Чонс отг

— Терүнәс нааран кесг зун җил болҗ йовна. Бидн Әрәсәд нүүҗ ирснәс авн һурвн зун җил болв, — гиһәд, багш Чапчан Арш эклв. — Мини Чонсин тускар бәәх кем: улм цааран, маниг Зүн һарт (Дҗуңгарт) бәәх цаг. Тиигхд хальмг келн-әмтн Дөрвн-өөрд гиҗ нерәдгддг бәәҗ.

Юңгад гихлә Торһуд, Дөрвд, Хошуд болн Цорос — дөрвн тохмта нег келтә улс нииләд, орн-нутг бүрдәсн бәәҗ.

Терүнәс урд тохм улс болһн салу, хоорндан ноха, мис кевтә ноолдад, нег-негән дәәләд бәәдг сәнҗ. Ноолдх учрнь дала: малын идгин, чидлтәнь чидл угаһасн уста һазр булаһад авчкх, эс гиҗ күүкд улсас көлтә цусан асхх, эңдән келхд, хоорндан чидлән барад, «өшәтнә тав хаңһаһад, иньгин седкл бертәлһәд» бәәҗ.

Зөвәр ик хотн һурвн үзгәсн ик уулар халхлсн, урһмл-ноһан шавшад бәәдг, дегд сән һазрт бәәҗ. Хавр эклхлә, уулмудын хоорндаһар малан тууһад зустчкад, үвлин түрүһәр дорагшан нүүҗ ирәд, бүкл үвлин дуусн малнь көл идгтә, цасн ховр ордг һазрт бәәдг сәнҗ. Малын идг, уух усн бәәхлә, малч күүнд нань юн кергтә? Тиигәд эн хотн җирһәд бәәтл, хоорндан ноолдад мал-герән, һазр-усан геесн оңдан тохм улс эднүр дәврәд, тиим сән һазринь булаҗ авхар босна. Кедү холван олн хортдуд ирвчн эдниг диилдго бәәҗ. Юңгад гихлә, һурвн үзгнь уулмудар халхлата, һазадын хортна туст үзгинь керчәд һарсн нег баахн уулын һолыг эдн өргдүләд, оңдан һол малтад терүнлә негдүләд, күн һатлҗ болшго хурдн урсхлта ик һол кечкнә.

Дәкәд һолын бий туск көвәднь уулын чолу зөөһәд, күн давшҗ чадшго шивә кечкнә.

Кедү олн хортн дәврвчн тер һол һатлхд йир түрү үздг болна. Тиигәд эдн кесг арвн җилдән җирһәд бәәнә. Зуг хортн селмән нег өргсн хөөн, хоосар хәрү гертнь дүршго. Һучн җил болад, кесг тохм әмтн негдәд, «уулд нурһан хальчлад, үүлнд нүдән хальчлад», кенләчнь ө-өшән уга бәәсн хотнур кесг миңһн цергтә хортн дәврв. Теңгрин өгсн хаац эдниг халхлад, һурвн долан хонгт хортдудыг эврәннь һазрт өөрдхлго теснә. Болв шорала әдл олн церг эдниг шахад авад ирнә. Хөрн хойрдгч өрүн эн хотнд негчн бөдүн күн үлдсн уга. Көлән әрә дааҗ һарх көгшн өвгд, гергд, арвтаһас өөдән көвүд, күүкд күртлән һартан селм авад әмән болн эврә һазран харслдна. Хөрн хойрдгч өдртән һолынь һатлад, чолу овалад кесн шивәһинь авч хаяд, әмд үлдсинь кел бәрәд, хортн хотнд өөрдәд ирнә. Хотн дундаһар, эк-эцкән геечксн күүкд уульҗ-шуугҗ үүмнә. Тедн дундас нег нәәмтә көвүн һарад сар әрә давсн, өлгәтә дүүһән теврч авад, уул давшад гүүһәд һарна. Хотн дунд дән болҗ йовхинь эн ардан соңссн, улм деегшән уул давшна. Йова йовҗ, көвүн муурад ирнә, хойр уулын хоорнд күн багтад орм гүн, көндә нүк үзнә, дүүһән теврсн көвүн тиигән орад ирнә. Түрүн авгтан харңһу, юмн үзгдхш.

Дәкәд нүдн иҗлдхлә, һазрт хүүрә өвсн бәәнә. Әәһәд зовсн көвүн агчмин зуур дулан нүкнд унтҗ одна. Сөөднь бичкн дүнь ууляд, түүг унтулсн уга. Геснь өлсәд тиигҗәнә. Көвүн өр цәәхлә, нүкнәсн һарад, бийдән болн дүүдән хот хәәх седкл зүүнә. Хортдудыг хәрү көөтл зо деер хорһдхар көвүн шииднә. «Дотрнь дулан, кен ирвчн эдниг үзҗ чадшго», — гиҗ эн тоолна.

Уулын овал заагур эргә йовҗ, ишклң зерлг альмн, чииһәс талдан хот энүнд олдсн уга. Шалвриннь хойр хавтхан дүүргәд, киилгиннь хормад кеһәд, олҗ авсн зөөрән авад хәрү көвүн ирҗ йовад, тер нүкнәс ик гидг чон һарч йовхиг үзәд, чолун заагт бултв. Чон көвүг үзсн бийнь, кергт эс авсн бәәдлтәһәр, хаҗуһарнь адһм угаһар йовҗ одна. «Нә, дүүһән чонд идүлчкүв! О, хәәрхн! Ямаран йовдл һарһчкв!» — гиһәд, көвүн чишкәд уульна. Уульн гиҗ көвүн чидлнь чиләд, арһнь тасрад ормасн босна. Ода яһсн сән болхв? Нүкнүр орхла, тер чон хәрү ирәд, дүүһим идснь баһ кевтә, намаг идх. Чонын тускар кедү әәмшгтә түүк эн соңссн болхв. Аврлт уга, ховдг аң! Медәтә улс му күүг чонла дүңцүлҗ, келцхәнә. Яһдг болвчн, дүүһән хәләлго хәрү эргҗ болшго. Чон нүкнәс һарч ирхләрн, келәрн урлан долаҗ йовла. Дүүһим идчксн болх! Аак баав хойртан ю келҗ хәрхв! Яһлав! Яһлав! — болад, дәкн көвүн чишкв. Болв герүрн хәрхин өмн нүкнүр орад дүүһән хәләхәр седв. Харңһу нүкнүр орҗ ирәд, көвүн дүүһән кевтсн орм иләд хәләв. Дүнь тер ормдан, сүркләд унтад кевтнә. Үүдн талас орсн әрә бичкн герләр, нүдн харңһуд иҗлдхлә, көвүн унтҗ кевтсн дүүһән йосндан йилһҗ үзв. Бичкн дүнь сөөннь дуусн ууляд унтулсн уга билә, дәкәд чон үзәд, әәһәд, чидлнь хәрсн көвүн, дүүһиннь хаҗуд кевтәд, унтҗ одв. Ямаран удан унтсан эн медсн уга. Зуг көвүн генткн серчкәд алң болв. Хаҗудк дүүһән юм көксн ә көвүнә чикнд соңсгдв. Көвүн нүдән секәд хәләхлә, дүнь урдк ормдан гедргән кевтнә, деернь одак ик чон зогсчксн, нурһан невчк хоталһад, көкән бичкн көвүнә амнд дүрчкҗ, тернь йосн экән көкҗәх мет, терүнә үсиг хоолурн кульҗңнулад зальгад бәәнә.

«О, бурхн багшин гегән минь!» — гиһәд, көвүн дотран зальврчкад, хәәкрхәр седв, болв хооласнь ә һархш, бахлур бәргдҗ одсн бәәдлтә. Аман аңһасн бийнь ә һархш. Әмсхл, кесг әмсхл давҗ одв, энүнд бүкл йиртмҗ көлврснлә әдл болҗ медгдв. Махмуднь киитн мөсн мет, зүркнь «луг-луг» гиҗ цокв.

«Килнцтә күүнлә догшн үүл харһад бәәдмн» — гиҗ эцкиннь келсн үг көвүнә толһад, цәклһн мет, ирнә.

«Эврән медҗ, эн җирһлдән килнц һарһсн уга билә. Бичкндән, һәргтә цагтан килнц һарһснчнь болхув?» — гиҗ көвүн санна. «Өмн төрлдән килнц һарһҗ йовсн күн, эн җирһлдән зовлң эдлнә» — гиҗ аак бас келдг билә. — Тиим ухан агчмин дунд энүнә седклд орв. Болв әәмшг ода бийнь энүнә зүркиг төмр чимкүрәрн хавчад бәәнә. Зуг күн әәмшгләрн удан иҗлдҗ бәәхш. Күн, икәр әәхләрн, ухаһан гееһәд, бийән бәрдг арһнь тасрад алдрх, эс гиҗ, әәмшгән дииләд, йоста чинрән, күчән медүлх, талдан хаалһ күүнд уга. Тиигәд көвүн әәмшгән дииләд, ухань хәрү урдк кевтән энүг зална. Эврәннь төлә әәдгән уурад, «дүүһән яһҗ чонас алдулҗ авдмб?» — гисн ухан энүг ода эзлнә. «Чонын үс көкә бәәҗ, чонд хүврҗ одх», — гиһәд бас нег ухан орна. Чоныг чолуһар шивәд көөхәр седчкәд, дәкн терүнә зүркнь чичрәд, махмуднь ирвәтрв. Өлгәр көвүнә геснь цадад, чонын көкнәс урлан суһлад авчкв, чон арһул, саглҗ ишкәд хаҗуднь кевтсн ахурнь хәләлго, һарад йовҗ одна.

Түрүн авгтан дүүһән шүүрч авад, герүрн көвүн гүүхәр седв. «Кемрҗән дән чиләд уга болхла яахув? Дәкн уульсн көвүнлә оралдх кергтә, — гиҗ санчкад, чонын тускар ухалв. — Кемрҗән маниг көндәхәр седсн болхла, түрүн өдр идчкх билә. Дәкәд эврәннь үсәр өлсәд үкҗәсн дүүһим асрҗана. Җигтә юмн?» Чонын үс күн көкҗәсиг эн көвүн урднь соңсад уга билә. Тер бийнь дү көвүһән ода деерән энд үлдәчкәд, эврәннь хотнур гүүҗ одад, дән чилсн угаһинь медхәр шииднә.

Эврәннь хотн бәәсн һазрур нарн сууҗ йовхла күрч ирхлә, негчн ишкә гер, негчн күн, негчн мал уга. Хотн дунд тараһад хайчксн му өлг-эд тарад кевтнә, сән хамгинь авад йовҗ одсн бәәдлтә.

Дән үдин хөөн чиләд, диилгдсн улсиг гертә-малтаһинь, үртә-садтаһинь тууһад, чидлтә хортн авч одсиг эн медсн уга.

— Альдаран одхв, ю кехв?—гиһәд эн аршан нульмсан асхад ууляд суув. Кен энүнә һашудсн ду соңсхмб, кен энүнд дөң болхв? Энд-тенд кевтсн девскрмүд, кенчрин тасрха, му девлмүд олҗ авад, теднәрн хучад доран хонв. Хонв гиҗ келхәс биш, эн нүдән аньҗ унтсн уга. Хаврин сө, үвлин сөөлә әдл эс болвчн, энүнд бүкл җиллә әдл, ут болҗ медгдв. Сөөннь дуусн зәңг-зә уга, эк-эцкиннь тускар, чонын амнд үлдәсн дүүһиннь тускар эн санад кевтв. «Өрүндән яһдг болвчн дүүһән авч, асрх кергтә!» — гиҗ нәәмхн наста көвүн батар шиидв. Эн сөөһин зовлңгиг тер наснани туршарт мартсн уга. Тиим сө мартгдхий?

Өрүнднь босад, хол биш бәәсн һолас ус уухар одв. Урднь эн һолас экнь ирҗ ус авдг билә. Өкәһәд ус уухар седҗ йовад, көвүн бийән уснд үзв. Толһаннь үсн мел дуд цаһан. «Нарна герл уснд тусад тиигҗ үзгдҗәх» гиҗ санад, көвүн адһм угаһар усан уучкад, дәкәд бийән хәләв. Усна дольгаг тогтнулчкад хәләхлә, дәкнәс цаһан толһа үзгдв. Көвүн терүг итклго, ора деерк шогдамлас кесг үс таслад авч ирв: бас дуд цаһан. Өцклдүр нүкн дотр чонла хамдан кевтхднь үснь цаһаҗ одсиг эн медҗәхш. Диилгдәд, өрк тасрсн хотна ормасн эн даальңта хатасн шүүрмг, хурс олҗ авв. Терүн деерән нег девл, дәкәд хуучн хувц бас цуглулҗ авад, чонын нүкнүр һарв.

Көвүн ирхлә, дүнь серүн шухтнад, ууляд кевтнә, геснь өлсчәнә болһад, авч ирсн шүүрмгән җаҗлад дүүһиннь амнд дүрҗ өгхлә, тернь келәрн хәрү түлкәд һарһчкад бәәнә. «Саак чоннь ирәд асрчксн бәәдлтә» гиҗ санад, дүүһән һартан авад эңкрлхәр седв. Хойр өдр, хойр сө селвлго бәәсн цуглань мел давхртан норад ивтрҗ одсн бәәҗ. Көвүн үвлзңгәсн авч ирсн хувцан шуулад, дүүһән шинәс цуглад, девл деер кевтүлчкхлә, тернь духуцад унтҗ одв.

Дүүһиннь чиигтә цуглаг хагсахар көвүн һарч ирв. Чонын нүкнә амнас тавн алд чигә һазрт бәәсн, чигәнә суулһла әдл, ут чолун деер чиигтә кенчрән өлгҗ йовад, көл доран кевтсн һанз үзв. «Баавин һанз!» — гиҗ негл эк-эцкән олдсн мет, көвүн байрлад, сармта цаһан мөңгн цокурта һанзиг, мел әмд күн кевтә, арһул шүүрч авад, өрчдән шахв. Тер хотнд эн һанзла әдл һанз кендчнь уга билә. «Тегәд баавин һанз альдас энд ирсмби?» — гисн сурвр энүнә бичкн толһад чиндр мет ирв. Дән эклхин хойр хонг өмн, уул заагт ямад хәрүлҗ йовсн көвүд нег чон үзәд, герүрн гүүҗ ирлә. Тедн дунд эн көвүн бас йовла. Эдниг ямаһан уул заагт хайчкад ирхләнь, эцкнрнь бу-селмән агсад уул темцәд һарв. Көвүдин хайсн ямаднь ормдан идшләд, чолунас чолун деер һәрәдәд бүрн-бүтн дөгҗәнә. Көвүд әәлһсн чон эс олдхла, нүкн дотрас чонын бичкн кичгүд бәрәд, гертән авч ирәд, залус тедниг алчкла. Тиигхд эцкнь чонын нүкнә алднд һанзан геечкснә тускар эцкнь келлә. «Тегәд чонын эн кичгүд аллһнд мана эцк орлцсн, би зааҗ өгсн болҗ һарчанав», — гиһәд көвүн санчкад, махмуднь киит урсад одв. Әрә нәәмн нас күрсн көвүн наадк-цаадкинь ода бийнь сән медҗәхш.

Эцк чонын кичгүдиг алач-махч гиһәд алхла, терүнә көвүг чон эврәннь үсәр асрҗана. Эн көвүн иим үүллә эс харһсн болхла, кен иткх билә? Үрдән гееһәд гейүрсн чонла бичкн күүкд харһхла, тернь эврәннь үрнлә әдл асрҗана.

Тер кевтән чон өдрт хойр ирдг болв: өрүн асхн хойрт. Түрүн авгтан көвүн худлахар унтсн болад кевтдг билә. Нег өрүн көвүн нүкнәсн һарч йовад һаза бүкл уулын ямана күш үзв. Эврәннь хотна ормас олҗ авсн шүүрмгнь чиләд, һанцхн зерлг альмн болн зерлг земшәр хот кеҗәсн өлн көвүн, тер ямана махнас болһҗ, шарҗ идхәр седв, зуг һал уга. Шовһр хурц үзүртә чолу олҗ авчкад, тер махан кесг әңгд хуваһад өлгчкв. Хотн бәәсн ормдан ирхлә, бас һал кех юмн олдхш. Тендәсн кенчрин тасрха, хуучн хувц-хунр болн девлмүд нүкнүрн авч ирв. Үдин хөөн көвүн түрүн болҗ түүкә мах идв. Бичкн дүүһиннь амнд дүрәд көкүлв. Махнас шим авад геснь цадсн ах-дү хойр унтҗ одв. Көвүн бичкн дүүһиннь чишксн дуунас өсрәд серв. Саак чон көвүн деер зогсад авчкҗ, зуг бичкн көвүн чонын көкинь көкҗәхш, бичкн һаран цуглаһасн сулдхад авчксн, хурһдыннь үзүрәр шавшсн улан көк бәрәд дөгҗәнә, нег һарарн чонын геснәннь ноос чимкҗәнә.

— Ги-ги-ги! — гиһәд, геснь цадсн көвүн дөгәд альвлна.

Ахиннь зүркн дәкн догдлад одв. Көвүн урднь, чолун мет, көндрлго кевтдг бәәсн болхла, ода һар-көлән сарсалһад утхин ормд мах утлдг чолусан харҗңнулсн бийнь, чон көндрҗәхш. Чон чигн, көвүн чигн зөрлцҗ нег-негнүрн хәләҗ чадлго билә. Ода көвүн омглад чонын нүднүр зөрлцәд хәләхлә, тернь бас көвүнүр хәләҗәсн бәәҗ: «Мини үрдиг хойр көлтә аврлт уга зүрктә, алач-махч аң алчкв, та хойрин эк-эцкиг, тана гер-малыг, бүкл хотныг бас өршәңгү уга, хар саната хортдуд дорацулад тадниг өнчрүлв. Тиигәд хөв-кишгмдн әдл, арһта арһ уга болвчн, хәм бәәцхәй», — гиҗ келсн кевтә, чонын генәртә нүдн нульмсар дүүрв. «Алач-махч аврлт уга седклтә, һалзу чон — гиһәд икчүдин келдг үглә, энүнә нүднә хәләц ирлцҗәхш. Эн чон биш, маниг харсхар, өршәхәр ирсн бурхн бәәҗ», — гиҗ көвүн дотран санчкад, бас нульмсан асхрулв.

«Бичә ууль, бийән зоваһад тус уга, би бас чамас тату биш зовлң эдлҗәнәв», — гисн бәәдлтәһәр чон толһаһан улм өкәлһәд зогсв.

