нутгур һалзу фашйстнр дәврхлә, бас әмәң хармнл уга, бууһан чаң- һар һартан атхҗ, көлән дөрәһәсн суһлл уга, гилвксн чашкарн өөдән дайлҗ, фашистнрин толһаһинь чавчҗ өсргәд, алдр диилвр ирхиг өөрдхсмн гихлә, төрүц маһд уга. Эн дәәч баатрин зөрмг- чинринь үзулҗ, герч болҗахинь эндр өдр энүнә өрчднь гилвк- җәх «За отвагу» гидг хойр болн нань чигн нәәмн дәәнә медаль- муд. Тедн дунд «Халхин-Голын диилврин 30 җил болн 40 җил гиҗ нерәдгдсн медальмуд. Моңһл олн-әмтнә республикин ачлврмуд эндр.

Төрскнә Алдр дән Советск олн-әмтнә диилврәр төгсәд, герүрн алтн җолаһан хәрү эргүләд, хәрҗ ирсн Бавлг Кеклеевич Эренце- нов эврәнңь төрскн колхозиннь һазр деер бүрдсн «Красный пути- ловец» нертә совхоздан наснь турш көдләд, гемин шалтгар өңгрв. Б. К. Эренценовин җирһлин .хаалһ дорас өсҗ йовх баһчуд дәәнә болн күч-көлснәннь элдү тууҗарн үлгүр сурһмҗ болхнь лавта.

Теегин һәрднрин негнь...

Далвң —- хальмг теегин: дорд үзгд Йҗл мөрн һолын телтр көөҗ җиирсн уста, арата, хулста, нуурта нег сәәхн захнь. Хавр тавхҗ ирәд, һазр көк. нилх ноһаһар бүркгдәд, нутгин колхозмуд тәрәнә көдлмшиннь гүргүд орчксн, өргндән өдр ирвәс күч авч йовх шарһ нарна ээврт бүләлгдсн цевр аһар олн зүсн өвснә цец- гин үнрәр каңкнад, өөдән уняртҗ/ хоовтрҗ туңаду теңгрт нисҗ ирсн тоһруна, торһан дууни айсмуд кегдәд, герт бәәхәр седсн би- йнь, һаза һарх дурн дииләд бәәдмн.

Нег үлү, йиртмҗин тиим сәәхң цагт школын күүкдиг класст ээрнә гидг дегд күчр бәәсмн.

Нег дәкҗ Вендерево селәнә эклц школын баһ наста багш Ке- кеев Убуш урокан чиләҗәһәд, сурһуЛьчнртан. келнә:—Маңһдур амрдг өдр — апрелин_; 12. Кеерәгшән экскурсьт һархмн гиҗ сан- җанав.— һархмн! һархмн! Бамб цёцгәс цуглулхмн!— боллдад, сурһульчнрнь дегц шууглдад- одцхав.

Маңһдуртнь өрүн нәәмн часла школын герин өөр һуч һар кө- вүд-күүкд цуглрчксн, багшан эргәд бүслчксн, бидн белмбвидн боллдад, һартан бәрҗәх бичкәхән дорвад дүрсн уух ундан, идх хотан үзүлцхәв. Теднән хошадар зогсалһад, багшнь теегүр даху- лад һарв. Иовхар темдглсн хаалһарн йовад, багшнь сурһульчнр- тан гражданск дәәнд эн теегт ямр гидг күчтә ноолдан улачуд ца- һачуд хойрин хоорнд болсиг келәд, терүңд зөрмгәрн ончрсн Хо- хол Джалыковин, Михаил Брыковин» цуг Далвңгин мөрн сотнив тууҗ делгв. Тиигәд күүрән чиләһәд, амрсн ормдан түрүн ундан, хотан эдлчкәд, теегәр дүүрң улан, шар, цаһан өңгтә бамб цецг цуглулж күүнь неҗәд баахн багла авад, асхн нарн үдихин алднд герән темццхәв.

