Qorshaǵan ortalıqtıń pataslanıwı

orınlanıwınıń barısı haqqında, ap 1996-jılı 3-aprelde "Shomanay rayonınıń" M. Abdullaev atındaǵı kol-xozında egislik jerlerdi báhárgi shayıp suwǵarıw dáwirinde suwdan paydalanıw tájiriybesi tiykarında Respublikanıń awıl hám suw xo jalıǵı uyımlarında "Tábiyattı qorǵaw haqqındaǵı" Qaraqalpaqstan Respublikası nızamı tapaplarınıń orınlanıw barısı tuwralı" máselelerdi qarap shıǵıp, tiyisli qararlar qabıl etiwge hám nızam talapların orınlawdı úziliske túsirgen yuridikalıq táreplerdiń juwapkershiligin qarawǵa májbúr boldı. Sebebi bul kolxozlarda egislik jerlerdi talan-taraj etiw, tiykarǵı daqıl egiletuǵın maydanlarǵa salı egiw, suwdı limitten zıyat paydalanıw. atızlardı qa-shılap suwǵarıw faktleri orın alǵan edi.

"Suw hám suwdan paydalanıw haqqında" Qaraqalpaqstan Respublikası nızamınıń Respublika agrosanaat kompleksinde orınlanıwınıń barısı tuwralı" másele Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń qasındaǵı keńestiń 1996-jıl 2-dekabrdegi májilisine óz-ara kritika hám talapshańlıq jaǵdayında dodalandı. Sebebi bul máseleni tayarlawǵa aldın-ala tayarlıqlar kórildi, suw xojalıǵı qánigeleriniń quramında arnawlı komissiya dúzildi. Oǵan Joqarǵı keńes deputatları basshılıq etti. Solay etip tiyisli mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımlarınıń joqarıda atı kórsetilgen Qaraqalpaqstan Respublikası nızamınıń talapların orınlaw boyınsha is usılları tereń úyrenildi. Nátiyjede suwdan paydalanıwshı yuridikalıq táreplerdiń óndirislik háreketlerinde jerlerdiń meliorativlik awhalın jaqsılaw, egislik jerlerdi qaytadan rekonstrukciyalaw, suw hám kollektor drenaj tarmaqların tazalaw, mámleket tárepinen ajıratılǵan qarjılardı ózlestiriw boyınsha izleniushiliktiń kemis ekenligi anıqlandı. Suwdan paydala-nıwda ısırapkershilikke jol qoyılıp atırǵanlıǵı málim boldı. Usıǵan baylanıslı suwdan paydalanıwshı hár bir yuridikalıq tárep-tiń wazıypası kórsetilgen qarar qabıllandı hám onıń orınlanıwı ústinen qatań qadaǵalaw ornatıldı.

Sońǵı jılları ekologiyalıq apatshılıq zonasınıń orayında jaylasqan Moynaq rayonında tábiyiy qorlardan nátiyjeli paydalanıw, awıl-xojalıǵı tarawında hám balıqshılıq sanaatında ekonomikalıq reformanı tereńlestiriu máselelerine itibar páseyip ketti. Bul rayondı sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıw kórsetkishleriniń tómenlep ketiwine alıp keldi. Mine usılardıń sebeple-rin tereń úyreniw, payda bolǵan mashqalalardı unamlı sheshiw boyınsha rayon basshılarına jol-jorıq kórsetiw hám Respublika imkani-yatına qarap rayonǵa materiallıq texnikalıq hám finanslıq járdem kórsetiw maqsetinde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi baslıǵınıń qasındaǵı keńes 1997-jıl 5-aprelde "Jer haqqında", "Suw hám suwdan paydalanıw haqqnda" Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń Moynaq rayonshda orınlanıwınıń barısı tuwralı" máseleni tıqladı. Onı dodalaw payıtında rayon hákimiyatınıń ay-maqtı basqarıw is usılları qatań sınǵa alındı, joqarıda kórse-tilgen nızamlar talapların orınlaw boyınsha onıń izleniwshilik, intalılıq kórsetpey atırǵanlıǵı atap kórsetildi hám kemshiliklerdi saplastırıwǵa qatnası bar Respublikalıq mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımlarına tapsırmalar berildi.

Kórip turǵanıńızday, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi qorshap turǵan ortalıqqa baylanıslı Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń orınlanıwına itibar berip atır. Degen menen tariyxıy qısqa waqıt ishinde qorshap turǵan tábiyiy ortalıqqa baylanıslı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń barlıq nızam-ların qabıl etiw hám olardıń orınlanıwı boyınsha tiyisli mámle-ketlik hám xojalıq basqarıw uyımlarınıń esapların tıńlau qıyın.

Bunnan tısqarı qorshap turǵan ortalıqtı saqlaw hám qorǵaw máselesi bul máwsimlik mapaz emes, ol kóp materiallıq-texnikalıq qordı, qárejetti hám waqıttı talap etetuǵın sheshimi qıyın, ma shaqatlı. Sonıń ushın bul áhmiyetli másele menen xalıq xojalıǵınıń barlıq tarawlarında

65

islewshi Respublikanıń hárbir puqarası hár kúni turaqlı shuǵıllanıwı kerek. Bul ulıwma xalıqlıq iste ásirese ilimpazlar, qánigeler hám yuristler jan kúyer bolıwı lazım. Biraq qorshap turǵan tábiyiy ortalıqqa baylanıslı nızamlardı qabıl etiw, onı kózdiń qarashıǵınday sakdaw hám qorǵaw boyınsha belgili dárejede tájiriybe toplanǵan. Olardıń ishinde tábiyatqa óndirislik qatnastı retlestiriwi baǵdarında Yaponiyada ámelge asırılıp atırǵan ilajlar dıńqatqa ılayıq. Sonlıqtan biz-ler olarǵa keńirek toqtap ótemiz. Sebebi Yaponiyada tábiyattan paydalanıw sistemasında qollanılatuǵın usıllardıń huqıq, jobalastırıw hákimiyatlıq ekonomikalıq hám sociallıqtexnologiyalıq tetikleri kóp túrliligi menen ajıralıp turadı. Bul elde hátteki ki-shigirim kárxanalardıń joybarlarınıń ekspertizasına xalıqtıń wákilleri qatnasadı, ekologiyalıq standartlar qataq saqlanadı, qorshap turǵan ortalıqtı pataslaǵanı ushın tólem óz waqtında tólenedi, hátteki kárxana hám avtotransport iyeleri tábiyiy ortalıqtı patas lawı nátiyjesinde payda bolǵan keselliklerge baylanıslı kelip shıqqan barlıq shıǵınlardı tóleydi, taslandılardı tazalaytuǵın zavodlar, suw ótkizgishlerden (kanalizaciyadan) aǵızılǵan patas suyıqlıqlardı tazalawshı stanciyalar qurılǵan. Bir sóz benen aytqanda bul taraw boyınsha Yaponiyada jetiskenlikler oǵada kóp. Sonıń ushın da ekonomikalıq birge islesiw hám rawajlandırıw shólkeminiń bas xatkeri G. Eldin tábiyiy ortalıqtı qorǵaw tarawında Yaponiyada "múmkin emes",- degen sózdi esitpeysiz dep aytqan edi. - Sonday-aq 70-jılları Yaponiyada qorshap turǵan ortalıqtı qorǵaw boyınsha basqarma qasınan mclliy ekologiyalıq izertlewler institutı dúzildi. Ol usı tarawdaǵı mámleketlik ilimiy izertleulerdiń tiykarǵı baǵdarların belgilep beredi, qorshap turǵan ortalıqtıń negizgi mashqalaları boyınsha kútá áhmiyetli ilimiy izertlewler júrgizedi, sonday-aq hár qıylı ministrliklerdiń hám basqa da mámleketlik uyımlardıń qasındaǵı ilim-izertlew shólkemleriniń ilimiy jumısların baylanıstıradı. Instituttıń jumısı mámleketlik byudjet esabshan qarjılandırıladı.

