нерлекхе] омрхх, бийән икд тәвх возгордиться

нерлх [нерлехе] 1) нер өгх давать имя, нарекать именем; 2) нерәрнь дуудх называть по имени; Эн саамд Тугтн, Өвдг, Зурһан Худг, Унһн Төөрәч селәдин бичкдүдиг нерлх керг... — Хальмг үнн

нерн [нерен] 1) юмиг нерлҗ темдглсн үг имя, название, наименование; эд-таврин нерд, моддын нерд, урһмлын нерд, һазр-усна нерд, олн зүсн үзгдлин нерд; 2) күүнд, бас мал-адуснд зүүлһҗ дуудсн нерн личное, собственное имя; нер өгх, нерәрнь дуудх, наадлад өгсн нерн, неринь һарһх; Хойр дүүһин нерн Саңһҗ, Һәрә бәәҗ. Эднә эцкиннь нерн Шола сәнҗ. — Хальмг үнн; Терүнд Яшкл гидг нерн өггдв.— Сян-Белгин X.; ◊ нер һарх олнд медгдх, алдршх прославиться; Шведлә ноолдхд хальмгуд бас берк гидгәр нер һарч ноолдснь тууҗд бәәнә. — Бембин Т.; нер тасрх тохм уга болх выродиться, исчезнуть; нерн уга хурһн безымянный палец; нер-усинь медх уңг-тохминь, һазр-усинь медх; Йовһн Мергнәс кенинь, нер-усинь медчкәд, тер күн иигҗ келнә... — Хальмг туульс

нер-нерәрнь хош. күн болһна неринь һарһҗ келх поимённо; по имени; нер-нерәрнь дуудх

нерт [нерте] әдл, нег нертә, әмндә тёзка; мини нерт; ◊ нерт цецг бот. нигт хамтхаста, улан, шар цецгүдтә урһмл гибискус тройчатый

нертә 1) нер һарсн, олнд медгдсн, алдршсн известный, популярный, знаменитый; нертә зурач, нертә шүлгч, нертә номт; 2) нер зүүсн называемый, именуемый; Дорҗ гидг нертә күн, Хаср гидг нертә ноха; ◊ нертә-туртаһар күцәх авсн даалһвран нерән һуталго күцәх выполнять с честью свои обязательства; Мини эцк зөвәр наста болв чигн, зуг авсн даалһвран чидлән нөл уга нертә-туртаһар күцәхәр зүткнә. — Хальмг үнн

нерүлх [нерүлхе] һанзд тәмк нерҗ өгх дать прикурить трубку; Мендинь сурад, эврәннь һанзар тәмк нерүлҗ өгәд, бийнь дарунь һарад суув. — Җаңһр

нерх [нерхе] 1) эрк нерҗ һарһҗ авх курить, перегонять, добывать перегонкой; әрк нерх; Эн әркиг малын иссн үснәс, әәргәс нерҗ һарһҗ авдг бәәҗ. — Илюмжинов Н.; 2) һанзд тәмк кех набивать (табаком трубку), һанзд тәмк нерх; Өвгн һанздан тәмк нерәд, мошнгта тәмкән Басңд өгв. — Эрнҗәнә К., 3) тулһ деер хәәс тәвх ставить котёл (на таган), хәәс нерх, цә нерх; Кооку эмгн эн өрүн йирин босдг цагасн эрт босад, цәәһән нерәд, невчкн һуйр искәв. — Хальмг үнн

нершх [нершихе] өгсн нернь батрх закрепиться (об имени, названии)

неткл [неткел] 1) юмна өткн үлдл гуща, густой осадок; цәәһин неткл; 2) бог соринка; Неткл орсн нүд арчҗахмн кевтә, нер уга хурһнаннь үзүрәр нүдән селн арчад... — Эрнҗәнә К.

нетрүсн [нетрүсен] 1) бог, хог, шора, тоосн пыль, соринка; нүднд нетрүсн орҗ; 2) чилшго дала, шора-шорһлҗн скопище, бесчисленное множество, тьма; Әмтн хар нетрүсн, әәмг нүүһәд нүгшнә. Әңг-отг ниргүлсн әдстә Хамбо аашна. — Калян С., Цань тег темцәд идшлҗ йовх дала болсн үкрмүд, хөд хар нетрүсн болад, шар-цоохрдад идшлҗ йовсн үзгдв. — Эрнҗәнә К.

ни ни-негн, ниич дружный, единодушный, живущий в согласии; ни улс, ни уга өрк-бүл; хөрн күн ни уга болхла шавр шивә, хойр күн ни бәәхлә — төмр шивә — цецн үг; Хоорндан ни бәәх кергтә. — Хальмг үнн

нигт [нигте] 1) өткн, бүтү густой; нигт өвсн, нигт ноһан, нигт күмсг, нигт сахл, нигт будн, нигт хар утан, нигт ө-шуһу модн; Цасн улм икәр орв, нигт чиигтә цасн нүднә сурмсгт наалдад, давста усн болҗ, халхар һооҗв. — Илюмжинов Н.; 2) бат чиирг плотный, крепкий; нигт чиирг цогцта; 3) агта, шимтә плотный, калорийный; нигт хот, нигт цә; Зуг иим нигт хотыг шиңгәхд зун грамм кергтә. — Хальмг үнн; 4) шилҗ. медрлтә знающий, со знанием; тер нигт күн; 5) юмна нигтнь плотность чего-л.; олн-әмтнә нигтнь

нигтәр өткнәр густо, часто, плотно; нигтәр урһсн өвсн; Тәрә тәрәчнр сала-сарт-гудар, усна көвәһәр нигтәр урһсн өвс-тоосиг хадҗ йовна. — Хальмг үнн

нигтлх [нигтелхе] 1) өткрүлх, нигтрүлх сгущать, уплотнять; 2) эдл-уушин шиминь ясх повышать калорийность пищи; нигтлсн хот

нигтрх [нигтерхе] өткрх, өткн болх уплотняться; сгущаться; Налаһад һазр суняна, нигтрәд ноһан урһна. Нилх хурһд, туһлмуд нарна герлд ээврлнә. — Эрнҗәнә К.

нигүлсн [нигүлсен] өршәңгү седкл, сана зовлһн милосердный, милосердие

нидн [ниден] давсн, өңгрсн җил прошлый, минувший год; нидн җил, нидн зун; Нидн мана үкрчнр зун үкр болһнас зун хошаһад туһл авв, эннь зөвәр сән күцәмҗ болҗана. — Хальмг үнн

ниднә нидн җил в прошлом году; Ниднә эк-эцкм нанд тооцлур хулдҗ авч өгв, тегәд ода би Интернетас кергтә юман олак; авхв. — Хальмг үнн

ниднәһә ниднә хәлә

ниднәк давсн, өңгрсн җилин прошлогодний; Эндр өдр эдн ниднәк хурһдан хойр

миңһн арслңгар хулда^ана, тегәд өдр ирвас олз-орунь өсәд йовна. — Хальмг үнн

ниднәс давсн, өңгрсн җиләс авн с прошлого года; Би энүгичн ниднәс нааран эс медсәр аҗглав, гиһәд, Ута босад хувцлв. — Эрнҗәнә К.

нииһәр ни-негн болад, ниидәр дружно, сплочённо; нииһәр бәәх; Кесг җил хамдан Көтчнрә нутгт көдләд, кен-негнләһән нииһәр кесн кергтән ханнав. — Хальмг үнн

ниидәр нииһәр, цуһар все вместе, сообща, совместно; эн көдлмшиг ниидәр келәвидн; Делкә ниидәр амулң бәәтхә! — гиҗ Яшкл эмгн йөрәл тавв.— Сян-Белгин X.; Танахн цуг ниидәр менд! — Эрнҗәнә К.

ниилвр [ниилвер] 1) ниилмҗ, залһан соединение; Хо бүрүл болад, холын баран үзгддгән уурад, харңһутрад, теңгр һазр хойрин ниилвр өргн, хар төгә бүс болад хүмгдәд ирв. — Эрнҗәнә К.; 2) талдан сүргәс ирҗ ниилсн мал приставший скот (из чужого стада), ниилвр мал; 3) грам. үгин үй слог; хойр ниилвртә үг

нииллһн [ниилелһен] 1) негдүллһн, нииллт объединение, соединение; 2) ни, ниитә боллһн согласие, единение

ниилмҗ [ниилемҗи] зокмҗ пристойность; ниилмҗ бәәдл

ниилмҗго [ниилемҗиго] зокаснго, зокмҗго неподобающий, непристойный

ниилмҗтә [ниилемҗитә] зокаста, зокмҗта пристойный

ниилүлгч [ниилүлегчи] ниилүлдг соединяющий, соединительный; грам. ниилүлгч киисквр соединительный падеж

ниилүлх [ниилүлхе] 1) негдүлх соединять, присоединять, объединять; туһлмудыг экләрнь ниилүлх; Батан эзн хоша бәәсн олн хөөтә байн орсин хөөнлә хөөһән ниилүләд, Батаг тер байна ах хөөчин һардврт өгв. — Эрнҗәнә К.; 2) харһулх случать (животных), үкриг бухта ниилүлх; ◊ әмән ниилүлх ни-негтә бәәх жить душа в душу; һанзһан ниилүлх ни-негн, дегц нег керг күцәх единодушно участвовать в чём-либо; Көвүн күүкн хойран кү кеҗәх хойр залу нег-негнәннь үгд орад, һанзһан ниилүләд, таарч ду һарчана. — Бадмин А.

