1 Ишполком — исполком.

Чонс хотн деегүр кесг дәкҗ ирсн цаһачуд болн улачуд, теңгсин дольган мет цоклдад, көөстәд ирсн иргнә дән Бергәсин мал-гер көндәсн уга гиҗ келҗ болшго бәәсмн. Улачуднь ирхләрн — үкринь эс гиҗ цөөкн хөөһинь цергчнрт хот кехәр авчкдг.

Цаһачуд ирхләнь — Бергәс һәргтә биш, эврән меднә; офицермүдинь дуудҗ авад тоох кергтә. Юнгад гихлә, тоовр-тәклһнд һарсн һаруһас орунь ик. Теднә сән нүднд үзгдхлә, салдсмуднь мал көндәшго, дәкәд ик-баһ болв чигн нег цөөкн бод мал бас салдсмудтнь нерәдх кергтә. Кедү дәкҗ тедн орҗ ирәд, кедү дәкҗ улачудас көөгдүлҗ һарв! Зәрмдән эврә хулхачнр бас чигн үкр эс гиҗ мөр көөһәд авч одна. Тер учрас көлтә Бергәс ик эртәс авн үлү мал хадһлдган уурла.

«Далдлад дүрчксн алтн, мөңгн бәәнә! — гиҗ Бергәс гергнәннь заальврлһ соңсн бәәҗ ухалҗана.—Зуг олна төлә хадһлсн зөөр биш. Зуг тер хаана цагин алтар ю кеҗ болхнь ода деерән Бергәст медгдҗәхш.

Микола әмд бәәсн болхла йосн сән селвг өгх билә.

Зуг Миколаг уга гиҗ зәңг ирв. Нег дәкҗ Така болн Борис хөрн негдгч җилин хаврар дәврҗ ирлә. Сөөнь дуусн бултҗаһад, өр цәәхин өмн йовҗ одцхала. Аратын җирһл — ахр җирһл. Тер хойриг кезәнә үкҗ одсар зәңг һарла. Тернь үнн болх. Әмд йовхла ирцхәх билә. Эн угатьнрин өмнәс тиим ик чидл дәврсн бийнь диилҗ чадсн уга, харчудын йосн болхла, зултрһн өвсн мет җил болһн улм гүүнд уңган орулад батрад йовна. Зуг өлн бәәлһн ямаран чигн товас болн җидәс әәмшгтә!

Сүл үлдсн невчкн хот-хоолнь чилхлә, эднә йосна уңгнь өгрх. Харһнҗах күүнд ямаран чигн йосн керг уга!».

Шин йосн маһд уга хуурхиннь тускар ухалчкад, Бергәсин седкл төвкнәд, Сәәхлән тускар эн санв.

«Күүкд күүнә зүркн җөөлкн. Харһнад, көөмглҗ үкҗәх улс хотнд үзчкәд —оньдинд ууляд нанур гүүҗ ирнә. Орчлң цуһараһинь хотар теткх бурхн бишв, Мини бултулсн тоот зөөриг Сәәхлә кевтнь эс медснь сән болв. Эс гиҗ хотна гер болһнур болһҗ идх һуйр, шил шар тос нань чигн хот-хол хормаһарн зөөх билә. Тер цагт эдниг дураһад эврән көөмгдх билә! Тер зөөрин төлә би нөөрәсн чигн, амулңгасн чигн үкн-үктлән хаһцсн болхв. Зүркн хатхлдг болад; толһа эргдг болад ирсн эн».

Генткн хаша дотр ноха хуцв. «Ноха хуцдгарн мана хотна күн биш. Иим цагла юн «гиич» болхви? Цаг ода йир нәрн», — гиҗ Бергәс ухалв. Сәәхләг дуудчкад, хәрү эс өгхләнь гемән мартчкад, адһмтаһар өндәхәр седхләнь, зүркәрнь халулчксн зүүһәр шаасн мет өвдәд одв, хойр һарнь эврән хәврһднь унв.

* * *

Шивр ивтрәд борлҗ одсн ишкә өөмстә, кесг хонгтан нөр уга бәәсн күн кевтә, махнь шүүрч одсн бор чирәднь, энд-тенднь шовалһад шаачксн зевтә суңһуг мет сахлнь өргн дорнь сөрсәсн, Оңһаш орҗ ирв.

Терүнә толһа деерк шар аратын арсар кесн махладнь улан кенчр наачксн, хорманнь нег хәврһнь салврҗ одсн бор бүшмүд деер чонын арсн җиләтг өмсч, терүнә дорнь сәрсн шалвр.

Үвл-зун угад тәвлго күзүһән эргүлҗ боодг киртә бор альчурнь унҗҗ. Махладнь боолһата улан кенчрәс болн хаһрсн хувцндан улан халас тәвүлхдән дуртаднь Дунд Хурлын әәмг «Улан Оңһаш» гидг нер өгсмн. Тер неринь өвгн бурушадго бәәсмн. «Хавстн» гисн Цернәс «Улан» гисн нерн сәәхн гиҗ. өвгн хәрүцдг билә.

Оңһаш орҗ ирснд Бергәс йир икәр байрлв, зуг эврәннь байран илднь келхдән деегүр саната хотни ах эмәв.

— А, Оңһаш билчи? Хәрнь мана ноха хотна улсас һанцхн чамаг йилһҗ хуцна! Ямаран хувц өмсснчнь энв, иим удан альд зүүләд йовлачи? — гиҗ сурв.

Урднь үгинь йовулҗ өгәд бәәдг Оңһаш нам хәрүцдг болв:

— Зүүлсн угав, кергәрн йовад ирүв, — гиһәд, өвгн хәрү өгчкәд, суух орм эргҗ хәләв.

— Нам адгтан эн махлаһан сольх билү, — гиҗ Бергәс инәмсклв— Эн улан махла доран ямаран зәңг авч ирсән эрт кел.

— Авч ирсн тоотм, эврәм чееҗд. Эн хотна улсин төлә йовад ирүв. Чи энд хара кевтчкәд, хаҗудан хөөнә мах тәвчкәд суунач, әмтн болхла мах биш, чанҗ уудг цә уга, альмна хамтхасн, шаһан будг хойрар хот кеһәд, көөмгләд үкҗәнә. Тер учрас көлтә аставк* орад ирүв. Мана тускар тедн ю ухалҗахинь медхәр йовлав, — гиҗ өвгн хәрү өгв.

*А с т а в к — улусин ставка.

— Тегәд ю медвчи? — гиһәд, Бергәс зүркнә өвдкүр баһрулхар, дер хәврһдән шахв.

— Аставкин ик гисн ахлачднь одув! — гиһәд, өвгн көөрәд, келәрн таңнаһан цокв.

— Мана Церн йир ик ухата болҗ. Иим зузан дегтрмүд умшна, — гиһәд, өвгн хойр альхан делгв. Дурнь күрхлә суңһугар Элстлә күүнднә. Москвала бас күүнднә.

— Гертнь одвчи, тегәд? — гиҗ, Бергәс сурв.

— Тегәд. Яахмби? Эврән герүр авч ирәд, мел деед бийдән бурхн мет намаг суулһв. Терүнә экнь өңгрхд би өдр-сө уга өөрәснь һардго биләв. Өлн болн өнчн малч көвүн нутгин ахлач болх гиҗ, кен тиигхд сансн болх? Ода болхла мана Церн ухаһарн нам Данзн нойнас даву болҗ һарчана. Йир сәәхн герг олҗ авч. Одак чини нәәҗ Миколын күүкн бәәҗлм, — гиһәд, Оңһаш нүднәннь булңгар Бергәсүр хәләв.

— Үнәртнь келхлә, Цернә гергн сәәхн болсн деерән йир цаһан седклтә бәәҗ. Тиим сәәхн гергд нам нойн болн зәәсң улсин герт үзсн уга биләв. Чини Сәәхлә баһ цагтан терүнлә әдл шаху билә. Цернә гергнә нүднь чилгр теңгр мет, көк болчкад һал асад бәәнә. Мана баавһанрла әдл үлү үг келхш, эврәннь залудан чигн, ирсн гиичд чигн шүрүн үг келхш, ээлтә...

Терүнә чирәнь цаһан, көкнь... — гиһәд, Оңһаш цаа ранднь келх үг хәәв.

«Келсн үгдән халад, ичкевттә үг келәд оркв», — гиһәд, өвгн нүдән чирмв.

— Көкн-делңгин тускар медгдҗәнә! — гиһәд Бергәс, өвгиг адһав. — Дәкәд ю Цернәд үзвчи? (Тернь Бергәст ик кергтә бәәсмн).

— Хойр өдр, хойр сө Цернәд гиич болув, җөөлкн бул улв деер унтҗавв. Хаалһдм нег бүкл өдмг, дөрвнә цә өгч тәвцхәв. Тиим цаһан седклтә улс үзәд угав,—гиҗ өвгн Цернәд гиич болсн келврән чиләв.

— Нә, болҗана, — гиҗ Бергәс терүнлә зөвшәрв. — Юуна тускар тадн күүндвр кеҗәвтә? Зуг ахрар кел, эс гиҗ хату амта мөрн кевтә хаалһас хаҗиҗ однач.

— Ахрар келҗ болшго! — гиҗ өвгн керчв. — Кедү ухан өрчд* төөнрҗәнә, терүг цуһараһинь ахрар келҗ болхий? Бичә бийим бударулад бә. Келҗәх үгән мартчкнав... Юн деер зогслав? А, а... Нина бичкн күүкндән хот өгчәнә. Нина гисн Цернә гергнә нерн. Ик көвүнәннь нерн Чотн. Соңсчанчи? Дәкәд нег Чотныг тер орс гергн һарһҗ өгсн болҗана, миниһәр болхнь тер көвүнь

* Ө р ч д — урднь хальмг ухан өрчд бүрддг гиҗ келдг бәәсмн

ухаһарн чигн, седкләрн чигн Чотныг дураҗ, мел мана Хөөчин Чотнла әдл! Сәәхн орс гергнә зальврлһ бурхн соңсад, тиим сәәхн үр заясн болҗана. Мана Бергәс-Чонс тохмин ухани дееҗ кеҗ тер көвүг бурхн илгәсн болҗана! — гиҗ өвгн зальврв.

— Нә, Чотна тускнь болҗана! — гиһәд, Бергәс эврәннь килнцтә Такананнь тускар ухалчкад, өвгнә үг керчв. — Хойр хонгтан Цернлә ю күүндсичинь сурҗанав? Үг нуулго цугтнь кел!

Эн гемд даргдад орн деерән кевтхәсн урд, сүл цагт дару-дарунь Оңһашиг дуудҗ, терүнә олн үг соңсдг болв. Өвгн үгдән халад, бийән бууляд оркдгинь медсн бийнь, терүнә чилшго үгмүд заагт оңдан кенәс чигн соңсч болшго зәңг бас авч ирдмн. Көгшн Оңһаш җивртә шовун мет, нег моднас оңдан модн деернь сууһад, нег толһаһас оңдан толһа деернь бууһад, тенд харһсн кергтә, керг уга тоотыг тодлҗ авад, хотндан авч ирҗ келдг бәәсмн. Соңссн болн үзсн хамган һашудулх дурнь күрхлә давс немәд, әмтәлх дурн күрхлә шикр немәд, кедү худл, кедү үнн бәәхинь медүллго оддмн. Оңһашт әмтн дурлдг учрнь, кедү худл келв чигн, күүнд хар саната, күүнд харш болх үг келдго бәәсмн. Тер бийнь сүл цагт Бергәсиг зөвәр хатхад, мааҗурта үг келдг билә.

— Цернлә кесг төр хаһлувидн! — гиҗ, Оңһаш көөрчәнә.

— Ухата хойр залу харһхла күүндх төр дала болдмн.

Эрдм-сурһуль эс медхәс биш, экин геснәс авч һарсн ухаһарн әмтнәс тату бишв. Терүн тустан мини эк-эцк намаг эс һундасмн... Кенлә чигн ухаһан сөрлцҗ чадхв.

— Чини толһачнь хаһрха бортхла әдл. Хойр хонгтан гиичлсн бийнь Цернә гергнә көкнәс оңдан юм тодлҗ угач, — гиҗ, Бергәс өвгиг шоодв.

— Тегәд би Цернд келҗәнәв, — гиһәд, өвгн Бергәсин шоодвр эс соңссн бәәдлтәһәр. — Чи ода манд болхла Данзн нойнла әдл болҗанач. Зуг чи мана улан нойн болҗанач, болв эврәннь төрл-төрсән мартчксн бәәдлтәч. Эн чини өгсн өдмгт болн цәәд ханҗанав. Зуг Оңһаш эн чини өгсн белгиг ор һанцарн идхлә болн уухла хоолд тееглгдх, әмтн өлн бәәхлә, намаг цадхлң бәәҗ чадшгоһинь, чи эврән меднәч. Бүкл хотнд хувахла юмн күртшго, улм өлн улсин җилв күргх.. Өлн үкл гер болһныг кедҗ йовна, намрин чилгчәр үкҗәх батхн мет угатьнр үкҗәнә. Мана хотнд алькан чигн алдлго бәәхнь һанцхн Бергәс... — гиҗ терүнд келүв.

— Мини тускар нутгин аставкд үг келх зөв кен чамд өглә! — гиһәд, Бергәс өвгнүр хәәкрв. — Намаг түрү үзҗәх угаг чи альдас меддвчи? Ода деерән би таднас дор чигн бәәдг болхв, кишго көгшн зүүлмр!

Бергәс хәврһән бәрәд, хаҗуһарн унҗ одв.

Терүнә үг эс соңссн мет, Оңһаш келҗәнә:

— Церн мини келсн үг соңсн үүмәд, гер дотран йовдңнад бәәв: өдр-сө уга бидн унтлго терүнәнтн тускар ухалнавидн. Яһҗ әмт тер ик аюлас менд авч һардгин тускар күүнднәвидн. Мана теегин малчнриг хүүвин йосн харһнулхн уга. Һалзу хортна босхсн иргнә дәәг диилүвидн, өлн-түрүг бас диилхвидн. Мана ах орс келн-әмтн бәәнә. Тедн маниг харһнулхн уга гиҗ Церн келнә, — гив.

— Церн чини, — гиһәд, Бергәс дерән өрчдән шахн бәәҗ хәәкрв. — Бас чамла әдл худлч! Тана әәтрүлсн үгәстн әмтнә гесн цадшго. Тана Әрәсәдтн манас даву өлн аюл ирсн бәәнә. Әрәсән ик зууднь хөрн негдгч җилә әдл һаң энҗл болв. Медгднү? Чи болхла, чикнь сулдсн көгшн ноха мет, хот эргәд, Цернә худл тархаһад хуцад йовнач!

— Би худлч бишв, чи эврән худлчич! — гиһәд, Оңһаш уурлад одв. — Энҗл Әрәсән зәрм һазртнь һаң болвчнь, ик зууднь му биш урһц һарч, хөрн негдгч җиләс холд деер, — гиҗ Церн келлә. Церн бичкнәсн авн худл келдмн биш!

— Ха, ха, — гиһәд, Бергәс генткн инәв. — Әрәсә оньдинд байн бәәһә юмн.

Немшт болн Англьд буудяһан хулдад, эврә орсмуднь харһнад үкдг билә. Әрәсә ямаранинь медвчи, зүүлг! Мини нәәҗ, Миколыг мартад уга болхич!

Тер ямаран байн билә, тер бийнь зун һунынь җилин дуусн хәрүлсн үкрчд нег мишг һуйр өңгәр авч ирлү? Микола бас Әрәсә! Көгшн ноха, хот идх дурнчнь күрчәнү?— гиһәд, Бергәс тавгта махнас нүднә хәләцән авлго бәәх өвгиг үзчкәд, санань зовад келв. — Өөрк махан авад ид, гесән хаһртл! Эврәннь улан нойнаннь келсн худлыг бичә тархаһад йов! Тьфу, һуульһнчнр!

Геснә өлслт Оңһаш дааҗ чадлго, бийән эс бәрҗ чадсңдан бийән икәр гемшәҗ, Бергәсин түлкҗ өгсн тавгта махиг эләд бәәсн шүдәрн шуучад идв.

— Махн ямаран, шимтәй? — гиһәд, Бергәс өвгиг дөөгләд, — халулһад идх болвзач?

— Көрглң болв чигн идҗ чадхв, — гиһәд, Оңһаш белдк утхан шүүрч авад, амнд багтмар утлад, шүдндән әрә давталҗаһад цааран зальгад бәәнә.

— Бүкл өдмг болн дөрвнә цә Церн өглә эс гилчи? Хаҗуһасчинь хәләһәд бәәхинь һурвн хонгтан хот ууһад уга күүнә бәәдлтә болдмчи? — гиҗ, Бергәс өвгиг улм дорацулв.

— Өөктә хөөнә мах, өдрин дуусн чигн идхдән дуртав, — гиҗ-Оңһаш келв. — Цернә өгсн өдмгиг болн цәәг эн хотна өлн күүкдт огчкүв. Тер мет Әрәсән эгл улс түрҗ бәәх хальмгудт чигн дөң болҗ чадхмн.

— Басл худл келнәч, Оңһаш! Энд харһнҗах му хальмгуд Әрәсән орсмудт кергтәв! — гиһәд, Бергәс мусхлзад инәв.

— Маниг эс керглҗәх улс бәәдг чигн болх. Зуг Ленин маниг мартхмн уга, — гиҗ Оңһаш ицгтәһәр келв.

Ленинә тускар Бергәс кесг дәкҗ соңсла. Ода иим үүмәтә цагла большевикүдин ик ахлачин тускар хәрүцҗ буру үг келхәсн Бергәс саглв. Зүткәч болн олн үгтә Оңһашла үгцхләрн Бергәс эврәннь седкләрн нуувчинәр Цернлә цүүглдснлә әдл болв. Юңгад гихлә, Оңһаш маңһдур өрүнәс авн Цернә келсн үгиг нам хотнд биш, бүкл әәмгәр тархахмн.

—Церниг бичә итк! Орсмудын эврәннь кергнь чилшго, түрү-зүдүнь дала. Келн-әмтн болһн эврә-эврәннь арһан-хәәх зөвтә. «Мал асрсн—амн тоста, кү асрсн—толһа цуста» гидг үлгүр медхшийчи? Юуна төлә тедн манд тусан күргхмби? Эврән санлчнь? — гиҗ Бергәс келв.

Гертнь ирәд, эн өлн цагт эрәтә цоохр махинь идн бәәҗ Оңһаш Бергәсәс оңдан ухата бәәснднь, йир икәр герин эзнә ууринь күргв.

— Орсмуд оньдинд манас деерәр бәәһәһинь би сән меднәв. Грушовк болн Садовк селәдт бәәсн әмтин угатя гисн орснь мана арһта хальмгас деерәр бәәнә. Манд юн бәәлә? Арһта гисн кемднь гесән цадхҗ хот уудго биләвидн. Орсмуд олн. Неҗәд чиңнүр буудя күн болһн өгсн бийнь маниг эн аюлас авч һарч чадх тедн. Угатя улс хоорндан ни-негн бәәҗ, нег-негндән тус күргҗәтн гиҗ Ленин герәсән келсн бәәҗ... Цаһан седклтә өрк-бүл болһнд Ленин шинәс төрҗ һарх болтха, о хәәрхн! Хөв-кишгән манд хәәрлх болг!

Махинь идәд, хоосрсн тавган цааранднь түлкчкәд, Оңһаш күзүндән дүүҗлсн киртә бүчтә бууһин өөгүр, цаһан киилгин ээмчәс дорагшан һаран орулад дотрк даһмасн бор цааснд цуглсн зург һарһҗ авна.

Өргн дорнь эгцләд хәәчлчксн сахлта, керсү нүдтә, тәв күрсн чигә наста орс күүнә зург үзн, Бергәс кенә зургинь медв.

— Күчр ухата күн бәәҗ! — гиһәд, Оңһаш зовньгтаһар шуукрв. — Зуг үвләһә өңгрв гиҗ Церн келнә... Тиим орчлңд туста болн кергтә хамгинь эрлг-номын хан бийүрн авна. Кесг бийәсн үлү кергтә улс өңгрснә хөөн, чи бидн хойр эн орчлңд туша болад әмд бәәнә эсий?

— Яһад бийән нанла дүңцүлҗәхмчи! — гиһәд, хотни ах толһаһан дерәсн өндәлһәд өвгнүр хәәкрв— Чи нанас хөрн җил урд һарлач, тегәд нанас өмн эрлг-номын хаанд одх зөвтәч! Бичә нүдндм үзгд, әрл цааран, кишго ноха!

— Эрлг-номын хаанд бидн цуһар әдл биший? Көгшн өвгн чигн, баахн көвүн чигн. «Өнр гиҗ әәхн угав, өнчн гиҗ өр өвдхн угав», — гиҗ эрлг-номын хаана келсн үг эс меднчи? Зуг эн күүндвр мини эклдг учрм иим төртә: чи бидн хойрин әмд бәәснә уршгнь болн нилчнь олн-әмтнд юмби? Эн харһнад үкҗәх улст бидн дөң болҗану? Кемр Ленин әмд бәәсн болхла теднд дөң болхнь маһд уга! Үнәрнь келхд, би угатя уршгар дөң болҗ чадҗахшув, чи болхла — ховдгин уршгар!

— Эн күүг яһснднь иигҗ магтҗахмч? — гиһәд, Бергәс, Оңһашин хавтхасн һарһсн зург шүүрч авад, орна көл тал шивчкв. — Тиигтлән чи эн күүг үзҗ-медҗ йовсн бишчи!.. Күүнә келсн үг итксн, «хуцсн нохан дууг хавтхдан дүрснлә әдл..

— Би эн күүг үзсн угав. Тернь үнн! — гиҗ, Оңһаш зүткв. — Эн күүг Чапчан Арш үзх биш, харһад күүндәд, Хальмг таңһчин түрү-зүдүг келсн бәәҗ. Ленинә тускар Нохашкин Церн мел һарһсн эцкләрн әдләр келнә.

Кемрҗән Церн дү күүктәһән хоюрн өнчн үлдсн цагт, та, хотна ахлач бәәхдән, дөң-тусан күргсн болхла, Церн тана тускар чигн сә келх билә. Һанцхн Цернд биш, эврәннь төрл-садндан ямаран «эцк» болҗаситн, ода күртл мартад угавидн!

Урднь өмнәснь нег чигн үг хәрүцҗ келдго, ода болхла нам бийинь «чи» гидгт орҗ одсн, цагин селгә давҗ дахад, улан махла өмсдг өвгиг, чиндр мет шатачкх киитн нүдәр бурһудҗ хәләчкәд, тохаһан түшәд дерәсн өндәв:

— Арвн йисдгч җилд чи, хойр чирәтә ноха, цаһан хаана болн терүнә ханьцнрин төлә һаран өргләч!. Ода болхла Ленинә төлә болн Цернә төлә улан хоолан сөңгртл хәәкрҗәнәч! Би цааранднь хәләсв, маңһдур харһнад үкн гихләрн кенә төлә мөөрсән суңһхичинь үзхв, ноха!

Өвгн эврәннь арат махлаһан шүүрч авад, толһа деерән тәвн хойр ут чикнәснь чидләрн татв.

— Тиигхд би тана төлә һаран өргләв, Бергәс. (Урднь «чи» гиҗ келҗәсн өвгн, ода «та» гидг болв). Та тиигхд әәмгин одмн биләт. Тиим эс билү? Би чик келҗәнү?