1973-jılı qorshap turǵan ortalıqtıń pataslanıwın qadaǵapaw boyınsha kadrlar tayarlaytuǵın institut shólkemlestirildi. Solay etip mámleketlik emes hám jeke kárxanalarda, jergilikli hákimiyat uyımlarında islew ushın arnawlı qánigeli kadrlar tayarlawǵa basla-ma salındı. Instituttıń oqıtıw procesinde tıńlawshılarǵa ulıwma baǵdarlar (ekologiya tiykarları hám t.b.) boyınsha hám pitkeriwshi-lerdiń jumıs islew usılları tuwralı lekciyalar

kursı oqıladı. Sonday-aq institutta tazalaw úskeneleriniń tipleri hám pataslawshı zatlardıń ámissiyasın qadaǵalaw hám baqlaw apparaturası menen tanısıw kursına úlken dıńqat awdarıladı. Juwmaqlastırıp aytqanda

Yaponiyada tiyisli húkimetlik uyımlardıń ekologiyalıq baǵdardaǵı óndirislik háreketi tómendegi nızam toparları menen retlestiriledi:

-institucion ózgerisler haqqında;

-qorshap turǵan ortalıqtı qorǵaw boyınsha basqarma dúziw xdqqında(1971); - belgilengei kárxanalarda jámiyetlik shıǵınlarǵa qarsı gúresiw xızmetlerin úziw haqqında (1971);

-jámiyetlik shıǵınga baylanıslı máselelerdi retlestiretuǵın komissiya dúziw xMqında (1972);

-atmosfera hawasın qorǵaw haqqında;

-rudniklerdegi qáwipsizlik haqqında (1949);

-hawanıń pataslanıwına qarsı gúresiw haqqında (1968);

-suw basseynlerin qorǵaw haqqında (1958);

-suwlardıń pataslanıwına qarsı gúresiw haqqında (1970);

-teńizlerdiń hám okeanlardıń pataslanıwına qarsı gúresiw haqqında (1970); - topıraqtıń

pataslanıwına qarsı gúresiw haqqında;

-awıl xojalıǵında ximikatlardıń qollanılıwın retlestiriw haqqında (1948); - awıl xojalıǵına jaramlı jerlerdiń pataslanıwına qarsı gúresiw haqqında (1970); - aárodromlarǵa jaqın jaylasqan rayonlarda aviatransporttıń shawqımlarına qarsı gúresiw haqqında (1% 7);

-shawqımlardı retlestiriw haqqında (1968);

-topıraqtıń shógiwine qarsı gúresiw haqqında;

-sanaatga suwdı paydalanıw haqqında (1956);

-qurılısta paydalanıw ushın jer astı suwların qazıp alıwdı retlestiriw xaqqında (1% 2);

-tábiyattı qorǵaw haqqında;

-quslardı hám haywanlardı awlaw qám qorǵaw haqqında;

-tábiyiy parkler haqqında (1% 1);

66

- qorshap turǵan tábiyiy ortalıqtı qorǵaw haqqında (1972);

Tábiyattı qorǵaw shıǵınları hám qarjılay járdem kórsetiw ilajları xaqqında

Aral teńizi basseyninde payda bolǵan ekologiyalıq mashqalalardı sheshiw boyınsha 1997-jıl sózden ámeliy iske ótiw jılı bolıp esaplanadı. Sebebi Aral apatshılıǵı tuwralı 1997-jılǵa shekem tek simpoziumlarda, xalıq-aralıq konferenciyalarda hám basqa da úlken-úlken forumlarda sóz etilip kelgen bolsa, 1997-jılı 28fevralda Almatı qalasında bolıp ótken Oraylıq Aziya mámleketleri prezi-dentleriniń ushırasıwında Aral teńizin qutqarıw boyınsha xalıq aralıq fondına hár jılı tólenetuǵın tólem hárbir Oraylıq Aziya Respublikası byudjetiniń 03 procenti muǵdarında belgilendi, Al-matı deklaraciyası qabıllandı. Bul hújjette prezidentler 1998-jıldı Oraylıq Aziyada BMSH niń qáwenderligi astında qorshap turǵan ortalıqtı qorǵaw jılı, - dep dagazalawǵa niyetlerin bildiredi. Biraq bul kelisimge shekem Oraylıq Aziya mámleketleriniń basshıları Aral teńizi mashqalasına baǵıshlangan birneshe joqarı dárejedegi ushırasıwlar ótkerdi. Máselen bunday birinshi ánjuman 1993-jılı Qazaqstannıń Qızıl-Orda qalasında bolıp ótti. Region elleriniń basshıları 1994-jıldıń yanvarında ekinshi ánjumanǵa Nóknske jıynaldı. Olardıń bul ushırasıwında Aral teńizi basseyniniń mashqalaları boyınsha mámleketler aralıq keńes hám onıń atqarıw komiteti, Araldı qutqarıw boyınsha xalıq aralıq fond dúzildi. Fondtıń qarjı bazasın regionnıń bes mámleketiniń dáslepki tólemleri, donor mámleketler ajıratatuǵın hárqıylı tólemler hám qarjılar quraytuǵın boldı.

1995-jıldıń martında Túrkmenstannıń Tashhauz wálayatında prezidentlerdiń úshinshi ushırasıwı ótkerildi. Solay etip, Almatı-daǵı ánjuman Oraylıq Aziya mámleketleri basshılarınıń Aral teńiziniń mashqalaları boyınsha tórtinshi ushırasıwı edi. Bul ushırasıwda Aral teńiziniń qayǵılı jaǵdayın saplastırıw mashqalası óziniń kólemleri boyınsha usı regiondaǵı mámleketler-diń ekonomikalıq mumkinshiliklerinen

ádewir joqarı turatuǵın-lıǵı atap kórsetildi. Sonıń ushın Aral mashqalasına abıraylı xalıq aralıq shólkemlerdiń, rawajlanǵan mámleketlerdiń, onıń ústine jer júzilik jámiyetshiliktiń dıńqatı shıntlap hám uzaq múddetke awdarıldı. Házir tek ǵana jáhán banki Aral boyın tiklew joybarlarına bunnan bılayǵı bes jılda 380 million AQSH dolları muǵdarında investiciyalar paydalanıwdı názerde tutıp otır. Sebebi Aral mashqalasın sheshiwge jer júzilik jámiyetshiliktiń járdem qolın sozıwında Ózbekstan Respublikası prezidenti I. A. Karimovtıń BMSH Bas Assambleyasınıń 48-sessiyasında (Nyu-York 1993-jıl sentyabr), Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw boyınsha keńestiń Budapeshttegi Joqarı dárejedegi ushırasıwında (1994-jıl dekabr), Shveycariyada Ózbekstan sawda úyiniń ashılıwına baǵıshlanǵan májiliste (1995-jıl yanvar) hám basqa da úlken-úlken forumlarda shıǵıp sóylegen sózlerinen kelip shıǵatuǵın juwmaq hám usınıslardıń áhmiyeti oǵada ullı boldı.

Sonday-aq Ózbekstan Respublikası prezidentiniń 1996-jıl 27-sentyabrdegi "Ózbekstan Respublikasınıń

1997-jılǵa mámleketlik byudjetine baylanıslı salıq reformasın tereńlestiriw boyınsha ilajlar haqqındaǵı" pármanına muwapıq 1997-jıldıń 1-yanvarınan baslap Ózbekstan Respublikası aymaǵında ekologiya salıgı engizil-di. Bul salıq islep shıǵarılǵan ónimniń (islengen jumıstıń, kórsetilgen xızmettiń) ózine túser bahasınıń 1

tásir etiw, - dep ataladı. Standartlar bolsa, Yaponiya húkimeti tárepinen ornatıladı. Pataslanıwlardı qadaǵalaw baǵdarlaması tómendegi tiykarǵı bólimlerden turadı: Kirisiw bóliminde baǵdarlamanıń tiykarları beriledi, onıń xáreket etiw rayonları,

qorshap turǵan ortalıqtıń sapa standartlarınıń baǵdarlamalıq maqsetleri hám baǵdarlamalıq háreket etiw múddetleri yamasa baǵdarlamada kórsetilgen maqsetlerge erisiw múdcetleri sóz etiledi.

"Baǵdarlamanıń háreket etiw rayonlarınıń sıpatlaması rayonnıń tábiyiy sharayatları haqqında maǵlıwmatlardı (orınnıń relefi, meteorsshogiyalıq sharayatlar hám t.b.), demografiyalıq kórekishlerdi, materiallıq óndiriotiń dinamikası xaqqında (sanaat tarawları tuwralı) maǵlıwmatlardı, ekologiyalıq talaplar tiykarında qalalardı abadanlastırıw boyıyasha (qalalıq joybarlastırıw, suw ótkeriw tarmakları, kanalizaciya sistemaları, sanaatga paydalanıw ushın suw jetke-riw, qaldıńlardı qayta islew, jollar, temir jol tarmakların, portlar, aárodromlar salıw, parkler dúziw h.t.6.) maǵlıwmatlardı óz ishine aladı.