ниилх [ниилхе] 1) хамцх, негдх соединяться, объединяться; Хамтрлңд олна һар нииләд кесн көдлмш чинртә болн кимд. — Эрнҗәнә К.; 2) ухаһан медлцх сходиться во мнениях, приходить к согласию; сансн санан ниилх; 3) гер-бүл болад, хамдан бәәх сойтись, пожениться, соединить свои судьбы; Дәәни көлд залунь хорсн Эрнҗән гергнлә нииләд, хойр хөвән негдүләд, гер-бүл болна.— Сян-Белгин X.; Өлзә-Оршх аһ, көвүнь Түмн-Җирһлңгиг дөнтә наснднь Замъян нойнла ниилсн билә. — Сарин герл

ниилхә анат. мөчмүдин үй сочленение

ниит ниигм, олн-ниит общество; общественный; әрәсән олна-ниит, олна-ниитин көдлмш, ниитин бәәрн

ниитә ээлтә, таарта дружный; ниитә өрк-бүл; Тиигчкәд эдн элгн-садарн хоорндан ниитә болсн деерән, өөрән бәәх улсларн ээлтә гиҗ, әмтн келнә. — Хальмг үнн

ниитәһәр ээлтәһәр, таарта дружно, согласно

ниитклһн [нииткелһен] дөрв. төмлһн сучение (пряжи, ниток)

нииткх [нииткехе] дөрв. төмх сучить; утц нииткх

ниих [ниихе] нусан ниих сморкаться; Нимаку авһ нусан нииһәд, ээмән сарсалһҗ, өмәрән хәләв. — Илюмжинов Н.

ниицән негдл, негдлт, негдлһн союз; бичәчнрин Ниицән; Тиигҗ хазгудын Ниицән дәкнәс эднд иткәд, хазгудын өслтин төлә күцәҗәх эднә килмҗтә үүлдвринь өөдәнд үнлҗ, шинәс суңһв. — Илюмжинов Н.

ниицх [ниицехе] 1) ниилҗ негдх объединяться, соединяться; Эн олн келн-улс ниицсн теегтән шүлгч эңкр дурта. Воспоминания о X. Сян-Белгине; 2) ирлцх соответствовать, быть в соответствии; зокалла ниицх

ниич [ниичи] үүрсг, иньгсг, ээлтә дружный, дружелюбный; общительный; ниич күн; Домчин аваль Сәксә заң-бәрцәрн ниич, серглң болчкад, байрта, тиньгр күүкд күн билә. — Илюмжинов Н.

нилх [нилхе] 1) шинкн төрсн үрн новорождённый; нилх бичкн; нилхин киисн, нилхин халун; Харкан бийднь өвдгән дарҗ нилх күүкндән көк көкүлдг чөлән күртхш. — Эрнҗәнә К.; 2) шинкн һарсн малын төл только что родившийся (о молодняке животных), нилх хурһн; Дамбин мөрнә көлд ишкгдәд үксн нилх туһлын земиг күзүнь алг-хар ноха шуучад идҗәсиг әмтә күн үзсн уга.— Сян-Белгин X.; 3) шинкн һарсн ноһан, урһмл молодой, свежий (о растениях); нилх хамтхасд, нилх ноһан; ◊ нилх бий чинән алдрсн цогц-махмуд ослабленный организм

нилхрлһн [нилхерлеһен] нилх төрлһн роды; нилхрлһнә гер

нилхрх [нилхерхе] 1) цаһан төр болх, төрх рожать, родить; нилхрх күүкд күн; 2) төрснә хөөн чидл-чинән алдрх стать слабой (после родов); бий нилхрх

нилч [нилчи] 1) үлмә влияние, воздействие; нилчән күргх; Хур-чиигин нилчәр эн мана боднцг урһтха гиҗ чирмәлдх зөвтәвидн. — Инҗин Л.;

2) тоомср авторитет; Эцкин тоомсрин нилч эңкр үрнднь хальдв. — Хальмг үнн

нилчлх [нилчилхе] нилчән күргх, үлмәһән хальдах влиять, воздействовать

нилч-ниһүр [нилчи-ниһүр] хош. нилч хәлә

нилчтә үлмәтә, тоомсрта влиятельный, авторитетный; нилчтә күн, Яһв чигн эврә улс нилчтә гиҗ, зөвәр цухлдсн бәәдлтәһәр келв. — Эрнҗәнә К.

нимгәр нәрхнәр, нимгнәр тонко; нимгәр керчх

нимгдх [нимгдехе] дегд нимгн болх, нимгрх быть слишком тонким

нимглх [нимгелхе] 1) нимгн болһх, нәрдүлх делать тонким, утончать; 2) шилҗ. хувцан гииглҗ өмсх одеваться полегче, снимать лишнюю одежду; хувцан нимглх

нимгн [нимген] 1) зузан биш тонкий; нимгн цаасн, нимгн эд, нимгн хувцн; 2) шилҗ. эцәд цәәсн худой, бледный; нимгн чирә; Цевр нимгн чирәчн цаһан цаснаснь ончта. — Хальмг үнн

нимгнәр нәрхнәр тонко; Дәкәд Саша авһ чирәдән, бартан нимгнәр дөгд түрктн гиҗ, селвг өглә. — Илюмжинов Н.

нимгрх [нимгерхе] 1) нимгн болх становиться тонким; нигт хар үүлн нимгрҗәнә; 2) шилҗ. хоосрх, баһрх тощать, пустеть (о кармане, кошельке), хавтх нимгрх

нимтр [нимтер] нигт биш, таҗрха редкий, негустой; нимтр нооста хөн, нимтр усн, нимтр өвсн; Өмн ар хойр ташуһиннь нимтр цаһан өвсн салькна аю дахад, суһлмр торһн утцн мет, нәәхлҗ һаңхна. — Эрнҗәнә К.

нимтрх [нимтерхе] таҗрха болх, таҗрх редеть, становиться редким, негустым; Тер цагт эн нигтрҗ халһрад бәәдг күклчнь нимтрҗ одх биший! — Дорҗин Б.

ни-негн [ни-неген] хош. ниитә, ниицңгү, ни-негтә дружный, единодушный; тедн цуһар ни-негн көдлнә; Ниицңгү, ни-негтә, ниилсн айста дуута, ээм-ээмән түшлдәд, эгц дууһан дууллдад, мөңкин дөрвн цагт хамт җирһтн! — Йөрәл

ни-негтәһәр ни-негн болад дружно, согласно; ни-негтәһәр бәәх

нинчх [нинчихе] нанчх хәлә; Эркән алхҗ орн, һалт әмн-шир уга зогсчасн Бооваг шүүрч авад, толһа-экн гиҗ әрвллуга нинчв. -Дөрәуин Б.

нирв [нирве] шаҗ. хурлын эдл-ахун һардач болн хурлын зөөр, мөңг хадһлач казначей; эконом; завхоз

нирван шаҗ. буддан шаҗна йоснд орчлңгин һаслңгас гетлх, тоньлх нирвана (освобождение духа от бремени плоти; полный покой, абсолютное спокойствие)

ниргән шууган, шууган-ниргән, нир-цар гилһн шум, гам, гвалт; Күүкнә ур күүкдин, һарсн-төрсн, элгн-садн улсин ниргән-шууган дотр хүрмин көлсн хол хаалһдан орхар көндрәд һарв. — Илюмжинов Н.; ◊ ниргә татх шууга һарһх поднимать шум, гам

ниргәтә шуугата шумный; ниргәтә һазр

нирглһн [ниргелһен] нирглдән, шууглдан шум, гам, галдёж

нирглдән [ниргелдән] шууглдан шум, гам, галдёж

нирглдх [ниргелдехе] ниргәд шууглдх шуметь, галдеть (о многих); Хамтрлң, коммун болхмҗ гилдәд, нирглдәд бәәцхәнә. — Эрнҗәнә К.

ниргх [ниргехе] 1) шуугх, ниргә татх, ниргә һарһх шуметь, галдеть; күүкд һаза ниргәд бәәнә; Һаза үкрмүдин мөөрлдән, хөөдин мәәллдән, нохасин хуцлдан ниргәд бәәнә. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. оһтрһун ду һарх греметь (о раскатах грома)

нирмх [нирмехе] чирмх мигать, подмигивать; Ниицәд уурлсн берәдүр нирмәд, өөрдәд базһв. — Калян С.

нисәч 1) нисдг машинә, кермин җолач лётчик, пилот, авиатор; 2) нисдг хорха-хотн летающие насекомые; Ө-модна цецгүдт цогцарн наалдҗ, өкәр зог бичкихн нисәч зиигнә. — Сян-Белгин X.

нисгч [нисегчи] нисч чаддг летающий, летательный; нисгч аппарат

нискәх [нискәхе] нискх, нисүлх запускать, снаряжать в полёт; сансрин керм нискәх

нислһн [ниселһен] нислт, нислг полёт, перелёт; шовудын нислһн, кермин нислһн, зогслһн угаһар нислһн; шовудыг нислһәрнь, күүг үгәрнь — цецн үг; ◊ нислһнә сурһуль нисхиг дасхдг сурһуль лётная школа, лётное училище

нислх [нислехе] билцлх, билҗлх раздавить; Эднчн деер авсн хөөн халцха деер тәвҗәһәд, хумсарн маниг нислхнь лавта. — Дорҗин Б.

нисх [нисхе] җивртә юмн аһарт хальх лететь, летать; нисхднь җивр, йовхднь көл болх —цецн үг; Зәрмдән өдрәр мадна деерәһүр немшин самолётмуд уудьврта дууһан соңсхҗ, давҗ нисч һардмн. — Илюмжинов Н.; Би чамур сөөдән нисч ирнәв, гиҗ Бавуха хәрү өгнә. — Хальмг туульс

ниткрх [ниткерхе] 1) элдүрәр арс элдх мять, разминать кожу (кожемялкой); 2) күүнә Махмуд илҗ ниткрх делать массаж (тела), массажировать

ниткүр арсиг элддг һар элдүр кожемялка (для ручной выделки кожи)

нишң [нишиң] бот. шикрин хулсн сахарный тростник

ногт [ногты] мөрнә толһад зүүдг ууд уга ооср-җола недоуздок; йогтар үг келдг, ногтар мөр ундг — цецн үг, Эн эзн гергн ямаран ухатаһар долан төөлг ногт, маля, мөңгн бүс өгв? — Эрнҗәнә К.