Тер өдрәс авн көвүн чонла хамдан нүкндән орад, хамдан әәлго нүкнәсн һардг болв. Тиигәд зуни, намрин болн үвлин туршарт чонтаһан көвүд бәәв. Махн чиләд ирхин алднд гөрәс, зерлг яма чон чирәд авч ирдг болв. Эңдән үвлзхәр шиидчксн көвүн уул заагур йовад зерлг яңһг, зерлг җаһамл цуглулад, нүкндән хураҗ авв. Зуни, намрин сармуд давҗ одв, үвлин түрүн цасн орв. Кесг өдр дараһар чон ирсн уга. Көвүн ик гидгәр әәв. Чон хойр көвүнд эк-эцклә әдл болв, эднә гес теҗәв, орчлңгин кесг хортдас хальчлв. «Тегәд чон уга болхла яһҗ бәәхв», — гиҗ көвүн уульв. Чон хойр хонад, толһаһан һудылһсн орҗ ирв. Көвүн дегәд байрлхларн чонын күзүнәс теврв. Урднь эн терүнлә иҗлдхәс биш, иигҗ цогцур шинкән өөрдҗәнә. Чон хөргдҗәх бәәдл уга. Тиигҗәһәд көвүн генткн чонын өрчднь, ар һуйднь, геснднь кесг шуурха, гүн шав үзв. Көвүн чонд санань зовв. Чоныг дахад көвүн нүкнәсн һархла, һаза нег зерлг һаха кевтнә, һахан арснь бас кесг гүн шавта, яһад чон тиим олн шав авсинь көвүн медв. Көвүн чонын көлд, геснд, хәврһд бәәсн зерлг һахан ик соя орад

шуулчксн шавд үвлзңгәсн авч ирсн кенчрин тасрхаһар таг кеһәд боов.

Уулын дора, урднь теднә хотн бәәсн ормд, кесг әмтн нүүҗ ирсинь үзчкәд көвүн байрлад гүүһәд ирв. Зуг өөрдҗ йовад бийән саглад, модн заагт бултҗ хәләв. Тер нүүҗ ирсн улс дунд эднә хотна негчн күн угаһинь көвүн гетә-гетә бәәҗ медҗ авв.

Көвүн нүүҗ ирсн тер улсла өөрдҗ үг күүндхән әәв... «Мини эк-эцк, мини төрл-төрс әрвллго алад-булад уга кесн улс, намаг юн хәәрлх билә», — гиҗ эн санв. Тер учрар шин нүүҗ ирсн улсур одсн уга.

Зунын нег дулан өдрлә, ахнь дүүһән нүкнә һаза наадулҗала. Бичкн көвүн «талт-мулт» йовдг дасад ирв. Дигтә эн цагла чон нег хөөнә хурһ шин нүүҗ ирсн улсин хөд заагас чирәд авч ирв. Ах-дү хойр терүг үзҗ байрлад, бичкн дүүһән чонын нурһн деер мордулчкад, бийнь көвүг нег һарарн бәрн йовҗ, наадк һарарн чоныг көтләд, нааран-цааран йовулад дүүһән наадулв. Чонын ардас көөлдәд, хурһан алдулҗ авн, терүг алхар йовсн селмтә хөөчнр түрүн авгтан аман аңһаһад зогсв. Дәкәд сана авад, дор ормдан өвдглҗ сууһад мөрглдв, мөргүлән чиләһәд, хотнурн гүүлдәд һарв.

— Уул заагт һазрин эзн Цаһан Өвгн буучксн, чон деер бичкн көвү унулҗ дасхҗана, — гисн зәңг тедн хотна тоомсрта өвгдт авч ирв. Тедниг кесгнь иткхш. Тоомсрта һурвн өвгд мөр унад һарад йовцхав.

Мөрдән тедүкнд зогсачкад, цаһан сахлта өвгн, теднә зааҗ өгсн уулын хоорнд, чон деер мордсн бичкн көвү үзв.

Хотни хәләсн күңкл өвгд, дәәч маңһс идр залус цуглрсн, номта лам авч ирҗ «шар бичг» умшулв. «Нүл уга улсин цус асхад, дииләд орулҗ авсн мухла улсин нульмсн, цусн хамг килнцин хәәс дүүргәд, һазрин эзн Цаһан Өвгн теңгрин нохаг дахулҗ ирәд, төмр көвүг деернь суулһад, маниг тамин ик цааҗла харһулхар бәәнә»,—гиҗ шур гисиг алддго, «шар бичгтнь» һарв. «Дегәд ик килнц һарһсн улс өдр болһн һал тәәһәд, һарһсн гемән зальврлһн, шүтлһәр дарҗ, күүнә эн һазриг хаяд шулун болдгар нүүтхә», — гиҗ тер «шар бичгтнь» бас һарч.

Тегәд кесг җилин туршарт эн сән идгтә, салькнас хальчгта дәәлҗ авхин төлә кесгинь үр-садан өнчрүләд, кесгинь халун цус асхулад булаҗ авсн орман, негхн хонгин туршарт хайҗ, һазрин эзн Цаһан Өвгнә догшн цухлтас зулҗ нүүв.

Көвүн дүүтәһән урдк кевтән чонын авч ирсн түүкә махар хот кеһәд, җирһәд бәәнә. Тиим догшар орҗ ирсн улс, иим шулуһар хәрү нүүҗ одсинь көвүн медҗәхш. Һурвн җил болад эднә асрач чон ирдгән уурв. «Бурхна чамд хәәрлсн ахр наснчнь чиләд, альк уулын белд цогцан үлдәсн болхвчи? Аль аврлт уга седклтә алач-махч саак хойр көлт, хаалһднь гетҗәһәд, арсинь авчкснчнь болх. Кен медхв?» — гиҗ көвүн һундв.

Теңгсин ик дольган көдләд, телтр бәәсн хүүрә көвәднь заһс авч шивхлә, тернь сүүләрн, толһаһарн һазр цока бәәҗ үкҗ одна. Күн заһснла әдл биш. Кедү икәр хөв-җирһлин дольган көдләд, кедү дәкҗ теңгсин хүүрә амнд авад шивчксн бийнь күн җирһлин төлә ноолдна, чидлтәнь диилнә, күн чинрән геехш. Эк-эцкәсн, элгн-саднасн нәәмтәдән нилх дүүтәһән үлдсн көвүн күмнд үзгдәд уга зовлңла харһад, чонын дөңгәр әмд үлднә: әәмг, тохминнь нер дуудулна.

Ахнь арвн зурһа күрәд, дүнь нәәмтә болхла, тедн өвкнрнь, эцкнь эзлҗ йовсн, боран-шуурһнас харсдг, бор уулын белд бәәсн һазрур бууҗ ирв. Уулын чолудар эрс тәвәд, унсн моддар хавс кеһәд, һазрин көрсәр деерәснь бүркәд, ах-дү хойр гер бәрҗ авна. Тер кемд хойр көвүн чолу цәкәд һал һарһҗ авдг дасв. Тегәд өнчн хойр көвүн өрк өндәлһәд, һулмтдан һал орулад, эк-эцкиннь булагдсн һазр эзләд, тер ормдан бәәршв.

Түрүн җилмүдт ах-дү хойр заһс бәрәд, аңһучлад гесән теҗәдг билә.

Терүнәс оңдан җирһл эн хойрт тер цагт керг уга билә. Болв насн ирәд, орчлңгин заясн авъяс эдниг бас көндәв. Эврәннь тохм-үндс цааранднь таслшго седкл ахднь орв. Көвүн хавр ирхлә, кесг беерә һазрар дамҗад, әмтнә бәәр хәәһәд ирхлә, теднь ацаһан ачад нүүҗ одад бәәв. Һалта һулмтан сәәнәр унтралго, йир бачмар нүүсн зуслңгин орм үзчкәд, көвүн алң болсн деерән цөкрәд, хәрү эврәннь үвлзңгүр һарад йовҗ йовад, күн уга көдәд хө хәрүлҗ йовсн нег күүкнлә харһв.

Чимкх ноосн уга чилм хар мөрн деер, ээминь цоксн ут, овалчксн мет нигт, дуд цаһан үстә залу, өөдм һатцас һарад ирхлә, хө хәрүлҗ йовсн күүкн, һартан бәрҗ йовсн гирлгән һазрт шивчкәд, өвдг деерән сууһад, намчлҗ зальврв:

—О, хәәрхн! Һазрин эзн Цаһан Өвгн минь! Эк-эцким авдг болвчн, эврә бийим әмд үлдәтн, — күүкн мөрн деерәсн бууҗ ирсн көвүнә көлд мөргәд, махмуд-цогцнь чичрәд, ууляд һазрт унв.

Көвүн күүкн хойр кесгтән нег-негнәннь седкл медҗ чадлго бәәв. Аш сүүлднь асхн нарн суухин өмнхн көвүн бийиннь тускар күүкнд келҗ өгхлә, күүкн иткәд көвүнә тускар һарсн зәңг цәәлһҗ өгв. Көвүн түрүн авгтан йовһар йовад, нег әмтә күн дүрстә юмнла харһҗ күүндхәр ицҗ йовла. Тегәд өөрдәд ирҗ йовсн көвүг кесгнь үзәд, әмтнд зәңг һарһв: «Одак һазрин эзн Цаһан Өвгнтн маниг некҗ йовна. Хотн болһна ормд һал тәәһәд, неҗәд эмәлтә мөр зустлһн деерән, сөөһәд үлдәхмн. Тиигхлә цухлтан уурч, мана килнциг тәвҗ өгх», — гиҗ саак «шам» гисиг алддго, «шар бичгт» һарч. Көвүн түрүн авгтан хотна нүүсн ормд һулмтд шатсн махн, хаҗуднь сөөлһәтә мөрнь бәәхиг үзв. Эзнь ирҗ авхар үлдәсн мөрнчнь гиһәд, харһсн мөрдиг эн кесгтән көндәлго йовла. Зуг кесг хонг йовад, көлнь муурхла, хотна бүүрнәс нег мөр унад нааран ирснь тер.

Делкән Цаһан Өвгнәс әәхләрн, байн эзнь, хөөч күүкән баг хөөтәһинь хайн, зулҗ. Күүкн хөөһән асхн орулҗ ирхләнь, хотн ормдан уга. Тегәд күүкн доһлң нульмста, хотна нүүдлин мөр мөрдәд хөөһән тууҗ йовад, көвүнлә харһна. Нег цөөкн хө туусн күүкиг эҗго теегт һанцараһинь үлдәҗ болшго. Тер учрар көвүн күүкн хойр зу һар хөөһән тууһад, арвдгч хонгтан хәрү ирцхәв. Чонын көк шимәд өссн, бичкн дүнь тедниг байртаһар тосч авв. Нег җил давхла, тер хөөч күүкн ах көвүн ханьцҗ, өрк-бүл босхв. Цөөкн җил болад, бичкн дүүдән гер авч өгәд, өнчннь хуваһад, салу һарһв.

Оңдан нутгин әмтн теднәс урдк кевтән әәһәд, эднүр өөрдлго бәәснднь хойр өркд түрүн авгтан ик байр болв.

Эн ах-дү хойрла оңдан тохма, оңдан нутгин улс хальдхдан, нам харһҗ күүндхдән әәдг билә. Терүгинь эдн олзлҗ малын сән идгтә һазрт бәрҗ буухла, хаҗуднь бәәсн улс һазр-усан хаяд, адһад нүүҗ оддмн. Тиигх дутман ах-дү хойр оңдан тохмин улсас сән идгтә бәәринь булаҗ авх биш, нам малынь көөһәд, авчкдг билә. Ах-дү хойр дала үрдүд һарһад, салу хойр нутг болв. Нег нутгнь — Ик Чонс, ахиннь һарт, хойрдгч нутгнь — Баһ Чонс, дүүһиннь үлмәд. Тер кевтән, арвн доладгч зун җилин эклцәр наадк дөрвн-өөрдән дахҗ, Әрәсәһүр эдн нүүҗ ирсмн», — гиҗ багш Чапчан Арш келврән төгскв.

— Йир соньн тууҗ. Ода терүнәс нааран һурвн зун җил болв. Тер ах-дү хойрин тохмас күн үлдсн болхий? — гиҗ Вадим соньмсв.

— Үлдлго. Би болдув, мини тохм бас Чонс, — болҗ Бергәс адһҗ үгд орлцв.

— Альк Чонсин тохмвта? — гиҗ Вадим сурв.

— Ик Чонсин. Баһ Чонсин тохмас Му Чонс гидг арвн бәәнә, — гиҗ Бергәс цәәлһв.

— Бергәсин келсн чик, болв би невчк тодрхаһар немҗ цәәлһхәр бәәнәв, — гиҗ, Арш дәкнәс келврән утдхв. — Баһ Дөрвд гидг нутг — европейск нег орн-нутг багтм һазр эзлҗәнә. Ардк захнь Аһшас авн эклнә, өмнк меҗәнь Арзһр балһс күрнә, Манц, Шорва һолмудын кецәр малан хәрүлнә. Арвн йисдгч зун җилин эклцәр, Чүүчә тәәшин цагт, ах-дү һурвн зәәсң һурвн хурл бәрнә: ахнь — Ик хурл, дундкнь — Дунд хурл, дүнь — Баһ хурл. Хурлмуд бәрдгинь бәрнә, болв теднә мал-геринь хәләх, теднд шүтҗ-сүзглҗ бәрцән бәрх хар яста улс кергтә. Тиигхд харчуд цуһар зәәсңгүдин һарт, теднә үлмәд бәәсн цаг. Тегәд тер һурвн хурлд Баһ Дөрвдин зәәсң болһн арваһад өрк өгсмн. Өдгә цагт Манцин кецин Баһ Дөрвдт, тер ах-дү хойрин тохм һоллгч бәрҗ йовх хойр әәмг, эврәннь тохм зәәсңтә бәәнә. Тегәд Манцин кецин Ик Чонс әәмгәс Дунд Хурлд тиигхд, зун җил хооран өгсн, ах-дү һурвнас бүрдсн, мана җирһҗәх хотн — Бергәс-Чонс арвн болҗана, — гиҗ Арш цәәлһв.

— Чик. Багш мел чик келв. Зуг Бергәс арвн гиҗ мини нерәр келҗәхмн биш, — гиһәд Бергәс орлцв. — Ик Чонсас нааран һарч ирхд ах-дү һурвн: Үзг-Манин Бергәсин Төмр, Үзг-Манин Бергәсин Лала, Үзг-Манин Бергәсин Һавн-Үрв бәәсмн.

— Тер Зүн һар үзгәс нүүҗ ирсн Чонсас салсн тохм Ик Дөрвдт болн Теңгин хальмгудт бас бәәнә, — гиҗ Арш немҗ келв. — Зуг теднә уңгнь негн, тер ах-дү хойрас тохмнь эклсмн.

— Йир соньн келвр. Зуг энтн туульв аль үннв, — гиҗ мел тагчг бәәсн Борис хаҗуһас бас үгд орлцв.

— Энүг танд эндр иткүлх һар бичмр үлдсмн уга. Болв әмтнә келәр болхла үнн гиҗ саннав. — Багш дәкн күүндврт орлцв— Мини эс иткдгм: хар яста улс хоорндан ноолдад цусан асхад, тохман таслад бәәсн уга болх. Дигтә тер цагла дөрвн-өөрдин цаһан ястнр: нойдуд, зәәсңгүд эврәннь һазрин меҗәһән икдүлҗ авхар, үлмәднь бәәх харчудын то өскхәр, әмн-чидлән әрвллго дә босхад икәр чилсмн. Терүнә тускар һар бичмрмүд, документс архивд бәәнә, — гиҗ Арш келв. Дөрвн-өөрд нааран, Әрәсәһүр нүүҗ ирәд, эврән сән дурар Әрәсәд ханьцад, хальмг гисн нер зүүһәд, тедн орсла хамдан арвн доладгч зун җиләс нааран дән болһнд орлцсна тускар, алдр Петр хан хальмгин Аюка хаанла харһсна тускар, хальмгуд Степан Разинә болн Емельян Пугачевин бослтд, хаана өмнәс хальмг угатьнр теднлә негдәд, ик гидгәр орлцҗ йовсна тускар Арш багш тер асхн бас кесг тууҗ келҗ өгв.

Хүвсхлтн Вадим Семиколеновд багш Чапчан Аршла харһсн йир ик өврмҗ үүдәв. «Эврәннь келн-әмтнә тууҗин гейүртә, һашута цагин болн Әрәсәд һазадын хортдудас харслһнд иим баһ келн-әмтн орлцҗ цусан асхҗ йовсиг, багш ямаран өргмҗтәһәр келҗәнә, дәкәд цаһан яста улснь угатьнран яһҗ даҗрсна тускар келхләрн, эврән зовалһсн мет, уйдлһтаһар һашутаһар келнә». —гиҗ, Вадим Аршин тускар ухалв.

Эврәннь келн-әмтнә тууҗ сәәнәр меддгт бийән санҗасн Бергәс Чапчан Аршин келсн тууҗ соңсчкад ик гидгәр соньмсв. Җаңһрчд болн өвгдүдт бас йир ик өврмҗ үүдәв. Борис болхла, эднәс эртәр салад, йовхар седчкәд зуг тер хар ухаһан медүлхәр седсн уга. «Эн баахн келн-әмтнә тууҗ нанд юн кергтәв». Нааран һарад йовҗаһад, Вадимд эн иигҗ келлә: «Әрәсә эн баахн келн-әмтн угаһар бәәһә билә, бәәҗчн чадҗана. Удлго эн келн-әмтн үкәд, тохм тасрх. Юңгад гихлә, ода бийнь эднә бәәдл-җирһлнь нүүдлинәр, дала мал хадһлдг болвчн, теднән һазрин идгәр асрна. Малдан хот белдхш. Хойр җил дараһар һаң халун зун, шуурһта-боранта үвл болхла, малнь үкәд чилхмн.

Малнь чилхлә, хавтхднь деншг уга, гертнь атхм һуйр уга улс үклго альдаран одх болһнач? Бийсиннь бәәдл-җирһл түрү-зүдү, бузр, эдгшго хальдврта гемс: хорха гем, садв гем, нүднә гем. Миниһәр болхла, тәвн җиләс Әрәсәд негчн хальмг үлдхмн уга. Тер цагт эднә һазриг манд өгхлә, Әрәсәг махн, ноосн, арсар бидн теткҗ чадхвидн», — гиҗ Борис келсмн.

— Йир соньн тууҗ, эврәннь келн-әмтнә тускар сәәнәр келвт. Арш Чапчаевич, икәр ханҗанавидн, — гиһәд Вадим, багшин һар атхчкад, нааран йовҗахд Борисин деер келгдсн үгмүд сананднь орад, дамбрлв: — Соңсвт, Борис Николаевич, эн бичкн келн-әмтнә цагнь ирхлә, эврәннь сулдхвр, эврәннь зөвән харсч чадхмн, бийән даңгин даҗрулад бәәшго! Ик келн-әмтн кедү җил бәәх болна, терүнлә әдл, хальмг келн-әмтн чигн бәәдл-җирһлнь тиим болх зөвтә, — Вадим зөрц күндлгчәр үүртән келв. Яһад тиигҗ келҗәхинь Борис медҗәнә, зуг наадк соңсачнр эднә хоорндкиг медхш, тернь нам сәнчнь болх.

