Gúlaysha Esemuratova ‒Úsh dáwirdiń gúwası Tentek hayal haqqında ápsana

Sóytip, eki jigit ya ári, ya beri bolmay-aq qayttı. Úyine jaqınlay bergende

Zaǵıypanıń ashshı dawısı jańǵırıp esitildi:

Onnan da kúyewindi alıp bul úyden ket. Sen jetimdi kórgim kelmeydi,- dep izgi sózin tamamladı.

Heshkim áke-sheshesin arqalap júrgen joq. Jetim bolsam, saǵan kelin bolıp túskennen keyin ata-anam dúnyadan qaytqan soń jetim boldım. Biraq, ata-anam meni ıǵırlatıp-sıǵırlatıp aq otawım, barlıq kerek-jarak, múlklerim menen uzatıp alıp keldi. Bul dúnyalardıń bárin kóziń menen kórip, qolıń menen jıynap aldıń ǵoy. Ya umıttıń ba? - dedi kishkene kelini jılap turıp. Ketsem kete beremen, biraq ákelgen dunyamnıń bárin shiy-ishegin qaldırmay alıp ketemen. Qolımda ónerim bar, usı dúnyam menen qay jerde de qor bolmaspan, - dep sırtqa atıla shıqtı.

Jańabergen ishke kirip:

- Sen, Zaǵıypa, jónsiz sóylep kelindi qapa qıldıń ǵoy, onsha ne bolıp kaldı? Meniń sınawımsha, kelin biyhazar bala ǵoy. Óziń usı uydiń jası úlkeniseń, kishkenege ǵamqor bolmaysań ba? degeni sol, Zagıypa shalawatlay berip, kúyewiniń jaǵasınan ala ketti:

- Sen, súmer, neni bileseń, tamaǵıń toysa, qurban hayt. Bunıń sózin esitpediń be? Dúnyamdı alıp ketemen, dedi. Bul jetimniń ne dunyası bar? Mal da, úyde, dúnya da ózimdiki. Ákelse, bergen qalıńım ushın berip otır,- dep jedellendi.

Jańabergende ún joq...

Aǵasınıń únsiz qalǵanına inisi Rasbergenniń ashıwı kelgeni sonsha:

- Siziń usınday bos buwınlıǵıńızǵa anam da kúyiw menen ólip ketti. Táwiraq jasqa keldińiz, keskirt pikir aytatuǵın waqtıńız boldı ǵoy, nege bundaysız, dedi Rasbergen.

Báribir aǵasında ún joq...

Jigitler eki hayaldı jarastırmaqshı boldı. Biraq, hayallar kelisimge kelmedi. Kishi kelin ıńǵayǵa kelse de, Zaǵıypa kónbedi.

Bul kórinislerdi kórip, tıńlap otırǵan Jańabergen:

- Inim, sen bul mákanda qalǵan menen de, mına jalmawız tınıshıńdı bermeydi, dedi.

Aqırında Rasbergen aǵasınıń bergenin alıp, basqa shıǵıp ketti. Bular basqa shıqqanda Mámbet degen ulı, Áyse degen qızı bar edi.

II

Bular bólekleniwden-aq sheber hám zeyinli Aysáwle úylerin dúnyaǵa toltırıp, úy-múlk, dáskelerin ornı ornına qoyıp bezep tasladı. Úyleri kirseń shıqqısız sánli boldı, Rasbergen kelinsheginiń uqıplı qostar ekenligine júdá más, malına mal qosıldı, sol jılı ullı boldı. Atın Arıslan qoydı. Ekewi teń turıp ǵayratlanıp, úlken imarat ta salıp aldı. Heshkimnen kem bolmay, qulaq-qarnı tınısh, eldiń aldıńǵı xojalıǵı bolıp jasay berdi. Aydan ay, kúnnen kún ótip, Mámbet 8 jasta, Áyse 5 jasta, Arıslan ekige shıǵıp, bulardıń qızıǵı endi baslanǵanda, kútilmegende qayǵılı qara samal bul úydiń esiginen kirip terinen shıqtı da, quwanıshın pátpelektey ushırdı. Rasbergen qápelimde tosınnan qazalanıp qaldı. Endi Aysáwleniń qara kiyip, aza tutıwdan basqa ilajı joq. Bul bul ma, Rasbergen qazalanǵanda Aysáule hámiledar eken. Qara kiyip qayǵıda otırǵan hayaldıń tuwıwı ańsat bola ma, ol da bala ústinen kóz jumıp ótá ketti.

«Bir aylandırǵandı shır aylandıradı» dep, Mámbet 10 jasta, Áyse 6 jas,

Arıslan 3 jasta úyilip-tógilip, jurday jetim bolıp qala berdi. Endi bular kimdi panalaydı? Zaǵıypa menen Jańabergendi panalaydı - bayaǵı mehirsiz hayal bularǵa mátibiy boldı, qálese urdı, qálemese úyden shıǵarıp qoydı. Geyde bular mal menen mal bolıp júrip úshewi qosılaǵoysa, «eń bolmasa anamız tursa boladı ǵoy, qudayay, ne jazıǵımız boldı eken?» dep, ún salısıp toyıp-toyıp jılap aladı...