ногтлх [ногтылхы] мөрнә, темәнә толһад ногт зүүх надевать недоуздок (на лошадь, на верблюда)

ногтта [ногтыта] ногт зүүлһәтә с недоуздком

ноһавр [ноһавыр] өңгнь невчкн ноһан зеленоватый

ноһавтр [ноһавтыр] өңгнь әрәхн ноһан чуть зеленоватый

ноһала зоол. хаврар һарсн туулан кичг зайчонок (весеннего приплода); Хаврлад, ноһан урһсн цагт туула нег кичглнә. Тенүгинь ноһала гидмн. — Эрнҗәнә К.

ноһалулх [ноһалулхы] малыг ноһанд идшлүлх пасти животных на зелёном лугу

ноһалх [ноһалхы] мал ноһанд идшлх есть зелёную траву, пастись на зелёном лугу; хөд ноһалҗ йовна

ноһан 1) шин урһсн көк өвсн молодая трава, зелень; Өвгн хуухта дааһинь нуурин көвәд көтләд, ноһанд тәвб Җаңһр; Белкүснднь күрсн, сәәхн үнртә цецгүдтә шалв ноһан Батан көлләнь оралдад, хурдар гүүлгхш. — Эрнҗәнә К.; 2) ноһан өңгтә зелёный; ноһан торһн эд; Зуг тер альчурин дөрвн үзүртнь ноһан утцар хатхсн дөрвн үзг билә. — Эрнҗәнә К.

ноһарх [ноһархы] 1) көк ноһан урһх зеленеть, покрываться зеленью; 2) ноһан өңгтә болх приобретать зелёный цвет

ноһата ноһан урһдг покрытый зеленью; богатый травой; ноһата һазр; Чулым һолын зүн тал бәәдг һазрт баахн хусм модн болн маштг бут урһсн, сән шимтә өвстә, ноһата царң бәәсмн. — Илюмжинов Н.; Үвләр тиим урһа ноһата бәәрн Хар һазр.— Сян-Белгин X.

нойлг [нойлыг] эзркг, омрхг господствующий, главенствующий

нойрхг [нойрхыг] 1) нойрху, эзркг властолюбивый; 2) омрхг, деегүр, ик сана зүүдг кичливый, чванливый, высокомерный

нойлх [нойлхы] эзркх господствовать, властвовать; начальствовать; Ирхин, одхин хар седкл эн саамд Бальҗриг нойлснь лавта. — Дорҗин Б.

нойн тууҗ. 1) эркшилтә, әмт мухлалдг байн эзн күн нойон (феодальный князь, господин); Селәг ик урдк зун җилд баһ дөрвдә нойн Гахаев эврәннь уңг-тохма зәәсңгин отгин медл-һазр гиҗ тогтаҗ авсмн. — Илюмжинов Н.; 2) түшмл чиновник (крупный, мелкий); ах нойн, баһ нойн; ◊ нойн нуру герин ора деерк керчҗ кесн кеерүл конёк (резное украшение на крыше),

нойрхлһн [нойрхылһын] нойрхлт господство; делкәд нойрхлһн, аһарт нойрхлһн

нойрхх [нойрхыхы] 1) эзркх господствовать; Делкәд нойрххар моңһлмуд дәврәд, манур ирәд... — Дорҗин Б.; 2) деегүрдх, ик сана зүүх держать себя высокомерно, зазнаваться

нойтн [нойтын] хая хур-чиигтә, бальчгта киитн цаг холодный (о погоде), һаза нойтн бәәнә

нойхн [нойхын] 1) гиҗгтә күүкн девушка, девица; Эццн, мах-мер уга бичкн күүкн бәәснәсн, Варя җил ирвас өсәд йовҗ, һо цогц-махмудта, нурһнаннь ардан ут күклтә, сәәхн гидг өкәр нойхн болҗ хүврв. — Илюмжинов Н.; 2) тууҗ. нойн-зәәсң күүнә күүкн княжна, княгиня

ноклзх [нокылзыхы] бөклзх, өкәх, кецәх гнуться, сгибаться

ном 1) бурхн шаҗна сурһаль учение (буддийское); Түвд келәр барлгдсн эн кезәңк үнтә номиг Лхаса балһснас Анҗука аав авч ирсмн, тенд эн кезәнә нег цагт бурхн шаҗна аль-бис гүн ном дасч йовсмн. — Илюмжинов Н.; 2) гүн ухан-медрл, гүн ном наука; Әрәсән номин академ, Хальмгин номин цутхлң (төв), номин шинҗллт, номин цол, номин зерг, номин көдләч; цә шиңгн болв чигн хотын дееҗ, цаасн нимгн болв чигн номин көлгн — үлг.; Багшнр, эк-эцкнр бүлән үгән келәд, күүкд-көвүдт ик күцәмҗ болн амулң сәәхн җирһл дурдв. — Хальмг үнн; 3) сурһуль-эрдм грамота, учёба, образование; ном заалһх, эрдм-ном уга күн, эрдмтә-номта күн; һаринь һанзһд күргәд, көлинь дөрәд күргәд, асрҗ өсксн дүүнртн аштнь номта болцхав. — Хальмг үнн; 4) дегтр книга; номин саң

номһн [номһын] төвкнүн, төвшүн, тогтун смирный, спокойный, тихий, кроткий; номһн заңта күн, номһн мөрн; номһн темәг ноолхд сән — цецн үг; Номһн күн ношун, ноһана әрк һашун гидмн, гиһәд, Санҗ Цаста тал хәләһәд, нүдән чирмв. — Эрнҗәнә К.; ◊ номһн бор бот. каңкнсн үнртә, һашун амтта Зүнһарин һазра буурлда полынь джунгарская

номһрах [номһрахы] номһрулх хәлә

номһрлһн [номһрылһын] номһн боллһн, тогтнлһн успокоение, усмирение

номһрулх [номһрулхы] номһн болһх, номһрах, тогтнулх успокаивать, усмирять, утихомиривать; Тиигҗ Манджушри Гегән һалзурсн йогиг номһрулад, һартан орулҗ авв. — Хальмг үнн

номһрх [номһырхы] номһн болх успокаиваться, утихать; становиться смирным, тихим; Минь ода уурлад өлкәдҗ бәәсн Җимб номһрад, чирәнь үмсн болад одв.— Сян-Белгин X.

номлх [номылхы] бурхн шаҗна ном умшх, ном номлх читать проповедь, проповедовать; Зурхач баахн зуур тотхҗ бәәһәд, цааранднь зәрлгән номлв.— Сян-Белгин X.

номт [номты] номин мергҗлттә учёный; нертә номт; Нарт делкәд нернь туурсн номт, академик С. Ольденбург, ик номт профессор Ф. Щербатской, иргч цагин академикүд Б. Владимирцов болн В. Котвич иим ик номтнр мергн Боован Бадмла таньлдад, бий талан дуудад, номинь соңсад, медрл авдг бәәсмн. — Хальмг үнн; ◊ номт хувцн хурлд ном умшлһна цагт гелңгүд өмсдг хувцн одежда гелюнгов при исполнении службы в хуруле (храме)

номта эрдм номта, гүн сурһульта учёный; номта күн; нур дундан нуһсн сәәхн, нутг дундан номтань сәәхн — үлг.; Нанла сурһуль сурч йовх хальмг көвүд-күүкд цуһар бичәчнр эс болв чигн, таңһчдан туста, тоомсрта, гүн сурһульта, номта улс болҗ йовцхана. — Эрнҗәнә К.

ноолдан 1) полит. ноолдлһн борьба; ноолда кех, ноолданд босхх; Классов ноолдан урдк урдкасн даву күчтәһәр кегдх зөвтә. — Дорҗин Б.; Баячудла болн теднә үлдл, теднлә толһаһан негдүлсн өздңгүдлә ноолда йовҗ, тахшҗ йовнавидн. — Эрнҗәнә К; 2) ноолдан-цоклдан, өглдән драка, дебош; Лавган нег гер шүднь хоша бәәсн күүтрин көвүдлә ноолдан болсн саамд күүлгдҗ унсмн. — Илюмжинов Н.; 3) спорт. бөк бәрлдән, бөк ноолдан борьба; Ноолдан төгсснә хөөн дииләчнрт мөрә бәрүлҗ өгв. — Хальмг үнн; Баһ цагтнь болхла, хальмг бөк ноолданд терүнлә теслцдг күн уга бәәҗ. — Хальмг үнн

ноолдач [ноолдачи] 1) юмна төлә ноолддг күн борец за что-л.; делкә төвкнүн бәәхин төлә ноолдач; 2) спорт. бөк ноолданд орлцач участник борьбы, борец

ноолдлдх [ноолдылдыхы] оларн ноолдх бороться за что-л. (о многих)

ноолдх [ноолдыхы] 1) ноолда кех, дәәлдх, бәәр бәрлдх биться, сражаться, драться; Кемр немшнр ода күртл Сталинградт ноолдад бәәһә болхла, тедн терүг авсмн биш болҗана гиҗ, терүнд сангдв. — Илюмжинов Н.; 2) ноолдад цоклдх драться; нег-негән цокад ноолдх; 3) спорт. бөк бәрлдх, бөк ноолдх; Асхндан хаана күүкн күргн хойр бөк ноолдулн гиҗәнә. — Җаңһр; Герин эзн бөк ноолдна, авальнь өөмнә, күүкнь волейбол наадна. — Хальмг үнн; 4) юмна төлә ноолдх бороться за что-л.; даалһвран күцәхин төлә ноолдх

