Мууһин ухан хөөннь

Санҗ адһм угаһар гериннь үүд секәд орҗ ирчкәд, нүр уһадг булңд одад, һаран уһаһад, альчурар арччкад, өмнк хораһурн орҗ ирхләнь, цаадк өрәд бәәсн гергнь — Нихтә:

— Кен орҗ ирв? Санҗийчи?— гив.

— Э, Нихтә, бив. Элвг хама бәәнә?—гиһәд гергнәннь дун һарсн өрәһүр шурд Орв.

— Эн көвүн бийнь эвгорад, чамаг эртәр иртхә гиҗ келүлләв. Күләхнь-күләхнь ирхшч’ Даң орҗ ирәд бәәдг хоша улс чигн ир- хш. Халунь йир ик. Эмч дуудулн гихлә, һанцараһинь хайҗ һарч чадад иигәд түрҗәләв. Цаачн беш деер цә бәәнә. Шулун ууҗ авад, эмчд од.

— Юн цә уулдан бәәдм? Нанд күн үг келсн уга. Бачм көдлмш харһад, цехдән бәргдүв. Ода, дарунь гүүһәд эмч авч ирнәв,—ги- һәд үүднүр эргхләрн, Санҗ дәәвләд, унн алдв.

— Уй, ардан гертә-бүлтә күн, ңевчк адһхла, яһдв? Ода һарч- кад, өр цәәтл йовхговт. Та эн көвүнә өөр бәәҗәтн, би эврән эмчд однав,— гиһәд Нихтәг босхар седхләнь, көвүнь күзүдҗ теврчкәд, чишкәд тәвҗәхш. Санҗ гемән медсн кевтә хәрү эргәд:

, — Нихтә минь, бичә санаһан зов. Агчмин зуур эмч дахулад авч ирхүв,— гиҗ келәД, шатар дорагшан хурдар буунав гихлдрн, хальтрҗ унад, барун халхарн шатын бәрдгин булңд цокад, арснь җулһрад, цусн Һарв. Цусан үзн, Санҗ барун ханцарн арчад, хавт- хан уудлад, тәмкин үнр шиңгрсн альчуран һарһҗ авад, халхдан шахчкад, һазаран һарв.

Машид зогсдг бәәрнүр хәләһәд йовҗ йовхлань,/зүн бийәснь олн улсин дун һарад одхла, Санҗ тогтн тусад, теднүр хәләхләнь, цань шамин герләр падрҗах, хот-хол эдлдг гер үзгдв. Терүг үзн барун һарарн зүн өрчиннь даһмд бәәсн арслң мөңг һарһҗ авад, альхндан таг атхчкад, буру эргәд, герүр орв.

— Эй, Санҗ, наар! Юн үксән кеҗ өөрән зогсҗахмч! Наар, енд уух юмн дала бәәнә. Икәрнь тәвсн бийнь негхн арслңта болхч. Терчн маңһдуртан кергтә болх. Нааран зогс гинәв,— болад, арв- һр, ээмдән күрсн шүрүн хдр үстә көвүн тохаһаснь чаңһур атхад, стол талан авч одад, Санҗд стакан дүүрң чаһрйг авад бәрүлв.

— Ундасад үкҗәләв, һәәһә юмн болад одв. Ханҗанав чамд, Андра. Йоста үр гидг эн,— болад Санҗ инәмскләд,— иим ик хот- ла яһад харһҗ одсмч? Чи басл хөвтә күнч. Эн тускдан оньдинд байн йовнач.

— Чаддг залуд олдад йовдмн. Б.әр, бас нег ууҗ ав,— гиһәд Андра чиркт мелмлзүләд, арвн һурвдгч номертә чаһриг кеһәд Санҗин өмн тәвв. Тернь, тиигхинь күләҗәсн кёвтә, үкс шүүрәд, амнурн кев.