Кесг нүл уга күүнә әмнд күрсн тана көвүн Така урядник эс билү? Хазг нер зүүхлә цаһан хан хальмгудт һазр, малын идг, мал-гер болн сулдхвр өгх гиҗ та көвүтәһән хоюрн нег дууһар эс хәәкрдг билтә? Тер цагт угатянь. чигн, байнь чигн ах-дү мет, ни-негн бәәдг болх гиҗ, та көвүтәһән мана ав эс авлта? Тер тана әмтәхн үгиг һанцхн һәргтә би биш, кесгнь итклә. Сән җирһл ирх гиҗ санлав, шин бүшмүд, халасн уга шалвр өмсхәр седләв. Эн теегтән эврән эзн болх гиҗ санлавидн. Дәкәд, дәкәд нойн, зәәсң болн танла әдл улс бәәхлә, манла әдл нүцкн улс ясрҗ болшго гиҗ хөөннь медүв. Ода мини бат шиидвр: хүүвин йосн, Нохашкин көвүнә, Цернә йосн манла әдл улст сулдхвр, хусм өдмг, халун цә авч ирхнь лавта...

Зерлг һал мет шатҗах Бергәсин нүдиг шилтҗ хәләсн бийнь, Оңһашин зүркнд әәмшг үүдсн уга, зуг хотни ах бийнь үг чиләтл харһцад унҗ одх гиҗ өвгн сүрдв. — Урднь болхла, хотни ахиг кен «чи» гиҗ чирәднь келх бәәсн? Ода болхла таниг Бергәс, кен чигн «чи» гих биш, чадмгарн дурндан келҗ чадхмн. Зуг та терүг көндәдг арһ угат, һартн ахрхн! Урднь болхла тәвлһ иштә маляһар кениг болв чигн ораһад оркдг биләт, ода болхла хәрүцҗ үг келхәсн әәхмт! Мини тускнь онц: дуран күрхлә таалсн мет «та» гиһәд оркнав, дурго болхла «чи» гиһәд келхәсн чигн әәхшв. Юңгад гихлә, мана йосн.

Кесг кизәр ниилүләд уйсн хувцта, бавһр үстә, нооснь шуртҗ одсн туулан арсн махлата өвгн, кенәс чигн әәшго, келх үгән нуушго ик зөрг зүүҗ.

— Бергәс, сәәнәр ухал! — гиһәд Оңһаш генткн ормасн босад, кевтсн Бергәсүр өөрдҗ ирв. — Махмуд-цогцчнь шүүрәд эцдг болв чигн, ода бийнь байнч! Ода үг келдг келән алдад уга деерән эн һазаһан бәәх малыннь үлүһинь эн харһнад үкҗәх улст түгәҗ өгх заквр өг! Эн мана Бергәс-Чонс хотнд насарн ах, эн олн җилин туршарт мууһинь чигн үзсн, сәәнинь чигн үзсн күн болад чамд сән селвгән өгчәнәв. Би наадн-шогинәр келҗәхшв, һол седкләсн келҗәнәв. Чи мөңкинд намаг дөөгләд, наад бәрәд, бәәдг биләч, ода итк, үнн үг келҗәнәв. Ода деерән чамд кергтәһән медҗәнәв! Тадна кесгнь намаг олн үгтә, тоомср уга күүнд тоолҗадг болх, зәрмнь нам һәргтә чигн гиҗ сандг болх. Юңгад гихлә, Оңһаш угатя, гермүд эргәд шиг келәд әмт сергәдг күн гиҗ келнәт. Мини келсн үг иткхшт, наад бәрнәт.. Зуг би худл келдн угав. Кемрҗән үзсн, соңссн хамг зәңг деерән невчк немәд чимләд келхләрн би күүнд му седкләр үг келдн угав, зовлңта күүнә седклинь тевчәд, түрү-зүдүһинь әәтрүләд келнәв. Зәрмдән тааһад, өгҗәләд үг келхләрн, терүгән эврән итксн деерән әмтн иткг гиҗ дотран саннав...

Би, җигтә күн чигн болсув, зуг Бергәс чи ода күн биш болвч! Терүг чи эврән кезәнә медләч, юңгад гихлә, ширдчксн модн шал деерк кевс будулад, буршмгта намаг гертән орулшго биләч. Зуг чини шүрүтә болн күзүһән һолилһдг цагчнь давҗ одла.

Чини келсн үг әмтн соңсдган кезәнә уурла. Тер уршгас көлтә мини авч ирсн зәңг, үнәртнь келхд, хотна хөв чамд эс кергтә болва? «Бүргдг Оңһашин үг соңсхар, базрин баавһан үг соңсхмн», — гиҗ урднь эс келдг билчи! Тегәд ода «бурхнла» әдл чини үг соңслго «бүргдг1» Оңһашин келсн үгиг иткдг улс ода хотнд дала. Чини дотран санҗах уха би эс медүви? Худл келҗәхлә, хуурсн хулһнын нүдн мет, хойр нүдм бүлтртхә! Би мел үнн үг эс келвү? Эс гиҗ чи, җирн җилин туршарт әмтнд му кеһәд, килнц һарһн гиҗ бүкл ик хар толһала әдл килнцдән даргдад әмән геехч! — гиҗ Оңһаш келв.

Бергәсин бахлурнь бәргдәд, хооласнь үг һарч өглго, хойр һаран өргәд, үүдн тал саҗад, әрә гиҗ келв:

— Уга бол! Нүдндм бичә үзгд! Мел цуһар хар һазрин шуурхад ортн! Сәәхлә!. Яһлачи, Сәәхлә! Эн әмим авх эрлг-шулмас бийим сулдх!

Ширән өнцг деер кевтсн бичкн зургиг Оңһаш таңгсглҗ авад, өрчдән бәәсн бичкн даһмд дүрчкәд, үүд темцәд һарв.

— Бергәс! — гиһәд, Оңһаш зүн көләрн үүд тәәлн йовҗ келв: — Арһта болхла әмтнд адһмтаһар тусан күргҗ үз, эс гиҗ һурв хонад Церн нааран тергәр дүүрң һуйр авч ирх, тер цагт әмтн чамаг, ховдг нохаг харах... Ставкас Яңхл тал һуйр авхар арвн мөрн тергн йовҗана. Харһнҗ үкҗәх хальмгудт цаһан саната Әрәсән орсмуд дөңгән илгәҗ. Тернь ода Яңхл деер ирчксн бәәнә. Адһ... Эс гиҗ..

* * *

Ууртан бүтәд, арһта болхла Оңһашиг билҗлчкх саната бәәсн Бергәс өвгнә сүл келсн үгмүдт алң болад, дәкәд үг сурхар седсинь медчкәд, өвгн адһад герин үүд секлһнлә, өмнәснь далһа шар чирәтә, билцхр улан хамрта, залата хар хурсх махлата, шин булһар һоста, залу герт орҗ йовна.

— Буйн болх, гемим тәвҗ өгтн, — гиһәд, герт орҗ ирсн залу менд сурхин ормд, бийән цеврләд келв: — Би герт орҗ йовад, Яңхлас мана хальмг теегүр ирҗ йовх хот-хоолын тускар зервк соңсув.. Мана шин, хүүвин йосн харһнҗах мана хальмгудыг үкүлхн уга, дөңгән күргх.

Оңһашиг чирәцҗ хәлән, тер залу алң болмар нүдән бүрлзүлҗ инәмсклв. Хотна ахлачла метклдәд халҗ одсн Оңһаш, һазаһас орҗ ирсн залуг иткәд, бийдән дөң кехәр келв:

— Мана улачнриг Бергәс иткҗәхш!

—Үнәрий? Яһад мана улачудыг эс иткдг күмби, энтн! — гиһәд, ирсн залу орн деер кевтсн Бергәсүр өөрдҗ ирәд, эцәд, махнь шүүрч одсн хурняста чирәһинь шилтҗ хәләв. Тер орҗ ирсн залун хурц хәләцәс нүдән хальтрулҗ:

— Мендвт, — гиҗ, Бергәс хәрү өгн, сүүҗән сольҗ барун хәврһдән кевтв.

Гиич залу хувцан тәәллго, орна өөр бәәсн, минь ода Оңһаш деерәснь боссн сандл деер сууһад, келв:

— Ик Чонс арвна нег чирмәсн залунь гемнҗ гисн зәңг соңсад, золһҗ ирләв...

Бергәс эн залуг эс таньҗах бәәдлтә, келсн үгинь эс соңссн мет, Оңһаш тал, «арһ чамд, бичә чамаг энүнлә үлдәҗ һар» гисн бәәдлтәһәр ицҗ хәләв. Тер хәләцнь Оңһашиг икәр соньмсулв. Тегәд цаг биш цагла ирсн гиичәс нүдән хөөһүллго хәләҗәһәд, Оңһаш үүдн һатцас Сәәхләг дуудв.

Ут киитә Оңһаш, гемтә Бергәсин өөрәс кесгтән һархн уга гиҗ санад, Сәәхлә, эврәннь кергәр күүнә гер орсн бәәдлтә. Хаҗудк хойр хорад герин эзн күүкд күүг хәләчкәд, Оңһаш хәрү орҗ ирәд, гиичәс сурв:

— Кенә көвүмчи? Альдас, хамаран йовҗ йовхмбчи, иим цаг биш цагла? — гиҗ Оңһаш сурв. Бергәс болхла урдк кевтән тер залун хаҗуһар, герин эрс туслцҗ хәләчкәд, номһрҗ одв.

«Ундынь өгчкәд, учринь сур» гиҗ келдг мана өвкнрин үлгүр мартчквта, көгшә? — гиһәд, гиич дәкн инәмсклв, зуг барун оочнь татгдад, бирчиһәд седклднь салькн орсн өңг һарад одв.

— Терчнь мел үнн, көвүн, — гиҗ, Оңһаш келчкәд, тер гиич залун бәәдлнь ик соньҗтаһинь темдглчкәд, Сәәхлә иртл эн гертәс һаршго шиидвр авла: «Иим ора болҗ одсн цагт ямаран кергтә ирсинь кен медхви?»

Холд нисч йовх шовун, хотна захд әмтнә күүндсн үг күртл үрәлго соңсч хуцдг, саг болн догшн Бергәсин нохан бийнь нег ду һарһлго, модн шал деегүр йовсн бийнь көлиннь ә соңсгдлго, медмҗ угаһар орҗ ирсн залу аальта болх зөвтә.

Ирсн гиичиг дәкн нег шинҗлҗ хәләчкәд, Оңһаш терүнд һал тәвчксн һанзан бәрүлҗ өгв. Көгшдин бәрц күндлҗ, тернь һанзинь авад, чиигтә сурулыг сорҗ ута һарһв.

Бергәс ода эс медмҗәр, орҗ ирсн гиичиг шинҗлҗ хәләҗәнә. Гиич залу ода үүднә өөр суусн Оңһашур зөрц хәләһәд, Бергәс бийүрнь хәләҗәхинь үзҗәхн уга.

Оңһашиг герин эзнә өөрхн элгн-саднд тоолад, гиич ирсн кергән келхәр шиидв.

— Та, көгшә, намаг иим цаг биш цагла орҗ ирснд алң болҗах бәәдлтәт, зуг би Бергәслә өөрхн элгн-садн йовсн күн болдв. Зуг тана хотна ахлачла кесгәс нааран харһад уга биләвидн. Бергәс намаг мартчксн чигн болх, зуг би өөлҗәхшив.. Хөв-кишг уга мини эгч зууринәр өңгрсн хөөн бидн харһлцад угавидн гиҗ келҗ болхмн.

— А, чи, Отхна дү көвүн болховчи, тиигхлә? — гиҗ Оңһаш дәкн гиичиг шилтҗ хәләв.

— Э, та медҗәнәт, көгшә! — гиҗ гиич келв.

— А... Тиигәд эртәр келчкх бәәсн. «Хөв-кишг уга...» Зуурдинәр. — гиһәд, болх-болшго дегәтә үг келәд бәәхмн бишл энчнь. Тиигҗ келхләрн мана Чонс арвиг бүклднь будх бәәдлтәһәр чини келсн үг болҗ нанд медгднә! Эврәннь хотна ахлачиг Оңһаш харсч залун дегәтә үгднь хәрү өгв.

Ирсн залун келсн үгмүд Оңһашт таасгдсн уга, юңгад гихлә «гиич» үг келх болһндан башрдсн бәәдлтәһәр нүдән халхлад, эднлә чирәцҗ чадлго бәәв. Сәәхләг иртл «гиичиг» әәтрүләд, Оңһаш санандан орсан: худл, үнн угаг тасрхан угаһар келәд бәәнә.

— Чини эгч эврәннь әмнәс бийнь хөөһв. Седклин гем терүнә әмнд күрчкв.. Әмтин түрүн болҗ Отхн эврән бийнь әмтнә өөр гертән бәәҗ чадад, көвүһән дахулад оңдан ишкә гер бәрүлҗ авад, салу бәәв... Хот-хоолынь тасрхан уга өгәд, гесинь өлсклго, ээминь хаһллго Бергәс бәәлһв. Зуг нег дәкҗ, гемнь икәр көдлсн цагт гертәсн арһс түүсн "болҗ һарад йовчкад, хәрү ирсн уга... Ода яахув, «тоосн бүргсн һазрнь» тер бәәсн болхов. Арһ уга.. Тәвсн хөвәс давдг арһ уга.

— Тер тана келҗәсн тоотыг, бидн ахнр-дүүнрнь ики хөөннь ирҗ медүвидн. Түрүн авгтан һундлта гидгәр эгчәсн хаһцсндан гейүрлдәд нам ухаһан геечкн алдвидн... Тегәд чееҗдән буслсн хамган чирәцҗ Бергәст келләвидн, — гиҗ «гиич» гемән оратҗ медсн бәәдлтәһәр келв.

— Чини эцк, гиһәд, Оңһаш үг утдхад, цаг хооран саахин төлә келән бүлүдв. — Малзна Һучн, Манцин кецд ик нертә болн байн зәәсң билә. Дәкәд хурц ухата күн бәәсинь эс медх күн уга болх: О хәәрхн, сәәни орнд төрҗ, ардан үлдсн үрн-садндан кишгән хәәрлх болтха! Сән көвүн һархла, кезәд чигн эцкиннь нер һутахн уга... Чини нернчнь кен билә. Малзна Һучна көвүн?

— Долан! — гиҗ «гиич» хәрү өгчкәд, дәкн ширә дорагшан хәләв. — Буйн болх, мини танас сургчм, Бергәс, мини гемим тәвҗ өгтн. Ууртан бүтәд...

Тернь иим йовдл болсмн. Малзна Һучна хотнур көлснд болн көөснд уһагдсн мөртә күн довтлҗ ирәд, Отхн яһҗ өңгрснә тускар зәнг авч ирсмн... Эгчнь өңгрәд хойр сар болсн цагт Бергәсиг Аһш орҗ йовхлань Цаца селәнә өөрк салад бәрҗ авад, һар-көлинь күлчкәд үктлнь гүвдәд, әрә әмтә тәвсмн. Терүнә хөөн, хойр хавсан хамхлулсн, барун далан һарһсн, дотрк элкн-бөөрнь икәр шавтсн бийнь, чидлтә цогц-махмуд дааһад, өрәл җилин туршарт гемнәд, Бергәс эдгҗ өндәсмн. Терүнәс нааран Цацин өөр болсн ик үүлин тускар нег чигн үг Бергәс күүнд келсмн биш. Зуг хотн-хошан әмтн тааһад ямаран ик гүрм болсинь хоорндан шимлдҗ күүнддг билә.

— Бергәс цаһан седклтә күн, терүнә тускар кезәнә мартсн болх, — гиҗ Оңһаш келв.

— Көгшә, намаг эн герт орҗ ирхд та, адһмтаһар һарч йовх бәәдлтә биләт, — гиҗ Манцин кецин зәәсң Бергәслә нүүрцҗ һанцарн үлдхәр, өвгиг эрт һартха гиҗ санад келв.

— Керг-үүл уга күн ода ховр болх. Нанд бас адһх учр бәәнә, — Оңһаш Бергәс тал хәләҗәһәд, «Һархмби аль Сәәхлә иртл күләхмби?»—гиҗ нүднә хәләцәрн сурв.

Оңһашин тер хәләцин учринь Бергәс медв.

— Эрк биш Сәәхләг олҗ авад, түдлго хәрҗ ир гиҗ кел! — гиҗ, Бергәс зөвәр чаңһур, урдк кевтән келсн үгән күцәх эзмб гисн темдгән урдк күр дү көвүндән, ода хортндан медүлхәр келв.

Үүдән ардан хаахларн, невчк заг үлдәҗ хааһад, Оңһаш һазаран һархдан икәр адһсн уга. «Кемрҗән зәәсңгин көвүн Бергәсин болн мини күүндвр нуувчинәр соңсхла, иим ора болҗ одсн цагла ямаран бачм керг энүг нааран көтлҗ ирсинь нуувчинәр соңсхла, нанд ик килнц болхн уга», — гиҗ Оңһаш ухалв.

— Оңһашин ард җиигәд хаагдсн үүднә ә соңсн зәәсңгин көвүнә дунь чаңһрв:

— Нә, юн болва, аха? Амндан ус балһсн күн кевтә, тагчг болҗ оддмчн? Аль генткн намаг үзн келкәрҗ одвчи? Аль өрм хулхалҗ долаҗаһад бәргдснә хөөн, цокулсн мис кевтә, чикнчнь дүләрҗ одвчи?

Сәәхләг орҗ ирх цагиг әмсхлин дунд күләҗ Бергәс гиичин үгд орлцхасн арнҗлв. Цаһан сарин өлн чон мет догшн уурта Доланас, һанцхн Сәәхлән орҗ ирлһн гетлгхмн. Нег күүнлә харһад бурхларн мартчкх Оңһашт ицҗ болшго. Я, хәәрхн, Сәәхлә эрт иртхә! — гиһәд, Бергәс дотран зальврад кевтнә.

— Мини эгчиг худгин йоралд әмдәр хайчкад, баахн герг хәәлчи! Хембәг кен алсмби? Әмтн медхш гиҗ санҗанчи! Тиим ик килнц һарһчкад, хойрхн хавсарн ялтна гисн баһ!.. Дегәд баһ. Терүн деер чамас немүр авх цагнь ода ирнә гидгнь эн, Бергәс, — гиҗ, Долан чирәнь минчиһәд улаҗ одсн хәәкрв.

— Эрт гертәсм һар, кишго ноха! — гиһәд, Бергәс хәәкрн, альдас энүнд чидл немгдснь медгдсн уга, дер дорас шүүрәд, гилвксн хар пистолет һарһҗ авн, Долана толһаһур зөрүлв.

Тернь әәмшгтәһәр хооран цухрҗ йовад, үүдн һатц күүнә көлин ишкдл соңсч байрлн, наадлсн бәәдл һарһхар шиидв: — Ха, ха, ха! — гиһәд, Долан һочкнҗ инән, үүдн тал хәләһәд:

— Кезәһәс нааран, Бергәс, иим әәмтхә болсмбчи? Аль эврәннь гергнәсн әмән харсхар дер доран пистолет бәрдг болсмбчи? Миниһәр болхинь, энчнь күүкд күүнәс бийән харсх селм биш...

Орн деер гемтә кевтх күүнүр негт өөрдҗ ирәд, негт хооран һарад, бу-селмәс әәдго ик дамшлтта күүнә бәәдлтәһәр, хусрңгар инәһәд, Долан йовдңнна.

— Гертән бу-селм хадһлҗана гиһәд улачуд, бийичинь токарчкх гиҗ әәхшийчи, Бергәс?

— Улачуд нанд иртл, би чамаг, һалзу нохаг, эрлг-номын хаанур тәвчкхв!

— Нә, болҗана, Бергәс, бичә һәргл! — гиһәд Долан эвцлдсн дууһар келв. — Эн төмрән бичә төвләд бә, күүндх керг бәәнә. Чамла нег-негән әәлһхин төлә зу һар дууна һазрт өдрин бийднь мөрнә эмәл деер шөлн болҗ ирсн угав. Ө-һундлан мартх цаг ирв... Урднь толһач бәәсн маниг нег нүкнүр түлкәд унһах цаг ирв. Үкхән күләһәд сууҗ болшго. Нег юм ухалх кергтә.

Яңхлас нааран ирх хот-хоолын тускар одак өвгнә келсн үг эс соңсвчи? Тернь мел үнн! Хәрнь, ухалх керг.

Герин эзн дәкнәс браунингән дерин дор дүрчкәд, эс итксн бәәдлтәһәр:

— Хоосн тергнә ду соңсчкад, хотна нохас кевтә, хуцҗанат! Арһта болхла, әмт хоорнднь түкрчкәд, бийстн негн-негнәннь мөөрс керчх седклтәт. Би кениг чигн иткҗәхшв. Тер учрас көлтә гертән бу-селм хадһлх зөвтә болна.

Чидлнь чиләд, арһан барад үг келҗәх Бергәс ода Доланд ирлцңгү. Дәкәд нег герчд үзгдҗ әмтнд күүндвр болшгон төлә, Долан ирсн керг-учран цәәлһҗ келхәр шиидв.

— Ленин өңгрснә хөөн Москвад йос булалдад ноолдан һарчах зәңгтә. Удлго тиим ноолдан мана нутгудт болхиг бидн үзхвидн. Соңс цааранднь...

— Намаг юуһар чигн соньмсулҗ чадшгоч, — гиҗ, Бергәс чинәһән алдад, урд күр дү көвүнләрн генткн харһад әәсн әәмшгнь талрҗ, махмуднь, хоолын дунь сулдҗ келв. — Нанд хавр күртл иигәд эрүл-менд, көлән чирәд һархла болх, хаврин ээвр аһарла тулман үүрч авад оңдан һазр орнав..

— Тиим боллго, — гиҗ Долан Бергәслә генткн зөвшәрв. — Кемр тулмар дүүрң алтн бәәхлә альдаран болв чигн йовҗ болхмн: «Алтн, мөңгтә күн тамин амнд җирһнә» гиҗ эс келдг билү? Эн үвлин туршарт тулм дотркнь сегсрәд асхчкх гисн ухан чамд, Бергәс, орхший?

— Йовсн цагт гиигн болх, терүнәс әәҗәхшүв! — гиҗ, Бергәс хәрү өгв.

Мел дигтә эн күүндврин гүргүлә үүднә заагар соңсчасн Оңһашин хамрнь таанрад, нәәтхәд оркв. Агчмин зуур Долан гүүһәд һарч ирәд, өвгиг бәрәд авчкв.

— Кен харңһуд гетҗәсмби? Хотна ахлачла мини күүндсн күүндвр яһад еултмҗар соңсвта! Энд ю кеҗәнәтә?

Эврәннь сансн ухаһан Оңһаш иләр сөөни өрәллә ирсн «гиичд» келхәр седчкәд, эврән уурта бәәх хәрин күүг көндәһәд керг уга гиҗ санчкад:

— Девлән хәәҗәнәв, — гиҗ Оңһаш келв. — Көгшрәд нүдм юм үздгән уурв.

Бергәслә күүнә чикнәс далд, нуувчин үг күүндхәр адһҗасн Долан эврән харңһу өрәд өвгнә хувц хәәлцв. Өрән булңд нег җөөлкн болсн юм һарарн олҗ авчкад, хәләлго үүдн тал өвгнүр шивчкв.

—Түргәр хувцан өмсч авад, уга бол!

— Күүнә герт ирчкәд бийәсн ах күүнлә иигҗ күүнддгәрчн болхла,-эк-эцкчнь чамд сурһмҗ өгч чадсмн уга. «Төрхәрә мууг сурһҗ эс болҗ...» — гидг үлгүр мел үнн бәәҗ. Зуг би герин эзн күүкд күүг олҗ автлан холд одхн угав! Хәрнь, бичә март!

Үүдән чаңһур ардан хаачкад Оңһаш һарч одв.

— Долан, чи бас хәр, — гиһәд, Бергәс бийән һартан авад, гилвксн хар пистулан хәрү дер доран бәрҗ келв:— Чи бидн хойр күүндх үгән кезәнә чиләчксн биший!