ноолх [ноолхы] 1) үс, ноосинь өрвәлһх, сегсилһх трепать, теребить; тормошить; номһн темә ноолхд сән — цецн үг; 2) амр зая эс өгх, зовах издеваться

ноосн [ноосын] 1) мал адусна бийинь бүрксн үсн, ноосн шерсть; шерстяной; хөөнә ноосн, темәнә ноосн, мөчр ноосн, ут ноосн, ноос кирһх, ноос ээрх; Иим хөөнә ноосн чинрәрн сән болсн деерән, махнь чигн шимтә, әмтәхн болна. — Хальмг үнн; 2) ноосар кесн шерстяной; ноосн беелә, ноосн утцн, ноосн махла; Теднә зәрмснь зөрц хазгудын бүтү ората ноосн махлас өмссн йовҗ. — Илюмжинов Н.; ◊ ноосан харһулхмн биш кишва, му заңта күүнлә холвлдад керг уга такой, что нельзя с ним связываться; Анҗан үг бичә итк. Терчн кишва күн. Терүнлә арһта болхла, ноосан харһулхмн биш. — Эрнҗәнә X.; Терчн кишва күн. Кү буддг күн. Терүнлә ноосан харһулад тус уга. — Саңһҗин Б.

ноосрхг [ноосырхыг] 1) ик нооста шерстистый; ноосрхг хөн; 2) үсн, ноосн урһсн волосатый; ноосрхг һар

нооста 1) ноосн икәр урһсн мохнатый, лохматый, косматый; барвһр нооста ноха, торһн нооста хөн; Энд аду болн торһн нооста хөд оскдмн.— Сян-Белгин X.; Өртң деер мадниг маштг, бавһр нооста моңһл тохма мөрд зүүсн цувлдсн цанмуд күләҗәцхәнә. — Илюмжинов Н.; 2) үсн, ноосн урһсн волосатый; нооста һар

ноостх [ноостыхы] 1) нооста болх покрываться шерстью; 2) үсн, ноосн икәр урһх становиться волосатым

ноотьг залу күүнә белг-бекәс һардг шиңгн юмн сперма

норһх [норһыхы] 1) чиигтәрүлх, чиигтә болһх, девтәх намочить, замочить; смачивать; көлән норһх; Өвгн герин эзн күүкд күүнә һарас әркинь авв, һурв дәкҗ барун һариннь дунд хурһ дүрҗ норһад, цацл цацв. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. шеечкх, баачкх мочиться, испражняться (о маленьких детях)

норх [норхы] чиг, усн ивтрҗ шиңгх, чиигтә болх мокнуть, намокать, промокать; хурт норсн хувцн; Эдн цуһар нарна толянд шатад, хур-чиигт норад, амр биш көдлмш кеҗәнә. — Хальмг үнн

ноха 1) махсг аңгин тоод ордг герин аһурсн собака; эр ноха, өлгчн ноха; аңһуч ноха, хотч ноха, барг ноха, көгшн ноха, гендн ноха, ноха, гендн ноха, зальвн ноха, чон бәрдг ноха; ноха түкрх, ноха хуцх; нохан кичг, нохан гер; нохан амнд орсн ясн бүтн һардго — үлг.; шар ноха шарвада бәәҗ тарһлҗ — тәәлвр. (иигтә утцн); Күн ноха хойр кезәнәһәс нааран хаһцл уга холвата иньгүд болад бәәһә юмн. — Хальмг үнн; 2) урһмлын нердин тогтацд в составе бот. названий: нохан шеерң күрчавка, нохан келн пустырник обыкновенный, нохан хуух переступень белый, нохан хошун шиповник, нохан шиир парнолистник, селитрянка; 3) харалһна үг болҗ керглгднә элмр, һәәдсн негодяй, сүкин сын; кишва ноха, зогсча! нохад нохан үкл! нохан цох! ноха идг!; Э, чи иим кишва ноха билч! — Эрнҗәнә К.; Медлгод, кишго хар мөртә ноха! — Сян-Белгин X.; 4) ноха җил дорд үзгин зурхан литәр арвн негдгч җилин нерн год собаки (по восточному календарю); ноха сар нәәмдгч сар август; ◊ ноха һаңньм халун шатаҗах нарн, күн тесшго халун палящий зной, невыносимая жара; Бата, Буля, Цаста һурвн ут улан зам хаалһар ноха һаңньм халунд цувад йовҗ йовцхана. — Эрнҗәнә К.; нохан дун өөрдх нег юмна чилгчнь өөрдәд ирв гиҗәх утх-чинртә үг ◊ скором окончании чего-л.; Нохан дун өөрдҗ йовхнь өдр ирвәс улм сонрдад, тодрхагдад, олн зүсн зәңг улм күч авад ирв. — Дорҗин Б.; ноха үксн чееҗ мартмха забывчивый, беспамятливый; өршәңгү уга күүнә тускар келдг бесчувственная душа; Ноха үксн чееҗ, мартҗ оркҗв! — Бадмин А., нохан хатрл болҗ йовх цаг асхн бүрүл орҗ йовх кем пора вечерних сумерек; Өдр өңгрәд, нарн сууһад, нохан хатрл болҗ йовх цагла селәнә хүүвин герт Алексеев, Довдн, Ларлу үлдцхәв. — Дорҗин Б.; цог ишксн ноха мет һалзурсн ноха мет как бешеная собака; һацата юмн кевтә түрүн таньлдсн өдр, одак цог ишксн ноха болад, Бадм-һәрә ирҗ йовхмб! — Эрнҗәнә К.

нохалх [нохалхы] кү бацмҗлх, күүнлә модьрунар хәрүцх обращаться с кем-л. пренебрежительно и грубо

нохарх [нохархы] 1) нохан заң үзүлх, кишварх быть негодяем, поступать подло; 2) күүнлә таардго болх быть неуживчивым (о тяжёлом характере)

нохач [нохачи] нохас хәләдг күн, ноха өскәч псарь, собаковод

нохачлх [нохачилхы] нохашң суух сидеть по-собачьи; нохачлҗ суух, Тергнә сүүдрт нохачлад суусн Иван дун уга босад, сегләтә бәәсн зузан хар шалвран татч өмсәд... — Эрнҗәнә К.

нохашң [нохашиң] ноха мет, ноха әдл по-собачьи, словно собака

нохцрха [нохцырха] хамрин тана переносица

ноцхн-нүцкн [ноцхыннүцкен] хош. үсн, ноосн уга, халцха оголённый, безволосый

556

ношун 1) сүлдр, оцл медлительный, вялый; Номһн күн ношун болдмн, энчн намаг хург болһнд келәд алх. — Эрнҗәнә К.; 2) ходрң, һашун терпкий, вяжущий; номһн күн ношун, ноһана әрк һашун — үлг.

нөгә хууч. 1) оңдан, талдан другой, иной; нөгә юм ас; 2) мөн тер тот, тот самый; нөгә күүнчн ирлә

нөҗг [нөҗиг] 1) өткрәд шавардсн цусн, нөҗг сгусток крови, запёкшаяся кровь; Чиңгс хаана андһар байн делкәд уульҗ төрхдән барун альхндан нөҗг атхҗ. — Хальмг үнн; 2) көкрсн махмуд кровоподтёк; көк нөҗг

нөҗгрх [нөҗгерхе] 1) цусн өткрәд бүрлдх, шаварх свёртываться, сгущаться (о крови); 2) махмуд көкрх, көк нөҗг болх посинеть (о кровоподтёке)

нөкәдүр маңһдурин цаад өдр послезавтра; Нөкәдүр Анҗан күүкнә хүрмд одхв. — Эрнҗәнә К.

нөкд [нөкед] 1) тус, дөң, дем помощь; үүртән нөкд болх; Күүкднь невчк өсәд-босад, экдән нөкд болцхав. — Хальмг үнн; 2) үр друг, товарищ; үр нөкд; му нөкд хоорндан — үлг.; Болв шал деер хорҗңнад кевтх эврәннь нөкднрән үзчкәд, Абиль бийән бокрад, намхрулҗ авв. — Илюмжинов Н.; 3) хаалһин хань попутчик; хаалһин нөкд

нөкдинәр үр-нөкдин йосар по-товарищески, по-дружески

нөкдлх [нөкделхе] 1) нег-негндән нөкд болх, дем болх помогать друг другу; 2) үүрлх, үүрмүд болх дружить, быть друзьями

нөкр [нөкер] хууч. 1) үр, нәәҗ товарищ, друг, приятель; зун үкртә болхар, зун нөкртә бол — цецн үг; 2) хань, нөкр нәәҗ муж супруг; Нөкр нәәҗнр болв. — Җаңһр

нөкрго [нөкерго] хууч. хань уга незамужняя

нөкрлх [нөкерлхе] хууч. 1) үүрлх дружить; 2) нөкр нәәҗ болх стать мужем и женой

нөкрсг [нөкерсег] үүрсг, ээлтә дружелюбный; общительный; үкх күн нөкрсг — үлг.

нөкртә [нөкертә] хань нөкртә замужняя

нөөлүр 1) бул пух; 2) җөөлн үсн очень мягкие, пушистые волосы

нөөлүршх [нөөлүршихе] җөөлн бул, үсн урһх покрываться пухом, покрываться мягкими волосами

нөөрмү нөөрәсн күцц серҗ чадад уга заспанный, сонный; Би Борисиг утар эвшәһәд, нөөрмү нүдән нухҗасинь үзүв. — Илюмжинов Н.

