Эн бичсн очеркдән, Хальмг теегин һанцхн өрк-бүләс Төрскән харсад, дәәнд мордад, аврлт уга хортнла хан бәрлдәд, әмәрн шор- дад, Алдр диилвр авч .ирҗ, орн-нутгтан, мөңкинд амулң дурдсн ах-дү дәәчнр Зунгруев Саһин көвүд Барһ, Джоха, Ату һурвна дәәни көлин хаалһ үзүлүв.

Тер һурвн дәәчн арслңгин арднь үлдсн һанцхн ахнь Савха Са- гаевич Зунгруев эндр өдр күртл седкләрн уйдл уга, олна хаалһар уралан йовҗ, эврәннь күч-көлснәннь ашар, Төрскнәннь, хальмг теегиннь тёлә, әмнәсн дәәч кевәр салсн дүүнртән мартгдшго буи- блв олн советск күч-көлсчнртә хамдан тәвҗәнә.

Дәәч болн малч

Манцин цаһан ташун ардк өндр зоог хурла гиҗ нерәддмн. Түв деер һучдгч җилмүд күртл Манҗинкнә хурл бәәсмн. Хөө- ннь хурл гееһәд, тарад әәмгт колхоз бүрдхлә, хуучн хурл деер колхозин адуна ферм һарһсмн. Хурла күрә гиҗ хойр эрәдләд, тал дундан ик өндр, цаһан чолуһар босхсн сүмтә арвн хойр моди гермүд билә. Хурлахн урднь зооһин ар кецднь тәрә тәрдг бәәҗ. Тер тәрәг хурла тәрән гиҗ келдг.

Ода колхоз бас тенднь тәрә тәрдг болв. һазрнь сән төләдән тәрән җил болһн ик урһц өгдг билә. Хурл деер буудя дүрдг закрм бәә- смн. Тер закрмиг Мукөвүнә Сарң гидг өвгн хәләҗ мандг.

Тавлад, намр гүргүдән орсн цагла, 1938 җилин хулһн сарин дунд суһуһар энд ик шуугата хүрм болсмн.

Сарң өвгн дал һарад, най шахҗ йовх наста, нам эврәннь хас- гуд арвндан биш, цуг әәмгтән нег медәтә көгшнд тоолгдҗасн күн, ач көвүндән гер буулһҗана.

Колхозин көдлмш гөңгрәд, баһчуд нурһар сул гилтә бәәсн- дән т— эдн цугтан мөрән унад, ик шуугатаһар ирәд, үүриннь хүр- мд орлццхав.

Медәтнрин келәр болхла, эн хүрм зөвәр тольката-шуугатаһар күцәгдҗәснь эн. Учр юуһар гихлә, гер буулһҗах Сарңгин ач кө- вүн Бавлг сарин сүүләр цергт мордх зөвтәҗ. Нам цергт авхар зәңглсн цааснь көвүнә һартнь ирчкҗ. Тер учрар Сарң өвгиг хүрм ачх өдрән келхәр одхлань, худнрнь ик далаһар зөвшәрсн бәәдл эс һарч.

— Тана көвүңтн эн сарин сүүләр әәрмд мордхмҗ гисн зәңг соңславидн, тернь үнний?—гиҗ күүкнә авһ Бембә сурҗана.

— Үнн. Тегәд бидн адһҗаналм. Нань юундан иигҗ бачмдх биләвидн,—болад Сарң өвгн хоолан ясад, ханяһад, өмнән оркч- ксн һанзан авад, һал кеһәд татҗана.

— Тегәд ач көвүнтн герән буулһчкад, хойрхн долан хонгт бәә- чкәд, мана күүкиг һанцхн бийинь геринь сәкүләд суулһчкад, цергт одхмн болҗ эс бәәнү?

