Пүрбән Григорий
ХАЛЬМГ КЕЛНӘ
ТӘӘЛВР ТОЛЬ
Хальмг болн орс келәр
Хойр ботьта
I боть
Элст «Калмыкия» нертә таңһчин зәңгллһнә агентств 2022
Г. Ц. Пюрбеев
ТОЛКОВЫЙ СЛОВАРЬ КАЛМЫЦКОГО ЯЗЫКА
На калмыцком и русском языках
В II томах
I том
Элиста
АУ РК «РИА «Калмыкия»
2022
УДК 811.030 (Калм)
ББК 81.2-4 (Калм)
П985
Пюрбеев Г. Ц.
П 985 Толковый словарь калмыцкого языка: на калм. и рус. яз., в II т. Т. I. — Элиста: АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022. 574 с.
ISBN 978-5-7539-0873-5
Двухтомный толковый словарь калмыцкого языка содержит около 20 тыс. слов и выражений. Толкование значений слов даётся на калмыцком языке с переводом на русский язык и сопровождается примерами их употребления в произведениях калмыцкой литературы, фольклора, памятниках на ясном письме и в периодической печати.
Словарь рассчитан на широкий круг читателей.
УДК 811.030 (Калм)
ББК 81.2-4 (Калм)
Isbn 978-5-7539-0873-5
© Пюрбеев Г. Ц., 2022
© Оформление. АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022
Нүр үг
Хальмгин номтнр нурһлҗ орчуллһна тольмуд бичҗ үүдәх аҗлд баһ биш дамшлт хоршасн бәәнә. Үлгүрнь, хөрдгч зууна 60-70-гч җилмүдт кемҗәһәрн зөвәр ик тольмуд бичҗ барлгдсн билә. 1964 җилд Москвад И. К. Илишкинә редакцта, 32 миңһн шаху үгин багтацта «Орс-хальмг толь» һарла. 1977 җилд бас Москвад Б. Д. Муниевин редакцта 26 миңһн үг багтасн «Хальмг-орс толь» һарсн билә. 1986 җилд Элстд П. Ц. Биткеевин һардҗ нәәрүлсн, Харькова Светлана болн Убушиева Безина бичсн дундын кемҗәтә «Хальмг-моңһл-орс толь» барлгдла. Дәкәд Җиҗән Эрднь-Байр зокъясн «Үгин эрк» гидг орс-хальмг товч толь зааҗ болхмн (Элст, 1995). Эн тольд зокъягч Шинҗәнә өөрд келнәс тооһарн баһ биш үг келлг болн нер томья (нершл) өдгә хальмг келнд сергәҗ босхсмн. Эднә зәрмнь иҗлшәд, эндр өдр керглгдҗ бәәнә. 2009 җилд Б. X. Тодаеван «Җаңһр» дуулврин үгин саңгин байн көрң ашглҗ, «Би «Җаңһр» дасчанав» гидг хальмг-орс толь зокъясмн (Элст, 2009).
2018 җилд Хальмг ик сурһулин номтнр «һурвн келнә (хальмг-орс-англь) омоним үгмүдин толь» бичҗ кевлсн билә. Хальмг әңгинь В. Н. Мушаев зокъясмн. Түүрвәч 674 хальмг келнә омоним үгмүдиг онлын халхас авч хәләһәд, иим үгмүдин утх-чинрин бүрдәцнь хойрас үлү, зәрмдән 4-5 онц чинртә болдгинь илдкҗ темдглсмн.
Деер заасн бүтәлүд ик баһ уга кев шинҗәрн цуһар орчуллһна тольмуд болна. Зуг хальмгин судллд тәәлвр толь бичҗ зокъях заңшал тиим ут тууҗта биш, дамшлтнь чигн баһ гиҗ келх кергтә. Тәәлвр толь бичҗ түүрвх көдлмшиг түрүн болҗ аһу ик номт Кичгә Төлә эклсмн. 1972-1974 җилмүдин туршт «Хальмг үнн» газетин халхст тасрхан уга эн номтын үгин тәәлвр кесн болн үгин һарлһ мөшксн, олн умшачнрин оньг татсн йир соньн өгүлмүд барлгдҗасмн.