174

Үвлин дуусн герт бәәсн көвүд-күүкднь чигн, багшнь чигн өд- рин ик зууд теегәр йовчксндан, чееҗднь уудад, цогцнь сергәд од- сн бийнь, гертән ирхләрн невчк муурсан медцхәв. Багш Кекеев Убушт тер экскурсь кеҗ һарсн хаврин дунд сарии нег өдр, тииг- / хд соңссн йиртмҗин җивртә тоотын дууни айс, сурһульчнрин дөгәд тачкнсн инәдн — хөөннь кесг җилин туршт дәкҗ нег соңсх күц- лнь болад йовсмн...

Убуш Кекеев тер асхн сурһульчнран гер-герүрнь хәрүлчкәд, гертән орҗ ирәд, ик боодг бамб цецг—улалһад экдән бәрүлнә: — Баава, мәтн, танд белг авч ирвидн — теегинтн сиилвр болсн бамб цецг,—'тиһәд инәв.

— Ханҗанав, көвүм минь, сәәхн иньгм, ханҗанав. Не, һар- нүүрән уһаһад, хотан у,— болад экнь цецгәһинь авад, өрчдәН ша- » хад, стол деерәс шил сав авад, ус кеһәд, дотрнь цецгәһән тәвәд терзин өмн тәвчкв.

Көвүһән хотан ууһад . дуустл, экнь хар-цаһан үг келлго, мел I тагчг суув. Болв би талан нег хәләһәд, тёр.з деерк багла цецгә гал нег хәләһәд бәәсинь Убуш оньһв. Убуш хотан ууһад, босад, шкафас «Җаңһр» авад, умшхар диван деер кевтхләнь:

— Хәлә, Убуш, мартҗаҗв. Үдлә сельеоветәс чамд бичг авч ирлә. Военкоматас илгәҗ гинә, цаачн часин өөр бәәнә,— гив.

Убуш үкс бОсад, бичгиг. авад, конвертинь секәд, дотрк цаа- синь авхла — «ПОвестка», гиҗ бичәтә. Цааранднь: «Цергт мордх наснь ирсн Кекеев Убуш апрелин 14 өдр Далвңгур района воен- коматур өрүн 10 часла иртн. Комиссьт орад, Улан Цергин зерг- ләнд мордхмт». Убуш повесткиг нүдәрн гүүлгәд умшчкад, эк та- лан хәләһәд:— Баав, намат Улан Цергт авчана. Нөкәдүр иртхә гиҗ.

— Цергт авчана? Мууха бачм юмби? Школын багшнриг эн са- рд авдго билү? Сурһулин җилән төгсәхмн бишви?.

— Би кергтә болҗахгов. Сурһулйн җилиг наадк багшнр көт- рәх. Баав, хувц-хунрим белд: нег селвҗ. өмсх киилг-шалвр, нүр уһадг савң, тәмк нань юмн керг уга. Байрл, баав! Көвүнчн цергт мордх наста болад, йоста залу болна гидг эн1— болад, Убуш экән теврәд үмсв.

Экнь көвүһән теврәд:— Залу болсн болхла, сән болҗахгов. Чамаг сурһулясчн авад, школд багшар йовулхд бас залу болҗа- на гиҗ ухалҗалав. Ода цергт авхла, нег үлү залу болснчн медгд- җәнә. Не, сән, ода тер элгн-садндан зәңгл, маңһдур асхн һарч йовхговч,— гиһәд экнь буру эргәд, дота хораһур орад, белдән боолһата альчурарн хойр нүднәсн заядар һооҗсн нульмсан арчв. Көвүңь терүгинь оньһл уга, үүдән үкс секҗ һарад,. ах багшурн повесткән атхсн гүүҗ одв.

...Тиигҗ комсомолец, селәнә багш Кекеев Убуш 1941 җилин апрель сард Улан Цергин зергләнд орсмн.

$ Энүнә суусн эшелон Украинә Каменец-Подольск балһснд ирәд * 175

зогсхла, авч йовсн командирнь буутн гиҗ закад, цуһараһинь да- радулад зогсаҗ авад, балһсн дундаһур тавшулад, дәәнә казармсин өөр авч ирчкәд:

— Тадн эндрәс авн 842 мотострелков полкин красноармейцнр болҗанат,— гив.