Baǵdarlamanıń "qorshap turǵan ortalıq jaǵdayınıń statlaması" bóliminde xawa hám suwdıń pataslanyw jaǵdayı tuwralı, shawqım dárejesi, dirildi dárejesi haqqında, topıraqgıń shógiw dárejeleri tuwralı, topıraqtıń pataslanıwı, qaldıńlardıń kólemleri h.t.6. boyınsha maǵlıwmatlar beriledi.

"Pataslanıwǵa qarsı gúresiw boyınsha ilajlar" bólimi bolsa, baǵdarlamanıń eń áhmiyetli bólimi bolt, onda qorshap turǵan ortalıqqa qorǵaw tuwralı ayqsh baǵdarlardıń dizimi xám jeke kárxana iye-leriniń, jergilikli hákimiyat uyımlarınıń wazıypaları bólip bólip kórsetiledi. Usılay etip baǵdarlamalarda pataslanıwǵa qarsı gúresiwge baǵdarlanǵan ilajlardıń keń toparı názerde tutıladı. Al jergilikli hákimiyat uyımları qalalıq transporttı, qurılıstı retlestiriw óndi-riwshi kúshlerdi jaylastırıw, kanalizaciya sistemaların qurıw, "buferli" zonalar dúziw, jerden paydalanıw sistemasın jetilistiriw ilajların kóriw, qorshap turǵan ortalıqtıń jaǵdayın baqlaw hám qadaǵalaw stanciyalarınıń tarmaǵın keqeytiw qusaǵan ortalıqtı qorǵawǵa baylanıslı jumıs formalarınan paydalanadı. Bulardıń ishinde otınnıń (janarmaydıń) basqa "ádewir taza" túrlerine ótiw, hár qıylı tazalaw úskenelerin-ornatıw, suwdan paydalanıw tarmakları kóbeytiw h.t.6. máseleler bar.

Derlik barlıq bagdarlamadarda "pataslanıwdı qadaǵalaw boyın-sha qorshap turǵan ortalıqtıń jaǵdayın baqlaw sisteması haqqında" arnawlı bólim bar. Bul bólimler texnika menen támiyinlewge qosa monitoring stanciyalarınıń tarmaǵın keceytiw yamasa jetilistiriw boyınsha jergilikli hákimiyat uyımlarınıń jumıs baǵdarlaması jazılǵan.

Baǵdarlamanıń juwmaqlawshı bóliminde tiykarınan jumıstıń nátiyjeliligin arttırıw jolları haqqında pikirler, baǵdarlamanı qarjılandırıwdıń ulıwma jaǵdayı hám onı orınlawǵa jumsalatuǵın shıǵınlardı jergilikli hákimiyat uyımları menen jeke sek-tor arasında bólistiriw boyınsha esaplawlar beriledi. Sonday-aq bul bólimde baǵdarlama regionallıq rawajlandırıw hám tiykarlaw (zárúr bolǵan jaǵdayda), basqa baǵdarlama menen baylanıstırıw, tábiyattı qorǵaw talaplarına muwapıq olardı tolıqtırıw hám duzetiw tuwralı usınıslar keltirildi. Sebebi qorshap turǵan ortalıqtıń pataslanıw "eksportınıń" mashqalası burınnan bar, al sońǵı waqıtları ol hádden tısqarı keskinlesip ketti.

Sonlıqtan qrrshap turǵan ortalıqtıń pataslanıw "eksportı" mashqalasın Yaponiya kompaniyaları eki jol menen sheshedi. Birinshisibul Yaponiya korporaciyalarınıń ózleri jaylasqan aymaqta háreket etip turǵan sıbaylas kompaniyalardıń óndirislik háreketi nátiyjesinde sırt ellerdiń qorshap turǵan ortalıǵına tikkeley zálel keltiriw. Ekinshisi bul sapasız, ekologiyalıq jaqtan taza emes tawarlar-dı sırt ellerge eksport jasaw arqalı qorshap turǵan ortalıqtı tikkeley emes, al qosımsha pataslaw. Bul háreket xalqınıń ekologiyalıq sawatı jeterli emes, qorshap turǵan ortalıqtı qorǵaw ushın jámiyetshiliktiń háreketi tómen hám rawajlanıw jolshda baratırǵan el-lerge islenedi. Bunnan tısqarı Yaponiya kompaniyaları óndiristi keń masshtabta rawajlandırıp, qońsılas ellerdiń qorshap turǵan ortalıǵın tikkeley pataslaw menen birge qáwipli pesticidlerdi hám sin-tetikalıq zatlardı satıw menen de shuǵıllanadı. Sebebi bunday háreketlerge Yaponiyada tıyım salınǵan yamasa olar sheklengen. Sonlıqtan Yaponiyanıń ximiya kompaniyaları islep shıǵarǵan pesticidlerin Latın Amerikasına,

Indoneziyaǵa, Malayziyaǵa, Tayvanǵa hám Filippinge satıp atır. Máselen, Yaponiyanıń "Djapan agrikal chural kemikal K°" kompaniyası Malayziyaǵa tek Yaponiyada emes, al rawajlanıp atırǵan ellerdiń kópshiliginde tıyım salınǵan NVS, "Lindeyn", "2-4.-D" hám "DDVP" ximiyalıq zatların jetkerip beredi. NVS oraylıq nerv sistemalarına keri tásir etip, isikler, leykemiya

69

payda etedi. "Lindeyn" bolsa kancerogenli zat bolıp, oraylıq nerv sistemasına uzaq waqıt tásir etedi. Sebebi awıl xojalıǵı ushın ximiyalıq zatlar islep shıǵaratuǵın Yaponiyanıń kárxanaları pesti-cidlerdiń qáwipli ekenligin ózleriniń qarıydar fermerlerine xabarlamaydı hám olarǵa profilaktikalıq ilajlardı úyretpeydi.

Máselen, Malayziyadá "Jerdiń dosları", - dep atalatuǵın jámiyet-tiń qánigeleri tárepinen alınǵan maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda malay ziyalılardıń qanındaǵı pesticidlerdiń ortasha dárejesi rawajlanǵan ellerdiń adamlarınıń qanındaǵı pesticidlerdiń dárejesinen 3-14 ese asıp ketedi.

Yaponiyada ekonomikalıq ekspertizalar, yaǵnıy ekonomikalıq bahalaw ilajları tómendegi punktler boyınsha ótkeriledi:

1. Tábiyiy ortalıqtıń buzılıuınıń jeti túri ("Kogay"). Onı bahalaw ulıwma milliy dárejedegi standartlarǵa hám normativlerge muwapıq júrgiziledi:

-hawanıń pataslanıwı (pataslanıwdıń bul túrinde zıyanlı zatlardıń toplanıwı normallastırıladı; ekologiyalıq ekspertizada region ushın shek qoyılatuǵın taslandılardıń boljanılatuǵın kólemleri ólshenedi);

-suwdıń pataslanıwı (ximiyalıq zatlardıń muǵdarı, kislorodqa bolǵan biologiyalıq yamasa ximiyalıq talap; ekologiyalıq ekspertizanıń barısında boljanılıp otırǵan taslandılardıń - suw dereklerine túsetuǵın muǵdarı

ekologiyalıq salmaq penen lshenedi);

-topıraqtıń pataslanıwı (awır metallardıń hám ximiyalıq bi-rikpelerdiń muǵdarı normallastırıladı); -topıraqtıń shógiwi (topıraqtıń shógiwi normallastırıladı);

-shawqım dárejesi (shawqımnıń jiyiligi normallastırıladı); -dirildi (dirildi dárejesi normallastırıladı);

-jaǵımsız iyisler (xawada jaǵımsız iyis penen sasıytuǵın zatlardıń toplanıwı \ám olardıń qosındısınıń indeksi normallastırıladı);

2. Tábiyatqa hám mádeniy esteliklerge tásir etiw.

-janlı tábiyatqa tásir etiw hám ortalıqtıń janlı tábiyat ále-mentleri menen támiyinleniwi (mısalı suwdıń sapasınıń ekologiyalıq standartları);

-mádeniy esteliklerge tásir etiw;

-landshaftqa tásir etiw (mısalı kógallandırıw standartı hám ástetikalıqqa baylanıslı basqa da bir qatar talaplar);

3. Sociallıq-ekonomikalıq sistemaǵa tásirdiń bes túri bar.

Olar jergilikli dárejedegi standartlar hám normativler menen retlestiriledi; -qońsılas jaylardıń qaraqǵılanıwı (qarańǵılandırıu standartı);