Хөөннь 1979 җилд түүрвәч эн «бичкн үүдәврмүдән» цуглулад, салу дегтр болһҗ һарһла. Эн шинҗлврт 200 шаху олн зүсн үгмүдин болн тогтмл келлгин тәәлвринь кеҗ, мөринь мөшкҗ һарлһинь тогтасмн. Кичгә Төлән бүтәлд өдгә цагин хальмг келнд олзлгддг уга, хуучрсн үг яһҗ тәәлврлсинь хәләй:
инҗ күүкнд өгсн гер, мал, өлг-эд, мөңгн, урд цагт деернь — кесг күн (дахуль) чигн. Күүк дахсн хамг юмн — цуһар инҗ;
хоолмһа ик хотта болн адһа иддг. Хойр хәәсн махнд эс цаддг, хот әмтә хоолмһа хойр көвүн санҗ. — Җаңһр (Догшн Шар Гүргүһин бөлг).
Үгин тәәлврин керг-үүлиг цааранднь йовулснь — нертә номт, өөрд-хальмгин тод бичгин дурсхлмудын нәрн шинҗләч болн «тод бичгин хадһлач» нер зүүсн Бадмин Андрей болдг. Түүрвәч хальмг утх-зокъялын дурсхлмудын «Сарин герл» гидг хураңһун онц дахуль тольд 400 шаху «текстд харһсн хуучрад мартгдсн, ховрар, эс гиҗ ода олзлгддг уга үгмүд» цәәлһҗ өгсмн (Элст, 1991). Үлгүрин төлә тәәлвринь өгсн хойр-һурвн үг авч үзүлий:
балмд тенг, нерән һутасн, таңх күн; эргү күн, муңхг (орс келнд баламут гидгәр эн үг батрҗ);
өлмә (үлмә) көлин тавгин өмнк әңг, көлин сеер; көлин күндлгч нерн;
хүвлһ шар шаҗна йосар ик хутгтнр нас барсна хөөн шинәс юмнд төрдг гиҗ үздг мөн; өңгән, дүрсән сольх, шинәс төрх.
1996 җилд Хальмг дегтр һарһач Пүрбән Григорин «Хальмгудын заңшалта бәәцин тәәлвр толь» барлсн билә. Зокъягч эн толин хойр миңһн толһа үгин өгүллмүдт (статьяст) хальмг улсин заңшалта бәәциг, эдл-ахун бәәдлиг үзүлҗәх мергҗлин авцта үг келлг йилһҗ авад, бас шаҗнла болн заң-бәәр, авъясмудла залһлдата үгмүд орулҗ, утх-чинрин тәәлвринь төрскн келәр кесмн.
2002 җилд Манҗга Белла бичҗ үүдәсн 1200 үгин багтаврта «Хальмг келнә тәәлвр толь» (сурһульчнрт нерәдсн дөңцл) барас һарла. Эн толин зокъягч сурһулин көтлврин (программин) неквр болн аһулһиг оньгтан авч, энүгәр һардвр кеҗ, дорас өсч-босч йовх баһчудт әмтнә келнд идвктә керглгддг үгмүдин чинринь цәәлһҗ, тәәлвринь медүлҗ, үгин әәмгинь зааҗ, орс орчуллһинь өгсн бәәнә:
җивртн б. н. Җивртә, далвагта әмтә тоот. Пернатые. Җивртә хамг җиргҗ наадад, җисәд, аһарт делнә. (К. Д.) Халун дегд догшн болад, нам аһарт нег чигн җивртн нисснь медгдхш. (Д. Б.)
нерәдх үүлд. 1. Нер өгх, нерлх. Именовать, называть. Көвүһән Баатр гиҗ нерәдҗ. 2. Белглх; белглҗ өгх. Посвящать; предназначить, дарить. Нерәдхлә — хандг, даладхла — әәдг. (X. ү.)