Түрүләд Кекеев Убушиг дәәнә маши залдг — шоферин курст орулна. Полкд ирсн өдрәсн авн эн шамдһа, уралһ көвүн үнн сед- клән тәвҗ дәәнә эрдм дасад, шишлң шоферин сурһульдан бас һавшун йовв.

Тер җилин июнь сарин 21 өдр Кекеев Убущ, цергт ирснәннь хөөн, мел түрүн болҗ полкин харулд һарсмн. Күн болсарн зер- зев һартан бәрҗ, шишлң дәәнә даалһвр авчаснь эн. Тегәд сән диг- тә-даратаһар терүгән күцәхәр эн шиидв. Энүнә зогсх постнь — машинә парк. Сөөнь өрәл давхла, энүг босхад.':— Сергҗ бийән бе- лд, постдан одхмч,— болҗана. Бийән белдәд,— постдан ирәд, ха- рулчиг соляд, зогсад хойр час дүңгә цаг давхин алднд, ик холас самолетын күрҗңнсн дун соңсгдв. - Удсн уга Каменец-Подольск балһсн деер фашйстск самолетмуд бомбан хайв.

Тер кемәс авн Кекеев Убушин церглҗәсн 240 дивизин 842 мо* тострёлков полк дәәнә һалд орад, өшәтнлә бәәр бәрлдҗ, зөрмг үүлдвр үзүлҗ, немш фашистск цусинь барҗ, тооһинь баһрулх дәәллдәнд күчтә кевәр орлцад, цухрсна ашт Җмеринк, дәкәд Бер- ।

дичев балһсд харссн дәәллдәнд .йовһн цергч. Кекеев Убуш экнәснь авн орлцна. Тер дәәллдәнд красноармеец Кекеев Убуш июль са- рин арвн дөрвнд түрүн щйв авна. Тер бийңь эврәннь ротасн салҗ эмнлһнд йовлго хәрү дәәллдәнд орсмн. Улан цергин дивизьмүд, полкс дәврҗ йовсн фашистск церглә кедү дүңгә зөрмгәр сөрлцәд, цусинь барад, тулҗ зогсаһад йовсн бийнь, балһсд, селәд үлдэһад цухрад йовлһн зөрмг дәәч Кекеев Убушин омгинь шантраһад, эн һалзу чонмудас өшәһән авад, хәрү көөх цаг эс ирхий гисн ухан-седклинь авлад, зүркинь хатурулдг бәәсмн.

1941 җилин октябрь сард 38-ч әәрмин 240 стрелков дивизь Ростовск областин Чертково гидг станицд тулҗ зогсад, күчтә ги- дг сөрүд цоклт егсмн. Тер гүҗрмг дәәллдәнд красноармеец Ке- кеев Убушт замполитрук гисн нерн зүүгдәд, киилгиннь ханцнднь тал дундан алтн утцар хатхсн алх хадурта тавн талта улан цем- гн одн уйгдна. Тиигәд дәәллдә йовтлнь нег дәкҗ декабрь сарин эклцәр энүг полкин комиссар дуудулна.

Зөргтә дәәч, комсомолец Кекеев Убуш, таниг бидн полкд шин бүрдәсн мөртә разведкин взводт замполитрукин үул даатха гиҗ йовулҗанавидн.

— Үр комиссар полка, биитн мөр унҗ йовсн уга биләв,— гиҗ Кекеев Убуш саглсн ухаһан келнә.

— Мөр унҗ чаддго хальмг бәәдви, үр Кекеев?— гиһәд полкин комиссар нәрхн өндр көвүнә һаринь атхад, далынь цокад инәнә. Тиигҗ дәәч Кекеев Убуш разведчик болсмн. Дәәнә разведчик ги-

176

сн — дивизин, полкин нүднь болн чикнь болдг. Тиим чаңһ дәәнә үүлдвр даалһхд ик зөргтә, дәәнй сән медрлтә, зер-зевән эвтәһәр, тоолврта, төвшүн удс кергтә болдг. Теднә негнь хальмг теегин үрн Кекеев Убуш бәәсмн.