— Ханҗанав, Вадим Петрович. Зуг хальмгуд ода деерән хойр давхр хавчанд эс бәәсн болхла, эндрәклә әдл түрү-зүдү, гемтә-шалтгта суухн уга билә. Негдвәр болхла, орс цаһан хан болн терүнә элчнр му хальмг улсиг даҗрна, алв авна, ямаранчн зөв, йос һартнь өгхш. Хойрдвар болхла, эврә цаһан ястуд, баячуд даҗрна! Нам терүнә хөөн бийдн дааһад бәәһәд бәәдгнь сән гихмн! — гиҗ Арш дәкнәс һашутаһар келв.

Бергәс орс кел эс медсн бийнь, зун үгәс негинь оньһхларн юуна тускар күүндвр болҗахинь тааһад медчкдг билә.

— Арш, чи ю келҗәх күмбчи? — гиһәд, Бергәс догшрхв. — Бидн тегәд орсмудыг, эзн цаһан хааг, теднә элчнриг му келҗәхмби? Кен манд тиим зөв, йос өгсмби?

— Би бүкл орс келн-әмтнә тускар келҗ чадшгов. Степан Разин болн Емельян Пугачев хойр бас орс улс бәәсмн. Зуг теднә һарт, теднә медлд кесг хальмг улс сән дурарн орҗ, теднлә хамдан зөвән, сулдхвран булалдҗ ноолдсмн. Тер учрар би теднә өмнәс босч, тедниг дарсн улсин тускар келҗәнәв, — гиҗ Арш, келсн үгиннь утх Бергәст бәрүлшго седкләр, хальтрулҗ тиим хәрү өгв. Степан Разин болн Емельян Пугачев хойриг ямаран улсинь, яһад шоолдҗ йовсинь Бергәс медхш, болв терүнә цецн ухан, нег килһснә дүңгә заагар багшин келсн үгд оңдан буру утх бәәхинь медв. «Кенлә, юуна төлә тедн ноолдсмб? — гиһәд дотран санчкад, — кемрҗән тер улснь эзн цаһан хаана өмнәс, угатьнрин төлә, одак Миколын келсн көвүнлә хамдан йовсн болхла яахви?

Асрач медхлә яахви? Тер медлго бәәшго, юңгад гихлә, терүнә нүдн чикн хойрнь альд чигн бәәнә. Эн хойр орс көвүн ямаран ухата ирсинь кен медхв? Эн күүндвр багшас көлтә хаҗһр хаалһар йовҗ одн гиҗәнә. Эрт күүндвр зогсах кергтә», — гиҗ Бергәс санв.

— Гиичнр, энтн өр цәәҗ йовна, дәкәд хоолан норһад, неҗәд цөгц әрк уучкад унтхмн.

Борис Вадим хойриг Бергәсин ардк, бичкн ишкә гертнь, нег орн деер кевтүлв. Цевр девскр, нр остынь, дер тәвҗ.

Маңһдур өрүнднь Борис Вадим хойр серчкәд алң болв. Төгәлңдән җиңнсн таңх-тагчг. Эн таңх-тагчгиг теегт бәәһәд иҗлдсн һанцхн күн меднә. — Эн цөөкн хонгин туршарт зогслго бәәсн шууган-дөглһн альдви? Одак домбрин сөөлңкә хурдн айс альдви? Одак довтлҗ йовад, шүрүн хатралд орсн арнзлмудын көлин әәлә әдл бииллһн болн тедниг дөгәҗ хәәкрсн: Ха-дрис! Ода альд бәәдг болхв? Теегин иньгүд маниг хайчкад нүүҗ одсн болхий? — гиҗ, Борис барун оочан коочилһҗ инәмсклв.

— Чи бидн хойр күн бәәршдго арлд ирснлә әдл болвидн. Җюль Верниг умшсн болховчи?

— Күчр таңх-тагчг. Чамд соңсгдну, нам өсрсн царцахан дун соңсгдҗана, — гиҗ Вадим келв.

Сунсн арһмҗ мет нарн деегшән һарсн цагт, эн хойр һаза һарч ирв. Тер кемд бод малын хөөн һардг зелин туһлмудын бийнь кеергшән һарч одсн цаг. Сөөннь дуусн мал манад, көдлмшән чиләсн хотна нохасин бийнь, келән балдалһҗ һарһад, тергдин дор, овалсн арһсна сүүдрт кевтцхәнә. Җил-наснь җиигәд одсн эмгд-өвгд, ширдг-девскрән чирсн сүүдр дахад сууцхана. Зуг гер болһна күүкд улсин көдлмш шинкн эклҗәнә. Гер-бүлдән өрүн цәәһинь өгәд, ааһ-саван хураҗ авн, чигәһән бүләд, үдлә әрк нерх кем күртл, оңһцин усан авч ирх, хәәсән шалдх, мөрнә бәәсн, моңһл шавран бел кех, чигәһән бүлх кергтә. Асхн мал ирхлә, үкрән саах, малан орулх, хоорнднь өрк-бүлдән хотынь кеҗ өгх. Эн үүрмг, амрл уга, өдрин дуусн көлән җииҗ суудг арһ уга көдлмш — цуг хальмг күүкд күүнә уутьхн ээм деер ачата.

Медәтнр, хотна тоомсрта өвгд, идр наста залус цуһар Нохашкин җолмур ирҗ йовцхана. Герин һаза һурвн һулмтд, күүкд улс хот-хол кеһәд, нирглдәд бәәнә. Эндр Нохашк өңгрәд дөчн йисн хонгин болзгнь ирснь, терүнд һал тәәлһн болҗана.

Дунд Хурлас һурвн гелң ирсн, Нохашкин сүмсинь көөҗ гертәснь һарһад, таралңгин орнд күргҗ, терүнә тачалынь таслхар кеҗәх һал-тәәлһнә гүрм. Гиич ирсн орс көвүдт терүнә тускар урднь келгдлә, тегәд ямаран учрар иим таңх-тагчг болҗахинь эдн бодҗ медв. — Келн-әмтн болһн эврәннь өвкнрин авц-бәрцәр бәәх зөвтә. Мана орс келн-әмтн болхла, күн өңгрәд дөч хонхла, эднлә әдл иим бәәдлтә юм кенә. Бидн тиигән эс одхла, өөлцхәх, — гиҗ Вадим, Борисиг йовхшв гиһәд буцхлань, эвләд бийләрн дахулхар седв.

* * *

— Боря, бос, нарн зөвәр деегшән һарч одҗ, — гиһәд, Вадим үүрән серүләд, деерк дөрвлҗн эрәтә кенчр нимгн көнҗлинь бийүрн татв. Тернь көнҗлән хәрү татад толһаһан хучв.

— Нә, тиим нөөрмү болхла унт, — гиһәд үүрән хәрү хуччкад Нохашкин җолмас һарч йовх Аршиг эн үзв.

— Балһсна өрәдән бәәхмн мет иим удан теегт унтдви? Манахнд әмтн өрүн богшурһа җиргснәс авн сердмн, — гиҗ Вадимин һар атхн йовҗ, Арш келв.

Өцклдүр әмтн Нохашкинд һал тәәлһнд орхд, хойр орс көвүн болн Арш һурвн Бергәсәс зөв авад, өдрин дуусн һолд өөмлә, дигтә өдр, йир цунцху, халун билә. Эднә ирҗ уснд өөмсн һазрнь мел дөрвн хонг хооран тер хойр көвүнә һатлҗ һарсн, бас уснднь өөмсн орм билә. Тиигәд бүкл өдртән баһ наста һурвн көвүн нег-негән таньҗ нәәҗ болв. Хоорндан эдн нег-негән «чи» гиҗ келв. Вадим Арш хойр нег-негнәннь тускар сәәнәр медлцв.

— Эн өндр теңгр дор гилвксн оддудын чирмлһ хәләһәд унтхд йир сән бәәҗ. Урдк һурвн сөөһән өңгәр үрәчквидн. Түрүн асхн Цернә җолмд, дарунь хойр сөөднь Бергәсин бичкн гертнь хонлавидн. Эн асхн эврән сурҗ эн тергн деер унтвидн, — гиҗ Вадим келв.

— Би өрүнәс авн хойр дәкҗ танур ирүв. Сүркләдл унтад кевтхләтн, тадниг әрвләд серүлсн угав. Җаңһрч өрүн серүһәр хәрҗ одла. Таниг эс күләсн болхла, би чигн эртәр йовҗ одх биләв. Иим халунла найн дуунад йовхд йир хол, күн мөрн хойрт күнд, — гиһәд Арш келчкәд, невчк тагчг бәәҗәһәд, цааранднь цәәлһв: — Би Цернә тускар чамла күүндхәр ирв. Һал тәәнә гиһәд, дәкәд эцкиннь буй келһүлнә гиһәд, гемтә экән, дү күүкән асрдг саалин үкр уга үлдәҗ. Тиим кевәр бәәхлә көвүн үрҗ одх.

Шинҗләд, бәәхнь, керсү, цецн билгтә көвүн. Адгтан дундын сурһуль энүнд өгсн болхинь, ямаран күн болх билә. Би эврәннь сурһульд көвүг орулад, эклц медрл өгнәв, Әәдрхн тал, олна мөңгәр сурдг пансионатд орулх санатав. Болв, Цернд ода деерән альднь чигн ордг арһ уга гисн тоолвр нанд орна.

— Арвн хойрта насн — уйн насн. Тер насндан бичкн күүкд эврән бөдүн улсин заавр, асрвр уга бәәҗ чадшго. Басл муңхг, аврл уга хүв! Эн уйн наснднь, уйн ээм деернь гемтә эк дү күүкн хойр ачгдна гидг! — гиҗ Вадим келчкәд, невчк уха туңһав. — Кемрҗән би Николай Павловичлә күүндәд, эдниг тиигән Жидков күүтр тал нүүлһҗ авхла, яах гиҗ меднәч? Нам эдн ядхдан геснь өлсхн уга, ямаран удан би тенд бәәхән медҗәхшв. Нам (Парть) келчкхлә, маңһдуртнь оңдан һазрур йовҗ одхв. Болв, би тенд бәәсн хөөн эднд дөң болҗ чадх биләв! —Вадим көвүнд санань зовҗ келв.

— Би бүкл хальмг теегиг кевтнь гишң эргләв. Альд чигн иим түрү-зүдү, тату-тартгар бәәцхәнә. Цааранднь яһҗ бәәхнь темдг уга, — гиҗ Арш цөкрсн дууһар келв.

— Урдк зун җилин дундаһар тана теегт ирсн орс бичәч Алексей Феофилактович Писемскийин тодлвр умшлав. Тиигхд җирн җил хооран бичәчин келсинь мел эндрәк хальмгин бәәдл-җирһллә ирлцҗәнә. Терүнәс нааран юн хүврҗ? Соңслчн. «Хальмг келн-әмтн деерән бурхнла әдл зөв зүүсн нойта, шаҗн-ламин элчнр-гелңгүднь тедниг мекләд идәд-ууһад хайҗана, аш сүүлднь хаана гиҗгчнрәс шахулҗ зөөрән булалгдх. Хальмгудын өөр мана Әрәсән муҗгиг тәвәд, теднә бәәх бәәдл-җирһлинь дүңцүлхлә, муҗг йосн английск лорд, герцог гиҗ бичсмн», — болҗ Вадим цәәлһв.

— Мел тер кевтән бәәһә. Тер кевтән нүүдг мал-гертә, кемр нег дәкҗ зудта үвл, эс гиҗ догшн һаң өгхлә, харһнад үкх. Эдниг эн бүкл келн-әмтнә арһ хәәдг негчн күн уга. Кемр кергләд ирснь авх, булахас талдан седвәр зүүхш, — гиҗ Арш һашудҗ келв. — Нә, болҗана, бидн эклҗ күүндсн төрәсн хаҗиһәд йовҗ одвидн. Удлго тадна бас көндрх цаг өөрдҗ йовна.

— Мел чамаг ирхин өмн би санҗалав: эн нег бичкн хотнд, мана нүднд үзгдсн тоот, хальмгин бәәдләс өвәрц йовдл биш, мел хотн болһнд, нутг болһнд һардг бәәдл, — гиҗ мини санҗасиг чи мел иткүлҗ, товчлҗ келвч.

Тиигәд тана келн-әмтнд һанц күүнд биш, бүклднь дөң кергтә.

Тер дөң хаана элчнрәс кен чигн өгшго, чи эврән Арш келвч, һанцхн хальмг келн-әмтн биш, Әрәсән һазр деер бәәх ик болн баһ келн-әмтиг эн зовлңгаснь гетлгхин төлә, харңһуһаснь татҗ авад, герл өгхин төлә ниигмин хүвсхл кех кергтә, — гиҗ Вадим ахрар товчлв.

— Кедү дәкҗ эн сәәхн үг соңсчанав. Әәдрхнд, Хазнд сурһуль сурчахд, «хүвсхл болхмн, хүвсхл өөрдҗ йовна гиһәд, кедү дәкҗ келдг билә. Тер хүвсхлнь альд бәәхмб? Хүвсхл нааран иртл, мини келн-әмтн харһнҗ, хавдрлҗ үкәд чилх! — гиҗ Арш, Вадим тер хүвсхлиг мел нудрмдан атхчксн мет, терүнә һариг шүүрв.

— Хәәмнь, Арш минь, хүвсхлиг кен чигн, альдас чигн, цаһан мөңгн сав деер авч ирҗ манд өгшго. Кемрҗән олн-әмтнд хүвсхл кергтә болхла, әмтн бийснь хүвсхл үүдәх зөвтә. Мана большевикүдин нам (парть) тиим цаг Әрәсәд өөрхн бәәнә, зуг терүнд олн-әмтни белдвр кергтә, теднд цәәлһҗ өгх кергтә гиҗ келҗәнә. Хәлә, тер нег көвүн эмәлтә мөр көтлҗ аашна. Чини мөрн кевтә, — гиҗ Вадим келчкәд, немв: — Иигәд ода деерән эн күүндврән төгсәхмн. Одак күүндсн кевтән Аһшт харһхларн сәәнәр, адһм угаһар күүндҗ авх цаг мадн хойрт ирх.

Тер хоорнд нег көвүн эмәлтә хар мөриг цулвраснь көтлҗ ирәд багшин һарт җолаһинь бәрүлҗ өгв.

—Мел эндәс һоодан герүрн хәрҗәнчи? — гиҗ Вадим Аршас сурв.

Көнҗл дорас Борис босч ирв.

— Цуһаралань мендлчкәд таднур ирләв. Менд бәәцхәтн. Таднла харһсн хөвдән ханҗанав, — гиһәд Арш Вадимиг орс авъясар үмсәд, Борисин һарас чаңһар атхчкад, маңнадан цаһан төөлтә чилм хар мөрн деер мордҗ, өмн үзг хәләһәд йовҗ одв.

* * *

Вадим Аршин ардас кесгтән хәләһәд зогсв.

— Юуна тускар уха туңһаҗанчи? — гиҗ Борис сурв.

— Уха туңһах учр дала: эн өргн тег, тер тег түшҗ бәәх улс, теегин урһмл, нисдг шовуд, мөлкдг-һәрәддг меклә болн хорхас цуһар нанд ик өврмҗтә болҗ медгднә,— гиҗ Вадим келв.

— Миниһәр болхла, цуһараһаснь өврмҗтәнь чи бийчнь болҗ нанд медгднә, — гиҗ Борис келчкәд, невчк уха туңһаҗаһад. — Кедү җилин туршарт бидн нег-негән меднәвидн? Чи оньдинд эгл улсин тускар, эрк биш ирх ниигмин хүврлтин тускар, келн-әмтн болһнд, тедн дунд бәәсн күн болһнд сурһуль-эрдм, сойл дасххар келнәч.

Эврән бийчнь мел бичкн күүкдлә әдл ухатач. Нанд нуулго, келлчнь: кемр күн болһн сурһульта болад, эн эҗго теегт бәәсн хальмгудт сойл, европейск цивилизац өгхлә, эн һазр дүүрсн малынь кен хәләхмби? Чи? Аль одак чини дурлчксн багший? — гиҗ Борис Вадимәс сурв.

— Уга. Би мал хәрүлҗ чадхн угав. Ямаран чигн юмнд дасвр, дамшлт кергтә. Би, мал үзәд уга күн, ю кеҗ чадх биләв. Кемр заводт болхла токарь эс гиҗ слесарь болад көдлҗ чадхв гиҗ меднәв.

Багш Арш малч болҗ чадхмн. Теегин үрн ик бичкнәсн авн малын ард йовад дасчксн болх. Зуг терүнд багшин көдлмшнь ирлцңгү. Эн теегт кедү тиим багш кергтә? Хотн болһнд тиим багшнр ирәд, эн харңһу улст герл өгхлә, тегәд эднә бәәдл-җирһлнь ясрхмн. Арш нанд йир икәр таасгдв. Эн хотна улс яһҗ терүг күндлнә? Һанцхн Бергәс терүнд дурго. Тер бийнь арһнь уга болад терүнлә теслцҗәнә гив.

— Кемр дурго болхла, яһад терүг тиим холас дуудулв тегәд? — гиҗ Борис сурв.

— Чи медсн угайчи? Терчнь манд бийән үзүлхәр седҗәнә, ямаран күүһән медүлхәр. Бергәс дегәд мекч болсн бийнь ухата күн. Болв эн теегт Аршин чинр Бергәсәс даву.

Кемр кесг тиим багшнр һархла тег хүврх. Арш бийнь йир өвәрц күн. Иим баахн наста күн яһад эн улсин седкл авлҗ тиим күндтә болсн болхв? — гиҗ Вадим келв.

Бийнь гиҗгтә күүктә, гер авсн көвүтә, Манцин кецин зөвәр медәтә нег зәәсң эврәннь ялчин баахн гергнд күч үзүлсмн.

Му нер зүүсн гергнә залунь, ик нертә болн әәмгән дәәвлүләд бәәдг зәәсңлә эс деңцхәр седв чигн, эврәннь һундлан зәәсңд ирҗ келәд, седклән төвкнүлхәр ирсмн. Болв зәәсңгин көтчнрнь терүг герт оруллго гиҗгәрнь чичәд көөсмн. Нүл уга ялчин уурнь күрәд, зәәсңгин хотын шавхр эдлн гиҗ әрвң зүүсн көтчнриг хойр талан авад шивчкәд, зәәсңгин герүр орҗ ирв. Ухаһан геетлән уурнь күрчксн ялч, өмнәснь бийән харсхар босҗ ирсн зәәсңгиг негл цокад һазр үмкүләд тәвчкв. Арвн җилин туршарт, минь эн зәәсңгиг цокҗ унһасн һарарн, эзнә юуһинь болв чигн эн эс кесн болхв? Зәәсңгәс өшәһән авсн саната ялч, холтрад цусн чиихҗәх һаран салврха бүшмүдин хормад арччкад, тег темцәд һарв. Тенд күрч, саак зәәсңгин малднь, терүнә таңсглҗ ундг хурдн мөрнднь өвс хадхар йовсмн.

