Ботхан һолсн иңгн
Эднә бараһар хотна көвүд, күүкд тосад гүүлдҗ ирәд багшлдад дахлдв.
Эдн хотнд зөвәр өөрдҗ йовтл гев-генткн бичкн судлас Араша адһсн бәәдлтә һарад ирв. Хойр амта хавалан үүрсн, нег һартан булхач хар нуһс хойр көләснь бәрсн, йоста аңһуч күүнә бәәдлтә аашна. Ботх һәәхҗ дахҗ йовсн бичкдүд Арашаг үзчкәд цуг тосҗ гүүлдв.
— Булхач хариг яһад хаҗ аввч? Нег хаһад тусхавч, аль хойр-һурв хавч? Дәкәд кезә йовнач? — гилдәд аарглад йовцхана.
— Би бишв, Мергн хаҗ авб. Би хойр хаһад туссн угав, — гиҗ Араша үнән келв.
— Худнр болҗ яс бәрлдхәр йовсн ик му юм һарһад орквв. Ода эднлә ямаран эвәр күүндс, — гиҗ ухалад йовсн Лееҗн Мергнүр өөрдәд:
— Хәләлч, цаачн чини үр көвүн «һанзһ улалһсн» аашна! «Өөһин өөрк ө, көөһин өөрк кө» гидг эн! —гиҗ Лееҗн үг залһлдулхар келв. — Араша биш, би эврән хаҗ авлав. Эн һә болсн темә хәәһәд нааран гүүләв, — гиҗ Мергн һундсар келв.
— Хәләһит, өрлә темә хәәһәд һарсн көвүн, шиңкән аашна! Аанан саак нуурин көвәд кевтсн болхмн. Иим улст нәәлтн. Хама йовад йовбвч! Җирлһ көөлдәд йовбвч? Мергн та хойрас көлтәстә темән шилрәд кеер ботх һарһад, ботхан һолад әмт шуугулҗ йовна. Эврә, күүнә уга, хәләҗ йовсн малмудан хайчкад ниргҗ йовна, — гиҗ Каҗ Араша тал хәәкрв.
Намҗл, тер көвүндтн гем уга, би гемтәв, би ода күртл темән ботхан юунас авн, яһҗ һолдгинь медлго йовсндан, би бийән гемшәҗәнәв. Ботх авхулхд юн кергтәв? Нанд келтн, би нөкд болнав, — гиҗ Лееҗн Намҗлд келҗ өөрдв.
Хар эднә күүндә соңсад тагчг йова йовҗ генткн шууглдҗ йовсн көвүд тал одад Мергниг бәрҗ авад, зүн һарарн гиҗгәсн дарҗаһад, өргн сур бүсәрн өҗгнәр орав. Өргн бүсин орм Мергнә өҗгн, нурһнднь ут-ут улан утурмуд болад кесг кирслгдәд тусв. Мергнә өөр шууглдҗ йовсн көвүд, үзг-үзгтән тарвалдад гүүлдв.
— Болҗл ода, алвт энүгән! — гиһәд Намҗл көвүһән харсад бүсинь булалдв.
— Һәәвһә көвүтә элмр. Энүгән хамаран илгәлч. Эн елдң элмрәс көлтәстә цуг хотарн унтл-кевтл уга гүүлдҗ йовхинь эс үзҗәнч? — гиһәд Хар гергән зүн ээмәрнь дәврүләд ораһад бүсән дәкн Мергн тал дайлһнлань эн хотнд багшлхар ирсн Мергнлә үүрлдг бүргр хаг нүдтә, көркүхн хо-цаһан күүкн гүүҗ одад Мергниг бийәрн халхлад:
— Авһ Хар, яһҗанат! Һал цаһан өдрәр, миңһн күүнә чирәд һәәзң болсн көвүһән, һә болсн җулҗуха ботхнас көлтәстә гүвдхдән ичхнтн! — гиҗ Гернзл Харин чирә хәләв.
Харин дайлад орксн барун һарнь хойр давхрлсн сур бүстәһән ора деернь көшв.
Гернзлин хойр хар нүднь цуг делкә багтм йорал уга, цаһан саната, җөөлн хәләцтә болҗ медгдв.
— Баав, Араша ма хойриг холвҗ авад орахмн билә, — гиһәд киилгән ясад, тедүкн йовсн Арашаһас булхач хар нуһсн бу хойран авад, Мергн Гернзл тал одад зергләд зогсв.