Хооларнь гүүһәд орсн хойр чирк чаһрин күчәр Санҗ улм до-

137

ран батрад, Андран далынь цокад, өргәд, бууляд суув. Тиигҗз- һәд, генткн сана авсн кевтә, Санҗ өсрҗ босчкад:

— Яа, яһлав! Андра, яһснчн энв! Гертм көвүм бийнь эвгорад, би эмчд одхар һарлав. Чи харһад, мартулҗ орквч. Не, би йов- нав. Сөөнь дуусн йовад болвчн эмч авч ирх күмб,— болад үүднүр эн һарв.

— Би юн болҗахмб тегәд?! Чамд хот өгсн күн гемтәй?! Биичи, орҗ ирәд зогсхлачн. Сәәт уга күмбчи! Чаһрим уувч?

— Уула.

— Хотым идвчи?

— Идлә.

— Тиигсн болхла, уусн хотынм мөңгинь ас! Хәләлч энүг, өн- гәр хотым идсн деерән, бийим гемшәҗәхинь! Тер көвүнләтн нег му юмн болхла, намаг гемнхәр эс бәәнч? Ас мөңгим!— гиһәд Анд- ра ора деерк киртә үсән сегсрәд босв.

— Юн мөңгән өгхв чамд? Маңһдур олҗ өгнәв. Ода йовнав, көвүм күләҗәнә,— болад Санҗ эгзңнәд, Андран һал асҗ гилвк- җәсн хойр нүднүр хәләһәд, көлднь мөргхдән белн бәәнә...

— Әрк уух болхла, амнчн аңһалһата, мөңг өгх болхла, хавт- хчн шидәтә...

«Гертм намаг күләҗәдг болх. Ода эмч альдас хәәдм? Э, э, зог- сҗа, одак мана таньл — хоша йовсн Сарңга ик күүкн бичкдүдин эмчин сурһуль чиләҗ гиҗәләхн. Түүнүр одслчн. Үүнәс хол бишлм. Нам сән юмн болв энчн,— гиҗ санад, Санҗ үкс-үкс ишкмнҗ,— гернь темр хаалһин вокзалын наад бийд бәәнә гиҗәләхн. Ода эг- чүрн орад сурслч. Эртинә одсар келҗәлә». Санҗ тер кевтән эгчү- рн одад, Сарңга гер заалһҗ авб.

— Сөөни өрәл күртл эмчд эс оддг ямаран улсвт? Иим ора альд әркин дая көөһәд йовнач, Санҗ?— гиһәд эгчнь хувцан өм- сәд, һарад, хаалһ зааҗ өгчкә/ц— Би танаһур однав,— гив.

Санҗ тер кевтән Сарңга патьринь олҗ авад, үүдинь цока бәә- тл цааһаснь эмгн күн:— Кембчи?— гиҗәнә.

— Тәәлтн, бив, тәәлтн!

Эмгн үүдән тәәлчкәд, хәрү хаачкв.

Санҗ, дәкн үүдинь цокна. Тәәлҗәхш. Тер тегәд үүдн һатцас:

— Саваха, тәәлтн. Би Бадмин Манҗин көвүмб, тәәлтн, намаг таньҗахшийт!— гиһәд хәәкрнә.

Ик хорад бәэсн Саваха эмгн тер дууһинь соңсчкад, цаадк хо- радан унтҗ кевтсн бериннь экиг, худ эмгн Булдаг серүләд,— Бад- мин Манҗин көвүмб, үүдән тәәлтн гиһәд күн сурад бәәнә. Түрү- ләд үүд цокхлань би тәәлләв. Согту кү үзчкәд, үүдән хаачкув,— гиҗәнә.

Худ эмгнь босад, үүднд одлһнлань цааһаснь:— Би Бадмин Манҗин көвүмб, үүдән тәәлтн?— болҗана.

Эмгн үуднд ирҗ соңсҗаһад:

— Күн угалм. Ә һархш. Та Саваха, ю соңсад бәәнәт,— гиһәд

138

орндан орад кевтв. Санҗ дәкнәс үүд цокҗаһад, шатар бууһад һазаран һарв...