Тәвн җилин туршарт эврәннь әәмгин улсиг дурндан гүвдәд, даҗрн гиҗ дасчксн зәәсңд нег чигн күн һар күрсмн биш. «Ода эн нег бичкн берәр дөөгән кеснд өшәркәд, оньдинд нүднә хәләцәр бәәдг «му» ялчд нанд һар күрх зөв кен өгсмб? Нә, кишго ноха, өшәһән авхув»,—гиҗ санад, зәәсң ардаснь бууһан авч гүүһәд, өвс хадҗасн ялчиг, өнчн гөрәснә кичг мет ор һанц күүг хаһад алчкв. Терүгинь үзсн улс нуулго нутгин асрачд болн одмнд зәңглв. Зәәсңгиг бәрҗ авад Әәдрхнә түүрмд орулв. Терүнә элгн-саднь тиигхд хальмг теегт ор һанцарн харсач (адвокат) болҗ зарһд көдлҗәсн Байна Санҗиг нәәмәдлҗ авла.

Тиигхд Байна Санҗ һанцхн хальмгуд дундан биш, нам Иҗл һол көөһәд Шарту балһснас авн Әәдрхн күртл бәәсн баячудт нертә харсач бәәсмн.

Тер цагт нертә кувцнр болн үүлдлңтнр (фабрикантнр) оңдан келн күүһәр эврәннь керг-үүлән харсулна гисн берк бәәсмн. Тер бийнь Шартун, Аһшин болн Әәдрхнә байн кувцнр Байна Санҗиг булалдҗ, эврәннь керг харсулхар, ноолддг бәәсмн. Зарһан Байна Санҗ йирн йисн төрлһ (процент) шүүнә гиҗ Иҗлин ик балһсдар нернь туурсмн. Тиим нертә харсач нәәмәдлҗ авсн зәәсң болн терүнә элгн-садн санамр седклтә бәәсмн.

Күүнә залула харһсн му Цернәсн ичәд (бийднь гем уга бәәсинь әмтн цуг меддг) ханьцад җил күрәд уга залуһасн хаһцсндан гейүрәд, дәкәд тиим нертә, цаһан яста күүнлә зарһцсн Цернәснь әәһәд үкҗәх баахн бериг Әәдрхн балһснур, зарһин герч кехәр авч ирсмн. Урднь тиим ик балһснд биш, нам эврәннь хотнас һарч нутгин ставкд күрч үзәд уга бер бәәсмн.

Тер берин зовлңгин тускар баһ наста сурһулин багш Чапчан Арш соңсад, түрҗ йовх берд амдач болҗ дөң болхар шиидв.

...Зарһин сүүр эклхәс нег цөөкн мүч (минут) өмн дундын нурһта, бийиннь цогцднь углгдсн мет кевтә күрң костюмта, цаһан киилгин босдг захд эрвәкән бәәдлтә зәңгәтә (галстукта), баахн хальмг залу зарһин залд адһмтаһар орҗ ирв. Чапчан Арш эн зарһин өмн негчн зарһд орлцҗ үзсмн биш. Зуг һурвн хонг хооран кесг контормудар Арш йовад, эн зовлң эдлҗәх баахн берд амдач болх биш, нам терүнә харсач болх зөв неклдсмн. Зарһин йосар болхла бер зарһла харһҗахш, зуг герч болҗана, тиигхлә юуһинь терүг харсхув, сурсн сурврт хәрү өгчкәд хәртхә.

— Кемр бер орс кел меддго болхла, танд амдач болх зөв өгч чадхвидн, — гиҗ прокурор болн зарһч Аршт келв. — Кемр та тиим цаһан седклтә рыцарь болхла, урднь тер гергнд йосн харслт кергтә цагтнь дөң болх бәәсн, — прокурор эврәннь седкләрн бериг зәәсң дорацулҗасн цагт дөң болхмн биләт гиҗ сансан келв.

— Та бидн хойр, зерг прокурор, энд шог күүндәд суутл кесг миңһн тиим нүл уга күүкд болн берәчүд, чидлтә болн омгта улсас нерән, бийән һуталһҗана! — гиҗ, Арш халурхҗ келв.

— Мана зарһ-зергин номд болн дамшлтд ор һанцхн бәрмт (факт) кергтә, тана тааҗаһад келсн үгмүдиг төрт орулҗ болшго.

— Кергтә болхла би танд кесг ил болсн йовдлмуд келҗ өгч чадхв, — гиҗ Арш өрцв.

Дигтә эн хойр күүндә бәәтл, урднь иньг-амрг бәәсн прокурорур эврәннь кергәр Байна Санҗ орҗ ирв. Баһ наста багш хальмг көвүн ямаран кергәр ирсинь медчкәд, нертә харсач тер көвүнд дөң болад, зарһчла харһад, бериг зарһ деер харсх зөв авч өгсмн.

Тиигәд сурһулин багш Чапчан Арш түрүн болҗ зарһчин дендр (трибун) деерәс хөв уга болсн төләдән, зөвән баячудас авч чаддго, угатя күүкд күүнә төлә йос һартан бәрҗәх улсла нүүрцҗ зөргтәһәр ноолдад диилсмн. Эрдмтә юристын гүн сурһуль дассн, күүнә психологинь сәәнәр медҗ, зарһчин болн терүнә нөкднрин зүркинь менрүләд, һольшг-ке үгәр келдг Байна Санҗин хөөн. баһ наста багш босҗ үг келв.

Терүнә келсн үг ке-сәәхнәрн эс йилһрдг болв чигн эн баһ наста берин үзсн зовлң, терүнә нер һутасн йовдлын утхинь, хөөннь энүг тәвҗ өглго йовсн ичринь даран-даранднь бод-бод гиһәд, негл ишкә гер бәрсн мет, түрүләд терминь тәвәд, деернь унинь болн харачинь, дәкәд ишкә өркинь, туурһинь тәвәд, Арш босхад оркхла, зарһч болн терүнә сүүртнь суудг нөкднрнь, ик гидгәр таасцхав.

Арш үг келснә хөөн, баахн бер хойрхн сурврт хәрү өгв, нань келдг үг терүнд уга бәәсмн. Асхрсн нульмсан арчҗ, бүдрсн зүркән тогтнулҗ, бурхн деерәснь илгәсн мет бийднь дөңгән күргҗ ирсн багшур, бер бүлән нүдәрн хәләв.

Нүл уга берин нер һутасн, мондһн болсн, му седклтә зәәсңгиг цааҗин догшнла харһулсн деерән, гесинь теҗәҗәсн залуһасн хаһцсн берд болн гер-бүлднь теткл кех мал, мөңг байн зәәсңгәс авч өгтн гиҗ, Арш зарһчас сурв.

Җирһлин дамшлтд җирһл-насан өгсн, хаана зәрлгиг хог угаһар дасчксн, ке-җилһн үгән келәд орксн цагтан, кениг болв чигн диинрүләд, келсн үг болһан иткүләд оркдг Байна Санҗиг соңсад саатулгдҗ одсн зарһч болн терүнә сүүрин нөкднр, үгдән дегәд эвтә биш, үзмҗ уга баахн багш хальмг көвүнә үгиг түрүн автан оньһҗасн уга. Зуг зөрү-өрү хойриг дерслҗ тәвәд, зөөһәд овала бәәҗ зөвәр ик шүрүтә хәрүд үгмүдиг товчлад теднә зүркнднь хадад бәәхлә, зарһчнр улм-улм җилвтҗ, терүнә үгмүд соңсв.

Бузр йовдл һарһсн зәәсң һурвн җиләр түүрмд суух цааҗла харһв. Терүнәс даҗрулсн берд, геснә теҗәл кетхә гиһәд, тавн үкр болн арвн хө зәәсңгин ардк бүлнь өгтхә гиҗ, зарһ шиидвр һарһв.

Алвт-әәмгән даҗрад бәәдг, әср йовдл һарһсн зәәсңгиг болн нернь туурсн харсач Байна Санҗиг авһнр барун әәмгин баахн көвүн, сурһулин багш Чапчан Арш Әәдрхн балһснд болсн зарһд дииләд, арһ уга өнчн берин йосинь һартнь авч өгч гисн зәңг тег дүүрв.

Өл буурл сахлнь өвдгтнь күрсн, орчлң эргн гиҗ олн башмг эләсн, чееҗәрн дүүрң ухата, чавруһарн дүүрң аршата, өвгдин бийнь тиим зәңг соңсад уга бәәсмн.

«Зәәсңгин болн нойна зөвнь—альхнднь, зарачин болн угатян зөвнь — заячднь». Альхн — өөрнь, заяч — хол», — гиҗ хальмг келдг бәәсмн. Альхн деерән зевән авчксн улсла зарһцхар седсн күүг ад шалтгла харһҗ гиҗ келх бәәсмн.

Тер учрас көлтә баһ наста багшур, эврәннь һундлан, түрү-зүдүһән келҗ, терүнә сүв-селвгинь соңсхар кесг зун дууна һазрас, оңдан әәмг-алвтас угатьнр ирдг болв. Эврәннь зөвән геесн, хөвәсн цөкрсн кесг миңһн угатьнрт ямаран дөң Арш күргҗ чадх бәәсмби? Цаһан седклин селвг болн цөөкн әрүн үг теднә мухлаг гөңгрүлҗ чадшго. «Номһн темән ноолхд амр» — гидг үлгүрәр ода бәәҗ болшго, кемр эврәннь зөвән лавта медсн хөөн, хәрү цухрлдан угаһар, хөвдән даалһҗ күләлго, бәәсн чидлән әрвллго ноолдх кергтә. Тиигәд дораһур угатьнрт омг өгч, улм икәр сүүринь немҗ, зөргәр дамҗад зөвән хәәтн», — гиҗ Арш теегин харңһу малчнрт омг өгдг бәәсмн. Терүнә келәд бәәдг үгмүдинь нойдудт болн зәәсңгүдт таасгдх бәәсний? Тедн Аршас әәсн деерән терүнд күчр дурго болсмн.

Аршин келсн үгмүднь түүрмин чөдрин әәтә болҗ теднд медгддмн.

Бийднь цаһа сансн күүнд хальмг сүл үлдсн киилгән тәәләд өгчкх бәәсмн. Аршин ормд оңдан ховдг күн бәәсн болхла тер улсас бәрц авад байҗх бәәсмн. Кесг улсла әдл «гесндән гер шүдтә» мекч болн шудрмг көвүн йос һартан бәрҗәх нойна болн зәәсңгин хәләц хавлҗ авад, теднә түшгнь болх бәәсмн.

Зуг Арш угатьнрин һашута зовлң болн түрү-зүдү меддгәрн байсдг бәәсмн. Эгл улсин түрү-зүдү улм гүдәд болн эврәннь җирһлин дамшлт немгдх дутм Арш тедниг сәәнәр меддг болв: ямаран чигн өсрсн очн мет салҗ болн йилһрҗ һарсн күүһәр болхла, олн-әмтн эврәннь толһад күңкән алтн уха хадһлна, арһ-күч хоршана. Эврәннь һардачнрар болхла олн-әмтн кесг миңһ дәкҗ чидлтә, болв олн-әмтн ни-негн биш. Тегәд чигн баячуд угатьнран хашад орсн чон мет неҗәд-неҗәдәр мөөрсинь сөңглнә.

Тер ни-негн биш, тарҗ одсн олн-әмтиг ниилүлҗ ханьцах арһ болн хаалһ хәәх кергтә. Тер ик кергин төлә Арш дәкн сурһуль сурч, тер хаалһ олҗ авх арһинь хәәх зөвтә. Дәкн сурһуль сурхар Иҗл һолар өөдән һарч йовад Хазн балһснд ирн багшин семинарийд орсмн.

Дөрвн җил сурһуль сурад, дөрвн җилин туршарт хүвсхлин хаалһ хәәҗ буслҗах Хазна оютнр дунд бәәһәд, урднь теегт соңсгдад уга юм соңсад, үзәд угаһан үзәд, наснь немгдәд, ухань болвсрад, теегин хар хальмгудтан тер медрлән тархахар хәрҗ ирсмн.

* * *

Тер өдрин бийднь, халун зунын догшн цагт, өөдән өндәҗәх урһмл, әмтә-туста мал, күн угаг зөвәр девшәд деегшән һарчксн нарна толь өгрәһәд, чинр-чидл хойран үзүлҗәх цагт, эдн хойр дөрвн хонг хооран һатлҗ һарсн, хойр нур ниилүлҗәх нәрхн һолын хол мет ормур орҗ ирв.

— Тедн эн алднд йовх зөвтә, — гиҗ Вадим, хулста нуурин көвә тал хәләв.

— Әрлһич цааран теднән. Эрт йовхмн, — гиҗ Борис барун һардк маляһан саҗв.

— Бидн хойр бооцад эс һарлу? Цернлә мендллго яһҗ йовхмб?

...Аршиг ормасн көндрҗ һархла Вадим үүрән хөрв. Көвүнүр Чотн ирҗ, толһа һар хойрарн Бергәсин герүр зааһад, хот эдлтн гисн докъя өгв. Удлго йовхар бәәсн гиичнр, эзнә герт орҗ ирцхәв.

Герин эзн эн саамд тиньгр, герин тал дунд ширә тәвүлчксн, хаҗуһарнь сандлмуд бәәнә.

Сәәхлә Булһн хойр ширә деер, орс авцтаһар кесн шөл авч ирҗ тәвцхәв, хойрдгчнь — шарчксн махн, өдмг бас ширә деер бәәнә. Бергәсин кеҗ өгсн әркиг көвүд, хальмг йосар амсчкад, хәрү тәвчкхлә, герин эзн шахсн уга.

Көвүд хотан ууһад чиләхин алднд, Бергәс гергн талан хәләһәд, нег үг келәд оркхла, Сәәхлә көшг татчксн орна дер деерәс, һалдм шин күрң зүстә хойр шеемг костюм авч ирәд, Чотнд өгв. Өвгн суусн ормасн босад, нег костюминь һурв дәкҗ саҗад, деед бийд суусн Борисин барун ээм деер тәвчкәд, хойрдгч костюминь Вадимин ээм деер арһул унҗулад тәвчкв.

Яһад, юн учрар эн костюмиг эднә ээм деер тәвҗәхинь көвүдт медгдҗәхш. «Кемрҗән түрүн авгтан маниг зовачкад, дәкәд терүгән дарулхар белглҗәдг болхла, тиим белг нанд керг уга! Эн нег цөөкн хонгин туршарт үүриннь төлә, эднә кесг зүсн ааль дааһад бәәсн болхла, ода цааранднь терүгинь тәвҗ өгч болшго», — гиһәд, Борис нег мөслчкәд, ээм деернь тәвчксн костюмиг һарарн шүүрч авад, хәрү шивхәр седв.

«Күүнә ээм деер тәвәд белг өгдг йоста улс болҗана. Эдниг һарад йовҗахд, Николай Павлович келлә: «Хальмг улс кенд болвчн белг өгхдән дурта, кемр күнь бийднь белг өгхлә бас ик гидгәр хандг улс». Зуг Вадим иим үнтә костюмс белглх гиҗ санҗасн уга. Үнәртнь келхлә, Вадим иим үнтә костюм урднь кенәсчнь өмсч үзәд уга. Болв яһснднь иим үнтә белг өгчәхинь Вадимд медгдҗәхш. Борис болхла, эцкиннь илгәсн дала белг авч ирсн, терүнд өгхлә дигтә. «Йовдсн манд иим үнтә белг өгхәр, өөрнь түрү-зүдү бәәсн, өнчәр үлдсн Цернд тер мөңгинь өгхмн билә. Күүнә белглсн белгәс хооран хәрнә гисн хаҗһр йовдл. Болв үгин эв харһулад Цернә тускар Бергәст келслч», — гиҗ Вадим санн, Борис ууртан бүтәд, чирәнь пунцыһад улаҗ одсинь үзчкәд, «эн нег эндү йовдл һарһх» гиҗ санад, Борисиг хөрәд һаринь чаңһар атхв.

Өмскүл өмскхлә эн хойр гиичән байрлх гиһәд, теднә чирәһәс нүдән авлго хәләҗәсн Бергәс, Борисин хүврсн чирән зүсәр, байрлхин орчд уурлҗахинь медәд алң болв. «Күн бийднь өмскүл өгхлә, яһад уурлҗахмб? Аль әәлһҗәдг болхий? Хальмг күн таңсг гиичдән сән мөр унулдг зөвтә. Үнтәһәс үнтә белг! Бергәс эднд хурдн мөр унулҗ чигн чадхмн билә, болв сурһуль сурчах көвүдт мөрн юн кергтә?

Дәкәд эн өмсксн костюминнь үннь, мөрнә үннәс даву. Тегәд энүнд юн кергтәв? Хаҗудк көвүнь номһн. Ик үүл Миколын көвүнд бәәнә! Арһулдҗа, хәәмнь, эцкчнь ирхлә, би сәәнәр чини тускар келсв? — гиһәд, Бергәсин дотркнь буслад, ахрхн арвн хурһнь эврән атхгдад одв— Болв ирхднь һарһсн йовдлан, ода хәрх деернь давтҗ болшго. Әмтн болн Микола ю санхв?» — Бергәс бәәсн чидлән һарһад, догдлҗасн зүркән дарад, улаҗ одсн чирәдән инәмсклсн бәәдл һарһад, барун һаран Борисин ээм деер тәвәд: — Кунак Борыс, закон калмык, белг, белг — моя забиль, э-э-э! — гиһәд өмскүл тәвчксн ээминь ташад: — Моя! — гиһәд, эврәннь өрчән цокад,—твой! — гиһәд саак гиичин өрч цокад:— Караш кунак, как, как! — гиһәд Бергәс арһан бархларн Вадимүр хәләв.

— Подарок хорошему кунаку, — гиһәд Вадим өвгнд санань зовад зааҗ өгв.

— Вот, вот! Как ти карошо калмык понималь! Ой, сән, ой, карошо! — гиһәд Бергәс йосн седкләсн Вадимд ханлтан өргв.

Хурдар довтлҗ йовад, генткн чаңһар аминь татад зогсачксн мөрн мет, Борисин бульчңгуднь далдңнҗ чичрәд, бас әрә гиҗ бийән бәрв. хаҗуһаснь Вадим һуйинь чимкәд бәәхлә, энүнә зүркн тогтнв гихв, аль Бергәсин бийән гемшәсн бәәдлд тогтнв гихв, кен медхв? Вадимәс Борис әәхш (яһсндан терүнәс әәх билә?) болв ямаран учрар тиигҗәхмб? Ямаранчн эндү йовдл һарһхар седхләнь, хаҗуһаснь Вадим нег хорта үг келәд, эс гиҗ инәднд терүгинь хүврүләд, нам чирәһинь зөрүцәд догшар хәләһәд оркхлань, Борис экн сансн санаһан сольчкдг билә. Терүг Борис эврән сән меднә, учринь тәәлҗ чадхш. «Вадим гипнозар мини санан-седкл дардг болхий? Юңгад эн нанас даву ухани-чидлтә болна?» — гиҗ эн сандг билә. Борис амрарнь келхд, ээмәсн авч хайхар бәәсн Бергәсин белгиг, көндәсн уга. Бергәс эдниг байрлулхин ормд эврән һашута седкл зүүв. «По-о! Ямаран кевәр эн хойр костюм авч ирсинь эдн медсн болхинь яһна», — гиҗ тер санв.