-radiotolqınlar ushın irkinishler dúziw (súwret sapasınıń standartları); -qattı qaldıńlardı zıyansızlandırıw hám kómip taslaw (Bul baǵdardaǵı ekonomikalıq ekspertizada qaldıńlardı zıyansızlandı-rıudıń usınılıp otırǵan usıllarınıń tiykarlanıwı kózden ótkeriledi, qaldıńlardıń payda bolıw kólemleri regiondaǵı qaldıńlar-dı qayta islew kárxanalarınıń quwatlıǵı menen ólshenedi);

-baylanıs tarmaqlarına (kommunikaciyalarǵa) tásir etiw (joybarlastırılıp atırǵan obekt óziniń transprrtı yamasa turǵan ornı menen jámiyetlik baylanıs tarmaqlarınıń (kommunikaciyalarınıń) ıǵallı óndirislik háreketin qanday dárejede qıyınlastıratuǵın-lıǵı yamasa jeqillestiretuǵınlıǵı bahalanadı);

-qáwipsizlik dárejesi (avariyalar, tábiyiy apatlar yamasa baxıtsız hádiyseler júz bergen jaǵdaylarda olardıń adamlarǵa yamasa tábiyatqa qáwiplilik dárejesi bahalanadı). Ekologiyalıq bahalardıń bul punktleri puqaralar ushın islengen qısqa esletpege (bukletke) kiredi. Esletpe (buklet) kishilew kólemdegi (2-4 bet) reńli, kópshilikke arnalǵan qısqa xattan ibarat. Esletpede joybardıń tiykargı rejeleri jazılǵan. Sonday-aq esletpege (bukletke) ekologiyalıq ekspertizadan ótkerilmeytuǵın obektlerdiń de texnikalıq sıpatlaması (maqseti, quwatlılıgı, eger kárxana haqqında sóz bolsa, onda onıń kólemleri, tutıp turǵan may danı, ulıwma kórinisi, jaylasıw sxeması h.t.6.) kirgizilgen.

Bunnan tısqarı Yaponiya tájiriybesiniń abzallıǵı sonnan ibarat, eger jergilikli keńesler arqalı regionallıq hákimiyatlardıń huqıqların moyınlamastan hám olardıń quramıia saylanbastan regionnıń tábiyiy ortalıǵın basqarıw múmkin emes. Sebebi regionǵa haqıyqıy huqıqlarǵa hám minnetlerge iye xojeyin kerek. Al biziń elimizde bolsa, mámleketlik hám xojalıq buwınların basqarıwdı demokratiyalastırıudıń áhmiyeti úlken.

Ekonomikalıq esaplarǵa tólem .

Barri Kommoner anıqlap bergen tórt ekologiyalıq nızamda: "hesh nárse bosqa berilmeydi", -

70

dep kórsetilgen. Sebebi ekologiyalıq hám ekonomikalıq kózqarastan tábiyattaǵı hár qanday zat bir nársege turarlıq ekeni belgili. Sonıń ushın da hár bir ekosistema bir tutas birlik bolıp tabıladı. Onıń kóleminde hesh nárse utıp alınbandı, yamasa joq bolmaydı. Biraq adam miyneti menen óndirilgen hámme nárse «teliwi tiyis. Usı veksel boyınsha tólemnen qashıp qutı-lıwǵa bolmaydı, - onı tek keyin qaldırıw múmkin. Sebebi hámme nárseniń tólemi bar. Yaponiya "kogay"ınıń tariyxı bunıń mısalı bolıp tabıladı.

Ekonomikalıq esaplardıń bir ózgesheligi keltirilgen zıyannıń tólemi qansha keyinge qaldırılsa, ol sonshelli qımbatqa túsedi. Onıń ústeme procentlerin adamlardıń ómiri hám densawlıǵı menen, pútkil tábiyiy ortalıqtıń jábir-japası menen tólewge tuwra keledi. Buǵan mısal etip 60-70-jılları Yaponiyada payda bolǵan

"Itay-itay" tipindegi-ekologiyalıq keselliklerdi kórsetiwge boladı.

"Hesh nárse bosqa berilmeydi" degen ekologiyalıq nızamnıń keri tárepi de bar. Ol durıs finans siyasatın júrgiziw arqalı erisetuǵın haqıyqıy nátyyjeler. Sonlıqtan tábiyattan paydalanıwshı kárxanalarda, mekemelerde islewshi ekonomistler tómendegi tiykarǵı sorawlarǵa juwap tabıwǵa májbúr boladı:

-tábiyattı qorǵaw jumısına qansha qarjı jumsaw kerek?

-kim tóleydi?

-bul jumıstıń ekonomikalıq nátiyjeleri qanday?

Mine usınday formadaǵı sorawlar basqa da sorawlar-juwaplar dizbegin payda etedi. Atap aytqanda birinshi sorawǵa juwap beriw ushın ortalıqtı buzıudıń hár qıylı túrleri, ilajlar hám jumıslardıń formaları boyınsha qarjı jumsalatuǵın obektlerdi buwınba-buwın tallaw zárúr. Ekinshi sorawǵa juwaptı qarjılandı-rıw dereklerin tallaw arqalı ǵana emes, al joybarlastırıw, jámlesip tásir jasaw hám tábiyattı qorǵaw ilajların ekonomikalıq jaqtan xoshametdew usılları menen birge qarjılandırıudıń sistemasın qáliplestiriwden izlew kerek. Úshinshi sorawǵa juwap beriw ushın eń sońǵı pataslanıwdıń aldın alıw bahasınıń qanday ekenligin, yaǵnıy pataslanıwdıń aldın alıwdıń unamlı hám unamsız ekono-mikalıq nátiyjeleriniń qanday bolatuǵınlıǵın anıqlap alıw zárúr. Sebebi bul bahalardıń ósiwin esapqa alǵan jaǵdayda sociallıq itiyajlarǵa jumsalatuǵın qárejetlerdiń qanshaǵa azayǵanın anıqlawǵa imkaniyat jaratadı.

Sońǵı waqıtları biziń elimizde ekologiyalıq mashqalalardıń sheshimine kóbirek kewil bólinip atır. Sebebi ekonomikalıq jaqtan tez pát penen rawajlanıw tábiyiy ortalıqqa qısımdı azaytıw imkaniyatın beretuǵın jańa

ekologiyalıq texnologiyalardı izlestiriwdi hám óndiriske engiziwdi talap etedi. Sonday-aq jámiyetshiliktiń keq qatlamların xalıq xojalıǵın basqarıwǵa tartıw tábiyattan nátiyjeli paydalanıwǵa alıp keledi. Bul birinshiden joybarlastırıw basqıshında óndiris obektlerin hám aymaqlıq-óndirislik komplekslerdi dúziwdsh itimallı táreplerin tolıq esapqa alıw imkaniyatın beredi. Ekinshiden ekologiyalıq oylawdı rawajlandırıwǵa járdem etedi, xalıq arasında tábiyiy baylıqlardı muhiyatlılıq penen paydalanıw boyınsha juwapkerishilik sezimin qáliplestiredi. Buǵan mısal etip Sibir dáryaların eldiń túslik rayonlarına burıwdı toqtatıw haqqındaǵı 1986-jıl 16-avgusgga járiyalanǵan sheshimdi kórsetiwge boladı. Sebebi, bul sheshim jámiyetlik pikirdi, tábiyattıń táǵdirine tınıshsızlanǵan qánigelerdyq, injenerlerliq, jumısshılardıń, mádeniyat xızmetkerleriniń kóp sanlı xatla-rın itibarǵa alıp qabıl etildi. Sonday-aq ol hár qanday sheshim qabıl etiw ushın keń jámiyetshilikti tartıw zárúrligin kórsetti. Sebebi hákimshilik buyrıq beriw usılı menen eldi basqarıw bizlerdiń tábiyiy ǵáziynemiz bolǵan Baykal, Ladoga, Sevan kóllerinen hám Aral teńizinen ayırdı. Tábiyattıń basqa da ájayıp dóretpele-rin joq etti. Usıǵan baylanıslı gazeta hám jurnal betlerinde hár qıylı mazmundaǵı maqalalar, pikirler hám usınıslar járiyalandı. Al házir pútkil adamzattıń qapısın qaǵıp turǵan ekologiyalıq apat shılıq tábiyattan paydalanıwǵa baylanıslı hár bir obekttiń joy-barlıq-smetalıq hújjetin ekologiyalıq ekspertizadan ótkeriw hám onı ámelge asırıw mexanizmin jetilistiriw zárúrligin payda et-pekte. Sonıń ushın bizler 1999-jılı qabıllanatuǵın "mámleketlik ekologiyalıq ekspertiza haqqındaǵı" Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikalarınıń nızamların úlken úmit penen kútemiz hám olar-dıń social-ekonomikalıq, ekologiyalıq turmısımızdıń jaqsılanıwına xızmet etetuǵınına bekkem isenemiz.