170

— Тана күүкн яһад һанцарн үлдҗәхмби? Үлдхлә би, көгшн зүгдг болад, эҗго герт тер, одачн хәрүд орад уга, му ач күүкнтә- һән үлдҗәнәвйдн. Мини насм ирв. Гер-мал хәдәдг чидл чилв. Те- гәд терүг эзлх — эздүднь хәләҗ эдлтхә гиһәд, би шамддгм эн. Ма- на көвүн б.уру гиҗәхш, түүнә келсәр -болхла, тана күүкн чигн бу- рушаҗах бәәдл уга. Хойр эзн зөвтә гихлә, хүрминь кеһәд, деринь харһулад, өрк өндәлһхләг гем уга брлх гиҗәнәв,—болад Сарң өвгн Бембәһүр хәләв.

— Тернь тиимчн болтха. Зуг ю-күүһинь күцәхд дегәд бачм болҗана. Дәкәд болхла, делкән бәәдл бас .төвкнүн биш. Дорд үз- гт Японахн зер-зевән сииләд, СоветиН орн-нутгур нүдән улатл шилтәд, шүдән хәврәд бәәнә. Деед үзгт нем.шинкн «көл күрсән ишкләд, күзүн күрсән хазад» бас мана һазрур хәләһәд, шүлсән зальгҗана.

Тер учрар, ода цергт одсн көвүд дәәнә. һалд чигн орхнь маһд уга. Му юмн. бичә үзгдг, болв күүкд күн белвсн үлдхлә, бас сән биш,— терүгинь ухалв гиҗ му бОЛхн уга,— гиһәд Бемб.ә зөвән келҗәнә.

...Күүрин сүүләр худнр зөвтәң багтад,- хүрмән кех болцхав. Тиигҗ гер буулһчкад, әрә арвн нәәм һарсң гергән 'көндә герт, хаҗуднь көгшн авһ Сарң дү күүкн Сүүлә хойран бара кеһәд үлдәчкәд, Эренценов Бавлг цергт мордсмн.

Приютна дәәнә комиссариатын герин өөр Эренценов Бавлгла энүнә үүрмүднь, хамдан нег тәрәнә брйгадт, нег сүрг малд көд- лҗ йовсн ДорДжиев Бүгүр, Лиджиев Бамба эдн ирҗ бууцхала. Эдн цугтан нег насна көвүд. Раиона дәәнә комиссар эдниг ик холд — Байкал нуурин һатцд одҗ церглхмт гиҗ келәд, эднә ко- мандыг Дивн станцд күргәд, тенд бас ХаЛьмг республикин болн Сарпулин медлин кесг райодас ирсн көвүдлә хамднь цувад зогс- сн улан ширтә вагодт орулҗ суулһад, менд йовтн гиҗ һаран дай- лад хәрсмн.

— Тегәд, ямр удан йовҗ церглх бәәрндән күрвт? — гихлә, Бав- лг Кеклеевич толһаһан зәәлҗәһәд:

— Даңһар өрәл сардан йоввидн. Гертәсн һархд дулан, хурта цаг билә. Ро<?товас цааран һархла, киитрәд, үвл өөрдснь медгдв. Байкал һатлад, Чита балһснд күрхлә, йоста гидг үвл бәәҗ. Эргн- дән цасар бүркгдсн уулмуд, эҗго теегт холд хәләһәд дассн манд, төгәлңдән уул, модн.дотр орад одхла, чееҗ бүтәд бәәв. Чита деер нег хонулад, маднд цергә хувц өмскчкәд, цаарандан Харанорин теегәр йовулад, Борзя балһсар дәврүләд, шуд Моңһл улсин рес- публикин меҗә һатлһад, Байн-Түмн балһсна барун ард авч ирҗ маниг буулһад, частьмуд болһар хував.

Дорджиев Бүгүртә хоюрн Забайкальск дәәнә округин 160-гч онц мотострелков батальонд туславидн,— гиҗ Бавлг Кеклеевич Эренценов ода тодлна.