Mıń jerinen jılay ber, aǵası Zaǵıypadan batınıp bulardı arashalap, ǵamqor bolalmaydı.

Mámbet bolsa kún-tún dúzde mal izinde zırlap júrgeni júrgen. Jeti jastaǵı Áyse sıyır sawadı, gúbi pisedi, Zaǵıypa qayda aydasa, sonda zırlap ketedi. Toyıp tamaq ishpeydi. Kishkene Arıslan ash bolǵan soń jılaydı, jaqtırmaǵan Zaǵıypa onı úyden sırtqa shıǵarıp jiberedi. Áyse onı kóterip úyge ákeledi. Oǵan ashıwı kelip, zaǵıypa «senin shesheń jaman edi», dep báláátleydi. Ol ne dese o desin, Arıslanǵa qıylanbay nan berse, jumısqa qıylanbaydı, sógiwge de, urıwǵa da shıdaydı. Áyse bala bolıp oynaw, qız bolıp bas juwıw, taza kiyim kiygen emes. Anasınıń tusında gúlshedey bolıp shashı jelkildep, súymes kisi súygendey sup-sulıw, aqıllı qız bolıp ósip kiyatırǵan Áyse endi jaman perzent atanıp, óziniń úlken adam shıdamaytuǵın jumıslardı atqarıp júrgenin de sezbeydi, náreste. Ómir boyı bası juwılmaǵan soń qotır boldı, bası taz boldı, qalay bolsa solay basınıń toraǵı aǵıp turadı. Álbette, Zaǵıypa buǵan: «Bas juwıwdı bilmeydi bul qaralı, patas júredi», dep at taǵadı.

Mine anasız ballardıń kúni. Sóytip júrgende bul kún de kóp boldı. Aǵası Mámbet ushtı-kúydi joq bolıp ketti. Kórdim-bildim degen adam joq. Endi Áyse menen Arıslan ábden ǵamqorsız qaldı. Mámbettiń belgisiz ketkeniniń ashıwın

Zaǵıypa nárestelerden alıp, ábden qorladı. Ólgen ılaqtıń terisinen jarǵaq tiǵip jawırınına kiygizip, jeti jasar qızdı erlerge qosıp, alıs-alıslarǵa otarǵa jiberdi...

Áyse qulazıǵan quw dalada júrip ata-anasın, aǵası Mámbetti joqlap óksipóksip debdiwin shıǵaradı...

Awıl adamları onı ayap, mal izine salmay, shay qaynatıp, awqat pisiriwge

úyde qaldıradı.

III

...Mámbet dúzde mal baǵıp júrip, úlken adamlardıń shoq-shoq bolıp otırısıp áńgimeleskenlerinde, taza húkimet ornaptı, patsha xukime Direktor Mámbetti oǵırı jıllı júz benen qabıllap júdá dıqqat qoyıp tıńlaydı. Mámbet bolsa bunday úlken adamlardıń aldında mútájin aytıw túwe, bir auız sóz sóylep kórip pe!? Ol óziniń hám úkeleriniń jaǵdayın qısınǵanınan tutlıǵıp-tutlıǵıp, uzaq waqıt túsindiredi hám barıp áwele kórip qaytıwǵa ruxsat soraydı.

Direktor Mámbettiń albırap otırıp aytqanlarınıń bárin asıqpay tıńlap bolıp:

-Olay bolsa, úkelerińdi tek kórip qaytpa, múmkin bolǵanınsha alıp kel, baǵamız, oqıtamız, tárbiyalaymız,- degende Mámbet óksip-óksip jıladı...

Mámbet direktordıń aldınan quwanıp sırtqa shıqtı da, kóp oylandı - ǵamqorlıqtı kimnen baslaw kerek, Arıslannan ba yamasa Áyseden be? Áyse alıs jaylawda mal baǵıp otarda júrse, ózi qız bala, qıstıń qırawlı kúni (mart ayı), ele kún suwıq, kúni ne keship júrgen eken? Ne de bolsa Áyseni izleyin degen sheshimge bekindi... Óz auılınıń malları qay jerde, qaysı otarda baǵılatuǵının ózi shama menen biledi. Áyseni izlewge jol aldı. Sóytip, Shımkenttiń uzaq alabına payıwpiyada tartıp otıradı. Altı kún degende olar júrgen otardı tawıp aladı.

Áyseniń ústinde tek jawırının jawıp turǵan, haram ólgen ılaqtıń terisinen tigilgen, jılıwı joq jarǵaq, ayaǵında jırtıq-jırtıq galosh, bası kiymetaz, basın mushı menen tez-tez urıp qoyadı. Jaranıń qıshıǵanına shıdamasa kerek... Anası barda shashı jelkildep, boyshań bolıp ósip baratırǵanın kóz aldına keltirip, Mámbet úkesiniń mına awhalına qıylanǵanınan qalay bolsa solay:

-Qaraǵım, Áyse-ay, senbiseń?!- dep baqırıp jılap jiberdi. - Óspey qalıpsań-

ǵoy...