2002 җилд «Хальмг келнә синонимсин толь» түрүн болҗ барас һарсн билә. Урн зокъялын болн амн үгин, күүндәнә келнд кезә, альд, ямаран утх-чинрәрн өөрхн үгмүдиг керглхиг тодрха, нәрн кевәр үзүлгдсмн. Монран Михаилин үүдәсн синоним үгмүдин толиг тәәлврин тоод орулҗ болхмн, яһад гихлә үгин чинринь тодрхаһар медүлҗ күргхин төлә утхарн өөрхн, зәрм саамд невчк холҗсн утхта үгәр цәәлһҗәнә, ташр теднь зокъялмудас авсн үлгүр җишәгәр батлгдҗана:
бигшлдх [бигшилдехе] баглрх, цуглрх, хурх; дарцлдх; Өвгд, залус көвүнә герин һаза угтулын урлданд кенә мөрн һарч ирхинь хәләлдәд бигшлдәд, шууглдад бәәцхәнә. (Эрнҗәнә К.)
цалһа цалдң, самһа, салң; хоома; Цалһа йовдл һарһсинь цааҗлад оркдг биләв. (Калян С.)
Бас мана бичәчнрин, номтнрин дегтрмүдт делгрңгү сәәхн тәәлвр өгсн йовдл хара биш харһдгиг учртан авх кергтә, үлгүрнь:
шилүсн Сиврин орнд, Алтан модта уулмуд заагт элвгәр харһдг ик мис; утарн метр күрдг, күндәрн 8-15 кг татдг, догшн, күчтә махч аң; Меңгән хаалһ деернь бәрдг, бүдүн модна йозурин көндәд бәәршдг, мод давшхдан бас һавшун — иим соньн мис. — Кичгә Т.
монда иигт ээрчксн долда ноосн, ноосн түүдг; ◊ цаһан монда цаһан үкрин хагзлсн ноос үмтәҗ авад, тер нооснд чиигтә шавр ораһад, хойр альхарн долдала бәәтл, меечглә әдл монда болҗ одна. Терүг цаһан монда гинә. — Эрнҗәнә К.
өлгц мордҗах күүкнә өлг-эдтә оддг өңгтә торһн утцн; Өлгц гиҗ зурхач, эс гиҗ көгшд заасн өңгтә торһн утцн. Утцна өңгнь уңг-тохмин һарлһта залһлдата болна, нурһлҗ цаһан, улан, көк, ноһан өңгтә утцн одна. — Хабунова Е.
Сүүлин хойр-һурвн җил Әрәсән номин Академин Хальмг номин цутхлңгин номтнр «Җаңһр» дуулврин келнә тәәлвр толь бичҗәнә. Ода эн Төвин номтнр В. В. Куканован һардвртаһар номин шинҗллһ йовулҗ, түрүн кесн көдлмшин ашинь седкүлин өгүлмүдт барлҗана.Нүр үгин эцүстнь темдглхд, эн тәәлвр толиг бичҗ белдхд цуг деер дурдсн толин бүтәлмүдин материалыг болмҗар шалһҗ шүүһәд орулҗ аввидн.
Хальмг келн, энүнә байльг үгин саң үйәс үйд улмҗлҗ ирсн мана өвкнрин зөөр мөн. Эн үндсни урн билгин үнтә зөөриг хәәрлҗ хадһлад, чик кевәр эдлҗ керглх зөвтәвидн: «төрскн келәрн келх, бичх, зааҗ сурһх, төрскн келәрн ном-дегтр түүрвх»... (Җиҗән Эрднь-Байр)
Келлцҗәх төр-седвән төгсәх деер күңкл ирү нәәргч Калян Санҗин бичсн «Хальмг келн»1 гидг шүлгин хойр бадгинь, күндтә умшач, таанрт сергәҗ санулый:
Кен ахан күндлн келдг,
Кетркә баһчудан тевчн келдг,
Эвтнь тәвәд, еңсгәр келдг,
Эйлдг, һольшг хальмг келн.
Тосн кевтә илн келдг,
Торһ-томчар кеерүлн келдг,
Усн әдләр уһан келдг –
Уул хальмг келн!..
1 Поэзия Калмыкии: антология / на калм. и рус. яз. Элиста: ГУ Издательский дом «Герел», 2009. 31 с.