— Тиигҗ ухалҗанчи? — гиһәд, Долан Бергәсин орна өөрк сандл деер суув.

— Нанд ухалад толһаһан зовах седкл уга. Мана хаалһ кезәнә салҗ одсинь эврән меднәч.

— Әмтнә хаалһ зәрмдән салад, зәрмдән хәрү ниилдг учр бас ирдмн. Чамд терүг ю хәәҗ келхви? Ода эс үзҗәнчи мана җирһлин хаалһ дәкнәс ниилҗ ирв, зуг йир уутьхн һазртнь харһсн уршгар, зөрлцҗ ирәд салҗ һархд йир җаңһрта!

— Оңһаш! — гиһәд, Бергәс харңһу терз тал хәләҗәһәд, бөркр дууһар хәәкрв. — Сәәхләг нааран дуудчк!

— Бичә адһ, Бергәс! Гергнчнь холд одхн уга. Чамаг залу күн болһад, залушгар күүндхәр седләв... — гиһәд, Долан келчкәд, Бергәс хәрү эс өгхлә, адһҗ келв: — Эн йосна ик ахлачнь өңгрснә хөөн Москвад болн Пиитрт ик гидг ноолдан һарчана. Хоорндан йос булалдҗана. Әрәсән кесг балһсдар болн гүврәр манла әдл цаһан яста улс болн урднь ик зөөртә йовсн улс, байн крестьянмуд босвр кехәр белдҗәцхәнә. Тендәс манд ик даалһвр ирв. Мана теегт бәәх хүүвин йосна элчнриг бидн һар-көлинь тушх зөвтәвидн. Мана теегт харһнлт ирҗ йовна. Харһнлһн гисн үлдин үзүрәс болн бууһин сумнас давуһинь эврән меднәч.

Харһнҗах күүнд хот үзүлхлә ю чигн һарһхасн әәшго биший... Болв үлд болн сумн бас кергтә. Ноолдан эклхлә хоосн һарар ю кехүв?

— Эврән эс үзҗәнчи намаг, ноолданд орлцдг чидл нанд уга. Кесг нудрман атхсм болх! — гиҗ, Бергәс саналдв.

— Чини нудрм манд керго, Бергәс. Оңдан халхарн чи ямаран чигн баячудас чидлтәч.

— Ямаран кергәр ирсән шулуһар кел.. Удлго Сәәхлә ирх. Эрт йов, Долан!

Долан халурхад ирв.

— Намаг йовхла, оңдан улс ирх! Эн хүүвин йосиг теегәс авад шивчкхлә, тедн чамас сурх: «Чи, Бергәс, мана улачудла ноолдлһнд ямаран тус күргләч?» Тер цагт чи юн гихмчи!

— Юн кергтә чамд, иләр келчк! — гиһәд, барун һаран түшҗ өндәһәд, Бергәс бәәсн чидләрн хәәкрв. — Би чамас иләр сурҗанав, чи бас илдр-билдр татлго һооднь келчк, нанд утхинь цәәлһәд тус уга. Эврән, арһта болхла, кесгинь мөөрсинь таслх биләв! Зуг мини бәәдл эврән үзҗәнәч.

— Бидн итклтә улс йилһҗ авчанавидн, — гиһәд, Долан үүдн тал хәләчкәд, арһул цааранднь эврәннь ухаһан келв. — Манцин кецд Очан Озн һардврта зу шаху улс бәәнә, Баһ-Цоохрт Цәвдрә Дорҗиг дахҗ йовх кесг улс бәәнә... Тедн цуһар мана зааврар бәәнә. Болв ода тедниг бу-селмәр агсх цагнь ирв. Тедн күн болһн неҗәд буута, зуг ода һанцхн бууһар дәәллдҗ болшго. Һазадын орнас манд пулемет болн тов илгәх болла. Зуг тер зер-зевиг манд күн өңгәр өгшго. Күн болһнд хошад-һурвад мөрн кергтә. Хойр эс гиҗ һурвн мөртә дәәч нег сөөнь дуусн кергтә болхла зун тәвн дуунад йовҗ чадхмн. Мөрд хулдҗ авх мөңгн бас кергтә. Ода иим зудта, һазрин идг уга җилд, мөрн үнтә биш, тер бийнь зөвәр мөңгн кергтә. Мөңгн кергтә, Бергәс! — гиҗ Долан сүл үгән зөвәр шүрүһәр келв. Иим кергин төлә зу һар дууна һазрт, иим цаг биш цагла ирснь эн бәәсмн.

Эн зөвәр ут болн зүрк көндәсн гиичин үгмүд түрүн авгтан Бергәсин инәд күргв. Эцәд, цааран ширгҗ одсн Бергәсин нүднь йир эвго дүрс чирәднь һарһв; нүдән аняд оркхлань, үксн күүнә нүдн мет, гүн, харңһу нүкн оңһав. Зуг терүнә мөңкинд хурц бәәдг ухань, «гиичин» седвәр амрар тәәлв.

—Чамаг харсх Очан Озныг ямаран күүһинь меднәв!

Бөөснд даргдсн хулхач! Мана теегт терүг эс медх күн уга болх. Ямаран чигн йосиг күндлдг күн биш. Эндр коммунармудын мал көөҗ авх, маңһдур чини болн мини мал хулхалхасн әәшго! Терүнлә хамдан бас тиим зурһан-долан анддуд йовх. Тиим әмтн, андн болсн деермчнр, хуучн йосна төлә пулеметын өмнәс зөрҗ орх болһнчи? Тер Ознчнь кедү дәкҗ мини аду көөҗ авсн болхув! Кемр медхәр седҗәхлә, соңс! — гиһәд, Бергәс өндәһәд дер дорасн дәкн браунингән татҗ авад. — Тиим Ознла әдл анддудын төлә эн селм дер доран хадһлнав.

Бийднь эс таасгдсн үгмүд соңсшгон кергт, Долан кесг дәкҗ терүнә келҗәх һашута үнниг сөрҗ зогсахар седсн бийнь, Бергәс келҗәх үгән чиләҗ чадв.

— Цәвдрә Дорҗиг бас таньнав. Терчнь хәрү ирчклү? Нойнла хамдан арвн йисдгч җил зулад һазадын ор темцсн зәңг һарла! Терүнлә күүндвр кех седкл нанд бәәнә. Оңдан орн-нутг кедәд, уха сурсн угаһинь медхәр седләв. Кемр тиим болхла, нанд тусан күрг, Долан, би дөң болсв. Мини келсн үг бат чолун мет.

— Юуна тускар Дорҗла күүндхәр седләч? — гиһәд, Долан һундлтаһар сурв. — Дорҗин тускар би цуһараһинь меднәв. Юн чамд кергтә болна, би келҗ өгч чадхв. Ода деерән Дорҗин үлмәд хөрн долан залус, күн болһн эмәлтә мөртә, зуг зер-зев уга.

— Би бас келҗ чадхв! — гиһәд, Бергәсин хоолын дунь сонрдад одв. — Зуг келх үгмүдән кевтнь чамд ода деерән келҗ чадшгов, болв чамас, Ознас болн Дорҗас сурх нег үг бәәнә: Деникинә һардҗ йовх хазгудын цергт хөрн долан салдс биш, хойр зун миңһн церг, кесг миңһн товс болн пулеметмуд бәәсн болх, тер бийнь цаһачуд хүүвин йосиг диилҗ чадсн уга! Хүүвин йосн улм батрв, тогтнв! Тер хөр һар андн, хулхач улсин һарар болн орн деерәсн босч чадшго гемтә Бергәсин нилчәр эн йос Цәвдрә Дорҗ яһҗ авч хайхар бәәхмби?

Долан гүүнәр саналдчкад, ик һундлтаһар зовньҗ, сандл деер суув. Долан һәргтә күн биш: Цәвдрә Дорҗ болн Очан Озн хойр эн йос хольвлҗ чадшгоһинь медә бәәнә, болв «Әрәсә, чидлтә, дәкәд тер хуучн Әрәсәд һазадын ик чинртә болн байн орн-нутгуд дөң болад, эн йосиг муурулад оркхднь маһд уга гиҗ сандг билә. Зуг тер цагт эн йос хольвлхд тадн ю келәт, ямаран дөң боллат гиһәд сурхла яахув? Тер хамгиг эн орн деерәсн босч чадшго гемтә бийнь, ухата Бергәс медә бәәсн бийнь намаг һацахар, мини мууд күрчәнә!» — гиҗ эн санв.

— Тер бийнь, би мөңг өгнәв! Зуг Цәвдрә Дорҗин һартнь атхулад өгнәв, иләр! Һанцхн бийднь.

— Өгхичинь медә бәәләв. Альдаран одх биләч! — гиҗ, Долан өвгиг улм хортхҗ һацав.

Һазак хорад үүдн җиигәд, төмр савин җиңнсн ә эдн хоюрн соңсв.

Сәәхлә һазаһас орҗ ирәд цаг биш цагла ирсн гиичлә мендлв. Адһмтаһар, зөвәр ууҗмас Сәәхлә ирсн бәәдлтә, хойр халхнь минчиһәд улаҗ, зуг нүднә хәләцнь болһамҗта болн сеҗгтә.

— Сәәхлә, манад гиич ирсн бәәнә, — гиҗ, Бергәс зөвәр давслҗ келв— Ут хаалһд өлссн болх, хотан ке.

Ямаран цуцрмҗтаһар залунь дер деерән толһаһан унһаҗ, яһҗ терүнә һарнь чичрсинь үзҗ Сәәхлә Доланыг гемшәҗ хәләв.

Толвң эрәнь тодрхаһар барзаҗ узгдсн агч тавгт эрәтрсн өөктә, халун ур һарчах хөөнә мах Сәәхлә теднә ширә деер авч ирҗ тәвнә. Дәкәд күрң лацта шил әрк авч ирәд, эврән лацинь цокҗ унһаһад, бөгләһинь татҗ һарһад, хойр чиркд дүүргәд кеһәд, негинь—гиичин өмн, негинь— залуннь өмн тәвчкв. Нүцкн көлән орнасн дүүҗлҗ босад, цаһан киилгиннь захинь товчлн йовҗ Бергәс босад, барун һаран толһа деерән тәвн, хәврһшлҗ сууһад, зүн һариннь хумха хурһан әркд дүрҗ, барун шуһу тал цацчкад, чиркән әрә амндан күргн ширә деер хәрү ормднь тәвчкв.

— Чи, Долан, ут хаалһд зовад ирсн күн, уучк. Нанд әрк уудг арһ уга, мана Богла багш: әрк урлдан бичә күрг гилә. Арһ уга, соңсх кергтә.

Бергәс тал кулыҗ хәләчкәд, гиич чирктә әркән нег кииһәр уучкв.

— Орс әркин чигә сән юмн уга, ямаран чигн зовҗ, даарҗ йовад эн киитн хариг ууһад оркхла, цогц дотрк дуладад, амрад одна, — гиҗ, Долан келн, өөкн-борнь эрәтрсн бог чимг шүүрч авн хазад идв.

Ямаран ховдгар хот идҗәхинь үзн, иим ут хаалһд зогсч, зууран хот уулго, адһмтаһар шамдҗ гиич ирсинь Бергәс медв.

— Гертәсн өцклдүр һарлчи? — гиҗ герин эзн бодмҗтаһар сурв.

Җигтә юмн, Сәәхлә герт орҗ ирснәс авн Долан бийән йир ик болһамҗтаһар, бийәсн ах күүнә герт ирсн гиич, герин эздүдиг күндлх хальмг авъясар бийән бәрҗәнә.

— Гертәс эндр һарлав, зуг дегәд эрт, нег мөр көтлҗ һарлав.

Түрүн унсн мөрән Көтчнр деер үлдәчкәд, көтлҗ һарсн мөрәрн нааран ирүв. Би ода бийнь Манцин кецд үүл дааҗанав, — гиҗ Долан келв.

— А, Долан, чи ода бийнь ик ахлачин үүл дааҗахмч. Чамла әдл ик Пиитр балһснд сурһуль сурсн улс мана хальмгудт ховр. Ик сурһульта улс ямаран чигн йоснд кергтә.

— Терчнь үнн. Му биш үүл дааҗанав, зуг эн большевикүд манла әдл цаһан яста улст дала үүл даалһхдан иткҗәхн уга... Һазадын орн-нутг орад ирсн намаг тер дотр йилһә... Тер бийнь зүткәдл бәәнәв... Эднд икәр тусан күргхәр.. — гиһәд, сегрхә шар шүдән ирзәлһҗ инәмсклв.

— Терчнь мел чик. Дегәд икәр йилһрәд керг уга. Харңһу шуһуд бәәсн хулһн күүнд үзгдхш, зуг хулһн гер дотр бәәсн юм кевтнь үзнә.

— Мел чик! — гиҗ, гиич герин эзнлә зөвшәрв. —Сөөннь дуусн эмәл деер йовчкад, өдртнь толһаһан өндәлһлго цааснд бичнәч, — гиҗ гиич келв.

— Бичг-тамһ меддг күүнд цаасн ю болв чигн медүлхмн. Зәрм цаасн әмд күүнәс давуһар уха өгхмн. Харһсн тоотынь умшад тодлх кергтә... Хөөннь кергтә чигн болх. Ом-мани-падма-хум! — гиһәд, Бергәс намчлҗ һаран маңнадан бәрн. — Удан эн йосн бәәхмн болхви? Намаг цааранднь яһҗ бәәхиг Нохашкин көвүн сурһхмн болҗана. Терүг өлгәдән бәәһә бәәтлнь би маляһар цокад алҗ чадх бәәсмн! Терүг болн тер нохашкинмудыг кевтнь кудх чидл нанд бәәсмн! А, аах!

— Маниг һанцхн гиҗ бичә сан. Теңгин болн Ховңгин хазгуд Коммунд орҗ өгчәхш. Деерәс ирсн болн дорань бәәсн комиссармудын толһаһинь өсргәд бәәцхәнә! Тер йос бәрҗәх нүцкн хошңгудыг хәрү ормднь суулһхар ирлцңгү цаг күләҗәнә. Зуг хазгуд манар болхла ниицңгү. Теднд диг-даран бәәнә... Бидн ямаран? Нам чамла бооцхд ямаран дашката!

— Эврән гемтәч. Намаг әәлһхд күчр. Өмнкм өөрдсн, хөөткм холдсн нанд әәх юмн уга. Хуучн авъясар невчк толһаһан өндәлһхәс биш, — гиҗ Бергәс келв. — Ирсн кергәсн авн эклхмн билә...

— Нә, тернь хурлд бәргдг! Ө-һундл неклддг цаг манд уга. Керг-төр... Комиссармудт харш болх кергтә. Түрүләд большевикүдин авч ирх ацанас авн эклий, — гиһәд, Долан невчк тогтнв. Манд тер ацан кергтәй аль угай? Тер авч ирх һуйринь булаҗ авад, салькнд цацчкий. Хармудт күргәд керг уга. Харһнад үктхә. Тер аца манҗ йовсн улсинь токарчкхмн.

Дәкәд хүүвин йосн тадниг худлахар меклҗәнә, харһнад үкхд гиһәд хотдудар зәңг һарһачкхмн. Таниг асрх улс, хуучн баячуд теднәс дөң сурх кергтә, зальвртн гихмн. Тер цагт угатьнр яһдгинь хәләхмн, — гиҗ, Долан өгтмнҗ келв.

— Ацана тускар чик тоолҗанат. Зуг тер Цәвдрә Дорҗтн эврәннь толһаһан җиигҗәх сумнд тәвҗ чадхий? Очан Озн тиигх юмнд орлцхн уга. Би меднәв терүг, йир саг күн болдмн... Тер учрас көлтә би Дорҗла нүүрцхәр седләв. Күүндх үг бәәнә... Бергәсин нүднь һал асад, сахлнь сөрсәһәд ирв.

— Тадниг харһҗ нүүрцхиг би бурушаҗахн угав, — гиҗ, Долан эврәннь экн ухалсн шиидврәсн хооран цухрв. Эн ик төрин һол күцәлһнә нилчд ухата болн мекч Бергәсиг нүүрцүлҗ орлцулх седкл Доланд уга бәәсмн. Эмнг мөриг нег һарар хот өгч иҗлдүлснь деер гиҗ Долан сансмн. Зуг тер адуч болһнд медгддг йовдлыг Бергәс бас меддг учрар, Дорҗла эврән харһҗ күүндх шиидвр авсмн.

— Бичә му сан, Долан!.. Терүнә һартнь мөңг бәрүлҗ өгхәр бәәхшүв. Хөөннь чи ирҗ авхч... Зуг ямаран арнзлд тәвц тәвҗәхән би медх зөвтәв. Чамд чигн ода бийнь Бергәст келҗ чадх үг бәәнә. Зуг урлданд орх арнзлын шүдинь хәләхлә болх. Чамла бооцв гиҗ шиид! Зуг һаран нанд өг! Нег-негнәннь дотр бәәх уха хоюрн нүүрцҗ хәләһәд, алдвр угаһар медв.

— Келсн үгдчнь ханҗанав! — гиҗ, Долан күчәр гишң седклдән хурсн кирән дарҗ, терүнд хәрү өгв.

—Тер ацана өрәлинь танад авч ирҗ бултулнавидн. Манахнд тиим ицгтә, бултулх күн уга... Цәвдрә Дорҗ батар мини хазарт орҗ одсн бәәнә! Урднь асрҗ йовлав, дәкәд ямаран аца терүнд ачҗ болхинь тиигхд тоолҗ йовлав.

Хойраннь седкл тогтнулсн күүндвр ирлцҗ теднә зүрк хаңһав. Нам Бергәс нег балһ әрк зальгад гесән халулҗ, төвшүн болн зааврас ишлсн дүүдән ахнь өгчәх селвг мет таарҗ күүндв.

— Тер махлата малмудтан келчк, мини төрлмүдин мал-гер бичә кәндәтхә, дәкәд болх-болшго гиигн тонвр бичә кетхә. Эс гиҗ эврә улсур чигн дәврнә, күүнә әмтиг чигн амрахш. Ямаран йовдл болҗана! Әмтн болхла һанцхн ЧОН-ын багас (отрядас) харслт хәәнә!

Түрүн авгтан әәлһәд болн дорацулад, Бергәсиг бийдән орулҗ авхар ирсн Долан, ода Чонс хотна ахлачин уханд байрлад, өврмҗ кеһәд магтхларн, Бергәсин киитн зүркн һарлцсн эгчинь цагаснь урд үкәрт орулсинь мартв.

— Мөрнәннь җолаг яһҗ эргүлхинь меддг, урдк Бергәсиг үзҗәнәв!.. Үнәртнь келхд, Очан Озн «өнр гиҗ әәдго, өнчн гиҗ санань зовдго күн». Эврәһән чигн күүнәһинь чигн, хаалһднь харһад ирсн хөөн, хара тәвшго күн Бергәс-Чонсин хотныг бичә көндә гиһәд келчкнәв. Эс соңсхлань әәлһәд оркх арһ бас бәәнә. Цәвдрә Дорҗд, эврән терүнлә харһхларн кел. Зуг эркн төрән бичә март: чини төрт орлцлһн, чини дөң манд кергтә. «Бооцан-цааснас үнтә», — гиҗ келдг биший. Күүндвр мартхмн биш. Эс гиҗ тедн чидлән чигн үзүләд оркх биший, — гиҗ Долан келв.

— Мөңг өгнәв! — гиҗ Бергәс дәкнәс давтв. — Зуг Цәвдрә Дорҗиг нанур илгәчк... Аца булаҗ авхас урд иртхә...

— Дорҗ ирх... — гиҗ Долан терүнд келв чигн, Бергәснь көлд мөргҗ Дорҗ ирх угаһинь, тер иткҗәхн уга.

Дорҗ бас бийдән зөв заңта күн, нег уга гиһәд көшҗ одсн хөөн, терүг көндәдг арһ уга.. Хувцан өмсәд һархар седчкәд, Доланд нег сеҗх ухан орв. — Иим ора болҗ одсн цагла чамла суусн юн өвгн билә? Терүнә келсн үгнь нанд таасгдсн уга. Мана күүндвр күн болһнд медүлҗ болшго биший. Хәрнь, юн өвгн билә? — гиҗ сурв.

— Ю болв чигн келәд бәәдг, бурмха төләднь, «бурмха Оңһаш» гиҗ нер өгсмн.—Болв Бергәсин келсн үг шинҗләд, Долан терүнәс оңдан селвг күләҗәлә. Зуг Бергәс оңданар немҗ келв: — Ацана тускар болн Нохашкин Церн Яңхл тал көлг йовулҗахинь өвгн меднә. Тер зәңг келхәр ирҗ.

— Тиим болхла — әәмшгтә. Үлү герч манд керг уга. Хотна ард авч одад токарчкхла яах? — гиҗ Долан сурв.

Тер келсн үгднь игзәрлҗ, Бергәс көнҗлән деерән татҗ хучад келв:

— Оңһаш ода бийнь нанд кергтә. Наснь ирәд улм икәр бурдг болв чигн, терүнә көлнь ода бийнь чаңһ. Хаяднь хәрүцдг болв чигн, мини келсн үг соңсад альдаран чигн йовҗ одна... Нанд көл махн харм биш, терүнд геснә теҗәл. Мини шеес өгәд маңһдур бөөгүр илгәхәр, Сәәхләтә күүндҗәләвидн. Күн болһныг тиим төрәр йовулҗ болшго. Эврән медхч.

Эврән даңгин гемндг төләдән Бергәс гемтә күүнд өр өвднә. Тегәд сурсн күүнд буру гиҗ келхш.

Бергәсин келсн үг Доланд улм саглх уха зүүлһв. Тегәд тиим зеткртә өвгнәс ямаранчн ааляр сулдхар седв.

— А, а! — гиһәд генткн Долан һуян ташв. — мини одх хотнд Манцин кецд нернь туурсн Манка — бө бәәнәлм. Терүнәс даву бө альдас олҗ авхмчи? Чини даалһвр күцәһәд Оңһаш хәрү иртлнь тер ацаг бидн һартан орулчкхвидн.

— Чини келсәр чигн болтха! — гиҗ, Бергәс терүнлә зөвшәрв. — Зуг өвгн һанцарн йовҗ өглго чигн бәәх... Дегәд догшар зовахмн биш!.. Цаг оңдарҗ одв! Келн уга малла чигн эвәр бәәх кергтә.

Хоюрн дала байр угаһар инәлдв. Дәкәд Долан эрт йовхар адһад бийән бедрв: — Бергәс, сәәнәр ухаллчнь! Тер өвгиг эврәннь нүднәс холдхҗ болшго. Мини зүркн төвкнүн биш.

Залуннь дуудврар герт орҗ ирсн Сәәхлә Оңһашиг хәәхәр һарч одсна хөөн, Бергәс Доланд. келв:

— Оңһашиг көндәһәд зовахла, би икәр чамд һундхв. Яһв чигн нанла нег цуста төрл-садн күн биший. Эн кевтнь, толһаһаснь нег чигн үс унһалго хәрү авч ирхмч! Терүг эс күцәхлә, би чамас кезә болв чигн өшәһән авхв! Бергәс келсн үгдән күрдгинь, эврән эс меддг бишийчи! Хәрнь тер!

Нөөрән эс хаңһасн Оңһаш, дәкн Бергәсин хорад орҗ ирв, зуг Бергәсин келсн үг соңсхас биш, Долан тал нам нег чигн хәләсн уга. Өр цәәхин өмн тиим ут хаалһд йовх санан угаһан, тиим ут хаалһд, таньдго отг темцх дурн угаһан Оңһаш нуулго хотни ахд батлҗ келв.