71

ARAL BOYÍNDAǴÍ TÁBIYIY JAǴDAYLARDÍŃ ÓZGERIWI HÁM ONÍŃ GEOEKOLOGIYaLÍQ JAǴDAYÍN JAQSÍLAW BOYÍNSHA ITIMALLÍ ILAJLAR

Aral teńiziniń qurıp barıwına baylanıslı payda bolǵan unamsız aqıbetlerdi úsh toparǵa bóliw múmkin.

Birinshisi tikkeley teqizde bolıp atırǵan ózgerisler. Buǵan teńiádiń gidrofizikalıq, gidroximiyalıq hám gidrobiologiyalıq rejimleriniń buzılıw jaǵdayları kiredi. Sebebi tirishilik etiw ortalıǵı parametrleriniń keskin

ózgeriwi teńizdiń ekosistemasında izine qaytpaytuǵın ózgerislerdi payda etti. Nátiyjede teqiz balıqshılıq hám trano portlıq áhmiyetinen ayrıldı.

Burınları kárxanalardı hám turaq jaylardı jılıtıw ushın kómirdi temir jol arqalı Aral teńizi stanciyasına shekem, sońınan barjalar járdeminde jaǵalıqtaǵı poselkalarǵa deyin jetkeretuǵın edi. Endi teńiz 60-100 shaqırım uzaqlıqqa qashıqlap ketti, temir jol bolsa, sahrada qalıp qoydı. Solay etip, kómir qum arqalı traktor telejkaları menen tasılatuǵın boldı.

Ekinshi toparǵa teńiz qáddiniń tómenlep ketiwine baylanıslı Aral boyı tábiyiy ortalıǵınıń ózgeriwleri kiredi (klimattıń hám mikroklimattıń sahralasıwı (aridizaciya), jer astı suwları qáddiniń tómenlep ketiwi hám olardıń minerallasıw dárejesiniń kóteriliwi, topıraqtıń ұstińgi qatlamı jaǵdayınıń tómenlewi, teńizdiń qurıǵan ultanınan duzlardıń samal menen kóteriliw procesiniń kúsheyiwi, deltalardıń hám jaqsh jaylasqan aymaqlardıń tábiyiy kompleksleriniń buzılıwı hám basqalar). Bul jaǵday házirgi waqıtta oǵada úlken Aral boyları aymaǵında antropogenli sahraǵa aylanıw processleriniń páti kúsheyip atırǵanlıǵın ayqın kórsetedi.

Olar aqırında, teńiz qápdiniń tómenlep ketiwine hám ekologiyalıq parametrlerdiń joqarıńa atap kórsetilgen ózgerislerine bayla-nıslı bolǵan unamsız sociallıq-ekonomikalıq aqıbetler úshinish toparın quraydı. Buǵań bárinen burın xojalıq jumısı jaǵdayla-rındaǵı túpkilikli ózgerisler kiredi. Máselen, balıq sanaatınıń toqtawı balıqshılıq kolxozlarınıń hám balıq zavodlarınıń óndi-rislik háreketiniń toqtatshıwsha yamasa tarqalıwına, balıq awlaw hám transport kemeleriniń háreketsiz qalıwına alıp keldi. Araldıń sanaatlıq

áhmiyetiniń joq bolıwı jaǵalıqtaǵı rayonlar xalqınıń ádewir bólegin jumısqa ornalastırıw hám kóshiriw mashqalasın payda etti. Bul tek óndiris kóleminiń qısqarıwınan ǵana emes, al jumıs orınların dúziw hám kóship kelgenlerdi qońsı rayonlarǵa bekitiwge qosımsha qarjılar zárúrliginen kelip shıqtı.

Payda bolǵan jaǵdaylarǵa baylanıslı sahra jaylaularınıń ónimdarlıǵı azaydı, mal sharwashılıǵın rawajlandırıw boyınsha oǵada awır jaǵday juzege kelip atır. Ishimlik suwdıń sapası tómenlep ketti.

Kemiriushilerdiń hám zıyanlı shıbın-shirkeylerdiń kóbeyip ketiwi bunısız da awır ápidemiyalogiyalıq jaǵdaydı judá qáwipli etip atır. Dárya suwları aǵısınıń toqtawı nátiyjesinde delta tegisliklerindegi keń kólemli pishenlikler quwrap qaldı, ondatra awlaw keskin kemeydi. Moynaq yarım atauınıń arqa-shıǵıs jaǵalıǵındaǵı rekreacion zonada suwdıń teńiz jaǵasınan qashıqlap ketiwi kurort jaǵdayın tómenletip jiberdi, kúshli plyaj keńeydi, bunıń izin ala kókshil qara reńdegi sazlı ılay jalańashlana basladı. Plyajlardıń batpaqlıqqa aylanıwına baylanıslı bul orınlarǵa barıw qıyın bolıp qaldı. Úlken aralıqpardaǵı sayızlıqlar hám ılaylı topıraq teńizge shomılıwǵa kesent keltirdi. Nátiyjede barlıq kurort xojalıqları 1978-jıldan baslap jabılıp qaldı, bul Qaraqalpaqstannıń xalıq xojalıǵına ádewir zálel keltirdi.

Burınǵı SSSR mámleketlik jobalastırıw komitetiniń maǵlıwmatları boyınsha tábiyiy imkaniyattıń tómenlep ketiw saldarınan (teńiz qáddiniń tómenlew aqıbeti, balıq hám agrosanaat kom-plekslerin qosıp esaplaǵanda jalpı ónnmnen ayrılıp qalıw ulıwma Aral boyı regionı boyınsha shama menen 1 mlrd. rub. jetiwi múmkin. Aral teńiziniń qurıp ketiwi alt keleguǵın tiykarǵı áko-nomikalıq hám sociallıq shıǵınlar regionda jetistiriletuǵın jalpı ónim kóleminiń azayıwına ǵana emes, al Aral boyınıń tábiyiy imkaniyatınıń Tómenlep

jılı 9 km dárya hám kollektor-drenaj suwlarına jetti. Degen menen tiykarǵı ańǵar boyınsha Úlken teqizge suw aqpadı. Al 1991-jıldıń dáslepki altı ayı ishinde Ámiwdárya deltasınıń shıńına 4,6km3 suw jetti, bul 1990-jılǵa qaraǵanda derlik 3,2 esege kóp. Deltaǵa bunnan basqa kollektorlar hám kanallar arqalı tiyislisinshe 0,6 hám 0,26 km suw túsip, yamasa 1991-jıldıń yanvar-iyun aylarında delta 5,5 km" dárya hám kollektor-dre-naj suwların aldı. Solay etip,

deltanıń tiykarǵı kól sistemaları suwlandırıldı, al teńizgeb.2 km suw tústi. 1960-jıldıń basında Ámiudáryanıń ayaq betindegi aymaq shama menen 19 mıń km ge jetti, onıń 4 mıń km" házirgi deltaǵa tuwra keldi, ap 2 mıń km aslam maydanı suwǵarılatuǵın diyqanshılıqqa paydalanılıwı, 2600 km2ge jaqın maydan bolsa, suw tasıw dáwirlerinde turaqlı suwǵa bastırıldı. Hár jılı iyun-iyul aylarına tuwra ke-letuǵın suw basıwları birinshi gezekte

Ámiwdárya hám Sırdáryanıń deltalıq tegisliklerindegi ekologiyalıq jaǵdaydı belgiledi. Bul dáwirde deltalardıń moldan suwlanıwı suw hám batpaq kompleksleriniń qáliplesiwi hám rawajlanıwı ushın qolaylı jaǵdaylar dúzdi.

Máselen, eki delta aymaǵınıń úlken bólegin zúráátliligi 40-60 c/ga jetetuǵın qalıń qamıslıqlar iyeledi. Aridli wálayatlardaǵı dáryalardıń deltaları ulıwma joqarı tábiyiy imkaniyatqa iye. Sebebi 1960-jılǵa

shekem Ámiwdárya hám Sırdárya deltaları sahralar qorshaǵan ózgerislerden ibarat edi. Olar úlken ekologiyalıq

áhmiyetke iye bolıp qoymastan, mal sharwashılıǵı ushın tábiyiy ot-jem bazası, balıqlar ushın uwıldırıq shashatuǵın orınlar boldı, aqshılıq hám sanaat ornı bolıp xızmet etti.