Бергәс нег төр күцәхәр седхләрн, оңдан улсла әдл болсн-бүтсәрн, бүчринь хазад давҗ оддго, ямаранчн төриг үн-үндснднь күрч, оңдан улсас ончтаһар, хөөннь « Бергәсәс талдан кен тиигҗ кех билә», — болҗ әмтнд келүлҗ йовхар, ю болвчн күцәмҗтәһәр, килмҗтәһәр, соньнар кедг күн. Тиигәд эн кесн нәр-наадн деерән, эднд өврмҗ үүдәх неҗәд белг өгхәр седлә.

«Тегәд ямаран өврмҗ эднд үүдәҗ болх? Мөр унулх, үкр көтлгх. Миколын бийднь тернь бәәнә. Нань ю кеҗ болх?» Генткн энүнд нег ухан орв. Шинкн ирҗ буусн Аршиг герүрн авч ирәд, Аһшт бәәдг таньл кувцдан Аршар бичг бичүлв. Зуг хойр гиичд терүнә тускар келшго болҗ багшас амн үгинь авла. «Ямаран күүнд болх костюминь тер кувцтн яһҗ медхмб?» — гиҗ Арш энүнд уха орулв.

Бергәс бийнь терүгинчинь тоолҗасмн уга. Гиичнрәс бийәснь сурхд эвго. Болв берк түргн тоолврта Бергәс, бас терүнәс һарх заг олҗ авв. Хойр гиич көвүн әдл нурһта, тегәд теднлә әдл көвү олҗ авб. Түргәр йовад хәрү иртхә гиһәд, тер көвүнд нег сән мөр унулад, нег мөр көтлгәд, Аһш орулв. Мөрн муурхлань селәд, зогслго йовад, маңһдур асхнднь хәрү эргҗ ир гиҗ закв. Аһш күртл зун дууна, тендәс бас зун. Хойр зун дууна һазрт нег сө, хойр өдр йовад ирх зөвтә. Дигтә тер болзглань көвүн, өгсн даалһвринь күцәһәд, эн хойр костюм авад ирсн болдг. «Тиим җаңһртаһар, тиим мектәһәр авч ирсн костюмст байрлх биш, нам эднә бәәдлнь буцхар седв», — гиҗ Бергәс дотран уурнь күрч сууна.

— О, мана геедрсн мөрд эс мөний?— гиҗ Вадим йосн үнн седкләсн байрлв. Юңгад гихлә, «Николай Павловичиг эвләд, көвүһинь дахулсн деерән, хойр мөринь унҗ һарчкад, хаалһдан геечкәд ирхлә, тер ю санхв? Кедү байн болвчн, арһта гисн хойр мөрн нег эзнд зөвәр ик һару», — гиҗ эн дотран санҗала.

— Йир икәр ханҗанавидн, зерг Бергәс. Танас биш, бидн эн мөрдән альдас олҗ авх биләвидн. Ханҗанав! — гиһәд, Вадим бийнь дахад һарч йовсн Бергәсин һариг чаңһар атхв.

Түрүн ирсн өдрәсн авн Вадим Борис хойр зерг Бергәс Бакурович гиҗ келхәр седхлә, тернь, намаг һанцхн нерәрм келтн гиҗ закв. Тегәд Вадим арһ уга болад, нернь деер «зерг» гидг немр келдг болв. «Аш сүүлднь нег юмн эднд таасгдв», — гиҗ, Бергәс дотран байрлҗ йовна.

— Чи бас «ханҗанав» гиһәд келчк, — гиһәд Вадим Борист арһул шимлдв. «Юунд ханҗахмби? Эврән хулхалҗ авчкад, эврән хәрү өгчәнә», — гиҗ тернь хәрүцв.

Бергәс тер хоорнд дегәд байрлчкад: — Карашо, карашо! Коонь твоя, коонь моя, адна шорт... — гиһәд келчкәд, цааранднь ю келхән медлго, нам келсн үгиннь утхиг сән медлго, — по-о-о! Яһлав, яһлав! Одак Церн яһла? — гиҗ теднь бурута кевтә, хаҗудксурн шүрүлкв.

— Церн туһлд йовна, һолын бахлурт, — гиҗ Булһн хәрү өгв.

— Шулуһар авч иртн! Мөртә кү тәвтн! — гиҗ эзн закв.

— Эднтн йовхар белн болчкв. Церниг күләхн уга, Нохашкин Нүүдлә күүкн бас сән орс келтә, — гиҗ Чотн Бергәст келв.

«Эдн бийснь белн, йовхар һарч ирв. Һурвн дууна һазрас көвүг авч иртл күләшго», — Гиҗ, Бергәс дотран санчкад: — Нүүдлә, альд бәәнәчи, наар. Мини келсиг эднд орчулҗ өг, — гиҗ Бергәс келчкәд: — Кунак, талмш мал-мал, — гиһәд келән заав. — Дарман сабсем кончал. Деевка карашо орос говориль.

Тер хоорнд гиичин көвүдиг хотна улс бүсләд авчкв. Тедн заагт экиннь ард башрдсн бәәдлтә бултҗасн Нүүдлә экән уралан түлкхлә, эднүр өөрдҗ ирв.

— О, Нүүдлә! Ирснчнь сән болв. Би танаһур одхар биләв. Бийчнь сән болви? — гиҗ, Вадим уралан йовҗ, күүкнә шовһр ээмәснь таалҗ атхв.

— Ода бийм сән. Юмн өвдхш. Зуг йовхла нүдн харңһутрна, — гиҗ, күүкн орсар хәрү өгв.

— Чинән уга болад тиигҗәнәч. Хот сәәнәр ууҗа, — гиһәд келчкәд, Вадим бийдән уурлв. «Эднд ямаран хот-хол бәәх билә. Медә бәәҗ, ю келҗәсмн энв?»—Удлго йосндан эдгхч. Менд бә! — гиһәд, Вадим күүкнә халхаснь үмсв. — Церн альд бәәнә?

— Церн тана хаалһд, һолын амнд, туһл хәрүлҗ йовна, — гиҗ күүкн келв.

— Соңслтн, манахс! Эн күүкн орс үгмүд ямаран цеврәр келҗәнә, — гиһәд залус, күүкд улс хоорндан шимлдв.

— Нүүдлә, орс келнчнь му биш бәәҗ, — гиһәд, Бергәс хаҗуһаснь орлцв. — Зуг нанас невчк арһта, тегәд мини келсиг алдлго, негчн үг үрәлго, эднд орчулҗ өг!

Күүкн толһаһан гекв.

— Эднд кел: залу күүнә хаалһ күн ишкәд уга көдәһәрчн, күдр чолун ууларчн, киитн урсхулта һоларчн, ө-шуһу модарчн һардг. Зуг түрү-зүдү үзгдәд, мөрнтн зовад, бийстн ундасхларн, Чонс арвн, Бергәс өвгн бәәхиг бичә марттн ги. Нүд чичм харңһу сө чигн болг, һал цаһан өдр чигн болг, зуг Бергәсин герин үүдн кезәд чигн секәтә, бәкрстә цәнь мөңкинд буслсн таниг күләҗәх ги! — гиһәд Бергәс келәд дуусхла, күүкн орчулхларн терүнә «негчн үг бичә үрә» гисн үг мартсн уга. Тегәд үлгүрнь иигҗ орчулв.

«Огненный белый день... В ночь, когда бьют тебя в глаз...».

Күүкн гемд сулдҗ одсн нәрхн дууһарн келн, орчулҗ өгв. Кемрҗән эднә өөр орс кел сән меддг күн бәәсн болхла, Нүүдләг буульх билә. Зуг одачн бичкн күүкнд медгддго үг харһад, терүнә утхарнь биш, мел тер кевтнь орчулснд кен гемтә?

— Соңсвчи, «харңһу сө ирхлә, нүдичин сохлнав...» гиҗәнә, — болад Борис арһул келв.

— Уга. Нүүдлә невчк оңдарулҗана, зәрм үгинь мартчксн болх, — гиҗ Вадим келв.

— Ю келҗәхмтә? Би үг болһниг чик орчулҗ өгчәнәв. Худл келҗәхлә, үзг-маани уга одсв! — гиҗ күүкн андһар тәвб.

— Нүүдлә чик келвә. Борис наадлҗана, бичә һунд, — гиһәд, Вадим күүкнә толһаг илв. — Ханҗанавидн! — гиһәд, Вадим Бергәсин һар авч сегсрүлҗ атхв. Аш сүүлднь цуһараннь чееҗд бәәсн уурнь тәвгдв.

..Хулсн заагас хаҗудан бийиннь үүрин хойр көвү дахулсн Церн һарч ирв. Хаҗудк көвүдиннь негнәннь хувцн салврха, нүцкн көлнь шуурч одҗ, наадкиннь нүднь трахомд идгдсн, улан-һалзн.

— Нә, менде залу! — гиһәд, Вадим мөрнәсн һәрәдәд буув, Борис мөрн деерән үлдв.

— Церн, бичә санаһан зов. Бидн багш Аршла күүндчквидн. Нутгин асрачла күүндәд, тана өркд шаңһас дөң һарһҗ өгх. Нег сар болад Арш танад ирх. Аршин сурһульд орхч. Чи яһад болвчн сурһуль сурх зөвтәч, — гиҗ, Вадим көвүнд дәкн-дәкн давтҗ келв.

— Уга, сурһуль сурч болшго. Эким, дү күүким кен асрхмб? — гиҗ, көвүн эврәннь насан мартҗ, залушрхҗ хәрү өгв. Тернь бас үнн. Өркдән һанцхн «залу».

— Өрк-бүлд болх дөң чигн өгх. Чи бас олна мөңгәр сурһуль сурхч, — гиҗ, Вадим цәәлһв.

— Уга, болшго, — гиҗ, көвүн хәрү өгв. Дәкәд Церн, эн күүндвр сольхин төлә келв. — Би туһлмудан өрүнәһә эрт тууһад һарч одлав. Эн хаалһар йовхитн медәд, Нүүдләд келләв.

— Э, Нүүдлә келлә. Нам терчнь манд амдач болв. Бийнь сән, удлго йосндан тогтнх. Сурһулин тускар эврән мед. Зуг багш Арш иртл сәәнәр ухал. Бидн Аһшт багшла харһхвидн, терүн күртл негн деерән һарх, — гиһәд, Вадим, пиджакин дотрк хавтхас булһар кетч һарһад, дотраснь хуучрад, эвкүрәрн элсн һурвн арслң цаас авад, көвүнд өгв.

— Нег күүкн туһл хулдҗ ав, терчнь хойр җиләс үсинь саах һунҗн болх, — гиҗ Вадим селвг өгв.

Церн терүгинь авчахш. «Кедү өнчн-өвү, түрү-зүдү болвчн таньдго болчкад, дәкәд орс күүнәс яһҗ иим ик мөңг авхв?» — гиҗ, көвүн санчкад, чирәнь улаҗ одв.

— Мә, бичә эмәһәд бә. Дәкәд хөөннь нанд чи чигн дөң болх саам харһх. Мини белг, — гиһәд, Вадим һурвн арслңган көвүнә киртә бор шалврин хавтхд дүрчкв. — Эн чини үүрин нернь кемби? — гиһәд, улан нүдтә көвүнүр заав.

— Энүнә нернь — Шорва, — гиҗ Церн келв.

— Орчулҗ өг энүнд. Эцкднь бас келчкәд һарув. Жидков күүтрт би көдлхв, нанур эцкнь авч иртхә. Би эдгәҗ үзсв. Миниһәр болхнь, эмнүллго бәәһә бәәҗ, дегәд давулчксн бәәдлтә. Адгтан гемнь цааранднь давхас гетлһҗ үзсв, — гиһәд, Вадим Цернә һар атхҗ, бийдән бүләкнәр шахад теврчкәд, наадк көвүдләнь толһаһан гекәд мендлчкәд, мөрн деерән мордад авчкхлань, Борис мөрәрн Цернүр өөрдҗ ирчкәд, дотрк хавтхасн сарҗңнсн шин улан арвна цаас һарһад мөрнәннь зүн хәврһ тал өкәһәд: — Мә, Церн, мини белг,—гиһәд мөңгән үүмсн көвүнә һарт атхулчкад: — Менд бә! — гиһәд, тер мөрән көндәв.

Сарҗңнсн шин арвна улан цаас һартан атхчксн Церн, дегәд икәр үүмхләрн, көндрлго ормдан зогсв, зуг дорак өргнь, даарсн-беерсн күүнә өргн мет, чичрәд, шүдднь тачкнв. Нам тер хойрт ханлт өргх биш, мендинь хәрү өгч чадсн уга.

Хальмгин герт элгн-саднь, эк-эцкин үүр-дүнь хол һазрас гиич ирхләрн, цаһан мөңгәр эс гиҗ шаальгар белг өгдг. Зуг элгн-садн биш улс, нам оңдан келн улс, бүкл җил болсн борлг бүрүд күрх һурвн арслң, дәкәд деернь саадг үкрт күрх арвн арслң бичкн көвүнд белглҗ өгчәсиг эндр күртл теегт күн соңсад уга билә. Тегәд Церн икәр үүмҗәнә.

Вадим кетчәсн сүл үлдсн һурвн арслңган һарһад көвүнд өгхлә, Борис дотран терүнд уурлв: «Эврән шалвр уга гишң йовна, тиигхлә эн хальмг көвүнд ю хәәҗ сүүлин мөңгән өгчәхмби? (Нань-мөңгн угаһинь Борис сән меднә). Мана цагт түрү-зүдү улс һазр дүүрң, һәәвһә өр-өвч күмб? Мини чирәд үзүлҗ өгдгәрн, ямаран цаһан саната өр-өвчән нанд медүлхәр бәәнә. Хаалһ деер һурвад арслңгар һарһад шивәд бәәх, күчтә байн күмб?» — гиҗ эн санв. Болв бәәсн һурвн арслңган өгчкәд Вадим, нам бийүрнь хәләлго, мөрн деерән мордхлань, Борисин өрчдк зүркнь бульглҗ цокв.

«Би энүнәс юуһарн татув, һурвн арслң өгч чадх арһ бәәнә. Уга, һурвн биш, арвн арслң өгнәв», — гиһәд, Борис сул йовсн мөңгнәс хәләлго арвна цаас атхҗ авад, көвүнд өгчкәд, мөрән көндәв. Эн саамла Вадим ардан эргҗ хәләв. «Эврәннь седкләрн эн өнчн көвүнд арвн арслң өгснчнь йир сән болв. Чамд тер мөңгн юмн биш, эцкчнь кедү кергтә болна, тедүг өгх. Эн көвүнд болхла, тер арвн арслңчнь җирһлднь чигн орлцх биз. Нег үкр хулдҗ авад, үсинь уухла, экиннь, дүүһиннь гес теҗән гиҗәнә. Йир сән седвәр! Борис йоста залу болхмч», — гиһәд, Вадим дотран терүг бууляд йовна.

— Боря, йир сән седклтә күнч. Зуг зәрмдән эврән бийән модьрунар өршәңгү угаһар үзүлхәр седнәч, —гиҗ келәд, Вадим үүриннь ээмәр нудрмарн чичв.

— Әрлһ цааран. Дәкн бийләрн хамдан ниигмүр (соцна лизмүр) чирхәр седҗәнчи? Намаг үгдән орулҗ чадшгоч. Би хүвсхлтн (революционер) болҗ чадшгов, — гиҗ, Борис мөрән шавдн, үүрәсн зулв.

* * *

Хойр гиич ормасн мөрән көндәһәд һарлһнла, тедүкн зогсчасн хойр көвүн, урдк кевтән, һасн мет бәәсн Цернүр гүүҗ ирәд, терүнә һартк эвкәтә һурвн көк цаасиг, сарҗңнҗасн шин улан арвна цаасиг киртә һариннь хурһдар имрәд, келнәннь үзүрт күргәд амсч үзәд, хамртан бәрҗ үнрчләд бәәнә. Көвүд һартан иим ик мөңг бәрҗ үзәд уга. Ода болхла эн мөңгнә эзнь — Церн. Иим ик мөңгәр тер ю кехмби? — гиһәд, нөкд хойр көвүнь алң болв. — Йосн мөңгн мөн болхий? — гиһәд, шинәс көвүд авч хәләцхәв.

Дигтә тер цагла, хулсн заагас Така һарч ирәд: нег бийдән дальҗиҗ сүдһлзәд, һоодан көвүдүр аашна. Терүг үзсн көвүд, ховдг болн модьрун Така мөңг булаһад авчкх болһад, һартан бәрҗәсн мөңгән эзнднь, Цернд өгчкв.

Мөртә хойр гиичнр хулсна амнд ирсиг, һурвн бичкн көвүдәс урд Така үзлә. Теднә Цернд өгсн мөңгн күртл тер үзлә. Ода гиичнр нүднәс далд йовҗ одхла, Такад түрүн болҗ орсн ухань, көвүдәс тер мөңгинь булаҗ авх. Болв теднүр өөрдҗ йовад, гиич хойр орс ирсн асхн, Цернлә ноолдснь уханднь орв «Церн дала чидл уга болвчн мектә, дәкәд терүнә хаҗудкс бас дөң болхла, һурвулн намаг эдн диилх», — гисн ухан тольс энүнд орхла, Така хаалһин хаҗуһас тер доран эргәд, хотнур хәләһәд йовҗ одв. Һал үдлә, көвүд туһлан услхар, хотнур тууһад орҗ ирхлә, «гиич ирсн хойр орс көвүн Цернд дала мөңг өгч» зәрминнь зәңгәр болхла, зун арслң өгсн болҗ һарна.

Теднә кесгиннь ухана кирцәһәр болхла, тер мөңгн чилшго зөөрлә әдл. Ховд дурта күүкд улсин кесгнь тер зәңгин уңгднь күрхәр, Нохашкин җолм темцҗ гүүлдв. Сарҗңнсн шин улан арвна, җөөлдәд үмглдҗ одсн һурвна цаасн дәкнәс ховч күүкд улсин һар дарад имргдҗ хәләгдв.

Өнчрәд үлдсн бичкн көвүнд үнн цаһан седклин үүдврәр белглсн, эн мөңгн ховдг улст үлү-үзгч тоолвр зүүлһв. Минь өцклдүр эн җолмас урднь гер-бүлән асрҗасн Нохашкин сүмсиг көөҗ һарһсиг мартад, терүг дахулҗ гериннь һаза бәәсн дөрвн көлтә малынь, кевтнь гелңгүд хурлур тууһад авч одсинь эврәннь нүдәр үзәд, кесгнь зүркнь ишкрсн бийнь, элгн-садн биш болвчн, хойр орс көвүнә өгсн нег цөөкн мөңгн эднәс кесгтнь эндр ховдг уха зүүлһҗ, үлү үзүлҗәнә.