— Чамаг иим хәрү өгх гиҗ санҗасн угав, Оңһаш. Ода деерән мана Бергәс-Чонст чамас арһта күн угаһинь эврән меднәч. Чини чигә халуч, җөөлн зүрктә залу угаһинь, бүкл Шорвин кец меднә. Энчнь, мини сүл сурвр чигн болад бәәхмн... Төрл-төрсндән тус эс күргсн күн, кенд дөң болхмби? Мини җора бор аҗрһ унад йов. Эн Долан Манцин кецин бөөг таньна, терүнә гер күртл чамаг күргчкх. Бө чамаг дахҗ эс ирхлә, мини «усна» хәрүһинь авад ирхч. Менд мини керг күцәһәд ирхләчинь нег тарһн ирг өгнәв. Чамд бүкл үвлдән хот болх.

Оңһаш экин геснәс һарад, күүнә уха меддг болснас авн мөрнд ик дурта бәәсмн. Хүвсхлин өмн әәмгин болн нутгин урлданд орулхар белдвр кедг Бергәсин кесг мөрддиг эврәннь сән дурар, нег чигн деншг мөңгнә шаң угаһар асрад, тавлад урлданд ортлнь өөрнь бәәдг бәәсмн. «Хурдн мөрн сәәхн күүкн хойр әдл» гиҗ эн келдг билә.

Зуг терүнә ут җирһлин туршарт нег чигн сәәхн күүкн харһсн уга, нег чигн хурдн мөрн харһсн уга. Юңгад гихлә, эндр өдр күртл гер авч чадсн уга, нег чигн күүкн энүнд таасгдсмн биш. Нег чигн хурдн мөр эн унҗ, эзн болҗ чадсн уга. Юңгад гихлә, угатя билә. Хая нег олҗ авсн мөрнь ахрхн көлтә, шиимг делтә, шугдр сүүлтә болдмн.

Тегәд Бергәсин келсн үг, энүнә зүркнд хадгдад, дал һар җилин туршарт хадһлад йовсн санаг сергәҗ, «хурдн мөр хашадан эс орулдг болв чигн цаг зууринәр «унҗ довтлснь ик хөв-кишг», — гиҗ Оңһаш ухалв.

Товлң эрәтә үүлн өңгтә җора бориг унад, альдаран чигн одх санан энүнд орв. «Эн җора бор аҗрһан өгхләчинь арвн тавн мөр өгнәв», — гиҗ, Әәдрхнә кувц Бергәст келсмн. «Кемрҗән иим үнтә болн хәәртә мөрән нанд өгч йовулдгарн, Бергәсин гемнь икәр дор орад, арһан бархларн иим шиидвр авсн болх. Тиим болхла би хәрүцх зөв угав. Йовх кергтә. Мууха юмн, харңһу цагт хотнас һарч йовна гидгәс гиҗ җора бор деер намаг йовсинь үзчкәд, мана хотнахн яһҗ өврмҗ кех билә. Гем уга, хәрү ирхләрн һал цаһан өдрәр, бор аҗрһин хурдн гүүдләр, хотна нохас хуцулад, довтлад орҗ ирхлә, эдн цуһар үзх! Тер цагт, «Оңһаш көгшрҗ ирчкәд, хурдн мөр унҗ гиһәд келцхәх. Цааранднь иим хурдн мөр унх цаг үлдсн уга чигн болх. Дәкәд нег буй кехв: гемнәд үкҗәсн күүнд тус күргхв».

Тиим тоолврта Оңһаш, Сәәхлә болн Доланыг дахад, Бергәсин таңсг мөрн уята бәәсн хаша темцәд һарв.

* * *

Долан болн Оңһаш сөөнь дуусн зогслго дорд өмн үзг темцәд хаалһ угаһар бүтү теегәр йовсн бийнь нег чигн үвлзңлә эс гиҗ хотнла харһсн уга. Зуур хотдуд харһх зөвтә билә. Долана унҗ йовсн мөрн толһаһан зааляд нааддган уурад, хойр оочаснь көөсн һарад, хойр бөөрнь цааран хотаһад ирв, хатрҗ йовад көлән ээдрәд өрвҗ йовхар седәд ирв. Бергәсин бор аҗрһ мел шинкн гертәсн һарсн мет хазарин уудан кемләд, зөвин. дундын җораһар йовсн бийнь, Долана шүрүһәр хатрсн мөрнәс давад йовна.

— Мана хаалһ чик болхий? Урднь нүдм хурц, чикм сонр цагт ямаран харңһуд, урднь йовҗ үзәд уга хаалһд болв чигн үзгән алддго күн биләв, — гиҗ, Оңһаш зөвәр саглҗ сурв.

— Миниһәр болхнь, чик. Урднь кесг дәкҗ йовсн һазр билә, — гиҗ, Долан келдг болв чигн, бийнь алң болҗ йовна: «Теегин хаалһ сохр үкрлә әдл», альдаран авч йовхнь медгдшго.

Тәвн дуунас даву уга болхмн, зуг яһад иим удан йовҗ йовхнь медгдҗәхш.

— Арһсна утана үнр һарчана, — гиһәд, байрлсн дууһар, Оңһаш барун һар талан заав. Хойр мөртә залу хоорндан бооцлдан угаһар-барун җолаһан татв. Теегт бәәһәд дасчксн хальмг күн болһн гишң ямаран чигн үнриг алдхш, зөвәр ууҗмас медчкнә. Утана үнр улм каңкнад ирв. Цадранднь невчк йовад оркхла, тер үзгәс хуцсн нохан дун соңсгдв. Теегин хальмгуд нохан хуцлһар кедү өрк-бүл бәәхинь медчкдг бәәсмн. Олн гертә хотн болхла олн ноха бәәх зөвтә, цөөкн гертә хотнд — цөөкн.

— Хойрхн-һурвхн гер бәәх бәәдлтә, — гиҗ өвгн арһул келв. — Хөөнә хош болхий? Дөрвн ноха хуцҗана. Мана хәәҗ йовх хотн болхла, кесг нохата болх билә. Ик хотн, — гиҗ тер алң болв.

Эдн удан йовсн уга, утан мет хооһтсн будн заагт, хумхарад шарлҗ одсн хулсна болн зегснә цаад бийднь төгрг нур үзгдв. Тер нуурин көвәһинь дахад нег адун идшлҗ йовна. Нуурин өмн амнднь хулсар өргсн хаацин цаад бийднь дөрвн ишкә гер болн нег сара бәәнә.

— А, зөвәр ик адун бәәнә эндчнь. Дәкәд ишкә гермүд эргәд идшлҗ йовх, чөдртә арв шаху мөрд бәәнә, — гиҗ, Долан зөвәр саглсн бәәдлтәһәр келв.

Долана толһад му ухан орв. «О хәәрхн, бурхн багша мини, улускомас күн бичә харһтхала. Кемр ахлачнрас таньдг күн харһхла юн гиснь сән болха? Төөрәд нааран орҗ ирүв гислчи... Нанас наснь ах Оңһаш теднә сурврт түрүлҗ хәрү өгх зөвтә. Тер цагт келх үг нанд олдх. Зуг револьвер хавтхлҗ йовад бәргдхлә, ик дашкан болх! Ода медмҗән угаһар хайчкхла, дәкәд иим нигт өвсн заагас олдхн уга...»

Эднә өмнәс һурвн һуря нохас авч идх бәәдлтәһәр тосад хуцҗ ирцхәв. Зуг эн хотнд нег чигн күн уга болҗ медгднә.

— Тер утан һарчасн герүр одхмн, — гиҗ Долан өвгнд келчкәд, нуһслҗ барун һартан бәрсн маляһарн захин хар гер тал заав. Эмәләсн бууһад цулвраснь деедк зелд мөрдән уйчкад, хазарин җолаһарнь таг кеһәд эмәлин өмнк бүүргднь сөөчкәд, ишкә герт орҗ ирв. Гер дотрнь шам уга харңһу. Герин тал дунд бәәсн тулһ дор әрә улңтрад һал шатҗана. Харңһу герт орҗ ирн мендинь сурад, хәрүһинь авад уга бәәҗ, агчмин зуур эн хойр хаалһд йовсн залусиг бәрәд, гер дотр эдниг күләҗәсн дөрвн залу һар, көлинь күлчкв.

Яһад эн хотнд нег чигн күн үзгдлго тагчг бәәснь хаалһин гиичнрт ода медгдҗәнә. Ик холд гиичнр йовхднь эн хотнахн медчкәд, эртәснь иигҗ тосхар белдвр кечксн бәәҗ. Эдниг гер дотр тосч авад күлсн дөрвн залу әмсхсн, ик төр күцәчксн улсин бәәдлтәһәр бахмҗта сууцхана. Теднә негнь босад шамд һал орулв. Һазаһас дәкн һурвн залу орҗ ирв.

— Нә, залус, нуулго иләрнь келчктн. Иим цаг биш цагла альдас, ямаран кергәр нааран ирҗ йовлата? — гиҗ, нег гелң кевтә, халцхалад толһаһан хусчксн, һуч һарсн чигә наста, сөрсхр болн шиимг сахлта залу сурв.

Йосндан болад, борзңтсн дүрс һарад, борлҗ одсн һууһин өңгтә төгрг чирәтә залу бәәҗ: Бийәсн ах нөкднрнь бәәсн бийнь, теднәсн сүв-селвг угаһар җиигсн дууһар эднәс сурлһ авчана:

— Ай, ай, көвүн минь! — гиһәд, Оңһаш эклв. — Хотнурн ирсн гиичиг иигҗ тосчасн кениг үзләчи? Әрә гиҗ җоладан күч күрч ирсн хойр һариг мошкад ардм күлүлчкүв. Аль тадн хальмг авц-бәрц меддго оңдан улсвта? Хальмг үрн болхла: «Ирсн гиичин ундынь хәрүлчкәд, учринь сурхмн», — гидг үг медх биләч.

— Эврәнчинь улан цусар ундычинь хәрүлүлхүв, кишго көгшн темән! — гиҗ, халцха толһа хәәкрв. — Сурсн үгд нуулго хәрү өг! Нанла үг тәвлцхәр седдг, ноха!

— Халцха толһата болхла, хувргла әдл келсн үгән әәлдхврин зәрлг гиҗ бичә сан. «Эмнг мөрнд эс йовх һазр уга, эвтә-довта күүнд эс одх гер уга» — гиҗ мана уңг-тохмин келсн үг эс меднчи? Бидн танур цаһан седкләрн ирхлә, тадн маниг нег ик хортн мет, харңһуд бәрҗ авад, һар-көлимвидн чөдрлчквт! Түдл уга тәәлтн эн күләһән! — гиҗ Оңһаш келв.

— Эн, көгшн зүүлмрин келҗәх үг соңсчанта? — гиһәд, халцха толһата залу хәәкрәд— Үг келдг келинь суһлад авчк! Чамаг ямаран залуһинь медсүв, — гиҗ, ик чиктә бәкрснлә әдл толһата күүнүр хәләҗәһәд, тер залу келн, эврән һоснаннь хоңшарар, нохачлҗ суусн өвгнә нурһар девсәд оркхла, тернь алс авч тусад,ухаһан геечкв.

— Ямаран һазрин шуурхаһас, альк шулмсин элч болҗ ирсән, чик келҗ өгч чадхвчи? Шулуһар кел! — гиһәд, түҗгр Доланур дәврв.

— Хошудын бөөгүр одхар һарлавидн, — гиҗ, Долан ахрар хәрү өгв.

— Намаг усн толһата һәргт тоолҗанчи? — гиһәд, деермчнрин ахлач хәәкрхлә, хойр гер шүднь унсн амнь аңһав. — Сөөннь дуусн гилтә хавтхдан пистул бәрчкәд бө хәәдг!..

— Ода цагнь тиим. Һар хоосн хол хаалһд йовҗ болшго, — гиҗ, Долан араһан зууҗаһад, төвшүнәр келв.

— Нуулго һооднь келчк! Бичә намаг меклхәр сед! Эс гиҗ.. — гиһәд, терүг әәлһв.

— Энүнәс үлү яһҗ һооднь келхән медҗәхшүв. Худл гихлә, эн өвгнә һанзһд боолһата йовсн шилтә «ус» хәләтн...

Ки уга кевтсн өвгиг өкәҗ хәләҗәсн ик толһата залуг түҗгр толһат захаснь шүүрч авн, нүдәрн докъя өгчкәд, дахулад һарч одв. Тер һарснас авн зөвәр удан болв. Теднә шүрүһәр күүндсн дунь бүтңгү герт соңсгдв чигн, ямаран төр күүндҗәхнь тодрхаһар соңсгдхш.

Күүнә һарт дасад уга Бергәсин җора бор тедниг бийдән өөрдхлго ишклхәр седсинь, һарсн хойр залун чишксн дууһар гер дотрк улс медв.

Юуһинь эднлә оралдад бәәхви! Бөөргин наад авч одад токарчкхми! — гиҗ ик толһатан келсн үг герт соңсгдв.

— Ях, ях! — гиһәд, Оңһашт ухан орад, өндәхәр седв. һарсн залус хәрү ирв.

Тер хойриг түлкәд, ардаснь мааслдад гертәс һазаран күчәр һарһв.

Герин өөр бәәсн өргн яридгта тергн деер тедниг суулһҗ авад, дор бийдк үзг темцәд һарв. Теднә өмнәс харңһу теңгр шармгдад. Һарч йовх нарна күчн дииләд, цәәҗ герлткәд эргндән шарлҗ тег дүңгәлһв.

Һазр деер шин байрта болн сәәхн өдр ирҗ йовна. Төгрг шар нарн, уульҗ йовх күн мет, җиигсн төгән дүүһар аңхун тег дарҗ йовх, ик ярндгта терг оньгтан авлго агчмин зуур цәәлһҗ, һазр герлткәд, өдр авч аашна. Эн сәәхн җирһләс болн элдү сәәхн өдрәс ик эртәр өшрсн һурвн деермч хар дүңгин чиигт киитрсн бууһинь чавг дорнь хойр залун әмнд күрх хорһлҗн суман сетрлҗ, хар седкләрн зүркән аатрулҗ йовна.

«Эрлг номын хаана элч намаг ирҗ авх цагнь ирчксн болхий?» — гиҗ, Оңһаш чееҗләрн гүвдлдҗ йовна. — Кезә болв чигн эн цаг ирхнь маһд уга бәәсмн. Зуг би, һашуртсн унртә буурлда шарлҗна үнрәрнь теткл кеҗ төрсн, терүн деер дуссн чиигәрнь ундан хаңһаһад өссн. мандлсн нарна герлд махмуд-цогцан тинилһәд, эн һазр деерән кемҗән уга көлсән болн нульмсан асхад, арвн үрнәннь өкәр инәд үзәд, тедниг һарһсн эктәһинь чини һарт өгчкәд, эрлг-хан, эн мана һазр будад, андн болсн деермчнрин бузр, килнцтә һарас үкх цаг ирсн болхий?

Төрскн теегм, кемр килнцм дүүрәд, кишгм чилсн болхла, чини үнр авдг арһм тасрад, чидлм хәрсн болхла, арһ уга гемим тәвҗ ас, Төрскн теегм!».

Долана ухан оңдан билә. «Кедү деермч бәәх? Ямаран ухата эдн болх, кедү зер-зевтә болх? Кемр һарим тәәлсн болхинь, эднәс алдрҗ болх билә. Эдн альдас ирсн улс болхви? Кемр эдн Цәвдрә Дорҗин улс болхла яахмби? Тер цагт илднь келҗ болхмн билә. Кемр терүнә биш болхла, яахмби? Урднь үзәд-медәд уга улсиг гетҗәһәд бәрҗ авчкад көл-һаринь күләд, күчән үзүләд, бәәх ямаран улс болхв эдн? Эднәс яһҗ алдрҗ болхви?».

Төгәһән җиигүлсн хар модн көшүртә тергн, хаалһас зөвәр ууҗм бәәсн хар толһа деер давшад, һарч ирв. Бәрәнд авч ирсн хойр залуг түлкәд, тергн деерәс буулһчкад, хувцинь тәәлҗ авна.

— Кемр һартн җаһшнҗахла намаг токарҗ чадхмт, залус, — гиҗ Оңһаш, зальврн йовҗ келв. — Зуг эн залу алхла, танд ик килнц болх, энтн зәәсң Малзнахна тохмас үлдсн ор һанцхн үрнь. Медсн уга бәәҗвидн гиҗ дәкәд бичә һундтн! Цаһан яста кү алхла хойр холван килнц авхт...

— О, о! Урднь нег чигн цаһан яста кү таралңгин орнур йовулҗ үзәд уга биләв. Ик һундлм ода күцх цаг ирв! — гиһәд, нег арвһр үстә, барвһр чирәтә залу инәмсклҗ келв.

Терүнә хаҗудк залуснь бас ниргәд инәлдҗ бәрәнә улсар зооган кецхәв.

— Нә, залус, шоглад, наад бәрснь болх. Нутгин Аставкд көдлдг Малзна Долан танд хөөннь тус болх чигн саам харһдмн... Ухалтн, би көгшн күн келҗәнәв танд...

— А, а! Ямаран бозлг зурмн мана хавхд торснь медгдҗәнә! — гиһәд, махлата деермчнь Доланур өөрдв. — Тиим болхла, эн бозлгиг түрүләд шархмн!.

Бәрәнд бәәх хойр залуг нүцкләд хувцинь тәәлчкв. Өр цәәһәд нарна өрәлнь һазрас алдрад һарлһнла, хурц нарна тольд теднә нүднь гилвкв.

Түрүн авгтан эдн бууһиннь чавгинь дарад, үлдсән җиңнүләд маниг әәлһҗ сүрдәхәр бәәнә гиһәд санҗасн Долан, наадн-шог һарһхар бийсинь нааран эс авч ирсинь медв.

— Залус! Соңстн, нег үг келсв, — гиһәд, Долан сөөлңкә дууһар эгзңнҗ келв. — Би Цәвдрә Дорҗ тал ирҗ йовнав, эн өвгн болхла, зуг хаалһин дахуль. Намаг дахҗ һарла.

Долана келсн үг соңссн деермчнр һочкнҗ наад бәрәд: «Буҗии!» гиҗ инәлдв.

— Кемр Малзна Доланиг токарсн зәнг соңсхларн Цәвдрә Дорҗ таниг амрахн уга... Би терүнә даалһвр күцәчкәд, бийләнь харһҗ күүндхәр йовлав... — гиҗ, Долан арһан бархларн келв.

— Ямаран төр Дорҗ чамд даалһла? — гиһәд, сахлта залу Долана өрчд зөвлчксн бууһиннь аминь хәврһшән залв.

— Кемр би Цәвдрә Дорҗла харһад намаг келсн цагт, тер зөв өгхлә та соңсч чадҗанат.., — гиҗ, Долан хәрү өгв.

— Нааран-цааран таднла дашкарад йовдг цол манд уга. Дәкәд өдр һазрт унад, зам хаалһар әмтн йовхас урд тадниг негнднь һарһх кергтә, — гиһәд, деермч урдк кевтән шүрүһәр келчкәд, эврәннь нөкднүрн эргәд: — Бууһан белдтн!

— Яһҗахмта, дүүнр! Сәәхн иньгүдм! — гиһәд, Долан деермчин өмн өвдглҗ сууһад: — Соңстн намаг, нуулго кевтнь таднд келҗ өгнәв, — гиһәд, эгзңнҗ уульв.

Көндрлго зогсчасн Оңһаш келв:

— Өвдгәсн босад, нурһан һоолад зогс! Үкх хөв ирсн болхла, йоста залу күн зогсчаһад үкл тосх зөвтә! — гиҗәнә.

— Көгшн зүүлмр! Эн бууһин хундгар толһаһичнь хамхлхв! — гиһәд, сахлта деермчнь бууһан хойр һарарн толһа деерән өргв. Өвдглҗ суусн Доланур эргәд келв.

— Нә, сүл герәсән эрт кел? Ямаран кергтә Дорҗур ирләч? Аль худл келҗәнчи? Адһ? Чамла дашкарад бәәдг цол манд уга! Кел гинәв!

Долана өвдгнь чичрәд, урлнь көкрәд, терүнә келсн үгнь әрә медгднә:

— Дорҗ, бу-селм хулдҗ авх мөңг сурла... дәкәд мөрд хулдҗ авх... Дәкәд харһнад үкҗәх улс асрхар арвн тергн һуйр Яңхл талас авч ирх зәңг нутгин ставкд соңсув. Дәкәд шикр, давс, тәмк бас авч ирхмҗ. Терүг гетҗәһәд булаҗ авч болхмн... — гиһәд, дегәд икәр әәчксн Долан, нег үгән чиләһәд уга бәәҗ хойрдгчинь экләд, зоһдад әрә гиҗ келврән чиләв.

Бууһиннь хундгинь хойр көл хоорндан һазрт тәвчкәд, терүнәннь аминь түшәд, сахлта залу яахан медҗ чадЛго, уха туңһаҗ зогсв.

— Кишго өлгчн ноха, хаҗ алхас әәһәд, арһан бархларн, худл келҗәхшийчи!

Сахлта ахлачиннь закврар нег деермчнь мөрн деер мордад, хотнур довтлҗ одв.

Ардан тоосан бүргүләд йовҗ одсн күүнә ардас бәрәнә улс шилтҗ хәләлдв. йосндан өр цәәснәс авн дөрвн ишкә гер хоорнд нааран-цааран йовсн әмтин баран эндәс үзгддг болв. Бәрәнә улсин хөв-кишгинь таслх күн тер хотнд үлдсн, түҗгр толһата залу болҗ һарчахинь эн хойр лавта медв. Эн һарсн нар тиньгр тег хойриг цааранднь эдн үзҗ чадх угаһинь тер залу йилһхнь лавта.

Зуг Долана келсн зәңгиг тер яһҗ тәәлхмн болхви? «Эн анддудт тер зәңг йир ик кергтә болх. Тер зәңгәр әмән сольҗ авхиг, деерк бурхд әәлдтхә»,—тиҗ Долан дотран зальврҗана. Болв эн кемднь Оңһаш энүг медмҗ угаһар дораһур түлкв: — Чи, эврәннь тохм-үндснә нер бузрдх, моһала әдл киитн зүрктә күн бәәҗч!.. Һанцхн эврәннь әм харсхин төлә иим килнц һарһҗанач! Һанцхн бийән әмд авч үлдәд, кесг зун төрл-төрсән харһнулҗ алхар бәәнәч! Яһсн аврлт уга зүрктә күмбчи! Килнцчнь күцх! — гиҗ өвгн аралдв.

— Кел таср, көгшн чон! Би чамас хөр һар насн дүв. Нанд әмн кергтә, — гиҗ, зөвәр ицчксн Долан хәрү өгв.

Бударсн тооснд бутхлдад, хотн талас хойр мөртә залу урлданд орҗ йовх мет довтлад аашна.

Киитнд даарчксн күн мет чичрәд өвдглҗ, нүцкәр Долан сууна, энд-тенднь чөкләд, зәмләд суусн деермчнр деер, теднә зарһинь кеҗәх заячнь мет, һоорад, Оңһаш зогсчана.

Өмннь довтлҗ йовх мөртә залуг деермчнр таньчкад, адһҗ бослдад, өвдгән болн хувцан саҗлдад, һасн мет һозалдад, зогсцхав.

— Бааҗа, хәләтн! — гиһәд, сахлта деермч сахньҗ зуһудад. — Тер өвдглҗ сууснь тана иньгв гинә. Ха-ха!— гиҗ инәв.

— Хойраһинь нанд үзүл! — гиһәд, залу дөрәһәсн көлән суһлҗ һәрәдәд, йир гиигнәр һазр деер тусв. Дундын чигә наста, ахрхн хар девлтә, толһа деерән турк улсин өмсдг цаһан чалмата. Хурц болн догшн хар нүдтә залу Доланур өөрдҗ ирәд, беләсн цаһан мөңгәр чимлсн иштә утх татҗ авад, Долана көлинь болн һаринь күлсн сур боодһаг керчәд сулдхчкв.