Aral teńiziniń gidrofizikalıq rejiminiń ózgeriwleri tábiyiy ortalıqtıń shıntlap buzılıwın hám onıń dógereginde sahralasıw processlerin kúsheytip jiberdi. Suwlanıwdıń keskin kemeyip ketiwi deltalarda suw basıw rejiminiń toqtawına, deltalıq kóllerdiń kópshiliginiń, barlıq qoltıqlardıń kewip qalıwına, jer astı suwları qáddiniń tómenlep ketiwine, olardıń minerallasıuınıń kóteriliwine alıp keldi. Biraq bulardıń barlıǵı mikroklimattıq ózgeriwine, temperaturanıń kóteriliwine hám hawa ıǵalınıń tómenlewine, ósimlik sherikleri sukcessiyalarınıń tezleniwine, batpaq hám otlaq topıraklarınıń qurǵap ketiwine, topıraqlardıń joqarǵı qatlamlarınıń shorlanıwına, olardıń qunarlılıǵınıń tómenlewine, aridli litogenezdsh qáliplesiwine, defflyaciyanıń rawajlanıwına, xemogenli shógindilerdic toplanıwına h.t.b. baylanıslı boladı. Aral boylarınıń, dáryalar deltaparınıń sahraǵa ayla-nıwına tiykarınan tábiyiy processler sebep bolsa da, olar antropo genli faktorlardan payda bolǵanlıqtan kúsheyip atırǵan sahralasıwdı antropogenli, dep tiykarlawǵa múmkinshilik beredi.

Aral teńizi qáddiniń tómenlep ketiwi Sırdárya hám Ámiwdárya ároziyasınıń bazasın páseytti hám burın háreket etip turǵan sala-lardıń joq bolıwına alıp keldi. Biraq olar suw tasqınında delta-lardı hám kóllerdi suwlandırıp turatuǵın edi.

Suwdıń dárya ultanın gewlep aǵıw tásiri teńizden 100-120 km joqarıda bayqaladı (Temirbay gidropostı boyınsha dárya ultanı 3,8-4,5 m gewlengen). Sebebi dáryalardıń ańǵarı pútkil jıl dawamında drenajǵa aylanǵan hám jer astı suwları qádciniń tómen-lewine óz úlesin qosqan. Usıǵan baylanıslı Ámiwdárya deltasında jer astı suwlarınıń gorizontalları 4- 6 m tómenlegen, al shettegi suwǵarılmaytuǵın zonada olar 6-10 m tómenlep ketken. Pútkil Aral boylarında da jer astı suwlarınıń qáddi hám Artezian qudıklarınıń basımı tómenlegen.

Máselen, bul jerde basımlı suwlardıń dárejeleri 18-20 jıl ishinde túslik-batıs sektorda (1965-jıldan baslap) 3-5 metrden 15-20 metrge shekem tómenlep ketti. Basqa maǵlıwmatlar boyınsha jer astı suwları dárejesiniń tómenlewi Araldıń shıǵıs jaǵalıǵında seziledi. bul aymaqta ol 5-6 m jetti.

Jaǵadan uzaqdasqan sayın bul process áste-aqırınlap óship baradı qám 60-80 shaqırım qashıqdıńta ol joq boladı.

Jer astı suwlarınıń kúshli mineraplasıp atırǵanlıǵına da dıńqat awdarıw kerek. Máselen, Ámiwdárya deltasında burınları hálsiz hám ortasha minerallasqan jer astı suwları basım keletuǵın edi. Házir bolsa, kúshli minerallasqan qám duzlı suwlar kóbeyip ketti, olar tiykarınan jer astı suwlarınıń puwlarına jumsalıwına baylanıslı boldı. Sebebi jer astı suwları dárejesiniń 7-8 m tómenlep ketiwi menen suw puwlarınıń da azayıp barıwı itimal. Sebebi olar ósimliklerdiń tamırdı azıqlandırıw qatlamında kondensaciyalanadı hám olardıń suw menen támiyinleniwin jaqsılaydı. Bul jaǵday jazǵı dáwirde sahralardaǵı vegetaciyalanatuǵın derlik barlıq

ósimliklerdiń suw rejimine tásir etedi.

Deltanıń suwǵarılatuǵın aymaǵındaǵı jer astı suwlarınıń zonasında jer astı suwlarınıń minerallasıwı keń sheklerde, yaǵnıy 0,3 ten 10% ke shekem hám hátteki onnan da

74

kóbirekke ózgerip turadı. Dushshı linzalar (1% ke deyin minerallasıw) dáryanıń qám iri magistral kanallardıń uzın boylarına jaylasqan. Ayırım jaǵdaylarda magistral hám xojalıq aralıq kanallardıń uzın boylarında hám bir qálipte suwǵarılatuǵın uchastkalarda ushırasatuǵın jer astı suwlarınıń minerallasıwı 1 den 3% ke shekem jetedi, al 3-5%

minerallasqan suwlar suwǵarılatuǵın jerlerdiń sheklerinde, yamasa ádettegidey irrigaciyalıq (massiv) maydan shetlerinde bayqaladı. 5-10% minerallasqan jer astı suwları bolsa, tıń jerlerge hám kebirlerge jaqın orınlarga taralǵan.

Aral boylarında suwdı kóbirek paydalanıw dáwiriniń 1974-1977-jıllardaǵı qurǵaqshılıq hám dáryalarda suwdıń az bolǵan dáwiri menen almasıwı antropogenli sahralasıw procesiniń apatshılıqqa qaray rawajlanıwına túrtki boldı. Tábiyiy proceslerdiń rawajlanıwınıń qolaysız tereńlene túsetuǵın unamsız antropogenli bası-mınıń sinergiyalıq nátiyjesi Chardara (Sırdáryada) hám Taxiyatas (Ámiwdáryada) suw saqlaǵıshlarınıń tómengi táreplerinde ayqın kórindi. Sebebi bul aymaqta dárya suwlarınıń aǵısı keskin qısqarıp, suwalmalarda hám deltalardaǵı kóllerdiń hám salalar kewip qalıp, olarda 2,4 mln. ga maydan sahraǵa aylanıp, suw tasıw rejimi pұtkilley toqtap qaldı. 1980-jıldıń aqırına kelip, Ámiwdárya deltasında kewip qalǵan suw saqlaǵıshlardık ulıwma maydanı 310 kmge jetti. Olarda gidromorflı, batpaqlı hám qamıslı jerler kebir, avtomorflı, taqır tárizli jerlerge aylandı. Bul ósimlik qatlamınıń sukcessiyalarına hám fitoónimlerdiń sanı menen sapasınıń joq bolıwına alıp keldi. Sebebi Sırdárya hám Ámiwdárya suwalmalarında hám deltalarında fitomassanıń ulıwma tómenlewi 1970-jılları 192 mıń tonnanı (hawa-qurǵaq massa) quradı. Ájayıp botanikalıq komplekstegi pishenli sheriklikler hám toǵay terekleri tez buzılıp ketti. Ósimliklerdiń, haywanlardıń bahalı hám siyrek ushırasatuǵın populyaciyaları qáwip astına túsip qaldı.

Deltalardıń dárya suwalmalarınıń sahralasıwı hám zookompleks-ler quramındaǵı túrlerdiń qayta toparlasıwında kólleri kewip sahraǵa aylanıp atırǵan deltalar suwda júziwshi hám suw batpaq quslarınıń jańa

rayonlarǵa kóship-qonıwsha alt keldi. Aral regionınıń delta tegisliklerindegi kóllerdiń maydanı 1960-jılı 400 mıń gektarǵa shamalas, sonıń ishinde Sırdárya deltasında 100 mıń ǵa hám Ámiwdárya deltasında 300 mıń ga bolǵan bolsa, 1970jılǵa kelip olardıń ulıwma maydanı 120 mıń gektarǵa qısqardı. Ámiwdárya deltasında 1962jıldan 1988-jılǵa shekem suw batpaq kompleksi ushın tirishilik etiw ornı bolǵan qamıslıqtıń ulıwma maydanı 3 esege kemeydi. Jasaw orınlarınıń sapası da ózgerdi. Qamıslıklar keskin buzılıp ketti. Kóplegen orınlarda olardıń bálentligi burınları 4-5 metrge jetken bolsa, endi tek 14-3 metr bolıp qaldı. Bálentligi 10-30 santimetrlik jayılıp ósken qamyular úlken orınlardı iyelep turdı. Qamıs ósimlikleriniń ónimdarlıǵı ortasha 37 ese, ayırım orınlarda júzlegen ese kemeyip ketti.