Хотнас хойр зун алхм һазрт, мал услҗах шатта худгин өөр, хуучн үвлзңгин хаҗуд нег бичкн хотхрт залус цуглрсн бәәнә. Теднә икнкнь Бергәсин адучнр. Тедн деер хотна зәңгиг холвад авч оддг, ховдг келтә төләдән, Оңһаш гидг нер авсн Эрнҗән өвгн бәәнә. Әмтин сүл болҗ хазаран һартан бәрсн Така, мөр бәрҗ авхар ирв. Эднә күүндҗәх һол төрнь, саак арвн һурвн арслң болҗ һарв.

— Тиим юмн альд бәәх билә? Тиигтлән тедн Нохашкин элгн-садн биш. Ода цагт, кен өңгәртән бүкл арвн арслң өгх билә. Худл зәңг болх. Негнь зөрц наадлад зәңг һарһчксн. Би һазр деер тәвн җилд бәәнәв, зуг негчн орс, негчн хальмг нанд нег деншг мөңг мел өңгәр өгәд уга, — гиҗ, Оңһаш үг һарһҗ авхар келв.

— Худл зәңг биш. Мини гергн Нохашкин җолмд, эврәннь нүдәрн тер мөңгиг үзәд, нам һартан бәрәд хәләҗ, — гиҗ чирәднь цецг гемин хөөн үлдсн арзасн хотхр нүктә, баһ наста адуч, суулһта ус худгас татҗ авад, оңһцд кечкәд келв.

— Би бас тиигҗ санҗанав. Хаалһар йовсн орсмуд, гертән хара суусн күүнд тиим ик зөөр авч ирәд хайчкдг юмн альд бәәх билә. Теднә хавтхас түрүн асхнднь Церн хулхалад авчксн болхий? — гиҗ, мөрн-ут чирәтә, тоһруна күзүнлә әдл ут күзүтә, улан бальчг нүдтә адуч хаҗуһаснь орлцв.

— Өнчн көвүнд худлар бичә нер лаштн. Тедн терүнә хөөн Бергәсинд һурвн сө хонсн бәәнәлм. Мөңгән түрүн асхндан геесн болхла, тедн хәәлдх биләлм, — гиҗ цоохр чирәтә адуч Церниг харсв.

— Церн мел теднә өөр өдр сө уга эргәд бәәлә. Эндр асхн чигн хулхалад авчксн болх, — гиҗ, Оңһаш хаҗуһаснь дәкн орлцв.

— Яһдг-кегдг болвчн Цернлә әдл орс үг цеврәр келдг күн мана хотнд уга. Хотнд биш, нам мана Дунд Хурла әәмгт уга болх. Миниһәр болхнь, Церн Арш багшас хурдар болн хурцар орсар келнә, — гиҗ эврән негчн орс үг келдго, Оңһаш келчкәд: — Така Бергәсин көвүн болвчн, орсас өдмг сурҗ авч чадшго, — гиһәд Такаһур хурһарн заав.

— Негчн орс үг меддго та, кен цеврәр келҗәх, кен хурдар келҗәхинь яһҗ медвтә? — гиҗ цоохр адуч инәмсклҗ, Оңһаш тал хәләв. Наадк адучнрнь цуһар инәлдв.

— Юунд, гү үзсн аҗрһ мет, инцхәлдәд одцхавта? Кемрҗән Цернлә әдл арвн җилд орс заагт бәәсн болхла, би ода тана өөр, бальчгта худг деер суухн уга биләв. Байна Санҗ кевтә, бүкл Әәдрх эзлҗәх биләв, — гиҗ Оңһаш келв. — Хурдн-хурцар үг келҗәхинь медхд, орс кел медәд керг уга. Арш багш болхла, арһул, ик алхар төмр цокҗаснла әдл, төб-төб гиҗ келнә. Церн болхла, ик салькнла көдлҗәх термин җивр кевтә, келсн үгинь хурлзад бәәнә.

«Орс кел кен сәәнәр меддг угаһинь би танд үзүлсв. Нанар наад бәрхәр седдг, кишго элмрмүд», —гиһәд, Така дотран уурлчкад, адуна захас нег мөр бәрҗ авад, нам терүгән усллго, довтлад хәрҗ одв.

— Така еңнәд әрлв. Эцкдән күргәд келх, — гиҗ цоохр чирәтә адуч инәв.

Зуг Така эцкдән келсн уга, болв гертән күртлнь энүнә толһад оңдан ухан орв. Түрүн авгтан Оңһашт уурнь күрәд, бийим наадлв гиҗ эцкдән келхәр довтлҗ һарла. Зуг хаалһин дундурт күрчкәд, энүнд оңдан тоолвр орҗ, Оңһашас биш, Цернәс өшәһән авхар шиидв. «Тер мөңгиг Церн орсмудас хулхалҗ авч гиһәд, әмтн келҗәнә» гиһәд эцкдән келхәр ухалв.

«Тиигҗ келхлә, эцк Жидков тал кү тәвәд, худл үнинь медчкх. Хулхалҗ эс авсинь эврәннь нүдәр үзсн. Яһснь сән болх? Эн мөңг өглһн, орсмудт амдач боллһн Церниг деегшән өргәд, неринь туурулһад, хотндан тоомсрта гисн мини эцкәс чинринь давн гиҗәнә. Оңһаш ода бийнь намаг Цернлә дүңцүлҗ наад бәрҗәнә. Ода кесгтән хотнд мартгдшго юмн болв. Бурхна цухлтлһнла харһад, мөч уга үлдсн намаг, эн, көгшн нохасла әдл, әмтн дөөгләд, мөңкинд Церниг мини өмн тәвәд бәәдгинь таслх кергтә! Арһулдҗа, көгшн зүүлмр Оңһаш Цернтә хоюрн мини тавг долах цаг ирх!»— гиҗ эн санв.

Генткн энүнә ухаһар болхла, күчтә гидг мек сананднь орхла, эн һанцарн һочкнад инәв. «Тер цагт Церниг яһҗ магтхитн хәләсв, кишго домбрмуд!» «Орсин мөңг хулхалҗ авч» гисн зәңг хайҗ, оңдан зәңг һарһхар, Така дотран тоолад авчкв.

Унҗ ирсн мөрән бичкн герин һазак зеләс уйчкад, Така ик герүрн байрта орҗ ирв. Гиичнр бәәхд, тәвсн ширә болн сандлмудыг хураһад авчкҗ, ормднь урдк кевтән үстә кевсмүд делгәтә бәәнә.

Герин тал дунд, хөөт экнь, элкнәсн һарсн ода арвн хойрта Сарң гидг дүүтәнь үдин цә ууҗана, хаҗуднь эрәтрәд бәәдг, агч тавгт кеһәд көргәчксн булмг бәәнә. Тедниг үүдәр шаһаҗ үзн, Така хәрү һархар седв.

— Така, сууҗ цәәһән у, — гиҗ Сәәхлә келв.

Хот уулго хәрү һардг учр уга, тегәд арһ уга болад Така орҗ ирв. Эн герин үүд алхад, Сәәхлә орҗ ирснәсн авн, Бергәсин урдк гергнәс һарсн, мөч тату, һунта Такад эк угаһинь медүлшгоһар, җөөлнәр эрклүлҗ өскхәр седлә. Болв Така, зерлг аң кевтә, нег булңд суучкад, кишго хәләцәр хөөт экән хәләдг билә. Дәкәд эцкинәснь көвүн һарад түүнд Сарң гиҗ нер өгхлә, тер дотрк киитрксн заңган дүүһәрн һарһв. Бичкн цагтнь, герт күн уга болхла, гүвдәд, нег дәкҗ хорта өвс хотднь тәвҗ өгәд, алхар седв. Дүнь өсәд ирх дутман ахдан дурго болад, хоорндан нег-негән алх өшәтд болв. Теднә хоорндк бәәдлинь эк-эцк хойр меддг билә, болв наснь ирәд, хойраднь ухан орхла, хоорндан эңкр эс болвчн, өшәркдгән уурх гиҗ сандг билә. Йириндән Така һанцхн эцкләрн күн кевтә күүндхәс биш, хотна оңдан үүриннь көвүдлә болвчн, көгшәслә болвчн ээлт уга билә. Эк-эцкнь юмнд зарад, хаҗудк герүрн нег юм сурулхар тәвхлә, тер үгинь күргҗ келхәс биш, талдан халхар оньдинд тагчг бәәдмн. Болвчн нег учрар уурнь күрхлә ухаһан геечкдг заңта билә.

Эцкән герт бәәсн цагт әмтнлә хамдан сууҗ хот уухас биш, эцкнь уга болхла, ор һанцарн, әмтн цадад босхла, хотан уудг билә. Ода эцкнь уга болхла, арһ уга, теднлә суув.

Күүнә тус күргсиг чееҗдән хадһлҗ чаддго болн оңдан күүнә Цаһан седклин нилчәр өр-өвдлһнә ачинь меддго Така өсх дутман һарһсн экән ухалдг билә.

Такаг тавн нас күцц күрәд уга бәәтлнь һарһсн экнь— Отхн өңгрсмн. Бергәс — Чонса берәд-күүкд дунд Отхнас номһн, нүл уга болн күүнә өмнәс хәрүцҗ үг келдго күн уга билә. Зуг бийднь эс таасгдсн болн седклднь эс ирлцсн үг келсн күүнә нүд зөрҗ хәләҗ чадлго доракшан көлән хәләсн болад өкәдмн. Чирә зүсәрн болв чигн, нурһарн оңдан берәдәр болхла тату биш бийнь, тер невчк хәрг болн омг уга бәәсмн. Бийнь Манцин кецин зәәсң күүнә күүкн яһсн омг уга берви гиҗ хотна эмгд хоорндан күүнддг бәәсмн. Бергәст мордҗ ирснәннь хөөн һарсн долан үрнь нилх цагтан өңгрәд, аш сүүлднь үлдсн көвүнь—Така мөч тату болсн уршгар, Отхн бийән гемшәдг бәәсмн. Цаһан яста зәәсң эс болсн бийнь, эврәннь отг-нутгтан хәәртә Бергәсин тохминь таслҗ, ор һанцхн көвүнь мөч тату болснь мини гем, бурхн-шаҗнд икәр сүзгллго, мордҗ ирсн даруһан герин эдл-ахуд даргдад, олн деедстән зальврдг цол болдго билә гиҗ санад, Отхн йир икәр зовдг билә. Энүнә авһ гелң, Үлдчнә хурлын ах багшин келсн үг эндр күртл Отхна седкләс хөөһхш: «Экин геснәс һарснас авн күн болһн үкн-үктлән яһҗ бәәхинь бурхн деерәс хәәрлсмн. Төрҗ һазр деер һарсн күн урдк төрлдән ямаран килнц һарһсн болна, тер килнцән эн төрлдән дааҗ зовлң эдлх зөвтә». Тер урдк төрлин килнц ода ирҗ намаг зоваҗадг болх гиһәд, Отхн өдр сө уга зальврад, һазрин хорха-меклә күртл асрад, тусан күргәд йовсн бийнь, Такан хөөн терүнд үр бурхн заясн уга. Ода яахув? Эн ор һанцхн үрән мөч тату болв чигн, әмтнлә әдл ухата болтха гиҗ бас Отхн зальврдмн.

Урдк төрлин килнц эн җирһлд ирҗ хорлтан һарһдгиг Бергәс бас меддг билә. Зуг Отхна килнц аль бийиннь килнц күцсн төләд бурхн тиигҗ шоодсна уршгар Бергәс тоолхар седдмн биш. Әркдән согтад, оошкин уурнь күрсн цагтнь, бийиннь седклднь таасгдшго йовдл гергнь һарһчкхла, саак заяни номһн Отхна әмнднь күрч килнцчнь нигтрәд, мөч тату үр һарһсн, хөв тату баавһа гиҗ шооддг бәәсмн. Хүүкр болн зиикр йовдлан Бергәс өрүнднь әркнь һарад, маңһаран тинилһхләрн мартчкхла, залунь келсн үг болһн Отхна чееҗд халун төмрәр хәәрсн хар төөн мет барзиһәд бәәдмн. Тиигәд арв һар җилин туршарт Така сүдһлзҗ ишкх болһндан Отхна зүрк шарклулҗ, седклинь бертәлһдг бәәсмн.

Үнәртнь келхлә: кедү һаньдглад уурлдг болв чигн, бузр-азр үгмүд, саак мааҗур болн дегә үгмүд келхәс биш, хотна азд залусла әдл гергндән һар күрч, нег чигн Бергәс цоксмн биш.

Болв «малян шарх эдгх, келнә шарх эдгдго» гиҗ келдг мел чик. Терүнә бәәсн бәәдл, сансн ухань Отхнд ил. Тер намрин чилгчәр Бергәс аңһучлһнд йовад, зөвәр ууҗмд бәәдг Налтахна зәәсң Хембәлә харһад ирснәннь хөөн, эврәннь гергн Отхниг гертән бәәх угаһинь оньһдган уурв. Терүнәс авн Отхнур Бергәс нег чигн урдкларн әдл ээлтәһәр өөрдҗ ирсмн биш, дәкәд тернь баһдсн кевтнә нам эврәннь өрк-бүл дотр бәәх, өөрхн күн гиҗ сандган уурсинь гергнд тодрха медгдв.

Нег өрк-бүл болад, нег гер дотр бәәсн хөөн кедү керлдәд, цүүгәд, кедү дурго болсн бийнь негт нүднә хәләц нүүрцҗ харһад, негт хувцна хорма, хойр таларнь харһлго бәәшго юмн. Дәкәд деернь герин эдл-ахун туск төр эдниг ирлцүлҗ хамцуллго бәәшго болҗана.

Арһ уга болад гергндән үг келх сам харһхла Бергәс герин туурһ эс гиҗ харач хәләҗәһәд, мел оңдан күүнлә үгиҗәхмн мет гергән чирәцҗ хәләлго үгән келдг бәәсмн. Тернь чигнь Отхна зовлңгин ашнь биш бәәсмн.

Зөвәр эртәс авн, бүкл хойр сар урдаснь Бергәсин хотнд Налтахна зәәсңгин гергн, Чотна гергнә зе күүкн гиичд ирхмҗ гисн зәңг әмт көдлгәд һарч ирв.

Бергәс Чонс арвн Манцин кецин Ик Чонсин отгас тасрад, нааран Шорвин кец тал нүүҗ ирснәс авн най шаху җил болҗ йовна гиҗ көгшд келдг билә. Зуг тер цагас авн Бергәс Чонс хотнд нег чигн цаһан яста нойн-зәәсң күн ирҗ «көлән амраҗ, көвчгән хагсаҗ», буусмн биш. Тер учрас көлтә хәр һазрас ирҗәх зәәсңгин гергиг ик тоомсртаһар тосхар Бергәсин хотн белдвр кеҗәнә. Зуг кенә толһад түрүн болҗ тер тоолвр орсинь ода келхд күчр болхмн. Болв Шорвин кецд нернь туурсн байн болн цецн ухата Хембә зәәсңгин аһиг Чотна уутьхн болн үзл тату герт бәәлһҗ тоохд эвго болсн деерән, Бергәс Чонс арвна нер буурулх ик ичкевт болх гиҗ хотна өвгд келсмн. Тегәд Налтахна зәәсңгин аһиг, Бергәсин нәәмн термтә, дуд цаһан туурһта, хун цаһан деевртә Бергәсин герт бәәлһҗ, эн эргнд соңсгдад уга тоовр-тәквр кехмн гиҗ тедн шиидсмн.

Хәрин отгас ирсн күүкд кү биш, хотн-хоша бәәх төрл-төрсән эсвго керглҗ гертән орулдго, киизң заңта Бергәс ямаран учрас көлтә иим ик шууга татҗадг болхви гиҗ тер өдрмүдт Отхн алң болҗала. Дәкәд тоомсрта гиич долан хонгт бәәһәд, хәрснә хөөн, залуннь тер өдрмүдт һарһсн йовдлмуд, терүнә бәәсн бәәдлмүд болн хөөннь хотна күүкд улс дунд зервк һарсн зәңгс дүңцүләд хәләхлә, Бергәс мел һанцхн төрл-төрснәннь нер өргхәр биш, туслң эврә бийиннь арһ хәәсн болҗ һарв.

...Долан өдр, долан сө Бергәсин хотн ниргв. Нег чигн хүрм, нег чигн байр тиим шуугата, тиим байрта, тиим билгсн хотта-хоолта урднь эн хотнд болсинь Отхн биш Хоҗһра Азд өвгнә бийнь медхш. Долан хонгин туршарт нәәрт орлцачнриг теткхин төлә Бергәс долан хөн, нег һунн цар алулсмн. Мөңкинд мал-герән әрвләд, үлү деншг һарһхасн әәдг Бергәс тиим ик һару һарһҗ, хаҗуһас ханьцҗ ирсн гиичд туслң оньган өгх гиҗ Отхн саншго бәәсмн. Отхн бийнь Манцин кецд нернь туурсн зәәсңгин күүкн, эврәннь эк-эцкин герт кедү гиич, кедү тоомсрта улс ирсинь үзсн болхв, зуг эн Бергәсин һарһҗах ааль энүнд ик өврмҗ болв.

Гиич тоохин төлә һарһсн хот-хоолын тускар юуһинь келхүв? Отхна чирәд, урднь арвн һурвн җилд хамдан бәәсн Бергәс ода эн гиич ирснд мел оңдан күүнд хүврҗ одв. Урднь ямаран чигн нәр-наадн, сән өдрин байр болхла согтчкад шүрүн модьрун ааль һарһдг Бергәс эн өдрмүдт мел торһн утцн мет һаңхҗ сәәхрәд, ааһ-саван эвдәд асхрҗах әрк-чаһрас амндан нег чигн күрглго, негл хадмудтан ирсн күргн көвүн мет нег мөрәр орҗ цемшәд бәәнә.

Гиич ирхәс урд Чонса күүкд улс дунд һарсн хов-зәңг Отхн бас соңсҗ йовла. Сәәхлә угатя, хар җолмд бәәдг белвсн эцкин күүкн, арвн зурһата наста бийнь җир күрсн зәәсң өвгнд мордҗ гиҗ келдмн. «Көөрк, хөвтә күүкн бәәҗ» — гиҗ хотна зәрм цаһан седклтә күүкд улснь терүнд зөв өгсн деерән байр бахтҗ келдмн... «Уга, алтн-мөңгнә төлә аавларн әдл өвгнд мордҗ одсмн бәәҗ», — гиһәд зәрмнь терүг му келдг билә. «Уга, арһ уга болад, келсн күргинь хаюлад, күчәр зәәсң булаҗ авч» — гиһәд ховчнь келдг билә. Теднә алькнь зөвтә, алькнь бурута болхв? Тер цагт эн һурвн зәңгинь алькинь чигн бурушаҗ болшго бәәсмн. Юңгад гихлә күүкн күн эврәннь хөв-кишгән шүүҗ авна гихд берк юмн бәәсмн. Күүнд му нер өгхәр седсн улс ямаран чигн зәңг һарһхмн гиҗ Отхн санв. Ирх гиичин тускар сәәнәр медх күнь — Чотна эмгн, терүнә наһц эгчнь бәәсмн. Отхн түрүн авгтан Чотна эмгнәс сурхар седчкәд, хәрү бийән хөрәд: «Күүнә герт ирх гиичин тускар хотна эмгдин хов соңсад өврмҗ кесн бәәдл һарһад нерән һутаҗ болшго, тер гиичин хөв-кишгт соньмсҗ, ховд орлцҗ болшго», — гиҗ шиидв.