— Аха! — гиҗ, тер Доланд дөң болад, босхн йовҗ келв. — Ик эндү һарһчкҗ манахс. Таниг һундасн күүнә күзүһинь таслҗ чадхв! Күндтә аха, босад таасгдсн мөрн деерән мордҗ автн!

Долан нег амн үг келхин хоорнд, шин ирсн залун бүст хавчулһата бәәсн маляһинь сөңглҗ авад, шүрүтәһәр хооран дайлҗаһад, сахлта деермчиг цокад оркв. Тернь һазр үмкәд түргүр унв.

Сахлта деермчин мөрнь эзндән туссн зүдү йовдл медсн кевтә, өмн көләрн һазр тиирҗ инцхәв. Зуг теднә толһачин нүднә догшн хәләц, һарин дайлһн сахлтд болн наадк чигн деермчнрин толһаднь серл өгч, бийиннь үлмәд теднән орулҗ, теднә зүркн киитрх темдг өгв. Кедү тиим сүртә юм үзсн болх тедн?

Эдн цугтан чонын йосар бәәдг улс бәәсмн. Чидлтәнь — хан. Чидл татунь — түшмл һазр дола гихлә — долах, кү ал гихлә — кенәннь чигн һар чичршго. Бийсиинь хөв-кишгинь бас тиим гөңгн ахлачиннь седклд эс таасгдсн йовдл негнь һарһчкхла, тернь әминь авчкв чигн нег күн буру гишго. Зөвнь — зүркнднь, зарһнь — һартнь! Тиим улс бәәсмн.

— Кел, кишго ноха! Кемр мини иньгиг хар толһа тал эврәннь дурар авч ирсн болхлачинь, эн револьвер дотр йовсн долан сумиг кевтнь чини толһад орулхув! — гиҗ, Цәвдрә Дорҗ түҗгр залуд келв.

— Бичә адһ, Дорҗ! — гиҗ, әмд үлдсндән байрлсн, Долан иньгән хөрв. — Би эврән экнәс авн кенән эднд келсн угав. Теегәр йовсн күн болһиг эдн иткҗ чадхий. Геминь тәвҗ өг.

— Өвгнә күләһинь тәәләд, мана ардас тергәр авч иртн, — гиҗ Дорҗ закв.

Түҗгр деермч мөрән Доланд өгчкәд, бийнь тергнә ярндг деер Оңһашин өөр ирҗ суув. Һарар асрдг туһл мет тер номһрв.

Толһаһаснь цусн һооҗсн сахлта деермч тер ормдан үлдв.

Өмннь Дорҗ Долан хойр, теднә арднь ик ярндгта тергн деер Оңһаш болн түҗгр толһа хойр, ташр теднә ард дәкн хойр мөртә залу дахсн, дөрвн гертә хотнур темцәд һарв.

Долан тәвн нас күрч йовна, зуг кезәд чигн, кенә чигн өмн эн өвдглҗ нүцкәр суусн болхви? Терүгән санад оркхнь дотрк чееҗнь киитрәд одна, зуг тиим әәмшгтә йовдлла, ичр-һутр уга, йосн-һосн уга улсла харһчкад әмд үлдсндән эн ик гидгәр дотран байрлҗ йовна. Тер байрнь энүнә ичриг ода деерән диилҗ йовна.

Эндр өдр күртл энүнә җирһл элдү сән бәәсмн. Нутган һардҗасн зәәсң эцктә, «өөкн дотрк бөөр, өндгн дотрк уург мет» эн өсч күн болсмн. Дәкәд Петербург балһсна Ик сурһульд сурһуль сурад, хөөнь нутгтан нертә көдләч болсмн.

Кө хар өдрмүд энүнә җирһлин хаалһд бас бәәсмн. Болв эндрәклә әдл иим дорацулсн йовдл урднь энүнлә харһад уга билә.

Улачудас зулҗ йовх Деникинә церг дахад Малзн зәәсң гергтәһән болн көвүтәһән бас зулсмн... Тедн зула йовҗ Турцд ирв, дәкәд хөөнь Болгарьт ирҗ бәәршв. Долана эцкнь Болгарьт ирн бийәрн гемнәд, мел урднь хальмг теегт үзгдәд-медгдәд уга гемәс көлтә өңгрв. Экнь бас эврә теегтән санрха бәәҗ гемнәд эзнә больницд орв. Долан түрүн авгтан экдән хот-хоолынь орулҗ өгәд, эмнлһнә шаңгинь өгәд бәәлә. Дәкәд экин гемнь эдгшго, кесг җилдән зовахинь медчкәд, Долан эврәннь әмән авч зулв. Малзн-зәәсң хол хаалһд зөвәр ик алт-мөңг авч һарла. Зуг зөөрин ик зууһинь эврә һазртан күн медшго ормд бултулсмн. «Уурнь буслсн орс көдлмшчнр, хальмг малчнр, эгл салдсмуд баячудан болн эздүдән невчк әәлһсн болад, невчк акадлҗаһад, чидлнь чиләд урдк кевтән төвкнәд,эврә кергән авад сууцхах. Тер цагтнь хәрү ирәд, урдкасн улм икәр тедниг даҗрҗ, ки һардг арһинь таслх кергтә. Урднь чигн Әрәсәд ноолдан, цүүгән бәәһә юмн», — гиҗ, Долана эцкнь келдг билә. Дәкәд бийнь гемнәд, дор орад ирхләрн, көвүндән бултулсн зөөрән — алтан альд бәәхинь нуувчинәр өвгн келҗ өгсмн. Тер учрас көлтә Долан гемтә экән хаяд, хәрү хальмг теегүрн ирхәр шиидсмн.

Зуг хәрү һарх цаасан диглҗ белдҗәһәд, әмтнә селвг соңсад невчк тогтнсмн. Дегәд дашката цаг билә. Хар көдлмш кеҗ үзәд уга зәәсңгин көвүн, гесән теҗәхин төлә, төмр хаалһин вокзалд күүнә өлг-эд зөөһәд, күүнә һос цеврләд, гесән теҗәдг болв...

Зуг һазадын орнас хәрҗ ирәд, эцкиннь бултулсн зөөр олҗ авчкад, Долан зөвәр деегүр сана зүүв... «Ох, эн алтн мөңг кевтнь авад, дәкнәс һазадын орнд одсн болхинь? Тер цагт намаг яһҗ бәәдгинь үзх биләт», — гиҗ тер дотран ик уха зүүсмн. Зуг шин йосна өмнәс тиим деегүр сана зүүх биш, дотран ухалсан медүлҗ болшго. Юңгад гихлә, энүнә эцкнь чигн, бийнь чигн әәмг-нутгтан ик туста йовдл һарһсмн биш. Таньдг улс ода бийнь, хуучн авъясарн күндлсн бәәдл һарһхас биш, арһта болхла алх булх зөв сурхла буру гишго. Һазадын орнд нег цөөкн җил бәәһәд, күзүцәһән зовлң үзәд, хоосн хавтхта, хоршул уга, мел нүцкн төләдән наадк харчудла әдл күч-көлсәрн гесән теҗәхәр бәәх, хар ухан уга күүнә бәәдл эн һарһв. Терүнә ахр мек хаалһан олв. Келсн үгинь соңсад, сансн санаһинь күцәдг күүнд дурта Кандуһа Каруд тер таасгдв.

Түрүн авгтан Кару терүнд цаас буулһҗ бичдг, хургин тогтмҗ кедг тиим техническ көдлмш даалһсмн, дәкәд нег җилин туршарт улм өвдләд, нутгин күцәгч зөвллин нег әңг һарддг болсмн. Дәкәд зәәсңгин көвүг даалһврта көдлмшт бәәлһҗ болшго болхла, Кару Доланыг әңгин ахлачин дарукд батлв. Зуг дарук гих нертә болв чигн, ахлачаснь даву иткл болн зөв энүнд өгсмн.

Тер учрас көлтә Карун келсн тоотынь эн күцәсн деерән, терүнә «нүдн-амнь» болҗ бәәв.

Дәкәд Каруг нутгин ахлачин көдлмшәс һарһсна хөөннь чигн тер көдлмштән эн үлдв.

Цәвдрә Дорҗин түшмлмүдәс Доланыг нүүрцҗ үзсмн биш, зуг нутгин ахлачнр заагт Дорҗд дөңгән күргдг, терүг дор орсн цагтнь һаран тосч өгәд, ямаран чигн әәмшгтә хавхаснь татҗ авх күн бәәхинь тедн цуг меддг бәәсмн...

Тиим зәнг эдн дунд тарҗ, эдниг иткүлснь Дорҗд ик кергтә бәәсмн. Юңгад гихлә, эдн заагас бийинь хулдх нег чигн күн һаршгонь ил бәәсмн. Үлгүрнь, эднә негнь бийнь нүүрцәд, наадксан йоснд күргҗ келәд, бәрүлхәр седсн бийнь, йосна улс заагт Дорҗин «эврә» күн бәәхинь медә бәәҗ, муутхҗ болшго. Эн халхнь Дорҗд ик кергтә билә.

Деермчин чидлинь өскәд, белдвр кеһә бәәсн бийнь, Дорҗ ЧОН-ын* багла (отрядла) нүүрцҗ ноолдхасн зулдг бәәсмн. Кемр деермчин бәәх орминь медәд, ЧОН-ын баг (отряд) белдвр кеҗәх цагла, Долан шишлң элчнр йовулҗ Дорҗд зәңг өгдг бәәсмн. Зәңг өгсн деерән Долан бийдән итклтә улсар дамҗулад, хулха кеһәд бәргдсн, хар көдлмш кехәсн зулдг, хүүвин йоснд дурго улс цуглулад Дорҗин деермчүр йовулдг бәәсмн.

Деермчин тонь өсәд, эдлх хот, бәрх бу-селм кергтә болв. Цәвдрә Дорҗин деермчиг унх мөрдәр, хувцн-хунрар, эдлврин мөңгәр теткх кергтә бәәсмн. Тер ик төр күцәхднь дөң болҗасн нуувчин болн ил бәәх баячудас тетквр авн гиҗ Долана чидлнь чиләд ирхлә арһан барад Бергәсүр ирсмн. Урднь Бергәсүр ирхәр седсн бийнь эгчиннь тускар санчкад, бийән диилҗ чадлго бәәсмн...

Бергәсин күңшүр ухаһинь меддг төләдән, эн шин йосн болн шинәс угатьнрт өгчәх ик ям Бергәст таасгдшго гиҗ санад харһх шиидвр тер авсмн.

Бергәс болхла ик эртәс авн деермчин элчнр ирх гиҗ күләҗәхләрн эврәннь седкләр белдвр кеҗәсмн: эдгшго догшн гемәр Бергәс гемнв гисн зәнг зөрц һарһсмн. Терүгән иткүлхин төлә мал-герән тараһад, хаша-хаацан ясуллго бәәсмн... Кемрҗән шин йосн ик алв тәвхлә, бийләрн әдл, бийиннь ухаһинь дахсн улс цуглулад, тедниг һардҗ деермч бүрдәһәд, эврәннь меддг сала-сартгар бултҗаһад, бүрүлин гегән тасрсн хөөн хүүв салькн мет теегин хотдудыг хамхлад, хүүвин йос дахсн улсин цусинь асхх седклтә билә. Сөөнь дуусн тер ухаһан тоола бәәтл, нөөрнь күрдгән уурла.

Мел дигтә тер ухаһинь дахҗ, Доланла нуувчин күүндвр кеснь эн.

Мөңгн кергтә болхла, бийәсн өгчәхән, тер күүнднь нүүрцҗ медүлх кергтә. Эс гиҗ алтн-мөңг нанас авчкад, эврән өгсәр чигн нер авцхах гиҗ эн санв.

Долан болхла эврәннь улсла оңдан улс харһцулҗ, цевд үлү төөлг орулхдан

* Шишлң даалһврта әңг.

зөвәр саглдг бәәсмн. Зуг ода болхла эн санв: «Хоюрн нүүрцәд нег-негән үнрчлтхә. Нег нүкнд бәәдг аңгуд хоорндан нег-негән үнрәрн таньлдна».

Үгәр метклдҗ күүнд авгддго Бергәс шин тогтсн хүүвин йоснас цаһан ястнриг болн баячудыг харсч авхар бәәх күн ямаран кирцәтә күн болх, Малзна Долана таңсглад, өргәд, босхад авсн күнь ямаран чигнь? Әмтн? зәңгәр болхла, түрг күн кевтә, цаһан альчурар толһаһан эргүләд боочкад, йовдг учрнь юн болхви?.

* * *

Агчмин зуур Долана хөв-кишгнь нурһан өгәд, энүг хайн алдв. Кемр Цәвдрә Дорҗ нег цөөкн мүчд хашңгар нааран ирсн болхла эс гиҗ нам Дорҗ тер хотнд уга бәәсн болхла эн һалзу аңла әдл түҗгр толһа болн сахл хойр Доланыг Оңһаштаһинь хаһад алчкн алдв! «Оңһашин тускар ю келхүв? Өвгн дегәд көгшрәд, ухаһан гееҗ йовна. Юн гидг үгв тернь: эврәннь җирһл харм биш, тер харһнад үкҗәх улс харм. Ухата күн болхла, оңдан күүнә төлә эврән үкхәр седхий? Эн нүцкн, халцха харчудыг кедү асрв чигн тус уга, цуһар цагнь ирхлә харһнад, батхн кевтә үкцхәх. Теднә тускар келсн келнә һару биший».

Тамин амн деер зогсчкв гиһәд әәҗәсн зәәсңгин көвүнә хөвнь болхларн, Цәвдрә Дорҗ эврән бийәрн заячнь мет ирҗ туслв.

Цәвдрә Дорҗ хүвсхлин өмн Түмнәхн нойна оньсчнь болҗ, эдл-ахуһинь һарддг бәәсмн. Терүг дахҗ зулад, һазадын орнд одсмн.

Түрүн авгтан хальмгин һазрин захд күрн Түмнә нойнас көөгдәд, наадк нүүҗ йовх улс дахад, Турцд күрәд Малзна Доланла харһҗ, терүнә хотын шавхрт күртҗ йовсмн. Һазадын орнас хәрү һарч ирхдән чигн, Малзна Долана мөңгәр Дорҗ хәрү Әрәсәһүр ирҗ чадсмн. Тер учрас көлтә эн хойр нег арһмҗин төөлгт холвата йовсмн.

— Би таниг, Долан, урднь күүндсн кевтән, Куукан хотнд күләҗәләв, — гиҗ, Цәвдрә Дорҗ хар толһаһас зааград һарчкад келв.

— А, эн хотн тана биший, тегәд? — гиҗ Долан, түрүн ирҗ буусн хотнурн заав.

— Тадн хаалһан алдсн бәәҗт, — гиҗ Дорҗ инәмсклҗ келв. — Куукан хотн эндәс хооран, тер хойр сала негдснә ацд бәәнә. Эн Бавргин хотн. Теднә зуслң һазртнь ода мини харулчнр бәәнә... Эн Бавргин салаһар дамҗад ЧОН-хн манур дәврлһ кехәр белдсн бәәнә.

Тегәд бидн энд гетҗәһәд, теднд дегә өгч унһахар бәәнәвидн, — гиһәд, Дорҗ инәһәд, хальмгт үзгдәд уга цаһан чалмаһан дарҗ өмсв.

— Ухатаһар белдҗт, — гиҗ, Долан эврәннь әминь харсч авсн күүг буульв. — Бидн бас һәргтә уршгар тана харулчнрин һарт бәргдүвидн. Иим берк харулчта улст ик әәмшг уга. Ирҗ йовх цергиг тослцад халдсн ду соңсхларн, тенд Куукан хотнд бәәсн улс белн болчкх...

— Чонсин хотнас мана Куукан хотнур ирдг хаалһ оңдан, һоолад йовхла зөвәр өөрхн... Кемр би өрүн өрлә харулмуд гетхәр эс һарсн болхла, өвгн та хойр ода альд бәәхнь медгдшго.

Баврга хотн деер нанла бәәсн болхла, йоста гидг алач-махч улс, юунас чигн әәшго зөргтә улс. Зуг таниг ирхинь тедн меднә.

— Эн өвгн намаг төөрүлчкв! — гиһәд, Долан ардан йовсн тергн тал хәләв—Арһс түлсн утана үнр соңсчкад тиигән намаг авч ирв. Тиигн гихинь, утана үнрәрн маниг меклсн бәәҗ. Ода яахув, мана хөв тиим болҗана.

Тер үгинь Дорҗ икәр таасч инәв.

— Чонас дор улс цуглулҗ авчич! — гиһәд, Долан түҗгр толһа тал игзәрлҗ хәләв. — Күн биш, анддудла әдл улс бәәҗ. Теднд керг-төрин тускар келхлә, тедн бийснь күүнә мөөрс керчхәс даву юм медхш. Тиим чонмуд урднь үзәд угав!

— Цагнь тиим... — гиҗ, Дорҗ шуукрв. — Ирсинь орулҗ авхас биш, манд йилһдг арһ угалм. Дәкәд тиим догшар эс сурһхла яахнь медгдшго. Өр өвч улс мана зергләнд керго!

Мөөрсинь керчх, гесинь буулх! Һарлцсн ахан ирв чигн, доталҗ өр өвдх седкл зүүсн күн манд церглҗ чадшго. Юңгад гихлә, бидн цөөкн- тедн олн. Маниг эн йосн бәрҗ авсн хөөн менд тәвшго. Тиигхлә бидн кениг әрвлхв?!

* * *

Ут наснань туршарт Оңһаш ямаран чигн бәәдл-җирһл, түрү-зүдү дааҗ чаддг дасла. Тегәд чигн, цохарнь өгч унһаһад, һар-көлинь күлснәс авн зеткр уршгар ямаран һазрт, кенә һарт орсан медв.

1923 җилин чилгчәр Тең һол талас болн Ар Кавказас тәвсн хөвин залврар, шинхн бүрдсн хүүвин йоснд дургон уршгар бу-селмән өргҗ босад, эврәннь һазрас көөгдәд, эн теегт ирҗ бәәршсн деермчс хулсн дундас болн хүүрә сала дундас бәргдлә. Теднд амр өглго өдр-сө уга көөлдә йовҗ хамх цокснь, Хальмг таңһчин военком болн ЧОН-а багин һардач Алексей Григорьевич Маслов бәәсмн. Әмтн невчк амрҗ байрлв. Зуг тер тогтун заагас, хү салькн мет, Цәвдрә Дорҗин деермч һарч ирҗ эгл әмт үүмәв. Урднь Түмнәхнә нойна эдл-ахуд залач бәәх цагтан чигн ик догшн болн му заңгарн харчуд дунд нернь туурсмн. Ода болхла хулхач, азд, аля болн эн шин хүүвин йоснд тушань болҗасн анддуд цуглулҗ авад, харңһу сө ирхлә, амулң унтҗ кевтсн хотнур дәврлһ кеһәд, малынь булаҗ авад, гиҗгтә күүкдт болн баахн берәчүдт залусиннь өөр күчн-чидлән үзүлҗ даҗрад ик гидг үүмә теегт һарһв. Тегәд Цәвдрә Дорҗин деермчин һарт орна гисн «нохан амнд орсн шаһала әдл бүтн һаршгонь» мел нл бәәсмн. Тер бийнь Оңһаш ода эврәннь тускар ухалҗахн уга. Экнәс авн Малзна Долана бәәдл энүнд таасгдсн уга. иим әәмтхә күн гиҗ кен медҗәлә энүг. Бүкл әәмгин харһнад укҗәх улст оңдан келн улсас ирҗ йовх хот-хол, эврәннь әмнә төлә деермчд зааҗ өгнә гидг икл ичр-һутр уга йовдл.

Тер харһнад үкҗәх кесг зун эврәннь төрл-төрснә төлә Оңһаш үкхәсн чигн әәшго. Эврәннь әмнә төлә тер ирҗ йовх ацаныг деермчнрт Долан бәрүлҗ өгв гиҗ түрүн авгтан Оңһаш санҗала. Дәкәд Цәвдрә Дорҗ ирәд ямаран кевәр Долана өмн зуһудсиг үзчкәд, эн хойрин күзүнь кезәнәс нааран холвата, нег ярм чирҗ йовсинь лавта медв. Нутгин заллтд суудг болв чигн Малзна Долан Ццвдрә Дорҗла әдл, хар әмтнә хортн болҗана. «Энүнә иим хойр седкл Церн яһҗ эс меддг болхви?»— гиҗ, Оңһаш арһан бархларн санв.

Оңһашт болн Доланд тиим ик зовлң болн сүрдх йовдл үзүлсн Бавргин хотыг зөвәр өвкәҗ ууҗмар эргәд эдн өөрдҗ ирв. Буурл тег, бор утан мет, буднд өөмәд кевтнә. Өрүн һарч йовх нарн будн һатцас төгрг улан төгә болҗ үзгднә. Нарна чидл немгдх дутм будн талрад ирв.

Хамтхаснь унҗ одсн буурлда шарлҗна ишнь, мөрдин турунла харһад, күүрәд хуһрад йовна. Удлго зурһахн маштг шавр гертә, арв һар ишкә гертә Куукан хотнур эднә мөрд зөвәр сән хатрларн орҗ ирв. Нег маштг шавр герин һаза эдн мөрнәсн бууцхав. Эднә ардас дахҗ йовсн мөрн тергтә Оңһаш бас җолаһан татҗ зогсав. Түрүн болҗ Цәвдрә Дорҗ мөрн деерәсн бууһад, дасчксн авъясарн толһа деерк цаһан чалмаһан ясв.

Иим махлата кү Оңһаш урднь үзәд уга билә. Түрүн авгтан толһань өвдсн уршгар боочксн альчур гиҗ эн санла.

Чалма өмссн күн һанцхн Оңһашт биш бүкл теегин улст өврмҗ болсмн. Кесг улс алад, тонад йовсинь соңсчкад, саак цаһан чалмин ааль гиһәд әмтн келдг билә.

Тернь сетрә, сумн тусдго тәрнтә махлаҗ гиҗ әмтн зәңг һарһв. Ямаранчн олн күн бууһар зөрүләд хасн бийнь, Цәвдрә Дорҗд нег чигн сумн хальддго учрнь, тер тәрнтә чалмин уршг гиҗ зәрмнь зәңг һарһв. Наадк хулхалдг, буладг деермчнрәс юуһар болв чигн йилһрхәр седҗәсн Цәвдрә Дорҗд тер зәңгнь ик кергтә болсмн. Тегәд чигн әмт сүрдәхәр тиим зәңг һархд бийнь дөң болсмн.

* * *

Агчмин зуур Малзна Долан болн Цәвдрә Дорҗ нег-негнәннь үгдән орҗ кесн хамган диглҗ, кегдх кергән яһҗ күцәхин тускар сәәнәр үгцҗ авцхав. Бергәслә эрк биш харһх амн үгән Дорҗ Доланд өгв. Дәкәд бәрәнд бәәх Оңһашин тускар эдн күүндвр кев.

— Ода эн бурмтха өвгиг яһснь сән болх? — гиҗ, Цәвдрә Дорҗ маляһарн наадн бәәҗ сурв. Оңдан һазрт, оңдан цагт болхла энүнә тускар күүндвр орулад тус уга бәәсмн, зуг ода болхла эднд ик тус күргх Бергәсин төрлнь болчкад терүнә илгәсн элгнь болҗана. Дәкәд өвгн Бергәсин шар шеесиг эврәннь сүүв доран хадһлад, сетрлҗ йовна.