нөөрмүһәр нөөрәсн серәд уга спросонья, спросонок; Цаста нөөрмүһәр нүүхләд, нанур эргәд, хәврһәрн кевтв. — Эрнҗәнә К.

нөөрмүлх [нөөрмүлхе] нөөртән юм келәд бәәх разговаривать во сне, бредить; нөөрмүлдг күн

нөөрсг [нөөрсег] унтхд дурта любитель поспать

нөөрсх [нөөрсхе] күндл. унтх спать, почивать; Хош өргәд, хәрин баатр Күнд һарта Савр нөөрсв. — Җаңһр; Наадк күүкнь бас нөөрсәд серсн болна, нег-негән хәләлдәд, нам яһсан медхш. — Балакан А.

нөөтлх [нөөтелхе] чиигтәрх, чиигтә болх, норх увлажняться, становиться сырым, мокрым

нөөтн [нөөтен] 1) норсн, өлвр, чиигтә сырой, влажный, мокрый; нөөтн дотр хувцн, нөөтн түлән, нөөтн нүдтә; 2) чиг, чиг авсн сырость; гер нөөтн болад бәәв; 3) хур-чиг осадки (о дожде, снеге); нөөтнд өвс хадхла сән, нөөтн орн гиҗәх бәәдлтә

нөөх [нөөхе] 1) хоршах, хоршулх запасать, копить; мөңг нөөх, хот-хол нөөх; 2) әрвлх, хармнх жалеть (силы); чидлән нөөлго көдлх; Тер учрар хальмг теегин тәрәчнр, малчнр худгуд малтад, чидл-арһан энүнәс нөөдмн биш. — Теегин герл

нөөц [нөөце] 1) хоршавр, көрң сбережение, накопление; запас, резерв; нөөц мөңгн; 2) хоршаҗ хадһлсн юмн накопленный, находящийся в запасе; нөөц эд-тавр

нөөцлх [нөөцелхе] хоршах, хоршулх копить, накапливать; запасать

нөр цогц-махмуд, әмн-судцна медрл тогтсн цаг-зуур амрчах бәәдл сон; нөр күрх, нөр ханх, нөр сергх, нөр күргдг эм; нөр дуту, нөр муута, нөр саата, нөр акта; Өмн сөөни нөр уга йовсн, дам йовдлла харһсн, йир икәр нөөрм күрәд йовув.— Сян-Белгин X.; Орчлң цуг төв сәәхн зүүд барад, төвкнүн сәәхн амулң, амр таварн нөөрән хаңһаҗана. — Эрнҗәнә К.

нуһ I һолын тохан хадлң һазр заливной луг (в излучине реки), займище; шимтә нуһ, нуһин хадлһн

нуһ II үүлдвр үг дахдг чаңһагч, күч немгч хүв усилит. частица при глаголе; нуһ дарх, нуһ татх

нуһдһлзх [нуһдһылзыхы] күнд юм бәрҗ, бөгдң-бөгдң йовх идти (с трудом под тяжестью чего-л.)

нуһдһр [нуһдыһыр] ахр күзүтә короткошеий; нуһдһр күзүтә

нуһдых [нуһдыхы] нуһдһр болх быть короткошеим

нуһл [нуһыл] мөсн шикр конфеты, леденцы; Адгин лавкин халата нуһлыг аранднь шахад җаҗлдг билә. — амн билг.

нуһлар нуһла, нуһласн сгиб, складка

нуһласн [нуһласын] нуһлгдсн юмн, нуһлар складка; олн нуһласта, нуһласинь һарһх

нуһлгдх [нуһлыгдыхы] нуһлулх сгибаться, быть сгибаемым, складываться

нуһлур хотын зузан үзүр, түүнә керчм род колбасы (приготовленный из желудка); нуһлур идх; Та хойриг күргн болҗ йовх улс гиһәд, хотын нуһлур тәвүвидн, гиһәд Муузра неҗәд нуһлур өгв. — Эрнҗәнә К.; Өвгдт нуһлур бәрүлнә, эмгдт семҗ, көвүдт бөөр, күүкдт зүрк хувана. — Нармин М.

нуһлх [нуһылхы] 1) нуһлад эвкх складывать; цаасиг дундаһурнь нуһлх; 2) матилһх сгибать, перегибать; Күдр цаһан саадгиг даңгин бийәр нуһлад авб. — Җаңһр; 3) мөч-мөчәрнь салһх разъединять по суставам; күзү нуһлх

нуһлц [нуһылцы] нуһлар, нуһласн складка, сгиб

нуһрлһн [нуһрылһын] нуһрлт сгибание

нуһрслх [нуһырслыхы] малыг нуһрсна нүкәр утх шааҗ алх убивать (животное, вонзая нож в затылочную впадину); нуһрслҗ алх

нуһрсн [нуһырсын] нурһна нуһрсн спинной мозг; нуһрсна ясн, нуһрсна хорха гем; Муузра күзүнә амн нурһна нуһрсна нүкәр утхин үзүр дөлилһҗ орулад, хойр талагшан холькад, углгдад орҗ одсн хойрдгч нурһна нииллгч бүлк үйәрнь керчәд оркхла, гелдс гиһәд унад одв. — Эрнҗәнә К.

нуһрстн [нуһырстын] зоол. сеертн позвоночные

нуһрх [нуһырхы] нуһрҗ һотьвкх, нуһрҗ матьхлзх сгибаться, перегибаться; гнуться; спорт. гедргән нуһрх делать мостик

нуһрха [нуһырха] матьхр, матисн, хаҗисн кривой, изогнутый, искривлённый

нуһсн [нуһсын] зоол. өргн хоңшарта, ахр күзүтә, көлнь сарвһр сәрстә усчдг шовун утка; зерлг нуһсн, теҗәмл нуһсн; нуһс хаһад нуурт тусх — үлг. Биив, бүшкүрмүдин айс, нур дундан өндглсн нуһсна дун һарад, хулсн дундан өндглсн хунын дун һарад ниргәд одв. — Эрнҗәнә К.; ◊ чон нуһсн эр нуһсн селезень

нуһуд кир, даг, бузр грязь; кир-нуһуд; хувцнасн кир-нуһуд һарһх; Ууль хар уурцдан орулад, кир-нуһудынь уһав. — Җаңһр; Кир-нуһудынь уһах, өдмг-цәәһинь авч ирх, гер дотркинь ахулх, эн болн нань чигн керг күцәх кергтә болна. — Хальмг үнн

нудрм [нүдырмы] тавн хурһан чаңһар атхсн һар кулак; нудрман заңһх, нудрмарн цокх; һартан модн уга болхла нудрмарн көдл цецн үг; Күн тал һаран өргәд, нудрман үзүләд йовсн күүг әмтн таасдго. — Хальмг үнн, ◊ нудрмин чиңгә көвүн бичкихн, үчүкн көвүн совсем маленький мальчик, мальчик с пальчик; нудрман үзүлх әәлһх, сүрдәх грозить; устрашать; Беевә ик хар нудрман Цернд үзүләд, араһан зууһад оркв. — Тачин А.; нудрмарн ноолдлһн нудрмарн чичлдлһн кулачный бой

нудрмгдх [нүдырмыгдыхы] нудрулх получить удар кулаком

нудрмдх [нүдырмдыхы] 1) нудрмарн цокх, чичх бить, наносить удар кулаком, боксировать; 2) тавн хурһан чаңһ атхҗ хурах сжимать пальцы в кулак; Барун талас Күнд Һарта Савр хойр һаран нудрмдҗ урньн сууна. — Җаңһр

нудрмлдх [нүдырмылдыхы] нудрмарн цоклдх, чичлдх драться на кулачках

нудрулх [нудрулхы] нудрмар цокулх, чичүлх получить удар кулаком, быть боксированным

нудрх 1) арсиг нудрмарн хуулх, шулвлх сдирать кожу; нудрҗ өвчх сдирать кожу (с овцы, поддевая сжатой в кулак рукой); 2) түлкх, түлкәд авх тыкать, толкать (о детёнышах во время сосания маток); туһл хоңшарарн нудрҗана; Цаста өөрк күүкән дораһур нудрад авв, хоюрн һочкнад инәлдв. — Эрнҗәнә К.

нульһрц [нульһырың] дегд әмтәлсн, дегд әмтәхн слащавый, приторный; нульһрң амтн

нульмсн [нульмысын] I нүднәс һардг цегән шалдрң юмн слёзы; нульмсн һарх, нульмс асхрулх; һашун нульмсн, халун нульмсн, байрин нульмсн; нульмс асххин орчд, нудрман чаңһ атх — үлг.; Аршан хар нульмсан асхад уульҗ бәәнә. — Җаңһр; Баав, энтн кезә чигн иигҗ кү инәлһнд, гиҗ Кеемә инәсн нульмсан арчад, зарһ бәрв. — Хальмг үнн; Энүнә хойр нүднд ик-ик умшта нульмсн халхс деернь дусч һооҗлго, торч мелмлзәд бәәв. — Илюмжинов Н.; ◊ нульмсна бульчрхас нульмс болвсрулҗ һарһдг эрктн слёзные железы

нульмсн [нульмысын] II нульмҗ хайсн шүлсн, цер плевок

нульмур нульмдг сав плевательница

нульмх [нульмыхы] нульмҗ хайх плевать; Зун ээм деерәһүрн һурв дәкҗ нульмад орк, тиигхлә чини үзсн тоот тарад, куңгдшго болад әрлҗ одх. — Илюмжинов Н.; Танар заалһш угав гисн бәәдл һарад, таңнаһан цокад, теңгрт нульмад каңкаһад бәәнә. — Эрнҗәнә К.