— Чамас көлтә айстан багш күүнән цокчкн гивв, кишва аля элмр, — гиһәд Хар бүсән бүслв, уурнь тәвгдҗәх бәәдл һарв.
Мергн өөлҗәх бәәдл уга. «Теегт Телә-Белә хойр ноолдҗ терүг хаһцулхар одсн Уладан Мергн толһадан цуста хәрҗ ирҗ» гидг тууль медвч? Чамд тиим юмн болад одн гив — гиҗ Мергн Гернзлд келәд инәв.
Гернзл энд-тендән хәләчкәд, бичкн цаһан альчур һарһҗ авад — чирәһән арч! — гиһәд Мергнд өгәд әмтнәс заагрв. Әмтн ботх теврсн Харин ардас цуһар давад һарцхав.
Гернзлин чиндр цаһан альчурас «салд» гиһәд сәәхн үнр һарв. Гернзл бүргр хойр нүдәрн Мергн тал хәләҗ инәһәд:
— Нурһичн өвдвү? Тана эцктн әвр халта күн болх бәәдлтә, чамаг цокад бәәхлә мел мини нурһн өвдсн болад бәәв! — гиһәд Мергнә нурһ киилг һатцас арһул бәрҗ үзв. Гернзл көркүхн нәрхн цаһан хурһдарн көвң нааһад илсн болҗ медгдв.
— Уга өвчәхш. Мини нурһн цокулн гиҗ идән орад бәәсн нурһн. Энчн нанд нам өвдсн болҗ медгдхш.
— Медәтә улст цокулад бәәхәр, зулад йовад одхнчн, уурлҗ-уурлҗ уурх, — гиҗ Гернзл санань зовсан келв.
— Уга! Зулхла әәһәд зулҗ йовна гиһәд, улм көөһәд цокхар седхмн. Залу күн зулдмн биш. Баав уурнь тәвгдсн цагтан гем уга, «малян шарх эдгдмн, келнә шарх эдгдмн биш», — гиҗ эвлнә.
Намаг әәдг болхла мана баав аңһучлсн цагтан төрүц дахулҗ йовш уга. Әәмтхә күн аңһуч биш — гинә. әәмтхә күн төвләд бу хасн цагтан нүдән чирмчкдмн — гинә. Чон, бодң, һаха хасн цагтан намаг түрүлҗ йовулад сөрнә. Әәсн бәәдл һархла, «хәр, герин гегс, геедрсн малын бөгс» гиһәд хәрүлчкнә. Би баавин заң сән меднәв.
Баавин зөв, би гемтәв, гемән медх кергтә. Намаг өрүнәһә әмтн унтад тер темәнд илгәлә. Би аанан саак булхач хар нуһс үзчкәд, Арашата хоюрн гетә бәәҗ, иңг хәәхән мартад хуурҗв. Кесн гем эзән темцдм, мини нурһнд утур ордмн. Ода эн һә болсн әәлтә шаргчн ботхан эс авхла, дәкәд өргн сур бүс мини нурһнд тамһ тәвх. Чи ирҗ харс, — гиһәд һочкнад инәв.
— Эй, Мергн, наар! — гисн Харин дун соңсгдв. Мергн Гернзл хойр дегц хәләлдв. Мергн нүднәннь булңгар Гернзл тал хәләчкәд эцк талан гүүв.
— Мергн, ботх авхулсн цагт нанд зәңгл, би ирҗ хәләнәв! — гиҗ Гернзл хәәкрв. — Эрк биш зәңглнәв, эврән ирҗ келнәв!..
— Юн, тер багш күүкнлә толһаһан негдүләд йовнач? Хойр көлтә аңгд аңһучлхас хамрчн нуста, — гисн дун тодрха соңсгдв. Мергн ичх гиҗ санад Гернзл эс медсн болад, толһа деерән йовсн барта цоохр альчуран һартан сәрвкүлҗ, дайлад йовҗ одв.
Экдән һолгдсн ботхинь теврсн, экинь көтлсн улс өөрнь дахсн улстаһан хотар шууглдҗ орҗ ирәд Xарин һаза зогсв.
Ут улан хувцта, буурл үстә өндр шар эмгн, Харин эк Булһн темәнә арсар утад кесн архд һартан бәрсн тосад, һарч ирв.