— Хара өвгн биш. Мел бийдән кергтә, керг уга тоотд орлцад, хаҗудан йовсн улсиг сурһхар седәд бәәнә, —гиһәд, Долан бас өвгәр ик аца авсар келв. Авч һарад хаһад алчкв чигн ик һару болшго, терүг күн хәәшго. Зуг Бергәс хәрү авч ир гиҗ закла. Кемр энүг токарчкхла, Бергәс һацад ямаран чигн ааль һарһхмн.

Дегәд му заңта күн болдмн.

— Мана өргн тег, овалчксн ик скирд өвснлә әдл, күн болхла терүн дотр хайчксн зүүнлә әдл. Эн өвг кен хәәҗ олхв тегәд, — гиҗ, Дорҗ мусхлҗ инәв.

— Ода деерән Бергәсиг һацаҗ болшго. Терүнә шар тулм алт сегсрҗ автл, келсинь күцәсн бәәдл һарһх кергтә, — гиҗ, Долан дәкн келв. — Тер аца тосч йовсн цагтан өвгиг дахулад һархла яах гиҗ меднәч? Тер цагт хаһад алҗ болҗана. Дәкәд сумнла харһв гиһәд, Бергәст келҗ болҗана.

Тиигәд нег чигн бүтн шиидвр авлго Долан Дорҗ хойр Оңһашин бәәсн шавр герүр ирцхәв.

—Одак мана хәәҗ ирсн бөөтн оңдан хотнд бәәсн гемтә күүнүр йовҗ одсн бәәҗ,—гиҗ, Долан Оңһашт келв. — Намаг хәрү иртл эндәсн бичә һартн. Би шаңһа кергәр нег хотнур одад ирсв. Эс гиҗ Бергәсин даалһвр чигн күцәҗ чадхн угат, әмнәсн чигн хөөһхт. Эн анддуд ямаран кишгоһинь эврән үзвт. Эднд кү ална гисн, зурм алснла әдл бәәҗ. Болһатн.

Бийинь яһад эндәс сулдхҗ эс тәвхәр бәәхинь Оңһаш тааһад медв. Өвгн кевтсн ширдгән барун һарарн түшәд босхар седв. Ичр-һутр уга Долана чирәднь нульмхар седсн бийнь, дотраснь «бичә тиим һәргтә йовдл һарһ. Олн-әмтнә төлә бичә адһ, бичә халурх!» — гиһәд, энүг бийинь бәрүлв. Энүнә чееҗ дотрнь ода деерән тодрха биш, буднла әдл нег бат шиидвр орв.

— Нә, ода яахув, — гиҗ, Оңһаш әрә бийән бәрҗ келв. — Зуг нааран бөөһән авч иртхә гиҗ эн анддудтан кел. Бергәст бас кел. Намаг хәрү эс ирхлә тер чамаг амрахн уга. Соңсвчи? Келхвчи? — гиҗ сурв.

— Келнәв. Би хәрү ирхв. Хәрнь тер, — гиҗ келчкәд, Долан адһҗ Һарв.

Удлго терүнә довтлад Һарсн мөрнә туруна ә тачкнад Оңһашт соңсгдв.

Келн уга болчкад, дүлә эмгнәс талдан, кен чигн Оңһашин бәәсн шавр герт орҗ ирсн уга. Үнәртән келн уга болн дүлә болҗах аль зөрц өвгнлә бичә үг күүндтхә гиһәд терүнд закчкснь, Оңһаш медҗ чадхш. Тер эмгн хойр дәкҗ нег зүсм һуйрта цә, нег моһлцг, хату үкрә мах авч ирҗ Оңһашт өгв... Герт бәәсн хойр терзнь уутьхн, нам шилинь болн раминь авчксн бийнь, күүнә толһа багтшго. Герин үүднь һазаран түлкхлә тәәлгдхмн, зуг үүднә цаад бийднь делгчксн цаһан ширдг деер буута харулч кевтнә, эс гиҗ тәмк татҗ сууна. Дотраснь үүд түлкхлә, харулч сумта бууһан деегшән өргчкнә, һардг арһ уга.

«Эн деермчин бәәх орм Цернд зәңглҗ күргдг арһ бәәсн болхинь яһна! Кишго нохас! Анддуд! — гиһәд, Оңһаш зовад бәәнә.—Бийиннь эцклә әдл көгшн өвгиг нүцкләд хувцинь тәәлүлдг, түҗгр толһаг, Оңһаш кезәд чигн мартшго! Ямаран ичкевт! Тер ичртә болн килнцтә йовдл һарһсн түҗгр толһаһичн теңгр цоктха!» — гиһәд, өвгн, арһан бархларн харав. Харңһу гер дотр хар гөрәр бәргднә гидг хату юмн. Эн цөөкн час элдү кесг өдр болҗ өвгнд медгдв. Дәкәд деернь әрк уучкад, цаһан ширдг деер, сарсаһад гедргән унтсн харулч, үүд түлкәд һархар седхлә, серҗ одна. Агчмин зуур хәрү тер хорҗңнад унтҗ одна.

Арһнь тасрад өвгн яахан медҗ чадлго бәәсн цагт, толһаннь үснь шиимгдсн, тоосн-шора хойр хувцнднь шиңгрсн, моһлцг хар чирәтә, көвүнә толһа уутьхн терзәр шаһав.

Оңһаш хурһарн заңһад уурлсн бәәдл һарһв. Көвүн әәҗ зулхар седсн уга. Оңһаш терзүр өөрдҗ ирәд, бийүрнь зөрҗ хәләһәд, яахан медҗ чадлго дотран уурлв. Көвүн долан наснас давад уга бәәдлтә. Уутьхн нүдәрн шилтәд, ик сахлта өвгн яһад терзин шилиг батлҗ наасн хатурин һуйриг хумсарн „хушлад һарһҗахинь үзҗ, көвүн улм өврв. Дәкәд өвгн альхна чигә шил терзәснь һарһҗ авад хаҗудан тәвсинь көвүн үзв.

«Ода бийнь бичкн! Болв яһвчн әмд күүнлм. Мини келсн үгиг медәд чигн бәәх».

— Нернчинь кемби, көвүн? — гиҗ өвгн сурв.

— Би. Моднк... Чи ю кеҗәнәчи, аава?

— Мини нерн Оңһаш — гиһәд, өвгн шилинь суһлад авчксн терзүр өөрдәд, көвүнә чикнд келв.

— Бичә март. Би Бергәс-Чонса хотнасв. Тиим хотн соңслчи?

Көвүн толһаһан гекв.

Көвүг бийдән өөрдхҗ иткүлхин төлә, Оңһаш хавтхан уудлад, төмр иштә тоңһрг һарһҗ көвүнд өгв, күмнд кергтә ор һанцхн юмн хавтхднь үлдснь эн.

— Чи кенә көвүмчи, Моднк?

— Очрин көвүнв, — гиҗ, белгт икәр байрлсн, көвүн түргәр хәрү өгв. — Таниг яһснд эдн бәрәд авчксмби? — гиҗ, көвүн арһул сурв.

— Әмтнд тусан күргхәр седсн төләдм! — гиҗ өвгн келв. — Чамд бас! Менд-тиньгр өсч эк-эцкдән дөң болҗ йов...

— Би эцк угав, — гиҗ көвүн Оңһашин нооста чирә хәләв.

— Би ахдан Бамбшт дөң болхв. Бамбш ямаран зөргтәһинь медҗәнтә? Бамбш — комсомол! — гиҗ, көвүн ик өргмҗтәһәр келв.

— Арһул! — гиһәд, өвгн урлдан һариннь хурһ наав. Өвгн тиим үг өмнь соңсла. Эн һаза ухата улсин өөр келҗ болшгоһинь өвгн медҗәнә. — Ода тиигҗ бичә кел... Эн анддудын өөр келҗ болшго, — гиһәд, өвгн һаза хорҗңнҗ унтҗ кевтсн харулчур заав.

— Эдн чини ах Бамбшиг нанла әдл иигәд харңһу герт суулһчкад, дәкәд хаһад алчкх, — гиҗ, Оңһаш арһул келв.

— Нохан цох мини ахиг эдн олҗ авх! — гиҗ Моднк хар нүдән гилвкүлҗ келв. — Медҗәнчи? — гиһәд, өвгнә чикнд арһул келв. — Мана Бамбш бултҗ одла. Кен чигн олҗ чадшго. Һанцхн аак Бамбш альд бәәхинь меднә!

— Йир сән! — гиһәд, Оңһаш бичкн көвүнә ах деермч олшго һазрт бултснднь байрлв.

— Чи эврән эс гиҗ аакарн дамҗулад нег нуувчин төр келҗ чадхийчи?

— Би экдән эн утх өгнәв. Кемр бийинь бәрхәр седхлә ирсн күүг шааһад алх, — Гиһәд, көвүн өвгнә өгсн тоңһрг сүүдән хавчв.

— Ухата көвүн бәәҗч! — гиҗ, Оңһаш терүг буульв. — Дәкәд мини ода келх үг бас нуувчинәр Бамбшт кел...

Оңһаш уха туңһав. Ода бәәх бәәдлнь энүнд ил медгдҗәнә. Долана дораһур келсн керг деермчин бултҗах орм медсн болн терүнә деермчлә залһлдата бәәсн тоотыг өвгн тодрхаһар медснь теднд ил. Тиим олн юм меддг күүг эдн әмд эс һарһхнь ил болҗана. Зуг ода күртл яһад бәрәд бәәдгнь өвгнд медгдҗәхш. Тегәд эн медсн тоотан үкәрт авч орхмн биш, ардкстан болн Цернд яһад болв чигн зәңглх кергтә.

— Кедү настав гинәчнь ? — гиҗ өвгн сурв.

— Долан, — гиҗ Моднк хәрү өгв.

— Ода нег цөөк хонад Яңхлас өдмг, һуйр, цә ачсн кесг көлгтә ацан һарч ирәд, хотн болһар дәврәд, түрәд-харһнад үкҗәх улст хуваҗ өгхмн. Тер хот-хоолыг чамд, Бамбшт аакдчнь болн нань чигн улст әдләр хуваһад түгәҗ өгхмн... Зуг эн тана Куукан хотнд ирҗ өдр-сө уга мөрдәр йовҗасн залус тер ацаг булаҗ авад, наадк улст күргшго хар сана зүүҗәнә, — гиҗ, Оңһаш арһул көвүнд келв.

— Нә, мини келсн үг медгдвү?

— Медгдв! — гиҗ, көвүн хәрү өгв.

— Нә, тиигхлә давтлчн, мини келсн үг.

— Цәвдрә Дорҗин деермч мана хотнд бәәнә. Эдн әмт ална.. Кишго улс...

— Арһулдҗа, арһулдҗа, көвүн! Би чамд тиим үг келсн угалм. Кен чамд иим үг келв? Дәкәд иим чаңһур бичә кел! — гиһәд, өвгн терүг хөрв.

— Аак келнә. Мана хотна улс цуһар келнә, — гиҗ, Моднк невчк мошкрҗаһад келв.

— Нә, сән, кесг юм меддг бәәҗч. Дәкәд медсн, соңссн хамган күн болһнд келәд йовдмн биш, — гиҗ өвгн хөрв.

— Аак бас тиигҗ келнә. Бамбш бас...

— Чини аак Бамбш хойрчн чик келҗәнә. Нә, дәкнәс мини келсн үг давтлч.

— Уга. Би күн болһнд үг келдн угав. Зуг та, сән аав бәәҗт. Эднд дурго болсн улс, сән улс гиҗ Бамбш келнә. Тегәд би танд келхәс биш, оңдан кенд чигн келәд угав.

— Йир сән. Мини келсн үг дәкнәс давтлч. Аль мартчквчи? Зуг арһул, адһлго кел.

Оңһашин келсн үгиг нег чигн үг алдлго көвүн чикәр келҗ өгв.

— Аав, бичә әәтн. Тана келсн үгиг нег чигн үг эндүрлго аакдан келҗ чадхв..

— Йир сән. Олн бурхд чамд туслх болтха! — гиһәд, Оңһаш зальврв. Бамбштаһан намаг чигн сулдхад бәәхт...

Терзин шилд, чикән нааһад өвгнә үг соңсчасн көвүн өвгнүр толһаһан гекчкәд, гүүһәд йовҗ одв.

Көвүг йовулчкад, келсн үгинь тер кевтнь Бамбшт келҗ чадхий аль угай гиҗ Оңһаш маһдлв. Ямаран керсү ухата болв чигн наснь баһ — долата. Герүрн гүүҗ иртлнь толһа дотрк ухань мартгдад хуурх... Дәкәд эврәннь көвүһән бултулад зовлң эдлҗәх экнь ю санхинь кен медхв? Тиим сәәнәр бултулчксн көвүһән һарһҗ, хол һазрур тәвнә гисн берк зөрг кергтә. Ода яахув?

Онц герт бәрәнд бәәһә бәәҗ өвгн эднә һарас сулдҗ һардгин арһ хәәв. Хагсад шуурч одсн харһа үүднә заагт чикән шахад, һаза юн болҗахинь өвгн чиңнв. Харулч серәд, бууһиннь оньсинь җиңнүләд көндәҗәһәд нег үг келснь өвгнд соңсгдсн уга. Дәкәд тернь эвшәһәд, кевтсн ормасн босчахинь өвгн үзв. Шавр гер эргәд, терзәр шаһаһад көндрлго һазрт кевтсн өвгиг үзчкәд, соньҗта юмн уга болхла, харулч цааран йовҗ одв.

Харулчин көлин ә тасрхла, Оңһаш чаңһур үүд түлкхлә, үүдиг һазаһаснь тулсн һасн өсрәд, һазрт унҗ одв. Йосндан сулдна гидг эн, гиҗ өвгн байрлв. «Аль намаг зөрц һарад зултха гиһәд, ардасм хаһад алхар сул үлдәсн болхий эдн?» — гиҗ өвгн санв.

Дәкҗ юм тоолдг цол уга, өвгн бәәсн чидләрн һарад зулв. «Долан бурхн» одна бәәх кевәр болхла, сөөнь өрәл болҗ оч. Хотна захдк ишкә гер давад һархларн халцха теегт ирв. Овалчксн арһсна һатцас генткн нег ноха хуцад энүнә ардас көөлдв. Өвгнә хуучрад бәәсн бүшмүдин хормаһас шүүрәд, ноха зөвәр кенчр таслчкв.

Өвгн бүдрҗ унад, нохаг көләрн девсәд, үүдн хоорнд унсн модн һас эс авч һарсндан ик һундл өргв.

Көк-делңгән унҗулсн, шин кичглсн өлгчн ноха бәәҗ. Өвгнәс холд одлго, авч идн алдад, яңшад хуцад бәәнә.

Сүмснь һарч одсн харулч гүүҗ ирәд, һазрт кевтсн өвгнә толһаһарнь бууһин хундгар өгәд авв. Өвгн ухаһан алдчкад, цусан асхад гедргән унв.

Һалзу аңла әдл болҗ одсн харулчин цоклһнд, ухаһан геесн Оңһаш харңһу сөөһин тогтунд довтлад һарч йовсн, комсомолсц Бамбш энүнә өгсн зәңг нутгин ахлач Цернд күргхәр йовхинь медсн уга. Хотна өмн үзг тал хавшад хуцсн нохан дун, дәкәд тер үзгүр харулчин хасн бууһин дун болн наадк харулчнр үүмлдсн кем олзлҗ, ар үзг темцәд довтлсн Бамбш эднә үлмәнәс невчк алдрад одснь орта болв. Деермчин бүгл дундас эднәс талдан күн мөртә довтлх гиҗ, түрүн авгтан кен чигн сансн уга. Юңгад гихлә, Дорҗ чигн, терүнә ах чигн дурта цагтан, сөөнь өрәллә, өр цәәхин өмн болвчн согту довтлад йовдгтнь, һанц мөртә күүнд тедн оньган өгсн уга.

Җиңнәд һазр деер унсн тааван дуунас чочад, Нүүдлә серв. «Евдокия Ивановна ааһ-саван унһачкв», — гиҗ Нүүдлә санад, деерк көнҗлән авч хаяд, арваҗ одсн толһаннь үсән ясн бәәҗ, герин эрст өлгәтә бәәсн календарь хәләҗ, байртаһар инәмсклв.

Эн өдрмүдин туршарт, даңһар зурһан өдртән, Нүүдлә байрин болн хөв-кишгин аршанд өөмҗ, сәәхн зүүдндән саатулгдад таңсг нөөрәсн серш угаһар седәд бәәв. Кесг җилин туршарт седкл дотран кесг зүсәр кеерүлсн бичкн чолудыг неҗәдәр цуглулҗ дигләд, сәәхн бәәшң бәрхәр седәд-бәәсн седклнь күцәд, туульд орм чигә алтн өргәнь белн болчкв! Бүкл җирһлиннь туршарт энүнә өрчдән хадһлад йовсн санаг гетҗәһәд, өмннь авч ирәд, бел кеһәд, тәвчксн орчлңгин заяч мет, тоолврнь күцв. Күүнә сансн тоот күцдмн гиҗ бичкндән эн иткдг билә. Зуг терүг күцәхин төлә мөңкинд зальврад, килнц һарһлго бәәхмн гиҗ экнь келдг билә. Күн ямаран җирһлд бәәх, ямаран зовлң эдлхинь һанцхн бурхн медхмн, бийнь күндәр гемнхд бурхн деерәс хәәрлхлә эдгхч гиҗ экнь оньдинд келдг бәәсмн.

Бурхн эврән эс ирв чигн, хаҗуһар һарч йовсн орс көвүнә хаалһинь зааһад, мана му җолмд авч ирҗ чини әмичин үклин хату хумснас алдулҗ авла гиҗ экнь келдг бәәсмн... Сәәхн чирәтә орс эмч модн трубкан бульглсн бичкн зүркн деернь тәвҗ, геминь чиңнҗәсинь эн кесг җилин туршарт мартсн уга. Чинән уга көләрн йовад, дәкн экүрч өөрдҗ эрклхәр эн седдг билә...

Тиигәд ики эртәр Вадим Нүүдләд бурхнла әдл болсмн. Хөөннь сурһульд, пансионатд болн күрәлңд бәәхдән бийнь эвго болад эс гиҗ күн бийнь һундахла седкләрн, күүнд медүллго Вадимиг дуудад, терүнд зальврдг болв.

Тер җилмүдт кесг дәкҗ Вадим Нүүдләлә харһсмн, болв һанцарн биш, оньдинд Цернлә эс гиҗ Арш Чапчаевла. хамдан Вадим Нүүдләһүр ирдг билә. Түрүн болҗ терүнә өгдг сурврнь:

— Нә, көркхн күүкн, ямаран бәәнәч?

Вадим терүг эрдмтә эмчин нүдәр хәләҗ, гем-шалтг уга бәәнү гиҗ сансн ухан, җил ирвәс һанцхн чидл биш, наснь немгдәд ирсн Нүүдләг һундадг билә. Зуг тер һундлта сурврин өмнәс Нүүдлә шүрүһәр болн деегүрәр иигҗ хәрү өгхәр седлә: «Би ода бичкн бишв! Та эврән үзҗәхшийта?» — Зуг бичкнәс авн дасчксн ичр тиигҗ хәрү өгүлсн уга.

Вадимин ээлтә нүдни харань тасрсн мет, бамб цецг мет урһҗ йовх Нүүдлән өслт үзҗәсн уга. «Гем уга», — гиҗ авъясар күүкнә келсн хәрү соңсн, тер ормдан гишн мартчкад, Иҗлин дор үзгин һаңгин тускар, хальмг теегт аһарла әдл кергтә болҗах эмчнрин, багшнрин тускар хамдан ирсн улсла күүндхәс биш, Нүүдләг мартчкдмн. Нег дәкҗ тиим күүндвр заагт, тер улст хотынь бел кеһәд тәвҗ өгчкәд, зөрц гемнсн бәәдл һарһад, оңдан өрәһүр күүкн орхар седв. Тер әрвго мекинь эс медсн Вадим ардаснь дахад орҗ ирсн болҗ Нүүдләд медгдв. Хоюрн нүүрцәд үлдхлә, Вадим эврәннь модн трубкан урдк кевтән энүнә өрчд тәвҗ чиңнәд, чидлтә зүн һаран маңна деернь тәвәд. Энүнә тер бичкн мекинь Вадим медәд чигн орктха, болв тер болзгиннь дунд Нүүдлә эврәннь зүркнд бәәсн ухаһан терүнд келҗ чадх билә... Ю келхви? Зуг ю келхән Нүүдлә эврән сән меддго билә... Болв тернь сән үг болх зөвтә. Эс гиҗ «көркхн күүкн» гиҗ, бийм бичә дуудтн гиһәд адг-ядхдан келх бәәсн. Эс гиҗ нуулго яһҗ терүнә тускар оньдинд ухалад бәәдгиннь тускар келсн деерән.

Аршла болн Цернлә хамдан, тедн угаһар чигн, ор һанцарн болв чигн Вадимин ик үүлдвртә төрт орлцад, чидл күрмгәрн терүнд дөң болхин кергт, хол теегт бәәсн нутг болн әәмг орад, ямаран чигн бачм даалһвринь күцәх. Гертән бәәсн цагтнь, киилгинь уһаһад өгх, сөөнь дуусн сууһад юм бичдг ширә деерәснь гиигн цаһан альчурар тоосн-шораһинь арчҗ авчкад, каңкнсн үнртә сәәхн цаасан бичәд суусн цагтнь медмҗ угаһар көлиннь үзүрәр ишкҗ ирәд, дурндан арваһад бәәдг шар үсинь хооран цецгә ширә деернь тәвчкх. Дәкәд толһаһан өндәлһлго иләд самлх...

«Санан хурднв, салькн хурднв?»!—гиҗ хальмг келдг биший. Бичкн Нүүдлән санань салькнас хурдн билә... Намын болн таңһчин җаңһрта төрмүд өдр-сө уга хаһлн гиҗ зовад цуцрсн Вадим, ясад бел кечксн орн деерән кевтхләрн, өдртән күчрдсн төрән болн Нүүдләг мартад, гүн болн бат нөөрт диилгдәд, унтҗ одхлань... Нүүдлә көл нүцкәр орҗ ирәд орнаннь өмн өвдглҗ сууһад, модн трубкинь унтсн Вадимин зүркнд тәвәд, бийиннь, Нүүдлән тускар ю тоолҗахинь медҗ авх...

Җил ирвәс насн немгдәд ирх дутм Нүүдлә бичкн цагиннь санаһан хаяд ирв. Вадим Семиколеновла әдл улсин җирһлнь болн эркн төрнь бүклдән орчлңгин төлә, олн-әмтнә төлә махмуд-цогцан, медрл-ухаһан өглһн. Эврә җирһл, өрк-бүл, дурн гидгнь эркн төр биш.. Нүүдләлә әдл, «көркхн күүкн» болн терүнәс ах наста, Вадимин эмнлһәр эдгсн күүкд тоолхла, хөрәд-һучад чигн тоота күүкд бәәдг биз. Кемр тедн ю ухалҗах, ямаран санан теднә зүркнд үүдҗәхинь шинҗләд, йилһәд бәәхлә Вадимд намын даалһвр күцәдг цаг үлдшго. Дәкәд теднә насна хоорндк заагнь дегәд олн гиҗ толһадан ухата залу болһн саглхмн.

«Дәкәд. Вадим нанд дурлх гисн санан альдас, кезә, юңгад нанд учрсмб?! Эмч болһн эмнәд эдгәсн күүкн болһнд дурлчкад бәәхлә, яһҗ тер эмчнр цааранднь көдлхмби?» — гиһәд, Нүүдлә бийәрн наад кев. «Уга, уга уга!» — гиһәд, нег дәкҗ Нүүдлә батар шиидәд авчкв. Тер бат шиидврнь энүнә зүрк тогтнулв. Зуг мөңкинд унтршго заль мет падрсн таңслһн зүркнднь ивтрҗ үлдв.