Бергәсин зааврар Отхн Такатаһан хоюрн ик герин ард бәәсн баахн герт өлг-эдән зөөҗ орулв. Ик цаһан герин дотрк өлг-эдинь ахулад, орндг, баран, ааһ-сав күртлнь баахн герүрн авч ирв. Ик герин иргинь дахулад, дөрв давхрлҗ урднь һарһад уга шин цаһан ширдгүд делгв. Бергәсин келәр болхла, тер ширдг деер тоомсрта гиичнр болн хотна өвгчүд суух болҗ һарв...

...Өрүн үдин алднд, һурвн мөр татсн тергәр, һурвн мөртә күүһән ардан дахулсн гиич Чотна герин өөр ирҗ зогсв.

Хотна өвгд, эмгд болн бичкдүд Чотна герт багтҗ чадлго, һазань бүсләд зогсчксн, нирглдәд бәәнә. Оштв торһн терлгтә, оошк болн ноһан цегдгтә, улан торһн залата халмгта берәд, намч эрәтә көк торһн бүшмүдтә берәчүд болн гиҗгтә күүкд бас тер герин һаза белн болсн күләҗәнә. Отхн бас түрүн авгтан йовхар бийән белдчкәд, хәрү тоолв: яһв чигн хотни ахин герин күн, оңдан гиичин ухата берәчүдлә әдл өврсн болад йовҗ йовхар, асхн нәәрт одхларн гиичиг үзҗ болх, гиҗ санв. Тернь бас чик бәәсмн. Гиич ирхәс урд, Сәәхлән тускар Окаҗин бер Отхнд ирҗ келлә: «Теегин хальмгт уга, теркә зүрктә, күчр сәәхн кев-янзта, күңшүр ухата бер чигн. Тегәд чигн, Хембә зәәсң эмгтә бийнь үрн-садна төлә, Дунд Хурлын ах багшин болн Дәәвд нойна зөвшәләр Сәәхләг буулһҗ авсмн» — гинә.

Әркд амнь халчксн медәтә залус, альвн зүркнь дольглсн баахн көвүд болн таңсглад дүрҗәсн сәәхн хувцан өмссн гиҗгтә күүкд Бергәсин ик цаһан гер темцәд һарв. Нәр эклв...

— Сәәхлә! Сәәхлә! Сәәхлә!— гисн үг гер дотрк чигн, һазань бәәх чигн улсин келнәс хөөһхш... Сәәхлән сиик, Сәәхлән терлг-цегдг, Сәәхлән... Сәәхлән..Мел терүнә өмссн хувцн, келсн үг, биилсн би, инәсн инәдн күртл цуг ончта, йилһм болҗ һарв.

Отхн кесгтән гиичиг үзҗ чадсн уга. Юңгад гихлә, нам эн герин эзн гергн Отхныг әмтн оньһдган уурв, сүл ирснь уралан түлклдәд һархар седнә, урд ирснь хәрү һархар хәәхш. Наадк улсла әдл әмт хооран болн хәврһшән әрәд уралан орхдан Отхн эмәв. Гиичин улс заагт, Бергәсин биилсн би болн дуулсн дунь йилһрәд бәәнә. Бергәс иим серглң-дерглң байрта-бахта бәәсинь әмтн урднь үзәд уга билә. Тедүкн зогсҗасн Отхныг зәрмнь үзнә, зәрмнь үзхш: «Җигтә юмби? Бергәсин зүркнд ямаран алмс орсн болхви?» — гиһәд ик-баһ уга, таңнаһан келәрн ташҗ өврлт кенә.

Аш сүүлднь күүкд күн Бергәсин хүврлт меднә... Тер ухан орснас авн Отхн Сәәхләг үзхәр зүткв. Кемр ода күртл әмтнә ард цухрад, ик герүр орлго бәәсн болхла, ода ямаран арһар болв чигн герт орхар Отхн зүткв. Түрүн авгтан хү салькн мет хаалһдан харһсан нүрҗ орад, әмт ниргүлхәр седчкәд, баһасн авн дасчксн боомтг ухан энүг тогтнулв. Тиигәд сән шиидвр уга зогсҗахла, терүнә хаҗуһарнь Борлын нег бедр әрк авад, герүр орҗ йовхинь үзчкәд, Отхн терүнә һарас бедринь шүүрч авчкад, әмт әрәд герүр орв. «Залу күүнә авч орх зөвтә ик модн бедр әрк, эн күүкд күн болн герин эзн гергн, нань дала залус бәәһә бәәтл яһад авч йовхмб», — гиҗ эн улс санх гисн тоолвр терүнд орсн уга. Отхн һазаһас модн бедр авч йовхинь үзәд, баһчуд терүнд дөң болхар седв. Зуг тернь нег чигн үг угаһар уралан орҗ йовхинь үзәд, йовх зә һарһҗ өгцхәв. Бедртә әркиг авч ирәд герин тал дунд тәвчкәд, Отхн нурһарн цухрҗ зогсчкад, биилҗәх бер болн көвү үзв. Сәәнәр шилтәд хәләхлә, Бергәс болн одак гиичд ирсн бер хойр элә шовун мет эрглдәд биилҗәнә. Йосар болхла күүкд күүнә сәәхниг залу күн шинҗлҗ темдглх зөвтә, зуг ода, доран дуһрад биилҗәх Сәәхләг үзн, түрүн авгтан Отхн менрҗ одв. Күн болснасн авн Отхн хара биш, сәәхн күүкд улс чигн, залус чигн үзлә. Тедн дунд зәрмнь чирә зүсәрн ке-сәәхн болв чигн, бийиннь цогцарн эс гиҗ кев-янзарн нег дуту-дунд, уга кү эн урднь үзәд уга билә. Юңгад гихлә ке-сәәхн чирәтә болв чигн нурһнь хондһр, ик эс гиҗ хахньг-маштг махта-тарһн, эс гиҗ мел хатмл болдмн.

Эн гиичд ирсн бер болхла, дуд цаһан чирәтә, дәрвкҗ падрсн хурц хар нүдтә, мөөлүр сәәхн хамрта, мелмәсн улан халхта, хун мет ут күзүтә, хойр төөд багтм нәрхн белкүстә, деернь өмссн хувцнь дигтә бийднь ирлцсн, цегән сәәхн дуута, цевр җөөлн хәләцтә. Тер хамгинь темдглсн Отхн тесҗ бәәҗ чадлго, хооран цухра йовҗ, негчн үг келлго, тендәсн һарч ирәд, ардк гертән орв.

Дүләнд бәәх улс кевтә гер дотр шахлдад, бигшҗәх улс заагас Отхн хойрхн күүнә чирә тодлв. Үнәртнь келхд, түрүн авгтан Бергәсин байрта болн хөв-кишгтән зүркнь хансн бәәдл үзчкн, Сәәхләһүр шилтҗ хәләсн кевтән һарн-һартлан оңдан кү Отхн үзсн уга.

Гертән орҗ ирәд, орн деерән унтҗ кевтсн Такаг серүлшгон төлә, баран дорас ширдг татҗ авад һазр деер делгчкәд, Отхн түргүр унв...

Кесгтән толһаһан өндәлһлго мегшәд уульв. Ямаран учрар эн бүкл хотна улс байрта җирһә бәәтл, хәәртә хар нульмсан асхҗ, чинәһән алдад, чидлән геетлән мегшәд уульҗадг болхув?

«Кемр би, күүкд күн: терүг үзн, ухаһан геетлән дурлчксн болхла, ямаран залу зүркән бәрҗ торх? Эндр өдрәс авн авалян гееһәд орксн бәәдлтәв»,—гиһәд тер санад оркхла, урднь залунь хойр дәкҗ, Хембә зәәсңгин үвлзңд одхларн геедрәд, ардасн Чотныг йовулсна тускар Отхн эндр ухалҗ, ямаран учрар Бергәс эн нәәрин төлә күчн-чидлән өгчәхин тускар санҗ, шин чирә үздг герт хәләҗәх мет цуг тодрхаһар терүнд үзгдсн болв...

Тегәд Отхн кесгтән түргүр кевтчкәд уульв. Нег чигн күн энүнә тускар ухалҗахш, нәр урдк кевтән гүдәд бәәнә. Така серәд, орн деерәсн шувтрад буухла, Отхн бийән татҗ нүдән арчад босв... Эндр бийднь үзгдҗәх зовлң ухалхларн Отхн хальмг теегин цуг күүкд улсин хөв-кишгин тускар тодлв.

Хальмг күүкн хәрд һархасн урд, эк-эцкин герт бәәхләрн оңдан үрн-саднас тату бишәр эрклҗ өсдг бәәсмн. Нам гиҗгтә күүкн болад, борхшад ирхләрн хәрд һарх күүкиг эк-эцкнь эрклүләд, наадк үрдүдәсн доталад, хотын шимтәһинь, хувцна кееһинь өгдг бәәсмн. Үвлин ут сөөднь үр-дүң күүкдән дахулҗ ирәд, инәд-наад татад, нәр кеһәд җирһсн бийнь эк-эцкнь күүкән хөрх биш, зөв өгч дөңгән күргдг бәәсмн. Көдлмшин гиигнинь терүнд өгдг, киитнәс болн кир-бальчгас терүг холдхдг. Зуг эк-эцкин герт бәәх гиҗгтә күүкнә җирһл, хаврин эклцәр җиргсн шовуна дуунла әдл ахрхн бәәсмн!

Хүрмин чилгчәр, хар өрлә эк-эцкин герин үүд алхад һарснас авн мордсн хальмг күүкн эврәннь байр-җирһлән болн әмд күүнә хөв-кишгән кевтнь эк-эцкин герт үлдәчкәд һардг бәәсмн. Мордад һарчах күүкнә хувцнаснь медмгҗ угаһар нег утц таслҗ эк-эцкин герт үлдәдг йоста бәәсмн. Тернь: хәрд һарчах күүкнлә хамдан эврәннь хөв-кишгән өгч тәвшго темдгнь тер бәәсмн.

Залунь герт мордҗ ирсн бер эврәннь зөвән болн нәәлврән эк-эцкиннь герт мөңкинд үлдәчкәд, һанцхн үүлдвр болн мөңкинд чилшго неквр, залуһиннь мухла болх хату йос өвртән авч ирнә. Өрүнднь түрүн босхнь — шин бер. Альхна эрә үзгдх кемд бер орнасн боссн кевтән сөөннь өрәллә сүл күн гер дотр унттл өвдгән дардг арһ уга. Өрүн нарн һархас урд үкрән сааһад, малан идгт тууҗ күргчкәд, чигәһән бүләд, әрк нерхән бел кечкәд, тосан цокҗ авад, җомбаһан чанад һарһчкад герин эзн залуһан серүлх зөвтә.

Залуннь эк-эцк, ахнр-дүүнрнь — цугтан хотан ууһад босхла, бер өвдгән дарҗ сууһад гесндән невчкн өлг авх зөвтә.

Хурлын номд эс умшгдсн, хуучн заканд эс бичгдсн, тер хәрд һарсн хамг күүкд улс болһна күзүн деер ачгддг ацаг баһасн авн үзҗ йовсн Отхн, бурушаҗ бийдән ирлцшго гиҗ келхәр седсмн биш. «Теегин күүкн болснас авн дааһад йовсн ацаг би чигн теслцҗ дааҗ чадхв. Оңдан берәчүдәс би хөвтә бәәҗв. Авсн авальм кезәдчнь һар күрхш. Аман халулҗ согтх болһндан аанан саак гергән гүвддг кедү залус эн хотна бийднь бәәнә. Эврәннь авалян цааҗлсн күүг хөрдг кен бәәх билә?

Зуг, зәәсң болн нойн күүнә аһ залусларн зерглҗ сууһад хотан уудг, залусиннь төрт орлцҗ сүв-селвгән өгдг, һазаһас ирсн гиичнрлә чирәцҗ үг күүндхәсн эмәдго бәәсмн. Отхн эврән зәәсң күүнә күүкн болв чигн, хар яста күүнд ирсндән, теднә авц-бәрц бәрҗ теднәс йилһрхәр седсмн биш. Хотна көгшд терүг таассмн.

Дола хонад гиич бер мордв. «Ирсн гиич хәрдг, орсн боран гиидг» гиһәд маңһдураснь авн Чонсахн урдк кевтән күн болһн эврәннь керг-төрән эзлв. Ирсн гиичин тускар келҗ төр-үүл кедгән уурв, зуг Отхн урдк кевтән бәәҗ чадсн уга. Бергәс белвсн залу кевтә ик өргәдән ор һанцарн бәәдг болв. Отхн болн Така бичкн гертән бәәдг болв. Гиич йовад хойр сар болсн бийнь бичкн герүр Бергәс өдрәр болн сөөһәр нег чигн орҗ ирсн уга.

«Би Бергәсин гергньв, аль ялчньв?» — гисн ухан Отхна өрчднь төөнрәд бәәнә. «Би керг уга болхла, эврәннь көвүһән—Такаг ямаран бәәнә гиҗ нег дәкҗ болв чигн яһад эс сурдви? Яһсн хату зүрктә күмби?» — гиҗ сандг билә.

Зуг Бергәсин шинәс авсн шиидвр Отхна зүркинь догдлулҗ ухаһинь үүмүлв. Нег өрүн һаза үкр сааҗ йовсн Отхнд Бергәс келв: — Эндрәс авн ик цаһан герүр көлән ишкҗ ордг болвзач. Мини хот-хоолыг болн хувц-хунрыг Бальҗр белдх. Чи Такатаһан тер гертән бәәтн, — гиҗ келчкәд, белн тохата бәәсн мөрн деерән унҗ авад довтлҗ одз.

Бальҗр, Бергәсин дү Лиҗин гергн, күүнә герт биш эврәннь герт күч күрч чаддго, сасвг болн залху гергн бәәсмн. Арһ уган төләд, әәхин учрар Бергәсин хот келһнд күч күрхәр биш геринь диглҗ ясна гидг юм кеҗ чаддмн биш. Гер дотрк өлг-эднь киртә, һулмтынь эргәд асхрсн арһсн болн хомһл — Бергәсин гер дотр мал орулдг хашан бәәдлтә болв.

Нег дәкҗ халмһа ирсн Бергәс Бальҗриг малядҗ көөһәд, терүнә яминь Окаҗин бичкн берд даалһв. Шулун-шудрмг, цевр-цер бер хойр хонгин туршарт Бергәсин гериг цеврләд, урдк кевтнь дигләд болн цеврләд оркв. Окаҗин бер һанцхн гер ахулх биш, нам герин эзн Бергәсин шог дааһад, терүнә иләр келсн үгин өмнәс ичсн бәәдлтәһәр нүдән чирмҗ докъя өгдг болв. Тер зәңгиг ааһин чигә хотхрт бәәх, арвн-хөрн өрктә бичкн хотна улсас яһҗ далдлхв?

Бергәсин цаһан өргә талас һарсн бальчгла әдл зуурлдсн зәңг Отхна чикнд бас соңсгдна. Зәрмнь хов келҗ ирнә, зәрмнь Отхнд санань зовсар ирцхәнә. Зуг тер зуурлдсн му нериг хагсаҗ, залуннь седклинь чиклҗ, урдк кевтән терүнә зүркнә цогар эврәннь мөстҗ одсн зүркән Отхн хәәлүлҗ чадхий? Хә биз! Бергәсин уха сольхд берк болх!

Эврәннь гергән бәәһә бәәтл хаҗудан бәәсн белвсн гергнүр эс гиҗ залунь хол һазрт одсн берүр гүүдг залус хальмг теегт ховр биш билә. Зуг залуһасн һолгдсн эс гиҗ меклгдсн гергд дораһур хоорндан күүндҗ зовлңган хувалцхас биш, залуннь өмнәс зөрҗ цүүгә һарһсн, эс гиҗ тер күүкд күүнлә харһҗ ноолдсн юм, Отхн күн болснас нааран соңсад уга. Икәр тәвхлә баахн бер залуһан хочлсан, эврәннь һарһсн экдән келәд, өрчднь чирәһән нааҗ зовлңган хувалцдмн.

Залуннь өмнәс үг келҗ цүүгә һарһсн күүкд кү Отхн үзәд болн соңсад уга. Тер дотр Бергәсин өмнәс үг келҗ болхий? Кемр экләд келсн хөөн ямаран ик цүүгәһәр чилхинь Отхн меднә.

Гиич хәрснәс авн һурвн сар болв. Отхн күүнә гер орхш, Отхна герт нег чигн күн ирхш. Бергәсин закврар терүнә герт бас күн орҗ ирлго бәәх кевтә гиҗ Отхн бодв. Зуг өрүнднь болн асхнднь Окаҗин бер өдр болһн ирҗ, үс, тос, һуйр, мах авч ирнә. Хот авч ирхләрн инәмсклҗ дамбрлсн бәәдл һарчкад, нег чигн үг келлго тер бер һарч одна. Нам, зәрмдән Така үг күүндхәр седсн бийнь хәрү өгхш. Юунд инәмсклдв тер? Ямаран учрар дамбрлдв тер? Тернь бас Бергәсәс һарчах ааль гиҗ Отхн ухалдг билә.

Зуг хойр дәкҗ Чотна эмгн ирҗ, цаһан санаһарн өр-өвдҗ сүв-селвг өглә. Чотн өвгәр дамҗулҗ Бергәст үг келүлх болла. Зуг генткн тер эмгнә элкнь мошклад долан хонг хооран өңгрҗ одв.

Тегәд бүкл хотнд Отхнд өр өвддг күн уга болхви?

Өдр болһн гертәсн һарлго, нег чигн күүнлә харһҗ үг күүндлго, мел эҗго теегт ор һанцарн бәәх күн кевтә цааранднь яһҗ бәәдмби? Нам адг ядхдан Бергәс терүг кеер мал хәрүлхд тәвхнь яһна? Эс гиҗ эк-эцкүрнь хәрүләд оркхнь яһдмби?

Отхн цаһан өргәд ордган уурла. Тегәд нег дәкҗ, хотна улсас бултад Бергәсиг ирхинь гетҗ, сөөни өрәлин алднд зөвәр халмһа ирҗ гериннь һаза бууҗасн Бергәслә Отхн харһв:

— Кесгәс нааран экән болн ах-дүүһән үзәд угав. Таниг буру эс гихлә, Такаһан дахулад төркшлхәр седләв, —гиҗәнә.

Бергәс хәрү өгхин ормд, һурвлһн шовуна нүдн әдл төгрг нүдәр Отхниг шатаҗах һал мет хәләцәр шилтҗ хәләчкәд, нег чигн үг келлго, өөгүрнь эргҗ һарад герүрн орҗ одв. Залуннь шилтҗ хәләлһнәс маляһар цокулсн мет Отхн нурһан хотылһҗ уйдв. Терүнә хөөн бүкл сар давҗ одв.