— Эн делңтә иңгн шилрәд йовҗ одх, хәләҗәтн гиҗ би келлүс. Ноха һәңнм халунд, делңтә темә унад чон хәәхән меддг сән залу, ода ботх авхулх «Бобн-боҗула» меддг домбр цокдг, дуулдг улс олҗ ав! — од Хар тал зөвәр уурта келв. Тер хоорнд Мергн бу нуһсн хойран эмг экәсн бултулад катгур орв.
— Көөрк, көөрк делңнь чинәд, җе гиҗәдг болх. Уургинь сааҗ авад ботхнднь түркхмн, — гиһәд Булһн архдан авад иңгнд өөрдв. Кулыһәд, үргсн бәәдл һарад хәәрхәр седв.
— Зерлг темән кевтә яһҗ адрҗахмб?! Баарңд одмр! Эн нилх ботхнь харһнад үкн гиҗәнә, — гиҗ Хар Каҗ хойрт келв.
Каҗ Лееҗн хойр «яахла сән болх» гиҗ хүүвлҗәх бәәдлтә, тедүкн тәмк татад зогсҗана. Хар миркиһәд дун уга Каҗ Лееҗн хойр тал ирәд:
— Не, залус, «Бобн-боҗула» дуулдг кү альдас олхмб? Кезәнә намаг бичкнд ботх авхулҗ нәәрлсн нәр негл үзләв. «Иңгнә бурнтгинь домбрч күн хумха хурһндан өлгчкәд, домбр цокад, цуһар дахн дуулдад нар-цар йова бәәтл өрин өрлә экнь меекәрәд ботхн деерән цалд-цалд нульмсан асхад элкдәд бәәдмн» —гиҗ өвгд келдг билә, — гиҗ Каҗ келв. Тиим кү ода олна гидг күчр эс болхий.
— Не, өтрлтн, әмт цуглултн! Мергниг деед бийдк хотнур йовулчкв, Араша Саглр хойриг Уттын Бельчрин хотнур илгәх кергтә. Тенд нег сән домбрч бер бәәнә. Анҗан хотнд «Бобн-боҗула» дуулдг күн бәәх зәңгтә.
Үкс гитн! — гисн Булһн дәкн хәңкнәд күрәд ирв...
Эн хотнд болҗах шууганд ил герчнь болҗ өңгтә шар гегәһәрн ээҗәсн нарн, шухиһәд суудг орм талан сууҗ йовна. Үкрмүд гесән әрә даалдад, дурта дур уга хойран заагар көлмүдән үрвҗ ишклдәд герән темцлдәд аашцхана. Гер болһнас суулһсан бәрсн, тохадан өлгсн гергд, берәд үкрмүдән тосҗ авад туһлынь тәвҗ ивлүләд шуугулал саацхав.
Эн шууган удан болсн уга, эңдән намхрад дүң-дүлә болад одв. Өдрин дуусн өкәлдәд өвс үмтәҗ ирсн малмуд, маакилдсн көлмүдән җиилдәд, кевлһән кевәлдәд күрдәлдәд кевтцхәв.
Каҗин Босхмҗ Бадмин ишкә цоклһнд орлцад, дуусад, шин ишкәсинь ноһан деер делгәд хагсалцад зөвәр зовсн бәәдлтә хәрҗ ирв. Хувцан сольҗ өмсәд һал деер буслҗасн мах һарһад залуст тәвҗ өгв. Каҗ цаһан шилтә әркин бөглә һарһад тәвб.
Хар асхн хәрҗ ирәд маңһдур өрүн күртл ууртан бүтәд, цунцхад бәәв. Өрүн эрт босад Каҗин кер мөр унҗ авад Цедә зәәсңгәг орв. Хар — булгин ар зооһас көмрәд орад ирнә. Цедән һооһар урһсн уласд, олн зүсн темснә модд күриҗ үзгднә.
Цедән гериг зөв эргҗ ирәд, Цедә гертән бәәх угаһинь сурад, бийән ясад уласна сүүдрт бәрсн ишкә герүрнь орад ирнә. Маля гүрдг сурч Бадаш темәч Муулаһар сурин үзүрәс бәрүлҗәһәд, моһан зо һарһад зурһаһар цулвр гүрҗәнә. Терүнә хаҗуднь Көкин Очр идәлчксн сур зүсәд, буулһс хадад Цедән шургудт дөрвәд төөлгтә гинҗс кеҗәнә. Цедә зәәсң деед бийд делгчксн ширдг деер зәмлҗ сууһад, хойр амта хавалан цуцад хундгаснь салһҗ авад арчх бәәдлтә бәрҗәҗ.