Һурвн җилин туршарт харһлго бәәҗәһәд тер асхн Цернә герт харһлһн... Урднь келәд уга үг: «та»: гиҗ Нүүдләһүр күүндлһн. Әәсн, ичсн болн башрдсн бәәдл, оңһц деер суухдан әрә ээмднь һар күрлһн, цуг эн хамгнь Нүүдләд оңдан уха орулв. Дәкәд Шарту балһсдур ирсн бичг.

Ямаран бүләкн үгмүд тер бичгүдтнь ирнә? Тер үгмүдиг Нүүдлә бичкн күүкн цагтан Вадимд нүүрцҗ келхәр деегүр седклтә шиидвр авснь күцсн уга билә... Ода тер үгмүдиг эн харһхларн келчкәд, түрүн болҗ харһхар ирсн гимназист кевтә чирәнь минчиҗ улана. Нүүдлән хәрү өгх үгиг эврәннь хөв-кишгән мет күләнә!

Нүүдлә түрүн авгтан сүрдлә, Вадимин бичгиг адгтан арв дәкҗ умшдг билә. Умшх болһнднь Нүүдлән зүркнь хавчгдад оддг билә. «Бичкн күүкн цагтан зөргтә биләв, ода ик, оютн болчкад урдк кевтән бичкн күүкнлә әдл болув, зуг тер цагин зөрг үлдсн уга», — гиҗ, Нүүдлә бийдән инәдг бәәсмн. Зуг Вадимәс бичг авчкад, ухаһан гееһәд зөрүд гүүхин ормд, ах болн бергндән ирҗ зөвшлх седкл Нүүдләд орв.

Эмәһәд болн ичҗәһәд Нүүдлән келсн үг соңсчкад, Нина икәр байрлад күүкиг теврҗ хойр халхаснь селҗ үмсчкәд, һол зүркнәсн күүкн дүүһән йөрәв. Церн болхла Вадимин болн Нүүдлән хоорндк нуувчин күүндвр, теднә седкл кезәнә медсн күн кевтә, эсвго ик төр кесн уга. Мел һазр деер хәләсн һанцхн дү күүкнь хәрд һарад, хөв-кишгән эдлхәр бәәнә, энүнә җирһлнь ямаран болна гиһәд зовхин ормд, кезә хүрм кех, кениг дуудулх, кедү хувц уюлхин тускар экләд ахнь келхлә икәр һундсн Нүүдлә уульв.

— Церн! — гиһәд, нүдндән нульмста дү күүкнь ахдан келв. — Сән селвг өгхин ормд хүрм чамд кергтәй?! Бийәсн арвн дөрвн насн ах күүнд дү күүкнчнь мордснь чини седкл үүмүлхший? Аль талдан келдг үг зүркндчнь угай? — гиҗ Нүүдлә ахдан һундв.

Түрүләд Нина, дәкәд Церн сән селвг өгхин ормд күүкиг наад бәрәд инәлдцхәв. Теднә ухаһар болхла Нүүдлә Вадим хойрас талдан ирлцңгү улс һазр деер уга. Зуг әмтнә чирәд хүрмән сәәнәр кехнь эн хойриг икәр зоваҗах бәәдлтә болҗ һарв.

— Сән хүрм угаһар күүкән мордулхмн биш! — гиҗ Нина Цернә келсн хот-хол тату гисн үгднь зөрүцҗ келв. — Хот олдх! Зуг ямаран хүрм кехмби? Хальмг хүрм кехәр бәәхлә, яһҗ көгшд кедгинь би сән медхшв... Тиигхлә чи, залу күн, эврәннь толһаһар ухал.

— Эх, Нина, Нина! Ямаран хүрм кеснд йилһм бәәхий? Зуг эн хойр ни-негн, нег-негндән дурта болсн хөөн... Хүрм угаһар чигн күүк мордулҗ болхмн! Элгн-садарн цуглрад нег асхн суухла болад бәәх, — гиҗ Церн келв.

— Тиим үг бичә кел! — гиһәд, Нина залудан уурлв. — Вадим чи хойриг әмтн цуг меднә! Эн эргндк әмтн юн гихви?

— Эргндән әмтн харһнад үкчәхлә, нутгин ахлачнр билгсн ик хүрм кехлә әмтн юн гихви? Нам сууһад хот идхлә, хоолд хот торад хахҗ үкх, — гиҗ Церн келв.

Би күүтр орад ирхлә яах гиҗ меднәчи? — гиҗ, Нина залуһасн сурв. — Манд болх хот-хол Зинад олдх, — гив.

— Нэпас һуульһ сурх юмн бичә үзгдг! — гиҗ, Цернә келсн үг Нинад уха орулҗ, цааранднь зүткдгән уурв.

— Терчнь чик, Церн. Эврәннь карточкар авсн хотарн байр кехлә болх. Зина хот-хооласн хувалцх, зуг ямаран кишго нүдәр хәләхинь санчкхла, хусм өдмг хоолд торхмн.

— Вадим Петрович хүрм келһүлх угаһинь медҗ авх кергтә. Бурушаһад чигн бәәхмн, — гиҗ Церн маһдлв.

— Яһад бурушаҗахмби? — гиҗ, Нина алң болв— Кен кенәс зөв сурхмби? Нам бидн ода бийнь зөвән өгәд угалм... Дү күүкнүрн хәләһич, ямаран бәәдлтә бәәхинь!

Нүүдлә ах бергн хойрурн шилтҗ хәләв. «Нам эднд байр авч ирхин ормд цүүгә болн ниргә авч ирҗв билтәм, — гиҗ бийән гемшәсн болв...

Аш сүүлднь ниргсн хүрмин ормд, нег асхни нәәрәр хуурв. Нүүдләлә хамдан эмнлһнә күрәлңд сурчасн күүкд болн көвүд —өөрхн үүрмүднь ирв. Кермн болн Нина бәәсн хотан диглҗ цуһараднь күргх хот белдв. Невчк аман халулсн Шорва хүрмин һардач болв.

Хүрм болад хойрхн хоиг давхла, цецг гемин тәрә хатххар Сарпуляс ирсн эмчнрлә болн фельдшрмүдтә хамдан Нүүдлә бас тер көдлмшт орлцв. Генткн теегт ирсн цецг гем нам харһнлһнас даву әәмшгтә бәәсмн.

Ямаран чигн көдлмш һартан авад кев чигн Нүүдлән толһад ода иим ухан оньдинд бәәнә: «Вадим ямаран уха зүүдг болхв, терүнә зүрк хаңһаҗ байрлулх күчн нанд бәәхий?» Кемр күнд көдлмшин хөөн гертән ирәд, Вадимин нүднд байр үзхләрн. Нүүдлә «орчлң цугтан мини» гисн бәәдл һардг билә. Харһсн күн болһиг теврәд үмсх дурнь күрдмн. Эндр бас нүдән секәд серхлә түрүн болҗ энүнә седклд орснь Вадим бәәсмн. Нам Евдокия Ивановна һартасн алдад унһасн төмр тааван дун энүг уурлулх биш байрлулв. Юңгад гихлә тернь өрк-бүлии гер дотрк көгҗмин дун мет.

— Күүкн, чи орнасн босвчи? Өрүн хот кезәнә белн болчкла, Вадим көдлмшәсн ирчкәд, чамаг бичә серүл гилә.

«Нүүдлә өцклдүр ик удан медпунктд көдллә, амрч автха», — гиҗ чамд зовна.

Тиим сән күрг чамд бурхн илгәсн болҗана. Зальврх кергтә... Альк бурхнд зальврнач? — гиһәд, Евдокия Ивановна келчкәд, дотран зальврад һурвн хурһарн кирс тәвнә — Мана зальврдг келн оңдан болхас биш, бурхн негн болдмн. Господн Исусе... — гиһәд, дәкн эмгн зальврв. — Зальвр, күүкн, кишг ирдмн...

— Евдокия Ивановна ханҗанав. Зуг Вадим... Петровичд хотынь өгхмн билә.

— Чамаг угаһар сууҗ хотан ууҗ өгчәхмн уга. Дурн гидг иим сәәхн юмн! Мини Наум бас тиим билә, — гиһәд эмгн, тәрлксән арчн бәәҗ, амха шүдән ирзәлһҗ инәв.

Нүүдлә нүцкн көлдән туфлян өмсчкәд, ор-дерән ясв. Хотан уухар ирсн залуһан ирсн бийнь, эс медсндән Нүүдлә бийән гемшәв. «Насарн зөвәр олн җил бәәсн болв чигн, ода бийнь бичкн күүкдлә әдл, седкләрн — баһ», — гиҗ Нүүдлә байрлҗ ухалв.

— Өрүнәс авн Вадим Петровичиг эврән асрдг болсв... Кезәд чигн. Зуг та намаг эрт серүлчктн, — гиҗ Нүүдлә эмгиг сурв. Тер үгнь Евдокия Ивановнаг һундав.

— Би танд эс таасгдсн болҗ һарчану тегәд?

— Уга. Би таниг һундахар седсн угав. Зуг эврән асрхар седләв. Гемим тәвҗ өгтн, Евдокия Ивановна, — гиҗ Нүүдлә келв.

Герин үүдн җиигҗ секгдв. Адһад йовчксндан чирәнь чиигдәд улаҗ одсн Вадим, түргәр герт орҗ ирчкәд, хойр һаран Нүүдләһүр суңһв. Тернь нүүрән уһаһад, герин эрст өлгәтә бәәсн төгрг чирә үздгт хәләһәд толһаннь үс самлҗала. Залуннь әмсхл соңсад, доран невчк көшҗ одчкад, чирәнь улаҗ одв. Нүүдлә залуннь өмнәс зөрлцҗ тосад, теврҗ үмсхәр седчкәд, хаҗудан зогсчасн Евдокия Ивановнаг үзҗ йир икәр эмәв.

— Гергнчнь Вадим намаг көдлмшәсм сулдххар седҗәнә, — гиһәд, келн йовҗ эмгн хот бел кехәр залу гергн хойриг үлдәһәд һарч одхларн, зөрц кесгтән орҗ ирсн уга. Вадим орҗ ирхд эс һарч чадсндан эмгн бийән икәр гемшәв. Баахн улсин седкл терүнд медгднә.

Вадим Петрович, Нүүдлә болн Евдокия Ивановна һурвулн сууһад өрүн хотан ууцхав.

Зөвәр деегшән һарч одсн нарна толь ширә деер бәәсн шилд тусч гилвкүлв.

Теднә уусн өрүн хот шимтә билә гиҗ келхмн биш, зуг тедн һурвна кень чигн хотын шим тату гиҗ дотран ухалсн уга: неҗәд хусм хар өдмг Евдокия Ивановна кесн темснә чандцта (вареньтә) идцхәв, дәкәд неҗәд тәрлк зармин шөл.

Тер тәрлк дотрнь өөмҗ йовсн зарминь нам хурһарн тоолҗ болхмн. Тиим шиңгн хот өгсндән Евдокия Ивановна бийән гемшәхәр седв.

— Йир әмтәхн болҗ. Деернь немүр өгч болхий? — гиҗ, Вадим Петрович инәмсклв.

— Евдокия Ивановнала әдл иим сән герин эзн күүкд күн өрәл шанһ шөл олҗ чадшго яһла? — гиҗ Нүүдлә келв. —Маңһдурас авн Евдокия Ивановнас хот кедг дасч авнав... Дәкәд хотан эврән кеһәд, та хойриг асрхв...

— Ой, күүкд минь, күүкд! — гиһәд, зөвәр дадмг эмгн саналдчкад, эврән нег тоолвр ухалчкад, ширә деерәс саван хурав. Вадим хотан ууһа бәәҗ көдлмшин тускар келв.

— Евдокия Ивановна та хойр эндр бас намаг эрт ирх гиҗ бичә сантн. Цецг гем икәр хальдсн хотдуд эндр эргхв... Эмчнр болн фельдшермүд күртҗәхш. Комсомолкс бачмар сурһад цецг тәрүлдг дасхҗанавидн. Кермн эврәннь күүкд улсин хүүвән бас эн көдлмшт орулҗ дөң болҗана.

— Залунь деермчлә көөлдәд өдр-сө уга гертән ховр бәәдг, хойр күүкдтә Кермн кезә амрдгнь медгдхш. Эврән сурһуль сурн бәәҗ, ликбезд медәтнр сурһна... Күүкд улсин хүүв, ликбез, помгол (харһнҗах улст дөң болх зөвлл) эн хамгт цуһараднь — Кермнә цагнь күртнә, цуһараднь — Кермнә өр өвч седклнь күртнә. Әрүн седклтә күүкд күн, — гиҗ, Нүүдлә Шорвин гергнд бахтҗ келв.

— Бичә терүнд сана зовсн бәәдл һарһ, Нүүдлә, терчнь өөлх... Цагнь ирхлә, кен икәр, кен баһар көдлсинь йилһәд бәәхвидн. Ода деерән кен чигн күн, цецг гем дарх болн әмтнә өлслһнд дөң болх улсиг өргҗ, дөңнҗ йовх зөвтәвидн, — гиҗ Вадим келв.

Теегин хотдудар әмт хадҗ йовх цецг гемиг диилхин, харһнад үкҗәх улсиг яһҗ харсч авхин туск хойр төр залуһинь өдр-сө уга амруллго бәәхинь, терүнә гейүрсн нүднә хәләцәр Нүүдлә медв. Тер эркн төрлә ноолдвр кехләрн Вадим Семиколенов мел улусин зөвллин сегләтрин даалһврта орм эзлсндән зүткҗәхш. Энүг кесгнь, ода бийнь «доктор» гиҗ келнә. Тиигхлә эн «докторас» болн намын сегләтрәс кесгнь: гемнснь чигн, эс гемнснь чигн, эгл күн кеҗ чадшго юм күләҗәнә. «Ямаран бәәнәт?» — гиһәд теегт харһсн күүнәс сурхла, теднә эврәннь гем-шалтгин тускар келдг билә. Тегәд эҗго теегт харһсн шалтгта күүнд яһҗ бийән эмнхин туск селвг өгчкәд, Вадим Петрович сандг билә: «Намын зөвллин сегләтр гисн көдлмш бас эмчин көдлмшлә әдл.

Хаана йосна цагт даҗргдҗ йовсн улсин болн уңг-тохмаснь авн теднд шиңгрҗ авъяс болҗ одсн көрңгтин (капитализмин) аврлт уга му заңгиг теегин эн нүл уга үрдүдин седкләс авч хайна гисн бас догшн, әмнднь күрх шалтгас гетлгснлә әдл. Тегәд бидн, намын көдләчнр эмчлә әдл болһамҗта, өр өвч седклтә болх зөвтәвидн. Дәкәд өвчн-шалтгта күүнә кесн көдлмшнь чигн гөңгн болх зөвтә».

Сүл өдрмүдин туршарт цецг тәрлһнә көдлмшт ик дашкан харһв. Юңгад гихлә көгшд болн бичкдүд биш нам эрән дундын наста залусин бийнь бултдг болв. Юңгад гихлә, арвн йисдгч зун җилин чилгчәр эн теегт әмт чиләх цецг гем ирсмн. Терүнәс нааран күн гемнҗ, цецг тәрҗ йовсинь теегин әмтн эс үзсн төләдән иртә утхар һарин бульчңд керчүл һарһхла әәдг бәәсмн. Дәкәд зәрм цецг тәрүлсн күүнә тәрәнь эдгхиннь өмн җахшнхла нөөрмүһәр мааҗад баалулчкхла, тернь хавддг бәәсмн. Терүг олзлҗ Богла багш болн Дунд Хурлд үлдсн гелңгүд, ода бийнь шаҗнд сүзгән хаяд уга хальмгудыг әәлһәд: «Оңдан келн улст хувцан тәәлҗ нүцкләд, һаран зүүһәр шаалһад бәәсн улс, ик ширг гемлә харһҗ үкхмн. Юңгад гихлә, теднә «нүдн күрчәнә». Дәкәд, тедниг хатхдг болд зүн дотрнь цецг гем йовдг чигн гиҗ әәлдхүлин бичгт һарсн бәәнә», — гиһәд тедн теегт му зәңг һарһсмн.

Тиим ик дашкатаһар, Москваһур дамҗулад энд-тендәс авч ирсн эмчнр ирхлә, зәрм хотнднь нег чигн күн уга, хоосн ишкә гер бәәдмн.

Нег дәкҗ Хорт гидг хотнд Кермн болн Нүүдлә ирҗ тергнәсн бууһад хотна захд бәәсн ишкә герт орҗ ирхлә, нег чигн күн уга, ор-дернь ахулгдад уга, герин тал дунд тулһ деерк хәәснд буслҗах хальмг цә бәәнә.

— Ода эдн яһсн болхви? — гиһәд, Кермн һарв.

Терүг дахҗ Нүүдлә һарв. Эн хойр дарук гертнь өөрдҗ йовхла бичкн күүкдин дун соңсгдв, зуг үүдинь секәд гертнь орҗ ирхлә бас күн уга. Эн хойр бер алң болад, һаза бәәсн терм шитмүр эргҗ хәләхлә, хойр туһл, һурвн хурһн овалчксн арһсна сүүдрт кевтнә. Эдн алң болад мел ода күн уга бәәсн ишкә герүр орҗ ирхлә, орн дорас күүнә нәәтхсн ә соңсгдв.

Шулун-шудрмг Кермн ишкә герин деед бийд бәәсн модн орндгин кевс секәд хәләхлә: көлсн һооҗсн һурвн бичкн күүкд, наад бийднь үүртән өндгән дарҗ суух тарвҗ шовун мет эццн хар эмгн, ачнран киртә хар хувцна хормаһар бүркчксн сууҗ. Кермнә күчәр орндг дорас көөгдәд һарч ирсн эмгн, хойр баахн бериг келндән орсн му үгәрн харав.

Бүкл частан эмгиг эвлә бәәҗ һурвн ачднь тәрә тәрх зөв Кермн авсмн. Тер һурвн бичкн күүкдин экнь цецг гемәр шалтглад өңгрснәс нааран хойрх хонсн бәәҗ. Кедү тиим хәрүцлһнлә эдн харһсн болхв?

Кедү тиим һашута генн йовдл тер аңхун теегт һарсн болхв. Шин ханьцсн баһ наста залу гергн хойрт күүндх керг, күцәх төр дала бәәсмн. Җирһлин дала дамшлт уга Нүүдлә, тер өдр залудан генн болн нүл уга селвг өгсинь Вадим ямаран болһамҗтаһар соңсчахинь үзәд, йир икәр байрлв.

Ямаран җөөлн нүдәр, бүлән седкләр бийүрнь залунь хәләҗәхинь Нүүдлә бас темдглҗ ик гидгәр байрлв.

«Һарлһн деерән намаг үмсдҗ аль угай?» — гиҗ Нүүдлә, Вадим босад һархар седхлә дотран санв. Залунь босад, картузан өмсәд, бүсән татад белн болчкад, хәрү эргҗ гергнүрн хәләһәд, хойр ээмәснь арһул бәрҗ:

— Чи — мини сәәхн иньг...

Генткн җиңнүр догшар җиңнв.

— Церн, Шорван баг (отряд)! — гиҗ келн, дәкҗ нег чигн үг келлго, чирәнь кимр мет цәәҗ одн, трубкан хайн һарад гүүв.

Терүнә хөөн нег цөөкн мүч болад, Нүүдлә Кермниг хәәҗ һарв.

Эн үүмәтә цагт, нутгин ахлачнр җиңнүрин трубкан хайчкад гүүҗ һарх биш, ууҗах хотан хайчкад һардг билә. Тер бийнь, тиим адһмта залунь һарлһн Нүүдләд ик сонҗта болсн уршгар, ю болвчн әмтнәс түрүн медчкдг, дәкәд улусин зөллин зөвчәнә гешүн болсн деерән, Шорван гергн Кермниг ода Нүүдлә хәәҗ һарснь тер.

—Кермн медх зөвтә, дәкәд Шорван нер Вадим бас келв, —гиҗ Нүүдлә санв..

УИК-ин ахлачин өрәд, хөр күрч йовх чигә наста, тоосн болн көлсн ивтрҗ одсн бор киилгтә, хойр давхргнь далҗиҗ одсн башмгта, арваһад шиимгрҗ одсн хар үстә көвү Вадим үзв. Эццн болчкад зәәдң мөрн деер зу һар дууна һазр зогслго довтлчксн көвүн әрә бийән бәрҗ зогсчана. Орҗ ирсн Вадимин ардк үүдиг татад чаңһур хаачкад, Церн көвүн тал зааҗ:

— Шинхн Куукан хотнас довтлҗ ирв... Цәвдрә Дорҗ тенд бәәрлҗ, зуг кергнь һанцхн Цәвдрә Дорҗд биш, — гиҗ келв.

Эврәннь җирһлин туршарт шаран чигн эвго, буру юм үзҗ йовсн Вадим, ЦИК-ин нег көдләч тер деермч заагт бәәхинь соңсч авчкад, күчр гидгәр уурнь күрсн бийнь, һазаһас ирсн баахн көвүнд медүлшгоһар әрә гиҗ бийән бәрәд, эмкәһән зууҗ зогсв.

Тиим хол һазрт довтлсн бийнь зууран нег чигн хар седклтә күүнлә харһлго, нутгин ставкд ирҗ чадсндан байрлсн Бамбш оңдан мөр өгхлә хәрү эврәннь хотндан одҗ, тер анддудас өшәһән авхар адһв. Ут хойр һарарн дайлад, Цернүр дәврәд иигҗ келв:

— Нанд мөртә арвн залу өгтн, дәкәд нег мөр өгтн, юңгад гихлә, мини ирсн мөрн хәрү йовҗ чадшго. Басл ик чидлтә мөрн бәәҗ. Цәвдрә Дорҗ бийнь селҗ ундг мөрн гиҗ нанд энүг авч өгсн күн келлә. Оңдан мөрн болхла иим ут хаалһ дааҗ чадхн уга билә. Дәкәд тер ик ач-тус кесн өвгиг харсч авнав, — гиһәд, комсомолсц адһҗ келн, яһад болн кезә тер деермч теегүр ирх аца булаҗ авхар бәәхинь келв.

Уга, Бамбш!... Ода чамаг тәвҗ болшго. Чини келсн төрчн амр юмн биш, — гиҗ Церн келв— Цәвдрә Дорҗ бәәсн ичәнәс авч ирсн зәңгдчнь йир икәр байрлҗанав, әмтн чамд кесг дәкҗ ханлтан өргх! Ода амрч ав. Дәкәд нег цөөкн улсла харһх керг нанд бәәнә! Бачмар әмт белдхмн! — гиҗ Церн босв.

Аца харсч авх ЧОН-ын баг (отряд) белдсн цагт, тедниг дахҗ деермч бәрлһнд орлцх зөв Цернәс авчкад, Бамбш әрә гиҗ ЦИК-ин герәс һарв.

Вадим Семиколенов адһсн УИК-ин герт орҗ ирхлә, белн ацаг йовуллго, манас дәкәд зәңг иртл бәрҗәтн гиһәд Яңхл тал җиңнүрәр җиңнүләд даалһвр өгчксн Церн, намын улусин зөвллин сегләтрт учринь цәәлһҗ өгв.

Тер соңсхврнь Вадим Петровичд таасгдсн уга.

— Эх! Церн, Церн! Юңгад тиим адһмтаһар җиңнүлвч! Көндрҗ һарх аца бәрҗ болдви? Ямаран учрар аца зогсавчи?

— Юн учр бәәх билә? — гиһәд, Церн халурхв. — һарад йовхларн деермчин һарт орх.