Тер 1938 җил бәәсмн. Японск империалистнр тиигхд Советск

171

Союзин Хасан нуурин көвәһүр дәврәд, дәәллдә босхад, хоңшарарн цокулад, хәрү һарсн цаг бәәсмн. Болв Япона самураймудт Моң- һл олн-әмтнә республикин өргн, байн һазр нөр өглго бәәв. Терүг дә босхад, булаҗ авхар 1938—1939 җилмүдт Моңһлын меҗәд өөр- хн күчтә зер-зевәр аһарин, танкин, мөртә дивизьмүд Японахн бә- рҗ белдв.

Тер учрар, хоша иньглҗ бәәх Моңһл олн-әмтнд дәәнә әәмшг учрҗахинь медәд, мана правительств теднә һазрур Советск зер- тә-зевтә чидлән орулсмн. Тиигҗ Моңһлд туссн онц батальонд Эренценов Бавлг үр Дорджиев Бүгүртә хамдан цергә җирһләи эклсмн.

Цергт орхйннь өмн Эренценов Бавлг Кеклеевич эврәннь кол- хоздан икнкнь мал хәрүләд, дәкәд тәрә тәрҗ эд-бод кедг, өвс ха- дҗ хурадг бригадт хавр-зунд көдлдг бәәсмн. Җил ирвәс колхозин авдг орунь икдәд, селәнә эдл-ахуд кергтә тоот зер-зев, трактор- муд, өвс хаддг «Аксай» машид, андсх болн мааҗурмуд МТС-т элвгәр ирдг болв. Бавлг бригадт ирҗ көдлснәс авн тер машид эр- гәд, трактористнрт нөкд болад; бийнь йовулдг дасҗ авсмн. Энүиә кесн-күцәсн көдлмшинь бригадирнь сәәнәр таасад, колхозин удар- иик гисн нер энүнд колхозин парвлян зүүлһсмн.

— Бавлг Кеклеевңч, 160-ч онц батальбндан ирчкәд, дәәнә яма- ран эрдм дасвт?

— Намаг «максим» пулеметын хойрдгч номерт орулҗ дасхв. Дәкәд манд политическ сурҺуль заав. Саперин эрдм бас дасввидн. Бу хадг дасхлһна сурһуль нанд йир икәр таасгддг билә.

— Бавлг Кеклеёвич, японцңр Мрңһлын меҗә эвдснә тускар кезә тадн соңсцхавт?

— Өрүн болһн политзәңгллһ кеХләрн мана ротын политрук даңгинд Японя алач-махч бәрцин тускар, тедн Моңһл олн-әмтнә республикин меҗә тасрхан уга эвднә, тер учрар бидн оньдин бе- лн бәәхмн гиҗ келдг билә. Дәкәд 1939 җилин март сарин чилг- чәр, хаврар, нег сө мадниг тревогар босхад, хамг юман, зер-зевән ачад, нүүһәд һарввидн. Тер кевтән зогсл уга ХалхинТолд өөрдәд, Тамцг Булг балһсна өер ирҗ бүүрлввидн. Энд ирәд, дәәнә эрд- мән улм шунҗ дасад, өдрәд чигн, сөөһәр чигн дәәллдәнә бәәдлд маниг сурһдмн.

Удсн уга, май сарин арвн негн өрүн, Халхин-Гол талас кесг японя самолетмуд Тамцг Булг деер нисҗ ирәд, бомбан мадн деер хайв. Тиигҗ би тер дәәнд эклҗ орлцлав. Мана 160-гч онц мото- стрелков батальон, Тамцг Булгас көндрәд, Халхин-Голд өөрдҗ, дәәнд орхмн гисн заквр авад, дарунь гилтә белдврән дуусад, Ха- мр Даба уул хәләһәд һарв. Энд ирҗ тогтнад, һазрт бултмар нүк малтҗ шурһад орчкад, японцнр дәврхлә, тосҗ дәәллдхдән белн болад зогсввидн,— гиҗ ода Бавлг Кеклеевич тодлна.

Эренценов Бавлг Кеклеевичин церглҗ йовсн 160-гч онцбаталь* он Хдлхин-Толын диилврт нерәрн туурсн комбриг Яковлевин ко-

172

мандлҗ йовсн Н-ч танков бригад дахҗ дәәнд орсмн. Яковлевин танкистнр Японя самураймудла Байн Цаһан уулд болсн, аһу күчтә дәәллдәнд. һар бәрҗ харһлдад, бүслҗ авсн хортна цергәс нег чи- гн салдс һарһлго дорнь әминь һарһсмн.