— Хәлә, күләһә бәәтл күрәд ирв, — гиһәд, буудан мергн Буурла Хар орад ирвч! Мә эн бу арчҗ ас! — гиҗ өгнә.
Хар, орчлңгин йосар, өөрдин заңгар менд сурад, чөклҗ сууһад, хойр амта хавалыг аңһуч күүнәһәр арчна.
— Би яһад чамаг дуудулсиг медҗәнч? — гиҗ Цедә сахлан илнә.
— Уга, медҗәхшв! — Хар цемкәнә.
— Медхч. Әмн кергтә болхла, нааран дугшлад, аңһучлад бәәдгән уур! Эртинә өмн нуурин бахлурт ирҗ чон хаҗ авчлмч. Би цугинь меднәв. Энүнәс хооран эн — хурһарн зүн талакшан зааһад — өмн нур, дунд нур, ар нур һурвна чигәр ишкдг болвзач. Чамаг тиигәд йовхла мини дала болсн нохас яахмб? Чамас көлтәстә мини шургуд сүл хойр җил нег чигн чон бәрәд уга. Ноҗарад үрҗәцхәнә. Иигә бәәҗ чон бәрх биш, аратас әәдг болх. Чи терүг медҗәнч?
Хәрнь, тер һурвн нур, Нармин Күңкрг, Ялмт, Зегстин экн алдар бичә аңһучл. Тер алднд чон үзсн улс нанд зәңглх болла — гиҗ келхәр чамаг дуудуллав.
Хар Цедә зәәсңгин хойр амта хавалын сумн һардг нүкдинь савңгта халун усар уһаһад, сүмбин үзүртнь сернҗл ораҗ авад, шудрҗ арчад, бууһин тос түркәд гилилһәд оркдг болна. Бууһин сумн һардг нүкдиг өрк өөдән өргәд шаһаһад хәләхлә, хойр һарнь дал-дал гиһәд чичрәд бәәв, хойр урлнь нег ооч талан татгдад, келән зууһад әрә гиҗ торв. Чирәнь хойр чиктәһән чис болҗ улаҗ.
«Нохала наадсн хорма уга, нойнла наадсн толһа уга» гидг үлгүр дотран санад, бийән яһад болв чигн бәрх кергтә, — гиҗ санҗана.
— Чамаг чон, арат хадг эрдмәсн талдан сөөд бийдән ноха хуцулдго ик эрдмтә күн гиҗ әмтн келнә. Тер үнн болхий? Чамд тиим эрдм бәәнү? — гиҗ аман бирчилһҗ Цедә зәәсң сурна.
— Әмтн келдг болхла орта, бодта чигн болад бәәх. «Һал уга һазрас утан һардмн биш» гидг эс билү? Намаг экин геснәс һарсн өдр, мана көгшн аав «күүнд келүлл уга, нохад хуцулл уга йов!» гиҗ йөрәҗ. Тегәд би ода күртл нохад хуцулад угав. Зуг күүнд келүлҗәсм эн, —гиһәд Хар маасхлзад инәнә.
Сурч Бадаш Хар тал нүднәннь булңгар хәләһәд чирмәд оркна. «Болһа, ә уга бә» гиҗ докъялсинь Хар сән медв.
— Соңсҗант, эн аңһучин келҗәх үг! Нанла йодарх саната. Нохад хуцулдг, эс хуцулдгичн хәләй! — гиҗ Цедә угзрдг болна. «Эн аңһуч, иим эрк шилтә күүнлә яһад иигҗ шүрүһәр күүндҗәдг болхв? Мана зәәсң цухлдсн цагтан иим улст нохасан түкрҗ шуучулдмн. Йовһн биш мөртә кү дәврдг нохаста. Бидн бууриннь заң меднәвидн, хәәрн залу, эн яһна!» — гиҗ Бадаш дотран санад, өмнән бәәсн сур авад өөчүрдв.