нумлх [нумлыхы] нумин утар һазр кемҗәлх измерять луком (расстояние)

нумн [нумын] I 1) көвчиг татад, сум харвдг зевсг лук; нумин көвч, нумин тевк; сум харвад, нуман нуух — үлг.; Урһа зандн нурһнь нумн кевтә бөкиһәд одв. — Җаңһр; Саадг, нуман нурһндан үүрн, сүртә үлдән һартан гилвкүлҗ... — амн билг.; 2) нумин кемҗәнә һазр, нег алхм мера, равная длине лука; дөчн нумин һазр; ◊ зоол. сохр нумн ут хумста, ахрхн көлтә, бийнь бичкн, һазрт бәәдг хулһна нег зүсн крот

нумн [нумын] II көгҗ. мөрнә килһсн татата бичкн модн смычок; нумин көгҗмин зевсг (исрук, киил, хуур) смычковые инструменты (скрипка, виолончель, хур)

нур эргтә усна тогтал озеро; ик нур, бичкн нур, гүн нур, давста нур, әмтәхн нур; нуурнь номһн болхла, нуһснь чигн номһн болдг — цецн үг; Манахн Ноонин малар өмәрән нур орад нүүхәр бәәнәвидн. — Эрнҗәнә К.

нура 1) чагчм эрг, эң круча, обрыв; эрг нура; 2) һолын эрг шувтрҗ нурлһн, нурлт обвал; оползень; уулын нура

нурах [нурахы] тараҗ унһах обваливать, обрушивать; хуралһата түләни мод нурах

нурһвч [нурһывчи] мөрнә зииһин тоот чересседельник

нурһдх [нурһдыхы] нурһндан юм үүрх взваливать на спину ношу

нурһлҗ [нурһылҗи] 1) икнкнь большая часть, большинство; тедн нурһлҗ күүкд; Селәнә улс нурһлҗ худгас ус ууна. — Хальмг үнн; 2) икнкдән в большинстве случаев; би нурһлҗ гертән бәәнәв; Ода хөд нурһлҗ хурһлчксн бәәнә.— Сян-Белгин X.

нурһн [нурһын] II) күүнә болн зәрм адусна үй-үйәр ниилҗ мөөрсәр залһата нурһна ясн спина; позвоночник; күүнә нурһн, мөрнә нурһн; нурһн хавсндан түшг, хавсн нурһндан түшг — цецн үг; нурһна ясн, нурһна махн; нурһн көшх, нурһн һарх, нурһан уурх, нурһн деер тохх; Эн чирәһим үзчкәд, нанла юн болҗахиг медәд, бийим нурһн деерән тәвәд, усна эргцәс аврҗ һарһв. — Илюмжинов Н.; Бата тер өвгнд кемәлһдг нурһна тускар, әәлдхлин зәрлгин тускар соңссан дала юм келдг билә. — Эрнҗәнә К.; 2) уулын шил горный хребет; уулын нурһн; 3) шилҗ. өндр, бичкн, маштг рост; дундын нурһта күн, өндр нурһта, бичкн нурһта, маштг нурһта; нурһнь бичкн болв чигн, нудрмнь чаңһ болдмн — цецн үг; Маштг нурһта, махлюн, зөвин дунд наста күүкд күн һарад ирв. — Эрнҗәнә К.; 4) юмна деерк, нурһн верхняя часть чего-л., верх, спинка; мааҗурин нурһн, сандлын нурһн; Герин эзн гергн Батан киилгиг илврдәд, сандлын нурһнд өмскчкәд, хондгудтан ор ясв. — Эрнҗәнә К.; ◊ нурһ күцх нас күцх достигнуть зрелого возраста; үвлин нурһн үвлин ид кем пик зимы; эн җилин нурһнд эн җилин туршарт в течение этого года

нурһн [нурһын] II хууч. олн, ниит-олн большинство (людей); общество; нутг-нурһн

нурһта оврта, ик нурһта высокий, рослый; «Заготзерно» пунктын ах тооч болҗ, өндр, үзмҗ уга, нурһта-турута еврей Гельман көдлдг билә. — Илюмжинов Н.

нурлһн [нурлыһын] нурҗ унлһн, нурлт обвал, обрушение; крушение; Эн бичкн чолунас авн нурлһн эклв! — Илюмжинов Н.

нурлт [нурлты] нурлһн хәлә

нурм [нурмы] һалта үмсн горячая зола, горячий пепел, пылающий жар; нурм деер юм болһх; ◊ һал нурм һалт уулын нурм вулканическая лава

нурх [нурхы] эвдрәд, хамхрад унх, хольврх обваливаться, обрушиваться; герин эре нурҗ эрг нег нурдг, эр нег эндүрдг — үлг.; Хавр-намрар, ик усн орсн кемд, тагт нурад, хаалһар йовдг арһ тасрна. — Хальмг үнн

нусн [нусын] хамрас һардг аса сопли; нусан ниих, нусан татх, нусан арчх; Күүнә нусн-нульмснас әәдго, ичдго, сеҗдго улс болҗана. —Хальмг үнн; Колтр уульсн уга, нусан татад тагчг бәәв. — Сян-Белгин X.

нуста нуснь һооҗдг сопливый; Хотнас сурһуль сурч йовх нуста көвүд нанла харһв. — Эрнҗәнә К.

нустх [нустхы] ханядн күрәд, нусн икәр һооҗад һарх быть сопливым, получить насморк

нусха 1) нусан һооҗулсн сопляк; сопливый; 2) нусна тому та схвативший насморк

нутг [нутыг] 1) торсн, һарсн һазр родное место, родной улус; төрсн нутг, нутгин күн, нутгин әмтн; Баһ Чонса нутгин улс җил болһн Овата селәнд хурҗ, байран давулдгнь сән авъяст тохрсинь темдглх кергтә. — Хальмг үнн; 2) төрскн орн-нутг родина; Эндр та далн тавтат, эңкр нутгтан ода чигн цергләт, эрүл-менд, зу наслтн! — Хальмг үнн; Элвг орн-нутган эңднь харсхин төлә Эрднин Араш белн! — Яшкулов В.; 3) — амн билг. медл һазр владения; Далн хаани нутг даңгин бийәр орулсн эс билч? — Җаңһр; ◊ нутг-усн болх нег бәәрн һазрт гер-бүл болх заключить брачный союз, вступить в брак; Та бидн хойр нег һазрин өнцгт нутг-усн болый! — Хальмг туульс; нутгтан хайх икәр өөләд-һундад бәәх сильно обидеться на кого-л.; Мана орчлң залх әвртә «пииср» болҗ гихлә, маниг нутгтан хайчквза гиһәд, гиич кехәр дуудуллавидн. — Эрнҗәнә К.

нутглулх [нутгылулхы] ямр нег орм-һазрт бүүрлүлх, бәәршүлх поселить

нутглх [нутгылхы] ямр нег орм-һазрт бәәх, бәәршх обитать, жить в какой-л. местности; зунднь бидн энд нутглдвидн; Эднә эк-эцкнр ик эрт, 1918 җилд, зулад һарч одцхаҗ, тегәд доран нутглҗ бәәхәр Польшт үлдцхәсн болҗ һарв. — Илюмжинов Н.

нутг-нурһн [нутыг-нурһын] һарсн һазр родной край, родные места, родина; нутг-нурһан сансн көвүн, нууран сансн һалунла әдл; Одал иигәд, эврә хальмг нутг-нурһнасн хол, хурл-хувргудасн салу бәәх цөөкн өрк болҗанавидн. — Дорҗин Б.

нутгшх [нутгшихы] 1) шин нутг һазрт бәәһәд иҗлдх, дасх осваиваться, привыкать к новому местожительству; акклиматизироваться; 2) нег нутг һазрт удан бәәһәд бәәршх продолжительно находиться в одной местности

нуувр [нуувыр] 1) күүнд медүлшго юмн, нууц тайна, секрет; нуувран гергндән бичә кел — цецн үг; нуувр чигн һардг, әәв чигн үкдг — үлг.; 2) нууцин, нуувчин нелегальный, подпольный, конспиративный; нууврин хург, нууврин көдлмш

нуувчин нууц, нууврин тайный, секретный; нуувчин бичг; Чини эк нуувчин авдрт бултулад, гүр-хорхаһас сән цаг иртл, харад, хадһлад Поела. — Илюмжинов Н.

нуулһн [нуулһын] юм нууҗ далдлһн утаивание, сокрытие тайны

нуумтха [нуумтыха] күүнд юм медүлдго скрытный, таинственный; нуумтха күн

нуурлулх [нуурлулхы] нуурт усна шовудыг бәәршлүлх заселить озеро водоплавающими птицами; шовуд нуурлулх

нуурм [нуурым] тогтал усн, усна сав, цөөрм водоём, водохранилище

нуурмлиг [нуурымлиг] бичкн цөөрм пруд, бассейн

нуух [нуухы] нууҗ далдлх, нууҗ бултулх скрывать, утаивать, таить; Хәрҗ ирчкәд, би эк-эцкәсн эн авч ирсн белгән нууҗ бултулчклав. — Илюмжинов Н.