Quslar hám sút emiziwshiler ushın olardıń trofik imkaniyatınıń joq bolıwı jasaw orınları sapasınıń ózgeriwine alıp kelda. Araldıń tariyxıy qáliplesken balıqparınıń nabıt bolıwı, delta suw saqpaǵıshlarında otshóptiń azayıp ketiwi hám suw batpaq kompleksindegi záhárli shıbın shyrkey túrleriniń kóbeyiwi suw saklaǵıshlarda hám olardıń jaǵalarında tirishilyak stiwi ushın balıqlar menen qus-larǵa hár qıylı qıyınshılıklar tuwdırdı. Bul suwda júziwshi hám suw batpaq kuslarınıń iri toparlarınıń Aral regionı sheklerin taslap ketiwge hám onıń shegaralarınıń tısqarısına kóshiwge alıp keldi. 1978-jılǵa kelip. sahraǵa aylanıp atırǵan Sırdárya deltasınan toǵay kóllerine quslar kompleksi (arqa tárepke qaray 350-400 shaqırım qashıklıqqa) Іsóship ketgi. Olardıń arasıyada quslardıń kóplegen túrleri bar. Ásirese qızıl tústegi birqazashіar óz uyaparın arqa shegaraǵa "shıǵarıwǵa" májbúr boldı. Kóship ketken quslardıń ulıwma sanı bir neshe júz mńǵa jetti.

Úrpek baslı hám qızıl tұsli birqazanlardıń hám úlken qarabay-lardıń iri toparları Ámiwdáryanıń túslik jaǵalıǵınan hám Ámiwdárya deltasınan Sarıqamıs kóline kóship bardı. Solay etip bul kólde usı quslardıń uyalı koloniyaları payda boldı. Usıǵan bay-lanıslı delta tegisliklerinde biotanıń ózgeriwin hám onın. tiy-karǵı ózgesheliklerin Sırdárya hám Ámiwdárya ushın ayrım-ayrım qarap shıǵıw kerek.

Sırdárya deltası. Bul aymaqta ekologiyalıq jaǵday Ámiwdáryaǵa qaraǵanda ádewir erte ózgerdi. 1960- jıllarda-aq Sırdárya basseyninen suwdıń alınıwı birlikke jaqınlasıp qaldı, al 1970-jılları qaytıp quyılǵan suwlardı birneshe ret paydalanıwdıń aqıbetinde onnan da asıp ketti. Dárya suwınıń alınıw muǵdarınıń turaqlı kóbeyiwi usı deltanıń bas betine keletuǵın suwdıń azayıwına alıp keldi. 1970-jıllardıń ekinshi yarımında Sırdárya deltasına ortasha bir jıllıq ulıwma suw qorlarınıń tek 4 procenti

75

kelip tústi.

1987-1989-jıllarda Sırdáryanıń saǵasına keletuǵın suwdıń jılsha 1,6-6,8 km shekem kóbeyiwi nátiyjesinde onıń suwlanıwı ádewir arttı hám usı jıllarda Sırdáryanıń suwı Aral teńizine jetti. 1911-1960- jıllardaǵı dáwirde Sırdárya deltasındaǵı dárya suwlarınıń ortasha shıǵını jılına 1,7-1,9km quradı, 1961-jıldan keyin dárya suwınıń delta saǵasına keliwi qısqarıp, suw shıǵınları azaydı hám jılına ol 0,5-2,1 km kóleminde boldı. 1971-jılı Sırdáryada jazǵı-báhárgi suw tasıwlar bolmadı. Nátiyjede Aral teńizi suwınıń qáddi pátli tómenlep ketti, bul delta tegisliginde sahralasıwdıń kúsheyiwine járdem etti. 1978-jılǵa kelip, allyuvi-al-otlaq jerler sahraǵa hám shorlaqqa aylandı, 532 mıń batpaqlı hám batpaq otlaqlı jerler kewip qapdı, 31 mıń ga maydai sahralas-tı hám 55 mıń ga jerdi shor bastı. Nátiyjede 732 mıń ga jer tiykarınan awıl xojalıǵı aynalısınan shıǵıp qaldı. Dánli hár qıylı shóplerdiń hám otlaq jerlerdiń ónimdarlıǵı 3 esege kemeydi.

Burınları pisheklik hám ot-shóp jaylawlar bolıp xızmet etken deltadaǵı gidrofilli ósimliklerge bay maydanlardıń úlken bólegi nabıt boldı. Ulıwma ot-shóp 1200 ga dan 500 ga ǵa shekem qısqardı. Toǵay ósimlikleriniń maydanı eki esege qısqarıp, saqlanıp qalǵan toǵaylar pútkilley ózgerip hám sahraǵa aylandı. Delta hám suwalmada ósimliklerdiń hám haywanlardıń sahra túrleri kóbeye basladı, sahra tipindegi hálsiz ekosistemalar qáliplesti.

Quslardıń koloniyalıq toparları Sırdáryanıń tómengi bóleginen kóship ketti. Sanaatlıq áhmiyettegi suwbatpaq jayılımları joq boldı. 1950-jılları bul aymaqta 70 mıńnan 230 mıń danaǵa shekem ondatra terisi tayarlanǵan bolsa, 1968 jılı 9 mıń, al 1978-jı-lı 72 dana teri tayarlandı (házir ondatra awlaw ulıwma júrgazilmeydi).

Ámiwdárya deltası. Dárya aǵısınıń qısqarıwı suw tasıw rejiminiń toqtawına, tirishilik ortalıqları sıpatında deltanıń hám suwalmanıń tábiyiy jaylawlarınıń aytarlıqtay ózgeriwlerine alıp keldi. Ósimlik sheriklikleriniń tutıp turǵan maydanı 36% ten 8% ke, al waqtı-waqtı suwlanıp turatuǵın maydan 40% ten 20% ke deyin qısqardı. Usınıń menen birge suwalmalardıń hám deltalardıń shorlanǵan hám sahraǵa aylanǵan maydanları 25% ten 75% ke shekem ósip ketti.

Qalıń qamıs ósimlikleri Ámiwdárya deltasında 300 mıń ga dan aslam maydandı iyeleytuǵın edi. Olar suwda júziwshi quslardıń 21 túrin, sonıń ishinde uya salatuǵın 11 túrin, Xiywa qırǵawılın, uzın ayaqlılardıń 9 túrin, jırtqısh quslardıń bir neshe túrin hám shım-shıqlardıń onnan aslam túrin óz ishine alatuǵın jasaytuǵın ornı boldı. Bul qamıslıqta qabannıń populyaciyası joqarǵı kórsetkishlerge jetti, qamıs pıshıǵı hám 1950-jıllarǵa shekem turan jolbarısı jasadı. 1980-jıllardıń ortalarına kelip, qamıs ósimlikleriniń maydanı shama menen 5 ese qısqardı. 1960-jılları qamıstıń jasıl massasınıń zúráátliligi gektar basına 300-400 centner bolǵan bolsa, olar 1980-jıllarǵa kelip gektarına 40-120 centnerge shekem azayıp ketti. Qamıslıqta jasawshı haywanlardıń populyaciyası da ádewir azaydı. 1980-jılları qabanlardıń sanı derlik 6 esege azayıp ketti.

1970-jıllarǵa shekem deltanıń teńiz boyı bóleginde Shegekól, Mashankól, Qarakól, Sapakól kóllerinde ondatranıń úlken populyaciyası jasadı. 1970-jıllarda bul aymaqta hár jılı 50 mıńǵa shekem ań awlanǵan bolsa, 1980-jıllardıń basına kelip ol kóllerdiń pútkil sisteması kewip qaldı, ań awlaw hám óndiris toqtadı. Tek Toǵıztóre hám Sudoche kóllerinde sanaatlıq áhmiyetke iye emes muǵdardaǵı ondatra 1990-jılǵa shekem awlanıp

keldi.