Тер өрүн Отхн эрт босв. Асхн саасн үкрин үс буслһад үкүг деер оркчкад, хаҗуднь нег ик хуһлм һуйр, өрмд нүдчксн шүүрмг бас хаҗуднь тәвәд көвүн серхләрн идх гиҗ үлдәв. Тер хотан деерәснь урднь бел кеҗәсн цаһан цоохр альчурар хучад үлдәв. Эврән арһул һарад, үүдән һазаһаснь төдглв. Овалһата арһсна өөр бәәсн шар сәрсн уут үүрч авад, тег темцәд һарв. Өрүн үкр-малан һарһҗ йовсн хотна улс Отхниг үзлә, зуг кесгтән арһс түүхәр һарсн күүкд күүһәр кен төр кех билә. Кемрҗән сәәнәр шинҗлхлә, күн болһн медх билә: Отхн Бергәст ирснәс авн арһс эврән түүҗ йовсинь кен чигн үзсмн биш.

Хотни ахлач Бергәсин гериг түләһәр теткдг көвүд-күүкд Чонс арвнд уга болхий? Зәәсң күүнә күүкн болн залунь чигн нертә Отхнар кен арһс түүлһхәр седх билә?

Бергәсин хойр герин хоорнд овалчксн хүүрә арһсн мөңкинд хөөһдмн биш. Тер бийнь Отхн яһад арһс түүҗ йовхмби? — гиҗ нег чигн күн төр кесн уга. Юңгад гихлә, эн дөрвн сарин туршарт нүл уга Отхн түүрмд бәәх күн кевтә гертәсн һарлго бәрәнд бәәв. Иигҗ зовлң эдлҗәхәр төркшлхнь яһна гиҗ кесгнь санань зовҗ келдг билә. Хотн-хошан улс терүнд сүв-селвг өгхәр седхлә, һалзу Лиҗин засглһнас хотна улс хордг билә. Бергәс терүг цевтә ноха мет өөрән бәрдгинь тер улс меднә.

Үд давад, асхн сүүдр герин дорд бийд сунад һарч ирв, зуг Отхн хәрү ирсн уга. Сүгдһлзәд доһлдг Така гермүд болһ эргҗ: — Мана аак, танад ирсн угай? — гиҗ күн болһнас сурв. Тер зәңг Бергәст күрхлә, көвүһән дуудҗ авад, дәкҗ гертәсн һарһсн уга. Асхн бүрүлин гегән тасрхла, Чонс хотна гер болһнд шивр-шивр гилдәд хов күүндцхәв. «Альдаран одх билә тер, икәр тәвхлә кеерәс мөр бәрҗ унад төркшлҗ одсн болх», — гиҗ кесгнь бодв.

Зуг маңһдур өрүнднь мөртә көвүд дөрвн үзгтән Бергәс йовулҗ Отхныг хәәлһв. Тер хәәсн улст Отхн олдсн уга. Һурвдгч хонгтнь Чонсас долан дууна һазрт бәәсн, кезәнә хайчксн худгин йоралас Отхныг олҗ авсмн.

Темән тергн деер ачад, Отхна цогц авч ирҗ йовхд, Така гериннь һаза эврәннь үүрмүдтәһән наачала.

— Аашна! Отхныг авч аашна!— болҗ хәәкрв.

Наачасн шаһаһан хайчкад, темән терг тосҗ Така гүүв. Көвүнә экнь, гүүрт идүләд цоорч одсн хар хурмшар цуглсн Отхн тергн деер кевтнә, тергн даңшх болһнд, терүнә толһань тергнә ярндг цокҗ көндрнә.

Хойр залу экинь өргәд, баахн герт орулхла, көкрәд таньгдшго болҗ одсн экиннь чирәһинь болн тулм мет тешкәһәд хавдҗ одсн нүцкн хойр көлинь Така үзв.

— Аака! Мини аака! — гиһәд Така көндрлго кевтсн экүрн өкәҗ, киитн мөсн мет көлднь һаран күргчкәд, игзәрлҗ хәрү һаран татҗ авна. Көвүн дегәд икәр әәчкәд ухаһан алдад унхлань нег залу терүг теврәд авна.

Терүнәс авн Така мөснлә әдл киитн цогцта, тулм мет көөҗ одсн экән зүүдндән үзҗ, кесг дәкҗ өсрҗ серлә. Терүнә хөөн кесг җил давсн бийнь, ямаран уршгар экнь худгт унҗ үксн болхв гиҗ сана бәәҗ, Сәәхләг авхин төлә мини һарһсн экиг эцкм үкүлсмн гисн тоолвр энүнә толһад оньдинд оньслата бәәсмн.

Терүнәс авн чирәһинь чик хәләдгән уурад, нам ямаран чигн нерәр -хөөт экән дуудҗ чадад бәәв. «Одак», «Саак» гиҗ оңдан улст болн эцкдән Сәәхлән тускар үг келхләрн келдмн. Терүг дуудх цаг харһхла: «Эй», «та», — гиҗ келхәс оңдан нерн уга.

Йова йовҗ эврәннь экиннь чирә-зүснь мартгдад, терүнә зүркнд үлдсн тодлврнь: мөсн мет киитн болн тулм мет көөсн көл, экиннь көл, терүнә седклд орҗ зүркинь киитрүлдг билә.

Эцк негн болв чигн экнь салу, Сәәхләһәс һарсн Сарңд бас Така күчр дурго билә. Бергәсәс Така йир икәр әәдг билә. Тер бийнь эцкән дурахар тер зүткдмн.

Кеер һанцарн һарчкад, эцкиннь келдг үгмүд дасад, терүнә авц-бәрц дурахар, нам йовсн йовдл күртлнь дурахар седчкәд, бийнь доһлң күн терүнлә әдл ишкҗ чадшгоһан медҗ уурнь күрдмн.

Эцкәсн әәсн деерән үлү үздмн. Эцкән дураһад хаҗудк улсан, ода деерән бийиннь үр көвүдән келсн үгәрн бәәлһхәр седәд, хотна көвүдәс гүвдүлдг бәәсмн. Кедү өвдкүртәһәр цокулсн бийнь, «ях» гиҗ негчн келсмн биш.

Хотна көвүдәс гүвдүләд ирчкәд дүүһәрн, Сарңгар ууран һарһдмн. Эк-эцкдән үзүллго дүүһән цоксн деерән, эврән хотна көвүдиг түкрәд гүвдүлдг бәәсмн. Нег дәкҗ хоюрхн герт үлдчкәд, күчәр Сарңгиг дарҗаһад амнднь зеңкр кеһәд хорлҗ алхар седсмн.

Өсх дутман Сарң ахдан дурго болад, мел хоорндан үг күүнддгән уурв.

Ах-дү хойрин өшәг Сәәхлә болн Бергәс меддг билә. Кень гемтә, кень эклҗ өшә көөлдҗәхинь бас меддмн. Зуг эн хойрин хоорндк өшәг цаг эмнх, хойраднь ухан орад нег эцкин цусн хойраһинь эвцүлҗ, седклинь сольҗ, зүркнәннь мөсинь хәәлүлх гиҗ Бергәс Сәәхлә хойр сандг билә.

—Тер гиич хойр көвүн Цернд цөөкн мөңг өгснь сән болв. Адгтан нег үкр хулдҗ авх, цәәһин үс кех, — гиһәд Сәәхлә, Такаг ирхәс өмн баһ көвүтәһән күүндҗәсн үгән, цааранднь күүндв.

—Би бас байрлҗанав. Эс гиҗ Нохашкихн хәрү Тең орад нүүҗ одх гиҗ әәҗәләв. Тедн нүүхлә нанд кен орс кел дасххмби, — гиҗ Сарң экдән эврәннь седклән илдкв.

Сарң Баһ Дөрвдә нутгин сурһульд хойр җил дараһар орҗана. Бичдг болн умшдг дасчкв, зуг орс келнь бидү. Эн хаврас авн Сарң орс келәр дегтр умшхлань, терүнә утхинь Церн зааҗ өгнә: дәкәд гер дотрк эдл-аху, мал-герин нердүд, тедниг ниилүлҗ яһҗ зәңг бүрдәҗ, үг келдгинь бас Церн терүнд дасхҗана.

«Байрлтн, байрлтн! Удлго яһҗ байрлхитн үзхв!» — гиҗ, Така дотран уурлв. Удлго Сарң наадхар һарад гүүҗ одв, хөөт эк бас эврәннь кергәр һарч одв. Тана эцкиннь орн деер кевтчкәд, үкүг-кевс хойрин хоорндаһур һаран шурһулв. Эцкнь нутгин ставк эс орсн цагтан эдлхин төлә, цөөкн үүрмг мөңг хар булһар түңгрцг дотр, үкүг деер делгсн кевсин дор хадһлдг билә. Наадк бүкл цаасн мөңгнь, Сәәхлән улан цоохр эрәтә, ик ноһан альчурт боолһата, тер цаасн мөңгнәс оңдан җөөлкн сәрсн түңгрцгтә алтн бас хамдан, үкүг деерк дотран оньста, дәкәд һазаһаснь унҗулдг оньста, нәрхн цаһан хаалһар сиилүлсн авдр дотр бәәдг.

Түлкүрнь Сәәхлән хавтхд. Тер мөңгинь Така ик эртәр темдгллә. «Өсәд, бөдүн залу болхларн, тер мөңгиг хулхалҗ авад, гертәсн зулнав. «Мөңгтә күн — тамин амнд җирһдг», — гисн үг энүнә сананд орла.

Эцкин эн үкүг деерк түңгрцгт зөвәр эләд мөңгн бәәхинь эн меднә. Ода тер хар булһар кетч татад авад ирхлә, зөвәр күнд юмн. Дотркинь уудлад хәләхлә, тавада, һурвада, арслңгуда цаасн бәәнә, дәкәд, одак көвүдин авч ирсн час бас бәәҗ. «Цернд орсмудын өгсн мөңгн заагт арвна цаасн бәәлә. Эцк түңгрцгтнь арвна цаасн уга бәәсинь медчкх. Медхлә яахув? Намаг харахий?» — гиҗ Така әәһәд, кетчән хәрү ормднь тәвчкәд, һурниһәд һазаран һарч ирв. Бичкн гер талас Сәәхлән дун соңсгдв. Терүнә таалсн җөөлкн, эцкин седкл хаңһадг дун, эн хотна улст таасгддг дун. «Кемрҗән нанд арһ бәәсн болхла, эн ду һарһдг улан хоолынь таслх биләв!» — гиҗ Така араһан зуув. Така, уурнь күрсн цагтан, нег мөсн ухата ю болвчн һарһх күн. Ода бас Сәәхләд игзәрнь күрәд, энүнд нег мөсн ухан зүүлһгдв. Герт орҗ ирәд, үкүг кевс хойрин заагур һаран шурһулад, саак хар булһар кетч татад һарһад авчкхлань — дотрнь нег юмн «чик-чик» гиһәд цоксн болад одв. Түрүн час үзсән, дегәд үүмснәс көлтә мартад, ташр деернь әәхләрн тер кетчән һазрт алдчкв. Унсн кетчәс бичкн моһа кевтә, цаһан мөңгд цевр һазр деегүр дөшәд гүүв. «О, саак көвүд авч ирсн часас ә һарчаҗ» гиһәд эн байрлад одв. Дәкн кетчән шүүрч авад, нам адһхларн дотрк мөңгинь тоолсн уга. Дегәд икәр үүмчксндән Такан хамр деернь бурчг-бурчг көлсн һарв. «Мөңкинд согту бәәдг эцк, кедүдә цаасн бәәхинь юн медх билә: арвад цаасн бәәсинь, тавад цаасн бәәсинь медхн уга. Сәәхлә эцкин кетч кезәдчнь секҗ хәләдмн биш», — гиһәд, көвүн нег мөсләд гертәс һарч ирв.

Түрүн авгтан Така тер кетчдән дотрнь чолу тәвәд, нуурин уснд шивчкхәр седәд, мөрн деерән мордҗ авад, нур хәләһәд һарв. Болв һазрин дундурт күрч йовад,эн тоолв: бичкн көвүд цаяха бәрхәр, даң усна йоралд булхлдна. Тедн олад авчкх гиһәд хәрү санв. Кемрҗән һазрт малтад хайчкхла үрҗ одх. Тегәд яахмб? Дәкәд мөңгн бийдм кергтә болхла яахв? — гиҗ санад кетч дотрк мөңгинь тоолв. һучн һурвн арслң бәәҗ. Тер мөңгн ямаран үнтәһинь Така медхш.

Юңгад гихлә, мөңгәр эн күн болснас авн юм хулдҗ авад уга. Кемрҗән арвн һурвн арслңгиг әмтн дала мөңгн гиһәд, өврмҗ кеҗәхлә, һучн һурвн арслң түүнәс дала. Кеер хайҗ болшго, харм. Тегәд альд бултулхмб? Овалһата арһсн заагт дарх кергтә. Үвл күртл күн арһс көндәшго, үвлдән оңдан һазрт бултулҗ болҗана. Үвл күртл нанд мөңгн кергтә чигн болх,—гиҗ Така шиидчкәд, хаалһин дундурас хәрү ирв.

Арһсн заагт кетчтә мөңгән бултулчкад, наад бийәснь урднь татҗ авсн дөрвлҗң арһсан хәрү тәвҗәһәд, ардан күн ирҗ йовхинь соңсв.

— Чи энд ю кеҗәхмч? — гиҗ Сарң ахасн сурв.

— Ю кех билә. Эн нааран унҗ одсн арһсдыг хәрү тәвҗәнәв эс гиҗ хур орхла, арһсн норч одх. Чини аалий эн? — гиҗ тернь дүүһәсн сурв.

— Би энд нохан кичг хадһлхар седләв. Дәкәд аак уурлхла, хәрү арһс тәвҗәсиг чи эврән эс үзлчи? — гиҗ тернь хәрү өгв.

— Чини үүрмүд бас кичг хадһлхар арһс оңһалһчкҗ кевтә. Кемрҗән дәкн нег кентн болвчн эн арһс кендәситн үзхләрн, чикитн таслхв! — гиҗ Така келн, сүл арһсан ормднь тәвчкәд босв.

Гиичнр хәрсн дару, Бергәс Дунд Хурл орла. Бүрүлин гегән тасрхин алднд тендәсн зөвәр халмһа ирв. Асхн хот уухар бүкл бүләрн цуглрв. Ик агч тевшәр дүүргәд, уурнь һарсн хөөнә мах Сәәхлә һарһад герин тал дунднь тәвчкв. Така эцкиннь нүднә хәләцәр медәд, босад термин үзүрт өлгәтә бәәсн бортхта әрк авч ирв. Хойр цөгц әрк дараһар кеһәд уучкад, Бергәс тевшәс хөөнә дал авад, цаһан мөңгәр ишинь сармтулҗ сиилүлсн утхар махинь керчҗ ааһта шүүснд дүрҗәһәд идәд бәәнә.

— Одак хойр орс йир җөөлн зүрктә, өр өвч көвүд бәәҗ. Эндәс өрүнә хәрҗ йовад, зуурнь туһл хәрүлҗ йовсн Цернлә харһад, даңһар арвн һурвн арслң өгч. Мел урднь меддг таньдг уга, өнчн хальмг көвүнә зовлң хуваһад йовдгарн, уйн зүрктә залус болх. Нам сән малта-гертә мана хальмгудт тиим күн бәрн олдшго, — гиҗ Сәәхлә залудан келв. Кенә тускар Сәәхләг келҗәхинь медчкәд Бергәс:

— Түрү-зүдү әмтнд тегәд би дөң өгдго болҗ һарчану? Нохашкинд намр күртл саах үкр өгтн гиһәд, эндр мана үкрчд келчкләв, — гиһәд, Бергәс һаньдглад одв.

— Таниг дөң болҗахинь медә бәәнәв. Зуг та төрл-төрсн болхла, тер хойр көвүн-терүнд кен чигн биш болҗана.

Тер бийнь бүкл туһлта үкр хулдҗ авх мөңг өгч, — гиҗ, Сәәхлә эврәннь ухаһан һооднь һарһв.

— Би эндр үдлә худг деерәс мөр оч авлав. Адучнр бас тер мөңгнә тускар күүндҗәҗ. Теднлә бәәсн Оңһаш әвгн: «Церн теднәс хулхалад авчксн болх, яһсндан таньдго улс терүнд тиим ик мөңг өгх билә» гиҗ келв, — гиһәд, кезәд чигн медәтә улсин хоорнд орҗ үг келдго, Така генткн келв.

— Адучнр чик чигн келҗәдг болх. Мел хара зөңдән тиим ик белг кен өгх билә. Тиигтлән тедн тулмта алт олҗ авсн биш, — гиҗ, Бергәс далын яс мөлҗн бәәҗ келв.

— Гиичнр теднәд түрүн асхн хонхас биш, наадк һурвн сөөднь манад эс хонлу. Түрүн өдр геедрсн мөңгән тедн юңгад эс угалв? Худл зәңг, Оңһашин үгд кен иткдмб? Өнчн көвүг өңгәр бичә бузрдаҗ ңер өгтн! Килнц болх, — гиҗ Сәәхлә хөрв. Эзн зөвәрт тагчг суув, Сәәхлә ааһта шөл авч ирҗ өгв. Шөл ууҗасн ааһан өмнән тәвчкәд, нег хәврһәрн хаҗугшан коочилһәд, Бергәс барун һаран үкүг кевс хойрин хоорндаһур шурһулв. Кевс заагур шурһулсн һарлань юмн тенд эс харһхла, Бергәс адһҗ босад, әмтин деернь бәәсн бичкн хәәрцг шүүрч авад, орн тал шивчкәд, дорак һурвн авдриг авад, эврәннь суусн ормд давхрлҗ тәвчкәд, деерк кевсинь шувтлад авчкхла, үкүг илдҗ одв. Бергәсин чирәнь цәәсн хәрү эргҗ хәләв.

— Мини мөңгн... Мини кетч дотрк мөңгтәһән, частаһан яһла? —гиһәд Бергәс, нүднь улаҗ орклв.

—Ю келҗәхмт? Мана гер дотрас кен хулха кех билә, — гиһәд, Сәәхлә хөрв.

— Тиигхлә кетч альд бәәхинь кел! — гиһәд, Бергәс улм икәр хәәкрв.

— Би альдас медх биләв. Хаалһдан-эврән унһаһад геечксн болхт.

— Альд унһахмб? Аставк1 орхларн кетч бийләрн авхас биш, оңдан һазр орхларн герт үлдәдгиг эврән меднәч! Тегәд кетч альд бәәнә? — гиһәд, Бергәс буслв.

— Яһад орсмуд Нохашкин көвүнд белг өгснь ода медгдҗәнә! Церн хулхалв! Хәрнь тедниг даңгин дахад, энд эргәдл бәәлә! Нань күн авсн уга! — гиҗ Бергәс, харслт уга өнчн көвүнд, хууршго бузр нер зүүлһв.