— Одак көвүм яһҗадг билчи? Ода альдас эмч олдмби?— ги- һәд бийләрн күүндә йовҗ, Санҗ гертән күрч ирв. Шатар давшад гериннь үүднд ирхлә, үүднь хаалһата. Әрәхнәр үүд цокхлань, цаа- һаснь: — Кемби?— гиҗәнә.

— Бив, Санҗв.

— Дәрк-дәрк, эмчд одсн күн өр цәәтл альд йовад йовнат?— гиһәд Нихтә үүдән секв.

— Та, ямаран күн болҗахмт? Халу дөрәд, әрә киитә бәәсн көвүһән үзҗәһәд һарлахнт. Иигҗ күн әмән әркәс өгдви!

— Мини гем, мини гем, Нихтә.. Көвүм яһв?— болад Санҗ өм- нк өрәһүр орад, стул деер суув.

— Көвүнәс урд бийтн әмд ирснтн болҗана.’ Яһсмт? Кенлә ноо- лдсмт? Бийән үзҗәхшийти? Бәәдлән хәләхнтн! Дәрк! Дәрк! Яһсн му заята күн бәәсм би? Яһад нанд иим садн учрсмби?— болад, хойр нүдндән күч-күрч чадад,. Нихтә уульв.

Эднә шууга соңссн эгчнь цааһас һарч ирәд:

— Ду тасрцхатн! Халунь тогтнад, Элвг унтҗ одв. Өөрән унтц- хатн. Чи, Санҗ, чирәһән уһа. Чиш, тәтә!— гиһәд эгчнь игзәрлв.

...Өрүнднь Санҗ тавн часла серәд, нүдән секәд, аман тамша- һад, шүлсән зальгхар седхләңь, амнь мел хагсу. Барун халхнь кундрәд, нүднь уутьрсн болад бәәхлә, босад нүр үздгт хәләхләнь, цохнь хавдрлҗ. Тер кевәрн босад, нүр-һаран уһаһад, хувцан өм- сәд, хот кедг хораһас көк донҗг авад, хавтхан уудлад, өцклдүрк арслңган һарһҗ авад, үснд одхар үүднүр одхла, тернь оньста. Донҗгин хәңкнсн ә соңсад, эгчнь босҗ ирәд, Санҗиг дуудад:— Кевт, орндан. Иим бәәдлтә күн хааран однач. Үснд₍би однав. Ке- зә күүнә үг соңсхмчи, Санҗ! Хөвнь болад, тер Ярнга эмч күүкн Мая өцклдүр бийнь эдгх күүнә эмчнь эврән ирдм гишң ирв. Гем- тә Элвгиг үзсн, үкс хәрү гүүһәд,, чиңндг юман авч ирәд, халуһинь хәләһәд, дор ормднь эм махмударнь хаһад, халу татдг эм өгәд, өөрнь намаг иртл сууҗ. Намаг ирхлә, ээҗтәһән хәрҗ одв. Чи тиигәрән одлч, харһсн угайчи?

' — Харһвв... үүдинь цокхла, Саваха эмгн үүдән тәәлчкәд, хә- ләҗәһәд уүдән хәрү хаачкв...

— Яһлав, Санҗ, Саваха эмгнәнчн нүднь мулм, харңһуд таньсн уга болх.

— Дәкәд, чаңһар цокхлам худ эмгнь босҗ ирәд:—Кембчи?— гив. Би нерән келүв. Тернь ә тасрчкад, цааран йовҗ одв.

— Ярнгинч хадм эк дүләлм. Эс меднчи? Дәкәд, сөөнь өрәл давсн цагла кен гер^ән кү орулх болһнач? Әрк тйигәд, чамаг те- нуләд йовна гидг тер. Ичхнчн, тер сәәхн гергнәсн, тер алтн болсн көвүнәсн. Чамаг иигҗ седклим һундахичн медсн болхла, авч аср- лго, тер киитн һазрт хайчкхмн бәәҗ. һазр деер бәәсн һанцхн аха- см үлдсндчн, неринь дуудулх гиһәд, эврәннь һанцхн күүкнәс та-