— Тер дәәллдән ода санхла, деер һал, дор һал, эргндән эс шатҗах' һазр уга. Хаһрсн бомбин, хасн товин әәд чигн дүләрәд, теңгрт күрч будңһрҗасн тооснд нүдн, амн бөглрәд бәәлә. Мана батальонас кесг дәәчнр зөрмг кевәр әмнәсн хаһцла. Теднә негнь мини үр Дорджиев Бүгүр билә. Август сарин сүүләр мана баталь- он улм цаарандан шурһад, Японя цергин ар гиҗгднь ирлә. Тиигн гихнь мана Улан Церг болн моңһл мөрн дивизьмүд комкор Җуков болн маршал Чойбалсан хойрин һардврар Японя 6-ч Әәрмиг эргү- ләд бүслчкәд, дор ормднь базһҗасн бәәҗ.

Мана 160-гч батальон тер дәәлЛдән төгстл, август Сарин сүл өдр күртл, 'дәәнәс һарлго йовла,— гйҗ Бавлг Эренценов ода келнә.

— Бавлг Кеклеевич, танла хамдан Хальмг таңһчас һарсн та- на әәмгә наадк көвүдтн Халхин-Гблын дәәллдәнд орлцлу?

— Дорджиев Бүгүрин тускар би келчкләв. Лиджиев Бамба, дәкәд Көвүдә әәмгәс Петькиев Очр эдн Ворзя деёрәс нанас салад, талдан частьмудт тусцхала. Тедн бас дәәнд орцхала. Петькиев Очр зөрмг үүлдвр һарһсндан Улан Тугин орденәр ачлгдла. Лид- жиев Бамба Катникович Халхин-Голын диилврин 39 җилә өөнә медаль наңла хамдан авла.

Халгин-Голын дәәнә хөөн Эренценов Бавлг Кеклеевич тер эв- рәннь 160-гч онц батальондан 1941 җилин февраль сар күртл це- ргләд, церглх болзган күцәһәд, герүрн хәрҗ йрәд, Манжинкнә С. М. Буденный нертә колхоздан ирҗ көдлсмн. Цергәс ирәд дөр- вн сар үлү боллһнлань немш фашистнрлә болсн Төрскнә Алдр дән эклсмн. Эренценов Бавлгиг колхоздан малч болҗ көдлҗәсн- днь дәәнә түрүн сармудт бронь тәвәд, цергт эс авхлань, бийнь дәәнә комиссариатд эрлһ бичәд, ноябрь сард цергт одсмн.

Дән гисн юуһинь, үкл гисн юуһинь меддг дадмг салдс Эрен- ценов Бавлг Кеклеевич 110-ч Хальмг мөрн цергин дивизьд туссн едрәсн авн командириннь эркн нөкднь болҗ, әәрмд шин ирсн баһ- чудт дәәнә эрдм дасхҗав.

Немш фашистнрлә болсн дәәллдәнд. Эренценов Тең һол деер түрүн болҗ орлцсмн. Түүнә хөөн, шаван эдгхлә, Бавлг Кеклеевич 4тч мөрн цергин хазг корпусин зергләнд йовҗ цаарандан дәәл- лдәд, күнд шав авад госпитальд тусна. Төрскән харсгч Алдр дәә- нә чилгчәр эгл дәәч Эренценов Бавлг Кеклеевич 1-ч Украинск фронтын 160-ч дивизин 50-ч мөртә гвардейск полкин зергләнд йовҗ дәәллдсмн.

Моңһл олн-әмтнә һазр харсад, Халхин-Гол деер болсн дәәнд орлцад, интернациональн даалһвран күцәсн, Советск Әәрмин эгл ? салдс Эренценов Бавлг Кеклеевич, эврәннь Төрскн советск орн-

173