1942 җилин март сарин 16-д Өрловск областин Зуш һол деер бәәдг Мценск балһснд болсн әвртә гидг чаңһ дәәллдәнд Кекеев Убуш зөрмгәр орлцад бас шавтна. Ода бас эврәннь взводан хайҗ госпитальд одхшв гиһәд, шавта бийнь цаарандан дәәллдсмн. Энүнә церглҗ йовсн Воронежск фронтын 38 әәрмин 240 стрелков дивизин 842 стрелков полк Орловск-Курск аһу күчтә дәәллдәнд орад, тер ик чинртә диилвр бәргдснә хөөн, Украинә һазр сулдхвр кесн дәәнә дәврлһнд шурһад, Днеприн зүн эргд Сумск болн Чер- ниговск һазрмуд хортнас сулдхсмн.

Орловск-Курск дәәллдән дотр, зөрмг разведчик Кекеев Убуш Коммунистическ партин зергләнд орулҗ автн гисн полкиннь пар- тийн организацд эрлһ орулҗ өгнә. Тер ик дәәллдәнә нег завсринь хәләһәд, полкин коммунистнр Кекеёв Убушиг .нег дууһар. хург деерән КПСС-ин членд орулҖ авсмн. Тернь 1943 җилин июнь сар бәәсмн. Партьд орхиннь өмн әәрмин: приказар старшина Кекеев «Отличный разведчик» гидг өрчдән зүүдг. темдгәр ачлгдсмн. Парт- бйлетән һартан авн коммунист Кекеев шишлң даалһвр авад, өма- рән хортна бәәрнүр шурһад, ончтаһар күцәсндән полкин коман- дирәс «За боевые заслуги» гидг медаляр ачлгдна. Эн дәәллдәнә хеөн 240 стрелков дивизь Киев балһснас хооранднь Днепр һол һатлҗ һарад әвртә гидг дәәнә чинртә плацдарм Лютеж гидг селә фашисгнрәс булаҗ авад, доран бәрәд, түүнәсн девшәд, сөрлц- җәсн хортна күчтә гидг частьмүдинь әвртә гидгәр күүчәд, 1943 җилин ноябрин 6-д Украинәхотл Киев балһс сулдхҗ авсмн. Тер дәәллдәнә ашт, зөрмгәрн һатлсн мөртә разведвзводын командир, старшина Кекеев Убуш Улан Одн орденәр ачлгдна. Хальмг тее- гян үрн Кекеев Убушин Төрскән харсгч Алдр дәәнд үзүлсн дәәч зврмг үүлдврин тускар 240 стрелков дивизин штабин начальник йовсн, ода амрлһнд бәәх подполковник М. С. Куценко бичҗәнә: «Фашистск Германиг кү цокад 30 җил болҗах Алдр Диилврин өөнә аһу чинртә байр өөрдҗ йовна. Тер диилвр күцхин төлә Со- ветск Союзин зу һар келн-әмтн цуһар орлцла, тедн дунд хальмг олн-әмтн бас билә. Көгшрх насм ирв. Тер учрар, мана дивизин зөргтә разведчик йовсн хальмг олн-әмтнә нег баатр үрн Кекеев Убуш Дорджиевичин тускар зөвтә нег амн үг келлго би бәәҗ чад- шгов.

Мана 240 Днепровск-Киевская Улан тугта, Суворовин болн Богдан Хмельницкин орденстә стрелков дивизь Мценск балһснас авн Чехословакин һазр күртл амр биш дәәллдәнә хаалһан татла. Деед главнокомандующин приказмудт 16 дәкҗ нернь келгдлә. Терүнә полкснь түрүн болҗ Днепр һолыг зөрмг кевәр һатлҗ һа- рад, 1943 җилин ноябрин 6-д Киев балһс сулдхла. Мана дивизин

177