нууц [нууцы] олнд медүлшго, үзүлшго, далд юмн тайна, секрет; тайный, секретный, негласный; нууц уг, нууц суңһлт, дәәнә нууц; Эндр өдр күртл А. С. Пушкино шүлгүдин нууциг бидн тәәлҗ бәәнәвидн. — Хальмг үнн: ◊ анат. нууц эрктн белг-бек половые органы, гениталии

нууцлх [нууцылхы] нууц кех, нууҗ далдлх делать тайным, засекречивать

нуучинәр нууц кевәр, нуувчар тайно, секретно; нелегально, конспиративно; нуучинәр зәңгллһн, нуучинәр бәәлһн: Энтн олнд кергтә керг-үүлдвр болҗана, мана то-дигмүд нуучинәр хадһлгдхмн, тиигхлә ода юунаснь әәхв? — Хальмг үнн

нуучлх [нуучилхы] нуувч юм кех делать тайно, секретно

нухмл [нухмыл] һазрт кевтсн моһлцг, шухмр алтн слиток, самородок; нухмл алтн

нухх [нухыхы] 1) элдх, зуурх мешать, вымешивать, раскатывать (тесто): һуйр нухх: Хойр талаһурнь тәрлкст цаһан һуйрар нухад, шиләр дарад, нимгләд, олн зүсн бәәдл һарһад, керчәд болһсн боорцг бәәнә.; 2) шавр зуурч нухх месить глину; Харка өөрән хотна хойр-һурвн күүкд дахулад, хотн дундк үкрә сүүр цуглулҗ авад, хомһлд нухад, ташмур ташна. — Эрнҗәнә К.: 3) арчх протирать (глаза): нүдән нухх: Хүүхлзәд, нүдән нухад, суняһад, энд-тендән хәләв. — Эрнҗәнә К.

нүгдглзх [нүгдгелзехе] 1) күнд юм өргәд нүгдих, булң-булң ишкх тяжело ступать (под тяжестью чего-л.), идти напрягаясь

нүгдһр [нүгдһер] нурһан бөгчисн сгорбленный, скрюченный

нүгдих [нүгдихе] нурһан бөгчих, бөгдих сидеть сгорбившись, согнувшись

нүгшх [нүгшихе] үүмх, тогтвр уга болх, амрго болх суетиться, проявлять беспокойство

нүдәц [нүдәце] нүдҗ кесн юмн пюре; боднцгин нүдәц

нүдвч [нүдевчи] юм үзшгоһар нүднд бооҗ зүүдг юмн; нүднә сарвч, нүднә халхвч повязка на глаза, наглазники, шоры (у лошади)

нүдлх [нүделхе] 1) нүдлҗ авх, темдглҗ авх, тодлх замечать, запоминать; үзг нүдлх, малын зүс нүдлх; Бийдән зөв сурһульта, медрлтә болн уралһ көвүг района һардачнр нүдлҗ, баһчуд дунд цоолһврин көдлмш келһнд нөкд авна. — Хальмг үнн; 2) зүүһин сүвәр утц орулх вдевать (напр. нитку в иголку); зүүнд утц нүдлх; 3) үнтә шил чолуһар чимг, кеерүлд шигтгә кех инкрустировать, украшать (напр. драгоценными камнями); шил нүдтә билцг

нүдн [нүден] 1) харана эрктн глаз, глаза; хар нүдн, нүднә цецгә, нүднә өвчн, нүднә хонц, нүднә зовк; нүдән ирмх, нүдән бүлтәлһх; нүдн әәхәс биш, һар әәдмн биш — үлг.; нүднь бүлтхр, чикнь сертхр — тәәлвр. (туула); Энүнә барун нүдн ик хальр болдг билә. — Илюмжинов Н.; 2) нүднә харан зрение; терүнә нүднь му, нүднә харан тату; Нүднә харань му болв чигн, зәрм көгшд дегтрмүд умшхдан йир дурта. — Хальмг үнн; 3) хәләвр, хәләмҗ присмотр, надзор; эн кергин төлә сән нүдн кергтә; 4) көзр. юмна нүдн очко, метка (на картах, игральных фишках); көзрин нүдн; 5) юмнд кесн нүкн ячейка (в сети); шүүгүлин нүдн, гөлмин нүдн; 6) урһмлын болн әмтәнрин нердин тогтацд в составе бот. и зоол. названий: үкр нүдн чёрная смородина, хөн нүдн маргаритка, улан нүдн сорога (рыба); ◊ нүдн-амн болх килмҗлх, хәләх, дөңгән күргх оказывать услугу, помогать в чём-л., присматривать; Бичкдүдичинь эмгн чигн өдрт нүдн-амн болад, гертән хәләһәд бәәх. — Куукан А.; нүдн өвдх дурго болх ненавидеть; Сән болҗ, эн гер үзхнь нүдм өвдәд бәәдг билә — Басңга Б.; нүд чичм харңһу төрүц харан уга харңһу темно, хоть глаз выколи; Нүд чичм чигә харңһу намрин сөөһәр Боврг Ольдан хотнд күрәд ирв. — Дорҗин Б.; нүд авлм дурн тусм сәәхн, дегд сәәхн очаровательный, глаз не оторвать; Зальнь күүнә нүд авлм сәәхн: зүсн-зүүлин өңг һарч солңһтрад, күүнә нүднд эрәлҗләд бәәнә. — Бембин Т.; нүдән оркх (тәвх) оньган өгх, саг-сергг бәәх присматривать, обращать внимание; Кооперативдән нүдән оркн бәәтн. — Бембин Т.; нүднәс хол кех эс үзүлхин төлә далдлх, бултулх подальше от глаз (спрятать, убрать); Э, түүг нүднәсн хол кетл, нанд амрлт уга — Басңга Б.; нүдн чирмх хоорнд (зуур) агчмин зуур, дарунь не успеть глазом моргнуть, вмиг; Нүдн чирмх хоорнд хамтрлң бүрдәһәд оркҗ болш уга. — Манҗин Н.; нүдндән доһлң нульмста уульсн-һундсн йовх со слезами обиды; көл нүцкәр хуцмуд хәрүлҗ һарна гидг. Тиим саамла нөөрмү гилтә, нүдндән доһлң нульмста һарад йовдг биләв. — Дорҗин Б.

нүдн уга [нүден уга] сохр без глаз, слепой; Мөңгнд нүдн уга болдмн, күүрәһәд чигн оркдмн, болһа! — Эрнҗәнә К.

нүдрхг [нүдерхег] ик нүдтә, нүднь ик большеглазый, глазастый

нүдтә сохр биш, юм үздг имеющий глаза, с глазами, не слепой, зрячий; бултһр нүдтә, му нүдтә, өрәсн нүдтә, улан нүдтә; Хальмг улс заагт хатяр харһдг, тодрха зеегтә төгрг ик нүдтә, теглг нурһта күн.— Сян-Белгин X.

нүдүр юм нүддг зевсг пестик, толкушка; боднцгин нүдүр

нүдх [нүдхе] 1) үүлх, талхдх толочь, смешивать; чансн боднцг нүдх, тоснд һуйр нүдх; Мацглдг өдрән өрүн гү тәвх кемд «үд авна» гиһәд, тавгт, эс гиҗ тәрлкд шар тоснд һуйр нүдәд идчкәд, маңһдур өрүн күртлнь цәәһәр дамжу авад бәәдг бәәсмн. — Эрнҗәнә К.; 2) шилҗ. цокх, гүвдх колотить, избивать кого-л.

568

нүклх [нүкелхе] 1) хатхад, хаһлад нүк һарһх делать отверстие в чём-л; шөвгәр нүклх; Бәәдгин өөр һолын мөснд шатрин диг-дараһар нүкд нүклҗ, хаһрулдг шашкс тәвцхәв. — Илюмжинов Н.; 2) мерҗ, нүк һарһх прогрызать (напр. о мышах)

нүкн [нүкен] 1) цоорха һазр дыра, отверстие; одх һазр уга, орх нүкн уга — үлг.; Әср улан нүкәр авад орад одв. — Җаңһр; 2) малтад кесн нүкн, зуух яма; Тер нүкн дотр арһс түләд, утаһинь унтрачкад, гүзәтә махиг көндлң моднд бооһад, улан цогтнь күргл уга дүүҗләд, деерәснь дарчкад хәрхмн. — Эрнҗәнә К.; 3) аңгин үр, кевтр нора, логово, берлога; чонын нүкн, аюһин нүкн; Тер кемд зурмиг усар цутхад оркхла, нүкн дотрасн тер һазаран һарч зулад, хәләсн талан гүүх зөвтә болдмн. — Илюмжинов Н.; ◊ нүкндән орх өңгрх умереть, сойти в могилу; Нүкндән орхларн, тегәд оч моңһл шаврт ханхговидн. — Дорҗин Б.

нүкн-цүкн [нүкен-цүкен] хош. хаалһин адрун ухабы

нүктә 1) оңһрхата, оңһрха һарсн имеющий щель, дыру; имеющий отверстие, с отверстием; Сиврин эн балһсн оңһрха нүктә модн тротуарта, үзмҗ уга нег давхр гермүдтә бәәсмн. — Илюмжинов Н., 2) кевтртә, нүктә имеющий логово, нору

нүл шаҗ. зү уга буру юмн; килнц грех; нүл буйн хойр ах-дү болдг — цецн үг; нүл уга күн, нүл һарһх, нүүлән эдлх; Нүл-килнц һарһлго, орчлңгин әмтә-киитә юмнд дуран өгч хамцу бәәһәд, чикәр йовад йовх кергтә. — Хальмг үнн

нүл уга (нүлгә) килнц уга, килнцтә биш безгрешный; Бийнь хулһнын хамрас цус һарһшго, нүл уга номһн заңта күн бәәсмн. — Илюмжинов Н.