«Уурта бәәх зәәсң дәкәд ю келнә», — гиҗ санад Хар хойр амта хавалынь хәрү зүүһәд, деерәснь торһн килңгин кизәрәр арчад дошилһәд Цедән һарт бәрүләд өгнә.
Цедә хавалан нуһлад, хойр аминь деегшән кеһәд шаһаһад хәләчкәд, — Аңһуч күн иигҗ арчх гиҗ сана биләв. Һал падрад бәәнә, — гиҗ келчкәд, мусхлзҗ инәһәд:
— Буудан мергн Буурла Хар, буульдг, нульмдг шар иңгәр бултҗ, аңһучлдган уурад, эрк шилтә Эмгн Увшин дү Цедән аңһуч болхмн болвзач? Энүг келхәр би чамаг дуудуллав. Ухата болхла мед, сүүлтә болхла шарвад, — гиһәд келчкәд, һочкнҗ инәһәд һарад йовҗ одна.
Сурч Бадаш темәч Муула хойр нег-негән хәләлдәд ду тасрцхав. «Нанар иигҗ үн уга аңһуч кеҗ авхар, зархар нан тал дугшлад бәәдг бәәҗ эн генн мекч элмр. Кеер бүгдг көк чонмуд, килһтә шар аратс, цуг мана болх гиҗ эс бәәнү? Нернь терүнд, недрлнь нанд болхинь медҗәнә көгшн арат. Адрһин арат, көдәһин чон көөһәд, хаһад авдгнь би, арат үч, чон девл өмсдгнь тер. Нойна хәәрн, нохан зо деерк цасн мет болдгинь меднәвидн», — гиҗ санад Бадашин өөр ирәд суув.
— Одак зәәсңгтн танд зөвәр уурта йовна. Бидн бууриннь заң меднәвидн. Бух кевтә шүркиһәд, буур кевтә гиҗгән шудрад, шүдән хәврәд ирдг заңгта. Бидн сөрҗ үг келдн угавидн. Та болһаҗ күүндтн, — гиҗ Бадаш давтҗ келв.
— Тегәд чигн тадн «нойнла наадсн толһа уга, нохала наадсн хорма уга» гилдәд бөөгән бөгләд, бөөсән түүлдәд тагчг сууцхант. Тиим улст эднтн дурта болдмн «Бүтү эс болсн хөөн — дун угань сән». «Сән күн, сәәвр җора» гиһәд бууляд, магтад зардмн. Келән зуучкад, көлән көшхинь мартчкад, җоралад бәәцхәтн. Үксн цагтан сән — бодин орнд төрхт, — гиҗ Хар давслҗ келв.
Бадаш иргәр шаһаһад хәләҗәһәд: — Цаатн зәәсң аашна! — гиҗ келчкәд, үкс гиҗ өвр өөчүрән авад суран тасмдна. Хар тәмк нерәтә һанзиннь ам эркәһәрн дарад, тагчг сууна. Цедә зәәсң гилвкдг түрәтә боокс һоста, цеңкр торһн килң бүшмүд өмсәд, хар сармта өргн цаһан мөңгн бүсән бүсләд орксн, цаһан мөңгн орацта тәвлх иштә маля нуһслҗ бәрсн орҗ ирнә.
— Не, Хар, одак мини келснә тускар ухалвч, аль угай? Би олн үг келәд оралдад бәәш угав... Хөөткән сансн цецн болдмн. Иигәд модн көшә бола бәәҗ, закрачар дуудулгдад, зарһла харһад цөмрәд оддг болвзач, — гиһәд нуһслата маляһарн гилвкдг түрәһән цокад нар-цар йовад ирнә. Бадаш дун уга, буру хәләҗ зогсад термәс өргн цаһан суриг өврәр кесн хар өөчүрәрн өөчүрдәд бәәнә. Нәрхн-нәрхн ө уга цаһан тасмс тоһшлад, тоһшлад терм дахад шавшлдна.
— Кесн гем бәәхлә, эзән темцәд ирәд бәәхугов. Кесн гем угаһар, керг уга кү дуудулад, көл-көдлгәд йовдг улсин зөв диилдгән уурҗ йовна. «Делкән зурмн цуһар мини» гиһәд деегүр харвад, нисәд бәәдг хар шовуд орчлңд дала. Альк болһнынь дахад гүүһәд бәәхв, — гиҗ Хар келв.