139

туһар өсгсн уга биләв. Эцкчн болхла, Төрскән харсад, дәәнд одад зөрмг кевәр дәәлдәд әмнәсн хаһцсн цаасиг би чамд хадһлҗ йовад, бәрүлҗ өгләхн. Чи болхла, «му көвүн сән эцкин нер көөддмн> ги- дг үлгүр күцәХәх күнч, хәәрн мини седклм! Хәәрн чамд өгсн сур- һуль. Чамаг кү кесн шаң би хойр гемтә эс болҗану! Гертәс бичә һар! Үүнд тагчг сууҗа. Цаадк Нихтәч, сәәхн иньгм, өрүнь өмн унтв. Невчк унтҗ авг. Нәәмн часла Ярнга эмч күукн ирнәв гилә. Би дарунь ирхв,— гиһәд эгчнь донҗг авад, ардан үүдән һазаһаснь оньслчкад йовҗ одв.

АрднЬ үлдсн Санҗ босад, кранас ус амарн тосад уучкад, гер дотраһур цааран-нааран йовдңнв...

Му көвүн сән эцкин нер көөддмн гиһәд эгчнь келчкснь Сан- җин толһаннь экинь зүн кевтәһәр шааһад бәәв.

«Мел эврәннь нүдәр, гемтә түңшҗәсн көвүһән үзә бәәҗ эмчд одхар һарлахн би. Тегәд, үксән хәәһәд, би хаалһасн хаҗисмб? Кедү дәкҗ өңг-үүрмүдм, һанцхн экчм, тер авсн авальм уульҗ- унҗҗаһад, аляд амр уга, җорад өөкн уга гиҗ келцхәлә. Чамаг, дә- кҗ тиим юм һарһдм⁴ болхнь. Эндрәс авн иигәд көтрлһтә>,— болҗ Санҗ андһар авв.

һаһа-эгчнь дарунь ирәд, цәәһән чанад, болһад, үсләд, тослад ааһст кечкәд, Санҗиг сууҗ у гив.

Ай~^Эндр өдрәс авн амндан әрк күргдг болвзач. Тер көвүнчн эн дүричн үзхл-ә, әәҗ үкх. Тер гергнчн — Нихтәд, әмтнә чирә хә- ләдг арһ уга болн гиҗәнә. Әрк аля хойр — ах-дү хойр гидг. Иигә бәәҗ көдлмштән согту оддг болхч, тегәд көөгдхчн маһд уга. Эн, давсн сө үзүлсн аальчн сүүлнь болтха,—гиһәд һаһа-эгчнь үгән чиләхлә, үүд сёкәд, Сарңга эмч күүкң Мая орҗ ирәд, менд сурн:

— Яа, Санҗ авһ, яһсмта? Сөөнәһә гертән уга билт?

...Санҗ Сарңга Мая күүкиг эмч болҗ гиҗ соңсхас биш, сүл хойр җилин эргцд үзҗәснь эн. Геңткн куүкнә әәмшсн, санань зов- сң ду соңсчкад, яахан медҗ ядад, зун һарарн чирәһән далддхар седчкәд, нүдән бултулад, шуд-үкснд орхнь дор болад, пол хәлә- һәд тагчг суув...

Сарңга күүкн тиигҗәхинь медчкәд, цаадк хораһур одад:

— Мендвт, Нихтә бергн. Элвг, менд! Ямаран хонцхавт? Элвг, бос нааран,— болад күүкн көвүг экиннь өврәс һар деерән авв.

— Сән. Элвг халун уга. Сууҗа, би чамаг ода чиңнәд шинҗл- нәв,— гиһәд көвуг орн деер суулһчкад, сумкасн чиңндг зевән һар- һҗ авад, хойр чикндән зүуһәд, Элвгин өрчднь, нурһнднь тәвәд чиннхлә, көвүн инәмскләд бәәв.

— Кииһән ав, Элвг. Э, тиигәд зогс, кииһән бичә ав. Сән. Йир сән. һаза һархм биш. Ик хорад һарад,— эн хораннь терзинь толь секчктн. Цевр, шин аһар тусан күргх. Эн уух эминь авч нрүв. Ода әәмшг уга, аяртан ирнәв. Мана ээҗ бас ирхәр бәәнә.