Ámiwdárya deltasınıń aridlesiw hám sahralasıw procesinde pishenliklerdiń hám jaylawlardıń maydanı ádewir qısqardı, olardıń zúráátliligi tómenlep ketti. Máselen, 1960jılı 420 mıń ga pishenlikten 1980-jıldıń aqırına tek 70-75 mıń ga saqlandı. Maydannıń usınday altı ese qısqarıwına baylanıslı waqtı-waqtı suwlandırılıp turatuǵın uchastkalarda pishenliktiń zúráátliligi 15-40 c/ga dan (qurǵaq ósimlik massası) 3-16 c/ga ǵa shekem, al suwlan-dırılmaytuǵın sahraǵa aylanıp atırǵan aymaqlarda 17-22 ese, yamasa 0,7-0,8 c/ga ǵa deyin kemeyip ketti. Ámiwdáryanıń suwalmasında qám deltasında jaylawlar maydanı 348 mıń ga dan 125 mıń ga ǵa deyin, yaǵnıy 3 ese qısqardı. Bul aymaqta jaylaw sheriklikleriniń ónim-darlıǵı eki ese, yaǵnıy 1-14 c/ga dan 0,5-5 c/ga shekem tómenledi. Ámiwdárya deltasında jer betindegi ekosistemalardıń suw menen támiyinleniuiniń L.G.Ramenskiy shkalası boyınsha 3-4 basqısh tómenlewi: ıǵallı ortalıqtan qurǵaq dala hám sahralıqqa shekem tómenlewi Ámiwdárya deltasındaǵı biologiyalıq ónimdarlıqtıń keskin azayıp ketiwine sebepshi boldı.

Ámiudáryanıń delta tegisliginiń aridlesiwiniń hám sahrala-sıwınıń saqlanıp turǵan, hátteki kúsheyip atırǵan processlerine baylanıslı pishenliklerdiń, jaylaw sheriklikleriniń ónimdarlıǵınıń tómenlep ketiwi Aral regionınıń tábiyiy ortalıǵınıń házirgi rawajlanıw

76

jaǵdaylarına tán turaqlı tendenciya dep moyınlaw kerek.

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik toǵay qorı 1995-jıldıń 1-yanvarında alınǵan maǵlıwmatqa qaraǵanda 4 mln. 437 mıń gektar maydandı quraydı. Sonıń 650 mıń gektarı toǵaylar, seksewil, bayalısh, qoyan súyek, júzgin qusaǵan aǵash, puta hám yarım puta ósimlikleri menen qaplanǵan toǵaylıqlardan ibarat, al 6 mıń ga jerde kóller menen saylar boyların qaplagan boyan hám pishenliklerden ibarat bolǵan tábiyiy jaylawlarǵa iye

(Ametov hám t.b., 1995).

Mine usılardıń barlıǵı respublikanıń 16,5 mln. ga jer maydanınıń jámi 23,3% in quraydı. Eger Qaraqalpaqstannıń 13,67 mln. ga jerin shólistanlıqlar qaplaǵan desek, bul toǵaylıqlar tandır ishindegi janıp pitpegen shala menen teń dewge tolıq haqımız bar. Sebebi sonday úlken sahraǵa belgili dárejede mikroklimat taratıp turǵan Aral teńizinińde 3,4 mln.

gektar jeri suwdan qurıp ısıldaǵan qumlı shólistanǵa aylanbaqta. Bul qumlar óz gezeginde samal dıń tásirinde jılına 1,0 m jıljıp, qala berse teqiz astınan kóterilgen duzlı shań-tozań egislik jerlerimizdi isten shıǵarıp atırǵanlıǵı óz aldına bir baslı mashqala.

Ilimpazlardıń dálillewleri boyınsha 1 gektar qumlı jerge egilgen seksewil ósimligi 4 jılda tamır jayıwı arqalı sol jer-diń 60-70% maydanınıń qumın irkip turıwı menen birge 158 kg uglekislotanı jutıp esesine jılına

835 kg kislorod bólip shıǵaradı eken. Al dárya bryındaǵı torańǵıllı toǵaylarımızdıń 1 gektar maydanında shańlardıń jutılıwı jaz aylarında 50-60 kg shacdı hám 45 kg uglekislotanı jutıw qábiletligane iye eken. Soǵan qaramastan toǵaylı jerlerdi ózlestiriw, shawıp alıw hám órtew 1970-jıllar-dan baslap dástúrge aylanǵan bolsa házirgi kúnde tek qurılıs mate-rialı ushın shawıp alıwshılıq háwij almaqta. Eger 1978jılı toǵayzarlıqlardıń maydanı 79 mıń ga bolǵan bolsa, ol 1986-jılǵa kelip jámi 33 mıń ga toǵay qalǵan edi. Solay etip 8 jıldıń ishinde deltadaǵı toǵaylar eki esege qısqardı, nátiyjede bul qubılıs jılına 5778 gektarǵa jetti.

Aziyanıń toǵay ekosistemaları arasında flora quramı boyınsha Ámiwdáryanıń toǵay terekleri anaǵurlım bay. Sebebi olardıń arasında joqarı ósimliklerdiń 576 túri bar, sonıń ishinde Orta Aziyanıń 29 endemik túri tabıladı hám úshinshi dáwirdiń relikt ósimlik-leride kóplep ushırasadı.

Házirgi waqıtta tirishilik etiw ortalıǵınıń kúshli ózgeriske ushırawına baylanıslı Ámiwdárya deltasındaǵı toǵay ósimliklerinin, 54 túri joq bolıp ketiw aldında turıptı, olar 26 tuqımlastıń 46 tuwısına kiredi. 1980jıllardıń aqırına kelip Ámiwdárya deltasında sarı kuvıshka, aq kuvshinka, aldrovanda, órmelewshi pırey hám paporotnikler ushıraspaytuǵın boldı (Otenov, Sagitov, 1990).

Haywanat dúnyasınında awhalı ashınarlı dárejede. Ámiwdáryanıń suwınıń Túyemoyın plotinasınan arqayın tómen qaray túspeuiniń aqıbetinde bekire, súwen, qayaz balıq, qılısh balıq hám sumıraydıń eki túri dáryamızda ushıraspaytuǵın bolıp qaldı, Al Araldıń suwınıń duzlılıǵınıń 52-60 mg/l kóteriliwine baylanıs-lı teńiz marjanları bolıp atalǵan toqı balıq,

torta, kókjon (kók moyın torta) shamay (jumır balıq), alabuǵa, ersh, shorsh (iyt balıq) hám t.b. pútkilley joq bolıp ketti. Jer bawırlawshılardan: sarıuwek jılan joq bolıp ketken bolsa, xentaw jumalaqbas kesirtke de Sultan-Uáyis tawınıń Xojakól átirapları menen Beltawda azlap ushırasadı. Sút emiziwshilerden - jarqanattıń bir túri, Geptner tıshqanı, sasıqgúzen, palxor porsıq, qaraqulaq, malim pıshıq, barıs, qaraquyrıq kiyik, Ústirt hám Qızılqum arxarları, Buxara suwını (Xangul, biziń aymaǵımızda jabayı halında ushıraspaydı desekte boladı. Buxara suwınınıń "Baday toǵay" qorıqxanasında 100 den aslam bası bar degen esapları búgingi kúnde hesh bir nırıqqa sıymaydı hám olardı tez kúnde qayta esaplawlardı talap etedi. Sebebi bul qorıqxananıń qorasındaǵı qamaqta turǵan 10 laǵan bastan artıq suwındı jayǵastırǵanday qorıqqananıń múmkinshiligi joqtıń qasında.

Qaraqalpaqstannıń ornitofaunası jámi 307 túr qustan ybarat bolıp sonıń 179 túri shımshıq tárizliler emes, al 128 túri shımshıq tárizliler toparına jatadı. Bul Orta Aziyada eq bay regionallıq faunanı quraydı degen menen sońǵı jıllardaǵı Ámiw suwınıń tartılıwı menen Araldıń qurıp ketiwi bul quslardıńda Qaraqalpaqstan aymaǵında 30,3 % ke shamalasınıń az ushırasatuǵın taypasın quraydı. Sonıń ishinde - 6,2% ti júdá kem ushırasatuǵın túrler bolıp tabıladı. Olardıń aymaǵımızda máwsimlik ushırasıwsh analizlep qarasaq uya basıp kóbeyiushileriniń ózi 20,5 % ti quraydı eken. Sonıń ishinde otırıqshı quslar - 22,8% , ushıp kelip uya-lawshıları - 19,8% , region ústinen ushıp ótip ketiwshileri - 38,3% , qıslawshıları - 35% (Ametov, 1998).

Qaraqalpaqstanda ekologiyalıq daǵdarıstıń kúshli rawajla-nıwınıń aqıbetin hám baǵıtın esapqa alǵan