— Темәч Манҗ ирхлә маңһдур нанур күрәд иртхә! — гиҗ Бадашт закчкад Цедә зәәсң Харур кулыҗ хәләчкәд һарч одна.
***
Лееҗн Каҗинд ирәд дөрв хонснь эн. «Хамр уга торм, ханцн уга девл» хәәҗ ирсн күн, нег зөв өггч үг соңсл уга йовхд күчр. Болв авч ирсн әркинь Каҗ Хар хойр уучксн, зөв өгснлә әдл юмн. Лееҗн Саглрин чирә үзәд уга, нег чигн үг күүндәд уга. Ирҗ хонснаннь маңһдур өрүнднь Саглр өрлә урлдҗ босад эктәһән үкр саасинь меднә. Тер өрүн Лееҗн күүнд медүлл уга босад, күүкнә орн тус кевс деер өлгәтә бәәсн шар зес хурвчднь ямана ишкин хатҗ одсн хорһс тәвчклә. Терүгән ода күртл хәләһәд уга. Кемр хорһсн ода күртл хурвч дотр бәәһә бәәхлә, күүкн үүл уяд уга, хорһсн уга болхла, үүл уйҗ гидг тер.
Лееҗн мөрән тохҗана. Хар ю, бис күүндәд тедүкн зогсҗана. Каҗ лавк тал йовҗ одсн кевтән ирәд уга.
Лееҗн делтрән иләд-далад, лошх наалдсн болвза гиһәд олң-татуран тинилһәд арнҗлад бәәнә. Тер юңгад гихлә энүнә толһаһас Саглрин шар зес хурвч һархш. Тиигҗәтл Босхмҗ гертәс арһс авхар һарад одв. Ода герт күн угаһинь Лееҗн медҗәнә.
— Уй, ташмган мартн гиҗәҗв! — гиһәд үкс герүр орад күүкнә орн тус, кевс деер өлгәтә бәәсн шар зес хурвч көмрәд оркв, ишкин хорһсн уга. — Дәкәд нег шинҗин меднә гидг эн, — гиҗ санад үкс һарад хойр даальңган һанзһлад, мөрән сөөчкәд Хар тал өөрдв.
Лееҗн дотран ик байрта бәәхнь чирә, нүдәрнь медгднә. Зуг ода деерән яахан медҗәхш. Каҗ эн хойр залусур ирәд, ю-бис күүндҗәһәд, — Герт ортн! — гиҗ дуудв. Босхмҗ улан-зандн цә болһад, һарһҗ авад, һу- (здесь не хватает 43-44 стр. книги)
Лееҗн сана авсмн кевтә үкс босад Хар, Каҗ, Булһн һурвнд хойр талан мошкмр сүл һарһҗ цаасар орасн зать һарһад белглв.
— «Залата махлата Хаалһаснь затин үнр каңкнна» гиҗ бидн бер цагтан дуулҗ йовлавидн. Мә, Босхмҗ, хәәстә цәәдән зор, энтн нам үзгддгән уурв, — гиҗ Булһн затян өгв. Босхмҗ өргн балган авад, цә деер хусад орксн, цәәһәс улм канкңсн үнр һарв.
Цәәһән уулдад, тоовр төгсв. Лееҗн дәкн босад һурвладнь тәмк нерҗ өгәд, зогсн бәәҗ:
— Не, ээҗ болн үр залус! «Мөрнә чикн хойр, мордхин үг негн» гиһәд, би ода мордад һарн гиҗәнәв. «Хәәҗ ирсн «хамр уга торм, ханцн уга девл» олдв! гиҗ келҗ хәрхәр бәәнәв. «Уһав һарш уга, утлв чилш уга утьлта садн болвидн» гиҗ байр күргнәв, — гиҗ тәмк нерснә хөөн сууһад уга бәәҗ хойр һариннь хурһд үмгн бәәҗ келәд инәмсв, Босхмҗ хәәстә цәәһән зөв эргүлҗ самрад Булһн тал нег хәләһәд, залу талан «та яһҗанат?» гисн му нүдәр хәләһәд оркв.