нүр 1) күүнә толһан өмн бий; чирә, нүр-чирә лицо, лик; физиономия; һар-нүүрән уһах, һар-нүүрин альчур, Бата, нүүрән уһаҗ ав, гиһәд, Цаста савң альчур хойр авад, намаг дахулад һарв. — Эрнҗәнә К.; 2) юмна өмнк талнь лицевая сторона; фасад; герин нүр бий, эмәлин өмн нүр; 3) юмна эклц начало; җилин, сарин нүр; дегтрин нүр, нүр үг Арвн сарин нүр үзәд, көвүн һарв. — Җаңһр; ◊ цуһараннь нүүрт олна чирәд на глазах у всех; нүр хаһрад уга һольшган гееһәд уга, ичртә юм һарһад уга неиспорченный; Урднь олна сүүрт үг келҗ, нүр хаһрад уга Манҗ зөвәр тагчг зогсч бәәһәд... — Манҗин Н.; грам. нүр орч нерн личное местоимение, нүр уга зәңг безличное предложение

нүрх [нүрхы] хәврһәрн түлклдх, хәврһшлх толкать друг друга, толкаться, прижиматься боками; Буур кевтә нүрлдҗ ирәд... Нәрхн Цәвдр мөрн барун талан нүрәд... — Җаңһр

нүүһүл анат. нүднә өвр хальсн пелена, завеса; ◊ нүдндән нүүһүл наасн, нүүртән ишкә наасн ичр-һутр уга, ичрән геесн күн без стыда и совести, бессовестный; Энүг иим гиҗ, кен медлә. Иим нүдндән нүүһүл наасн, гесндән гер шүдтәһинь медсн болхнь... — Эрнҗәнә К., нүүһүләр нүд наах, нүцкнә ичр далдлх кү мекләд, мууһан дарх; худл-хуурмг йовдл һарһх хитрить, обманывать, втирать очки; Малын хотар теткҗәнәвидн гиһәд, нүүһүләр нүд наасн, нүцкнә ичр далдлсн юмн һарһгдна. — Дорҗин Б.

нүүдг [нүүдег] нүүһәд йовдг кочевой, кочующий; нүүдг бәәдл, ◊ тууҗ. нүүдг улан гер передвижная красная кибитка (XX зууна хөрдгч җилмүдт Хальмг теегт хүүвин, улана йосн экләд тогтҗ йовсн цагт шин бәәдл-җирһлин, сойл-бәәцин, сойл-гегәрлтин төрмүд хаһлхин төлә олна дунд цәәлһврин көдлмш кеһәд, нүүһәд йовдг улан гермүд бүрдәгдсмн).

нүүдл [нүүдел] 1) нег һазрас талдан һазрур нүүһәд, бүүрән сольлһн кочёвка, перекочёвка; нүүдлин бүүр, нүүдлин мал-гер; Хар һазр орх, тендәс хәрү нүүдлин бүүрт хөөг туулһхмн биш.— Сян-Белгин X., Юн хар мөртә нүүдл болв эн? — Эрнҗәнә К., 2) шатр. көвүһәр, эс гиҗ бодар нүүдл келһн, нүүдл кех, түрүн нүүдл; Дарани арв һар нүүдл йирин болв, Әрәсән шатрч хар бодмудан тустаһар олзлад, харслтын керг-үүлдвр сәәнәр күцәв. — Хальмг үнн

нүүдлч [нүүделчи] гер-маларн нүүдг күн кочевник

нүүлһлһн [нүүлһелһен] 1) нүүлһҗ авлһн переселение; 2) тууҗ йовуллһн, цөллһн эвакуация, депортация

нүүлһн [нүүлһен] нүүдл келһн, бүүрән сольлһн кочёвка, перекочёвка; Нүүһәд йовдг хальмгудын тууҗд урднь үзгдәд уга нүүлһн болв. — Хальмг үнн

нүүлһх [нүүлһехе] 1) бәәсн орм-һазраснь нүүлһҗ авх переселять, помогать в переселении; Приозёрн районд көдлҗәһәд, өрк-бүлән нүүлһҗ авсмн. — Хальмг үнн; 2) бәәсн һазраснь күчәр тууҗ йовулх, цөллх эвакуировать, депортировать; Чини өрк-бүличн, цуг хальмг келн-улсла хамднь, цөөкн сар хооран халта Сиврин һазр тал нүүлһсн бәәнәлм. — Илюмжинов Н.

нүүлтә 1) килнцтә грешный, греховный; 2) күүнд. йир, җигтә очень, удивительно, поразительно; нүүлтә хурдн мөрн

нүүрәрн: улан нүүрәрн улан чирәһәрн лицом к лицу; Элстд болсн «Җаңһрин» номар шинҗллһнә хурл деер би Көглтин Дава ахла улан нүүрәрн учрад, седклән медүлҗ, ол дәкҗ күүндҗ йовлав. — Хальмг үнн

нүүрләч [нүүрләчи] көдлмшин халхар юмна нүүрт, түрүнд йовдг передовик; Мазульск уурхад хальмг уурхачнрин кесгнь көдлмшин нүүрләчнр болҗ, эднә нерд Күндллһнә самбрт өрвлгдсн билә. — Илюмжинов Н.

нүүрлгч [нүүрлегчи] юмна нүүрт, һол маңнад йовгч идущий в авангарде, передовой; нүүрлгч бригад

нүүрлх [нүүрлехе] юмна нүүрт, һол маңнад йовх быть впереди, быть в авангарде

нүүрсн [нүүрсен] һазрас малтҗ һарһдг хар, күрң өңгтә шатдг чолун уголь (чёрный, бурый), хар нүүрсн, күрң нүүрсн, нүүрснә үүлдвр, нүүрснә уурха; нүүрс түлх, нүүрс хулдҗ авх; нүүрснлә әдл хар; Хальмгуд ик зуудан уурхад көдлцхәдг билә, тенд бәәрн һазрин керг-үүлдвр теткхин төлә чолун нүүрс малтҗ һарһгддг бәәсмн. — Илюмжинов Н; Нүүрсн дегд үнтә болад, сүл җилмүдт герән арһсар дулалдг болувидн. — Хальмг үнн

нүүрсч [нүүрсчи] нүүрснә уурхан аҗлач угольщик, шахтёр

нүүрсшх [нүүрсшихе] шатад нүүрсн болх обугливаться, превращаться в уголь

нүүрцлһн [нүүрцелһен] зарһ-з. хойр халхин улс чирәцҗ харһлһн, чирәцлһн встреча лицом к лицу, встреча на очной ставке

нүүрцх [нүүрцехе] зарһ-з. хойр халхин улс чирәцҗ харһх встречаться на очной ставке; Ода Бокта эн хургт эврә улсиннь өмн босад, цуста чирәһәрн нүүрцәд, уста нүдәрн хәләһәд, яһад иим аврлт уга йовдл һарһсан, үнн чик седкләрн келҗ өгх гиҗ санҗанав. — Эрнҗәнә К.;

нүүх [нүүхе] 1) нүүдл кеһәд, бүүрән сольх кочевать, перекочёвывать; Хан тер үгинь соңсад, нутгтан зар тәвәд нүүв. — Җаңһр; Та, Цаһан, маниг хайчкад, нүүҗ одсн улсин үвлзң эргәд, арһс түүдг биләт. — Эрнҗәнә К.; 2) шатр. көвүһәр, эс гиҗ бодар нүүдл кех делать ход, ходить; мөрәрн нүүх, берсәрн нүүх; 3) өлг-эдән авч шин герт нүүҗ орх переселяться, вселяться; Өдгә цагт зәрмнь бәәцин таалан ясрулҗ, хуучн патьрасн һарч, шин герт нүүҗ орх саната бәәнә. — Хальмг үнн; 4) көвҗ йовх, нүүҗ йовх плыть (о тучах, облаках, льдинах); үүлн өмн үзг хәләһәд нүүҗәнә; Энд ирсн мадн иим бәәдл үзүвидн: усн деегүр делгүдән мөсн нүүҗ йовна. — Илюмжинов Н.

нүүхлзх [нүүхелзехе] наахлзх покачиваться; нүүхлзәд йовх, нүүхлзәд зогсх

нүүхлх [нүүхелхе] дәәвлх делать движения (из стороны в сторону); нөөрмәһәр нүүхлх; Цаста нөөрмәһәр нүүхләд, нанур эргәд, хәврһәрн кевтв. — Эрнҗәнә К.

нүцкәр хувцн угаһар, нүцкн нагишом, голышом; көл нүцкәр, толһа нүцкәр йовх, төрүц нүцкәр; Хоюрн көл нүцкәр цасн деер тогляд йовцханавидн.— Сян-Белгин X.

нүцклүлх [нүцкелүлхе] нүцкн болһх, нүцкрүлх раздевать догола

нүцклх [нүцкелхе] 1) хувцинь тәәләд, нүцклҗ оркх оголять, обнажать, раздевать; Хойр полицай шулуһар бүслүр күртл Адъяна хувц тәәлв, энүнә эццн, ярһа махмудынь нүцкләд оркв, көрә һазр деер элк түргүр кевт гиҗ закцхав. — Илюмжинов Н.; 2) шилҗ. юмиг нүцкн болһх, юмн нүцкрх оголять, обнажать; оголяться, обнажаться; намр урһа моддыг цуһараһинь нүцклв

нүцкн [нүцкен] өмссн юмн уга, шалдң голый, нагой, обнажённый; нүцкн бий, нүцкн Махмуд; Көдлмшин өдрин гүргү кемд тасгин һардач Гесл овалһата сүрл деер ичр-һутр уга, нүцкн бийәрн унтад кевтнә. — Илюмжинов Н.; Хуухлзад, өндәһәд, сүүҗ доран делгәд хонсн өөмсән авад өмстлнь, иргәр үләҗәсн киитн салькн нүцкн махмудынь киит урсхад, чичрүләд оркна. — Эрнҗәнә К.

нүцкн-нүңнүн [нүцкен-нүңнүн] хош. 1) төрүц нүцкн, шалдң совсем голый, нагой; 2) шилҗ. уга-яду, угатя бедный, неимущий

нүцкрүлх [нүцкерүлхе] хувцинь авч, нүцкн үлдәх снять одежду и оставить голым

нүцкрх [нүцкерхе] 1) нүцкн болх оголяться, обнажаться; 2) шилҗ. өмсх-зүүх юмн уга болх быть плохо одетым