— Кемр тиим болхла... Җиңнүр — манд чигн, танд чигн церглдг машин. Чини күүндвриг кен эс соңссн болх. Юн гиҗ келләчи? — гиҗ Вадим һооднь сурв.

— Аца көндәхиг невчк күләҗәтн. Дәкнәс җиңнүлтл күләтн. — гиләв.

— Нә сән. Терүнәс үлү үг келсн угайчи?

— Уга. Нань ю келх биләв. Җиңнүрин күүндвр хоорнднь күн соңсхиг медшго, һәргтәй? — гиҗ Церн сөрсәв.

— Эндр кедү тергн белн болҗ?

— Арвн.

— Чүүчән худгт кезә тедн күрх?

— Үдин алднд. Яһв чигн һучн дууна һазр.

— Йир сән. Тиигхлә минь ода Яңхлын пристань тал хурдн мөртә элч тәв, зуг тер арвн көлгн деер дәкәд аца ачх тавн мөрн терг йовулхмн...

Намын улускомин сегләтрин сансн тоолвр Цернд ода бийнь медгдхш. Дәкәд, тер аца зөөх тергд заагт ЧОН-ын багас (отрядас) нег чигн кү йовулхмн биш гиҗ Вадимин келсн үгин утх медгдҗәхш.

— ЧОН-ын багас (отрядас) кү яһад эс йовулҗахинь нанд мел медгдҗәхш, — гиҗ Церн келв.

Деернь немҗ йовулх мөрн тергд белдтхә гиһәд заквр өгчкснә хөөн, дәкәд тендәс ачх хот-хол тер тәвсн көлгдт багтхинь медҗ иткснә хөөн, Церн болн Вадим хоюрн онц үлдәд, тер төр хаһлхд нег чигн кү орлцуллго, дегәд нуувчинәр Цәвдрә Дорҗин деермчин уңгинь таслх зура кецхәв.

Точин Нарм нутгин ставкас зөвәр ора хәрҗ ирчкәд, кесгтән төвкнҗ чадсн уга. Дунд Хурла әәмгин ахлач болснас авн, энүнә ээм деер йир күнд болн дашката ацан тусв.

Шанкуна деермч бәрҗ авсна хөөн Хагт селәнд коммун бүрдв. Әмтн невчк төвкнәд, малч улсин кезән-кезәнәс нааран кеһәд дасчксн көдлмшән кехәр шунцхав. Нег цөөкн өрк нииләд, эдл-ахуһан негдүләд бүрдәсн коммун кесгднь таасгдв чигн, зәрмднь эс дассн авъяс болад таасгдсн уга билә.

Хотна улсин шиидврәр шин бүрдсн коммуна һардачнь Үлмҗин Һаха болла. Ик зунь харин ханьд һарад, тарҗ одсн Дунд Хурла гелңгүдин модн гермүд цуцад Хагт деер бәрсн гермүдт түрүн коммунармуд бәәршлв. Коммунармудын малынь, иргнә дәәнә хөөн теегәр тарсн малмуд цуглулҗ нег һазрт хурасмн. Зуг тер хурсн үкрнь, мөрнь болн хөнь тооһарн коммунд бәәсн улсас цөөкн бәәсмн. Нигтрәд, ниргәд наласн тег хучад идшлдг малмуд кезә, альк цагт эздүдәсн цөөкн бәәсн болхви? Нег чигн малч хальмг мал иигҗ теегт цөөкрсинь урднь үзәд уга билә. Һурвн җилин туршарт һаңгин царцаха мет, хальмг теегәр дарад орҗ ирсн Деникинә цаһан церг, теегин малыг чиләҗ халцхалад һарч одсна уршг.

Коммун бүрдснәр малта-гертә улс наад бәрҗ инәдг билә. Гериннь һазаһан харһдх мал уга, гейүрҗ өскдг аҗрһ-адун уга угатя улс болн Улан Әәрмәс бууҗ ирсн цергчнр, өнчн -өвү хамгнь ниилҗ Хагт селәнд коммун бүрдәсмн.

Нам тер цуглулҗ авсн нег цөөкн малнь түрү үвл болсн зудла харһад өрәлнь һарутҗ одв. Орчлңгин аюлла харһсн болн үүллә харһсн күүһәр ухата күн наад кедмн биш. Әәмгин арһта гисн баячуднь коммунармудт эс өгсн му нерн уга: залху, эргү, бурхнь буру хәләсн улс гиҗ чирәцәд ирсн бийнь чирә далд болв чигн келдг билә. «Иигҗ зовлң эдлҗәхәр хәрү эврәннь әәмгиннь баячудт ирҗ көдлхлә, гесән теҗәхт, күүкдән, өрк-бүлән асрҗ чадхт», — гиҗ тедн коммунармудт келҗ, шин бүрдҗәсн ниицән шантрҗ чинрән геетхә гиҗ сандг бәәсмн.

Тиим хусур үгмүд соңссн зәрм коммунармуднь хазарин җолаһан хәрү эргүлҗ, хуучн эзнәннь көлд мөргдг бәәсмн. Тер цагтнь Гаха мөрән унҗ авад, әәмгин ахлач Нармур эс гиҗ нутгин ахлачнр Семиколеновур болн Цернүр ирҗ, баячудын үгд орад, ялчин коммунас зулсн улсла яһснь сән болх гиҗ зөвшлдг бәәсмн. Зуг коммунд ода деерән сән үгәр дөң болхас биш нань чидл теднд уга бәәсмн.

— Цаһан сар күртл торч үзтн. Эврән деерәс дөң күләҗәнәвидн, тер цагт бидн таниг хоосн үлдәхн угавидн. Торч үзтн! Баячудт бичә авгдтн!

Нарм коммунд теднәс өөрхн билә, коммунармуд түрәд ирхләрн терүнә көдлдг орм, эврәннь бәәх гер гиҗ йилһдго бәәсмн, дурта цагтан адучнр эс гиҗ хөөчнр терүнүр ирҗ будг татдг бәәсмн. Нарм эндр нутгин ставкас зөвәр оратҗ герүрн ирсн бийнь, терүг күләһәд, Бергәс Чонс арвна Хоҗһра Аздын баһ көвүнь суусн бәәҗ. Залуна нернь — Бүүрчә билә. Тер залу эцкләрн әдл өндр нурһта болн эццн, бәәдл-цогцарн болхла зөвәр медәтә өңгтә болв чигн, йосн насарн әрә дөчтә билә. Өңгрсн үвл кеер хө хәрүлҗ йовад, догшн шуурһнла харһад, хойр хонгтан герән олҗ ирҗ чадлго кеер хонад, зөвәр күнд гем авла. Ода, бийнь невчк ясрад, босч ирҗ.

— Түрү-зүдүн уршгар иим эртәр босч ирүв!—гиҗ хөөч залу тоһруна көл мет, ут хойр көлән тинилһҗ үүднә өөр өвдглҗ суув. — Тавн күүкд деер өвгн эмгн хойр, көгшрәд әрә торчах, көдлдгнь һанцхн би болҗанав. Бүүрчә альхан амндан тосчаһад зөвәр көшҗ ханяһад, күүндврән эклхдән икәр адһҗахн уга. Урднь Бүүрчәд икәр һундсн Нарм эклҗ күүндхдән бас адһсн уга. Коммун бүрдсн җил, наадк гешүдлә әдл түрҗәх Бүүрчән өрк-бүлд хот-хол һарһҗ өгәд, Гаха терүг коммунд бичгдәд, манла ниилҗ көдлхлә амрхч гиҗ келсмн. Түрүн авгтан зөв өгчәсн Бүүрчә өрәл сар болад коммунд ирхин ормд Бергәсин хө хәрүлдгт орсмн.

Тер күүндврин болн бооцана тускар Нарм меддг билә. Ода бас олн бүлтә Бүүрчә цааранднь яһҗ бәәхән эврән медтхә гиһәд үг келсн уга.

* * *

Шанкуна Мокна деермчин сумнла харһад Цеднә Сарң өңгрснә хөөн Дунд Хурлын әәмгин ахлачд Нармиг хург деер суңһҗ авла. Әәмгин шин ирсн ахлач бәәтхә гиһәд нег шавр гер һарһҗ өглә. Эврәннь хот-хоолан келһҗәхәр болн нег цөөкн мал бәрхд дөң бол гиһәд Налтахнд, патьрт бәәсн герин эзн, белвсн күүкд кү нүүлһҗ авч ирлә. Тер гергн кесг җил хооран нуувчинәр Нармла харһхар Сәәхлә ирсиг зәңглсн болдг. Хойр күн альд эс харһна?

— Нә, Бергәс-Чонст әмтн яһҗ бәәнә? — гиҗ Нарм, тагчг суушгон төлә сурв.

— Сән юмн уга, — гиҗ Бүүрчә саналдҗ келв.

Тиим хәрү соңсчкад Нарм алң болв. Юңгад гихлә, хальмг күн кедү му бәәдг болв чигн: «му биш», гиҗ хәрү өгдг авъяста юмн. Генткн тиим эвго үг соңсчкад Нарм ормаһад одв.

— Гемим тәвҗ өг, Нарм, — гиһәд, Бүүрчә хоолан ясчаһад күүндвр эклх бәәдл һарһв. —Нам дегәд муурчкад, уха туңһаһа бәәҗ толһадм гем ирҗәх кевтә, зәрмдән бурад үг келдг болад бәәвв. Чи мини келсиг медхч. Мана өвгн мел көгшрәд хуурв. Чанҗ уудг цәәһин бийнь уга, бүкл җилдән альмна хамтхас болн шаһан будг чанҗ уунавидн.

Оңһашт икәр ханҗанав: өцклдүр нег дөрвнә хальмг цә авч ирв. Дор орҗ одсн эцкдән терүгинь чанҗ өгнәвидн. Аранла харһулдг һуйр-буудян умш уга. Нам хулһнс гүүһәд әрлҗ. Бергәсин Лиҗ өрәл пуд һуйр өгх өртә, зуг сурхла өгхш. Ода нам яахнь медгдҗәхш. Күүкдм көөмгләд ирв.

— Чамд ода юн гихүв? Күүнә келсн селвг соңсдган уурвч, — гиҗ Нарм келв. — Яһҗ бийән болн өрк-бүлән харһнҗ үкүллго, әмд һархин тускар би чигн, Гаха чигн чамд кесг дәкҗ келлә. Күүнә келсн үг авхшч. Коммунд, чи биш, чамас арһта, эдлх эдлвртә улсин бийнь орчксн, гесән теҗәҗәнә.

— Бичә тиим үг кел, Нарм, — гиҗ Бүүрчә ус гүүсн улан нүдәрн терүг зөрҗ хәләв. — Альд, кенә мал хәрүлснь нанд йилһл уга: Лиҗин хөн эс гиҗ коммуна хөн... Зуг хусм һуйр күүкдтм күртәх болхла би альд чигн көдлҗ чадхв, болв көгшн эцкм коммунд орх зөв өгхш. Эндр-маңһдур үкҗ одх эцкин үг эс соңсхла ямаран килнц болх?

Ухань чилҗ йовх өвгнә тускар ю келхән Нарм олҗ чадлго бәәв. «Эврән һацач өвгнлә күүндәд хәләхлә яһдмби? Кедү ухань чилдг болв чигн ачнран харһнулҗ алхар тер седхий?» — гиһәд тоола бәәтлнь, Бүүрчә дәкн келв. — Терчнь гем угал.. Коммун чигн болг... Зуг ик күүкән яахан медҗәхшив... Удлго арвн дола күрхмн. Тер коммунд бәәх улстн цуг нанла әдл гертә-малта залус... Тегәд күүкн яахмби? Нег ширдг деер тер өвгчүдлә унтхмби? — гиҗ Бүүрчә сурв;

Терүнә келсн үгин утхинь эс медсн Нарм Бүүрчәд шүрүһәр келв:

— Эврәннь ик күүкнә төр ю хәәҗ келҗәхмчи? Наадк күүкд улс чини күүкнәс дорий? Яһад тедн үкрмүд сааһад болн асрад коммунд көдләд бәәнә?

Аль цаһан яста күүкмби терчнь? Кенлә унтхар седнә — эврәннь дурн.

— Коммунд орсн хөөн күүкнчнь хәрд һархар седхлә, эврәннь коммунд бәәсн көвүнд одхас биш, оңдан көвүнд мордх зөв уга гиҗ, әмтн цуһар келцхәнә. Кенинь иткхүв? — гиҗ Бүүрчә арһул келв.

Нарм арһул инәчкәд, бийән бәрҗ зогсв.

—Кен чамд тиигҗ келв?

— Цуһар тиигҗ келнә, — гиһәд, Бүүрчә ээмән холькв.

— Цуһарий? Нег дууһар тана хотн келнү?

— Нанд Лиҗ келлә, терүнд ахнь Богла багш келҗ. Гелң күн худл келхий?

— Кемр бийиннь мал хәләхлә Лиҗ ю өгх болв?

— Хөрн тавн арслң, һурвн пуд һуйр, хойр хө өгх болҗ бооцла.

— Цааснд бичҗ өгв аль амарн үгән өгв?

Бүүрчә дәкн батхн хөрҗәхмн мет хойр һарарн өмнән саҗв.

— Уга. Би тер цааснасчнь әәдүв! Дәкәд умшҗ чадн гиҗәхш, цаасар ю кехүв? Лиҗ бийнь, нег цааснд үзг бичҗәсинь эврән нүдәрн үзләв. Төрл-төрсн күн худл келхий?

Нарм хуухан мааҗв. Баячудт заргдҗасн ялч улс эздүдләрн бооца кеһәд, әәмгин Хүүвд темдглүлсн һар цаас авчах угаһинь бүрткх даалһвр Нармд УИК һурвн сар хооран өгсмн. Неҗәд-хошад болн терүнәс үлү ялчнр зарҗах улс теегт дала бәәсмн. Һанцхн Нармд тедниг цуһараһинь бүрткх цол болҗ өглго бәәлә. «Эн Бүүрчәһәс талдан кедү иим күн бәәх.

«Номһн темәг ноолхд амр болна», — гиһәд, иим Бүүрчәлә әдл генн болчкад, анхун улсиг кедү күн бооцан угаһар зарад эдлҗәх».

— Нә, Бүүрчә, сәәнәр соңс! — гиҗ әәмгин ахлач невчк шоглсн болад келв: — Мартлго ик күүкндән болн дорас өсч йовх күүкдтән кел, кениг чигн күчәр мордулад, күчәр гер авч өгдг йосн коммунд уга. Цуһараһинь унтулдг нег орн чигн коммунд уга. Цагнь ирәд, хәрд һарх дурнь күрхлә, теңгс һатлад чигн күргнд одтха, күчәр кениг чигн коммунд бәрхн угавидн.

— Күчәр бәрхн угайта, үнәрий? — гиһәд, Бүүрчән нүднь ус гүүһәд, байрлад одв.

— Негчн өдр бәрх зөв манд уга.

— Эн үгән иткүлҗ төгрг тиизтә цаас өгнтә?

— Тиизтә цаас өгшговидн! — гиҗ Нарм келв.

— Юңгад? — гиҗ Бүүрчә ормаҗ сурв.

— Тиизтә цаас иткдг, күүнә келсн үг иткдго күмбчи? — гиҗ Нарм сурвртнь сурврар хәрү өгв.

— Тиизтә цаасн хавтхд бәәхлә, седкл санамр болна. Дәкәд чи эврән, Лиҗлә тиизтә цаас — бооца кехмн гиҗ келвч.

— Лиҗин келсн үглә хүүвин йосна үг бичә дүңцүл! Лиҗ — чамаг меклх саната, хүүвин йосн — чамаг асрх седклтә. Лиҗин келсн үг салькнд көөгдсн. хамхул мет, хүүвин йосна келсн үг чолун бәәшңлә әдл бат. Хәрнь тер! Күн болһнд тиизтә цаас бичәд суудг цол уга. Удлго хург деер олна чирәд келәд өгнәв. Хүүвин йосна келсн үг хүүв салькнд нисч өгшго бат. Медвчи? — гиҗ Нарм Бүүрчәһәс сурв.

Тернь толһаһан гекв. Түрүн авгтан Бүүрчә итксн бәәдл һарв. Зуг тиизтә цаасн угаһар бичә хәрҗ ир гиҗ эцкнь келлә. «Итклин цаас авч ирхлә өрк-бүләрн коммунд орхмн», — гиҗ тернь келҗ. «Ода яһҗ цаасн уга хәрхүв, эцк келсн үг иткхн уга», — гисн зовлңта Бүүрчә, түрүн болҗ толһаһан өндәлһҗ йовх ач күүкнәннь төлә тиим заквр өгсн эцкин ухан Бүүрчәд медгдҗәнә.

— Эх, Нарм, хәәмнь, мини седкл болн келсн үгим медсн угач, — гиһәд, Бүүрчә дәкнәс эклв. — Тер цааснчнь нанд кергтә гиҗ медҗәнчи? Зуг көгшн эцкм алҗана. тиизтә цаас иткхмн! Эндр нег ахлач көдлҗәнә, маңһдур оңдан. Негнь зөв өгсиг, наадкнь медшго. Тер Цеднә Сарңгиг хаһад алчкв... Терүнә келсн үгиг Нарм медшго гиҗ келнә. Кемр батта цаас эс өгхлә Тең орҗ нүүхмн, тенд харһнҗ үкхн угавидн... Эртәр нүүҗ одсн хойр ахм болн дү күүкм Теңгин һол деер бәәнә. Зуг өвгн хаалһин нүүврәс әәнә, зууран үкҗ одхла, мини цогц альд үлдәнәт гинә.

Тер учрас көлтә яахан медҗәхшив. Эцкин үг соңсх кергтә, күүнә хөв-кишгинь бас хәәх кергтә, — гиҗ келв.

Бүүрчән келсн үг болн бәәсн бәәдл үзәд, Нармд инәх болн уульх дурнь күрв. Инәдг учрнь: Бүүрчин келсн үг, терүнә ухань бичкн күүкдин уханла әдл ахр болн генн. Юңгад гихлә, дөч күрсн залу ямаран седкләр худл зәңг һарһад, яһад шин, хаврин ноһан кевтә, эрвәһәд урһҗах хүүвин йоснд дурго болһхин төлә, тиим һашута худл зәңг һарһҗахинь меддг арһ уга.

Тер бийнь хүүвин йосна тиизтә цаасн кергтәһинь меддг учрас көлтә инәх дурн күрнә. Хойрдвар болхла, һанцхн Бүүрчә тиим биш. Эн теегин хальмгин ик зунь тиим харңһу, хуучн авъясан ода бийнь кесгтән алдшго. «Кезә эднд нүд орулҗ: үнн альд бәәхинь болн худл альд бәәхинь, хар цаһан хойриг яһҗ йилһхинь болн харңһу тамасн мөлтрҗ, халун герлтә нарнд кезә эдн һархмби? — гиһәд, санад оркхинь седкл хавчгдад одна», — гиҗ Нарм дотран санчкад, нань үг келлго босад, үкүгин нег булңднь цаһан цаас тәвчкәд: «Бүүрчин ик күүкн Ноһан хәрд һарсн цагтнь кен чигн күн бәрҗ чадшго, дурта көвүнд одтха, тер күргнь альд чигн бәг. Терүг иткүлҗ һаран тәвәд, тиизән дарҗанав. Дунд Хурла әәмгин Хүүвин ахлач Точин Нарм», — гиҗ көк харндаһар бичәд, хавтхдан бәәсн альчурас төгрг тииз һарһҗ авад, амндан бәрҗ үләҗәһәд, альхн деер бәәсн одак цаасн деер тииз тәвчкв.

Тодрхаһар һарсн тиизтә цаас авсн Бүүрчә хойр һарнь оһтрһуд күрсн мет байрлҗ, хурлын өргәһәс һарч йовхмн мет нурһарн үүдн тал цухрҗ герин үүд секәд һартлан, толһаһан гекәд һарв.

— Яһҗахмчи! Би тиигтлән Хамба лам биш! Күн кевтәһәр һар! — гиҗ уурнь буслсн Нарм Бүүрчәһүр хәәкрв.

— Яһсн тоолвр уга залув одакчнь? — гиҗ оңдан хораһас цә авч ирсн, гер хәләдг эмгн Нармд келв. — Бичкн күүкдин медх төриг дөч күрсн залу эс меднә гидг.

— Кемр һанцхн Бүүрчә тиим болсн болхла юн үг бәәх билә. Тиим Бүүрчәс тег дүүрң болад маниг зована. Гем уга. Мана теегт герл ирх! Нег цөөкн җиләс Бүүрчәлә харһхларн таньхн угач. Яһҗ ясрхинь хәләҗә, — гиҗ Нарм байртаһар келв.

— Үзхәр седләв, зуг насн җил ирвәс дааһад йовна. Тадн үзхт, наснтн баахн. Тиигх болтхал, олн бурхд минь! — гиҗ зальврв.

Адһҗ хотан уучкад Нарм орндан орн санв. Эн сүл хойр җилин туршарт әмтнә бәәдл-җирһл теднә заң-бәәр Нарм меддг болв. Дала сурһуль уга болв чигн, шин ирсн соньнмуд болн хая-хаяднь дегтрмүд умшдг болв.

Зәрмдән Нохашкин Цернлә болн Семиколенов Вадимлә зүткхдән дурта бәәсмн, болв эврәннь эс медсән сәәнәр медхин төлә тер зүткдг билә. Тер бийнь энүнә медснәс эс медснь ик бәәсмн! «Үлгүрнь, гиҗгтә күүкн коммунд орсн хөөн, төркнәсн мөлтрҗ һардг арһ уга, эврәннь коммунд эс бәәсн күүнд мордҗ одх арһ уга, эврәннь коммунд бәәсн көгшн өвгнд болв чигн одх зөвтә гиҗ, ю хәәҗ тиим хар саната зәңг тархадмби?» — гиһәд болн нань чигн бийднь эс медгддг төрмүдин тускар ухала бәәҗ әрә нүдән харһулхла, чаңһур терзинь цокв.

Нарм адһҗ, дер дорасн револьвер шүүрч авад, хойр терзин хоорнд герин эрст наалдҗ зогсв. Нарм әәмтхә күн биш билә, зуг тер цагнь йир үүмәтә болн догшн бәәсмн. Хүүвин йоснд харшлхар седдг улс ода бийнь олн бәәсмн. Хүүвин болн намын көдләчнриг гетҗәһәд халһн хара бишәр теегт болҗасн цаг билә.

Зуг ода Нармиг хәәҗ ирсн күн хортн биш билә, терзин өөр ирсн күн Үлмҗин Ноха бәәҗ: — Ахлачи!... нааран һарч ирлтн, — гиҗ келв.

— Сөөнь өрәллә кү серүләд юн ик керглә харһвчи! — гиҗ ахлач уурлв.

— Әәмшгтә юмн уга. Зуг шулуһар иртн, би коперәцин¹ өөр бәәхүв, — гиһәд келчкәд, Ноха делгүрүр (магазинүр) йовҗ одв.

Ниднәһә Хагт деер угатя улсиг эд-таврар болн хот-хоолар теткхин төлә ортгин ниицән бүрдсмн. Болв угатя улсин зәрмнь терүнд орхдан саглад, зәрмнь юунд кергтәһинь медлго зөргтәнь бичгдәд, тер ниицәнд орад, хәләҗәһәд медхәр невчк арнҗлдг бәәсмн.

Дунд Хурлын әәмгт эзнә хойр лавк бәәсмн. Аһшас эс гиҗ Әәдрхнәс авч ирсн эд-тавран хулдхларн тер лавкин эздүд йосн үнинь һурв-дөрв холвҗ арсм кеһәд, угатя харчудын арсинь шулдг бәәсмн. Юңгад гихлә эврәннь хотнасн холд һарч үзәд уга улс эд-таврин йосн үн альдас тедн медхмби?