— Иртн, иртн. Ээҗәи дахулад... Кесгәс нааран үзәд угавидм.

140

Өцклдүр сө Санҗиг хой|) ээҗтн таньсн юмн уга. Гертән оруллго хәрүлчкҗ,— болад һаһа-эгчнь үгд орлцв.

— Яһад эс таньх билә? Хоюрн Санҗ авһиг таньҗ. Зуг, согту болхлань әәҗ,— гиһәд күүкн инәҗәнә.

— Ик ээҗинтн нүднь му эс билү?

— Э, му. Санҗ авһиг нёрән келхләнь медҗ. Зуг әәҗ.

— Наһц ээҗтн дүлә эс билү? Санҗин дуудсиг соңссн уга болх- гов.

— Дүлә болвчн соңсҗ. Санҗ авһ хәәкрҗәһәд, үүд цокҗаһад нерән келҗ. Бас әәһәд үүдән тәәлсн юмн уга.

— Дәрк-дәрк! Күн иигҗ андрдгҗ! Уй, өлгәтәһәсчң авн меддг насан авсң хойр эмгнә бийнь чини дүрәс, адусн өңгәсчн седҗә- нәлм. Ода тер хойр эмгнә көлднь одҗ мөргәд, буруһан эр,— бо; лад һаһа-эгчнь шоодв.

Санҗ яахан олҗ ядад, дегд ичхләрн, ңүдндән күч-күрч ядад, хавтхасн альчур авад, нульмсан арчв...

Нихтә хувцан өмсәд, һар-нүүрән уһаһад, Маяд цә кеҗ өгв.

...Сарңга күүкн һарч одсна хөөн, Санҗ Нихтән өөр одад суу- һад, нег сеңсн цә уучкад, чирәһүрнь хәләҗ чадлго, хаҗугшан нү- дән дальтрулад, босад диван деер -суув. Эн бәәдлән көвүндән үзү- лшгоһар седв. •

— Уга, болх! Эцкинм нернәс үнтә юмн уга. Күн болсара эндр тер күүкнәс ичсн әдл төрүц ичәд угав._ Залу күн ичснд орхнь — үксн деер — гиҗ Савха эмгн амим авбш. Цуһараннь зөв миниһәс һатлв... Мини эн йовдлыг көдлдг һазринм улс медхнь үкснд ор- хнь дор болхмн.

Кедү әрк уудг болв чигн, Санҗ көдлмшән дутаһад уга билә. Болв шидрәһә әркд дегд авлгдад, эврән зөврр муңхгрҗ кевтә.

Тер Саваха ээҗиң угзрҗах, хордҗах үгиг нам соңслго бәәсн болхла, нанд гиигн болх билә. Ода, дууссн хөөн дун уга. Дәкҗ иигҗ андрхлач, эн нанд найн җиЛ церглҗ йовх, арвн хурһарн тер ичрән геесн хойр нүдич шааһад сохлнав,— болад чичрәд бәәв.

Иим кесг тоолвр седклинь салвлад, Санҗин ичринь серәд, суу- лһад босхад бәәв. Генткн эргмдән хәләхләнь, өөрнь күн уга. Гер дотр тагчг Санҗ көлиннь үзүрәр цемшәд, көвүнәннь хораһар орх- ла, Элвгнь дулан, көк торһн һадрта көнҗләр хучата, унтҗ кевтнә. Орнаннь ирмәг деер, көвүнәннь чирәһүр шйртәд Нихтә сууна. Орна өмн, Элвгин дер тус, бор кевс деер, хойр көлән җииһәд, хойр өвдг деерән цаһан шаазң. ааһта цә, бичкн мөңгн ухр һартан бәр- сн һаһа-эгчнь бас Элвг тал хәләһәд сууна. Нихтә һаһа-эгч хойр Санҗиг үзчкәд, негл күүндсн кевтә нег һазр барун һариннь хумха хурһан өргәд, урлан шовалһад, цааран һар гисн темдг өгәд, дайлад инәмсклцхәв...

141