— Та, Лееҗн, түрд гитн. Төр таслх болад угавидн. Тана санан негн, мана санан хойр... Тана ирсн «керг тааһад, келвр угаһар медҗәнәв. «Салата модн, садта күн» гиҗ келдг эс билү? Манд садн, элгн дала. Сурх, селвцх керг дала. Бән-сун бәәҗ медгдх. Эсрңгәс ирәд нег зәңгинь автн, — гиҗ Каҗ һанзиннь үмс һоснаннь хоңшар цокад унһан бәәҗ келв.
Баахн зуур тагчг болад одцхав. Лееҗн улм һоорад, көшә болад зогса бәәнә, күн болһна чирә кедн-кедн хәләһәд хойр нүднь цамрха дотран догдлад дуһрад бәәнә.
— Миниһәр болхнь хәр һазрас ирәд, хав-хара биш сурврла харһад, элгн-саднаннь элч болҗ, җирһлин зәәдвр судлҗ ирсн күүнд дөрвн хонгт бәрчкәд җирлһ зааһад керг уга болх гиҗ меднәв. Тер учрар «тергәр туула күцүлхин» орчд товчлад оркснь сән болх, — гиҗ меднәв. Күүнә авч ирсн идә цацад уувт, болад бәәснь тер, — гиҗ келчкәд Хар Лееҗнүр «би зөв өгчәнәв» гисн хәләцәр хәләһәд оркв.
Лееҗнә дотр бийнь талваһад, чирә-зүснь дәкнәс инәдәр дүүрәд олв.
«Зөвтә үг келхлә зүркн хандг, зөв махла өмсхлә толһа хандг» гидг мел чик! Наһцхтн иигҗ келх гиҗ сана биләв, — гиҗ Лееҗн хавлҗ келв.
— Лееҗн, суутн! — гичкәд Каҗ Босхмҗ тал нүднәннь булңгар мууһар хәләв. «Наһцх зөв гихлә болад бәәх угав» гисн бәәдлтәһәр Босхмҗ җөөләр хәләв.
— Не, зундан ирәд менд медтн! — гиһәд Каҗ босв.
Эн залусин күүндвр чиңнәд, сөң бәрүлҗ өгәд, урн үгин марһа дасҗ авчасн Мергн босад Каҗ өвгнә өмн одад: —Та, авһ, соңстн. Тана көвүн Араша бидн хойр хүүвин йоснд тогтсн сурһульд ном дасҗанавидн. Мана багшнр маниг шин йосни таалар сурһна. Хуучна йоснас үлдсн му авъясин хог: Шаҗн хувргт мөрглһн, хуучнаһар хүрм идәд, мөр унад, мөргүләд өмскүл өмскдг эн цагт ирлцш уга, эднлә ноолдхмн гиҗ маниг дасхна. Мана аав та хойр эн ирсн залуг — Лееҗниг һурвн-дөрвн өдр өңгәр зоваҗанат.
Мана багш Гернзл, комсомолин сегләтр медхләрн Араша ма хойриг олна хургт тәвәд засгла харһулх. Теднә өөрнь бәәһә бәәҗ юңгад эс келвт гих.
Күргн болхар бәәх көвүн бийнь ирәд Саглрла күүндәд эдн бийснь зөв гихлә болад бәәхугов. Өңгәр кү зоваһад керг уга. Тиим эс миний? — гиҗ Лееҗн тал хәләв.
— Чик, чик келҗәнәч, Мергн. Манахнд баһчуд бас иигҗ келнә, ода цагт эднтн зөв хаһлдг болҗ йовна, — гиҗ Лееҗн Каҗ тал хәләҗ мусхлзв.
— Хәләһит, энүнә келҗәх үгинь, нанд уха заах биш нусан арчҗ ав! — гиһәд Каҗ Мергниг гиҗгәснь авад түлкәд һарһчкв.
— Сән болв, — гиҗ Хар һанзиннь үмс унһав.
— Не, худнр, эн бәәсәрн, элг-садарн сәәхн, менд амулң бәәтн! — Маңна тиньгр байрта харһий! — гиһәд Лееҗн һулмт зөв эргәд һарв. Залус гиичән үдшәхәр һарцхав.
Лееҗнә зүн көлин үзүр дөрәд күрсн болв, эмәл деерән өвкәҗ сууһад хотыг зөв эргәд, хооран һарсн хойр төгән хаалһар мөрнәннь гүүхәр һарв. Барань батхнын дүңгә болв, харань харадан чиңгә болад, хаалһин тооснд ташрлгдад зо давад одв...