Anası esine túsip, júdá qapalanadı. Álbette, dástanlarda aytılatuǵın «jetimlikten sharǵa boldı boylarım» degen usı dá.....! dep, Mámbet úkesin bawırına basıp, jılasıp eńiresip kórisedi...

tur. Sóytip Mámbet internat direktorınıń miyrim-shápáátliliginiń arqasında Arıslandı ákeliwge Shımkentke qaray jol aldı.

IV

Aradan biraz jıllar ótse de, Mámbet tuwılıp ósken mákanına jaqınlaǵannanaq saǵınıshtan júregi tuwlap, háwlirip, ata-anasın, oynap-ósken dosların, úkesi Arıslandı kóz aldına keltirip, kórgenshe taqatı bolmay jelip kiyatır...

Awılınıń shetine keliwden-aq «dos, qatar-kurbılarım barmeken yamasa mendey bolıp shetlep kettimeken» degen oy kewlinen sızlap ótip kiyatır.

Qápelimde aldınan botasın jetelep ákesiniń dostı Esen Mámbetke qarsı qarap kiyatırǵanın kórip, bara qushaqladı... Awıleldiń kishisinen úlkenine shekem sorap, bilip mawqın bastı. Esen Mámbettiń eseyip, jigit bolıp qalǵanına quwanıp:

-Qaraǵım Mámbet, Áyseni internatqa alıp barǵanıńdı awıl adamlarınan esitkende qansha quwanǵanımdı bilseń edi! El bolıp saǵan alǵıslar jawdırdıq. Júdá mártlik is islepseń. Arıslanıń da ósip atır. Qádimgi óziń kórgen Zaǵıypa, sol jawızlıǵınan ózgermedi. Jańabergen aǵańızdı bilesiz, ana hayaldan biyjuwap adım atlap shıǵıp, balaǵa ǵamqor bola almaydı. Arıslandı da alıp ket, shıraǵım, internat qabıllasa, ózleriń oqıtıp tárbiya beresiz, dep, Esen doslıq kewlin bildirdi.

-Awa, túsinemen, ózim de Arıslandı alıp ketiwge kiyatırman. Internat qabıllaydı. Arıslanım tiri bolsa boldı maǵan, dep, tuwılǵan úyge qaray bet aldı...

Jaqınlaǵannan-aq úp-úlken malqoranı tazalap atırǵan Arıslanǵa kózi tústi. Juwırıwı menen halıqlap barıp, úkesiniń qolındaǵı nám-náxán temirjabanı qolınan julıp alıp, qoranıń sırtına ılaqtırıp urdı da, Arıslandı bawırına basıp, betlerinen súyip, basın sıypap edi, bul da kiymetaz bolǵan. Ústi-bası bád iyis, kiyimleriniń jılıwı joq qırıq jamaw-látte, pataslıqtan sileyip qalǵan. Ómirinde denesine suw tiymegen, qolları balanıń qolına usamaydı jabaday qırıq jarıq. Barmaqlarınıń isip dondıyıp ketkenin kórip, Mámbet kórgisi kelmese de, aǵası menen jeńgesi óz balaları menen ilpildep otırǵan aq otawǵa kirip bardı da, birden:

-Háy, insapsızlar! Mına bala qarshaday bolıp ısqırǵan boranda aznap qaltırap qorada júr. Al sizler, sizler... dep, izin aytalmay tıǵılıp qaldı...

Állenemirde tilge kelip:

-Hay ant urǵanlar! Mına ústindegi aq otaw, súriw-súriw mallar, úyilgen dúnyalar usı balaǵa tiyisli ekenin umıttıńız ba?! Bul ne degen jawızlıq! Eń bolmasa jıllı kiyindirip, tamaǵın toydırıp jumsasańız bolmay ma?! Jańabergen aǵa, Arıslan bizlerdiń mehirli atamız benen anamızdıń aqlıǵı emes pe?! Onı da umıttıń ba?! -

dep Mámbet sóylep tur, al Arıslannıń eki kózi Zaǵıypa hám balları jep otırǵan taba nan menen ház etip iship otırǵan sır shayda.

Mámbetti kóriwi máttal, aǵası Jańabergen ornınan turıp:

-Haw, shıraǵım, tiri ekenseń ǵoy. Seni izlep zer-zebil boldım, kún-tún seniń tirishiligińdi tilep, usı waqıtqa shekem qudayǵa jalbarınıp, tún uyqımdı tórt bólip jasadım,- dep qamsıqtı.

Paydası ne? Arıslannıń mına jaǵdayı ǵamqor boldıń ba, bolmadıń ba, ózinen-ózi aytıp tur. Aǵasınıń sózleri Mámbettiń kulaǵına kirip te turǵan joq...

Qalay bolmasın aǵasına kewlindegi qatparlanıp atırǵan narazılıǵın aytıp, debdiwin shıǵarmaqshı. Al Zaǵıypa bolsa:

-Bul inińdi aman-esen tárbiyalap atırǵanıma shúkirshilikke kel, alǵısıńdı ayt, pátlene berme?! Inińe janıń ashısa, sonsha jıldan beri kayda júrseń? Bunıń malı da, dúnyası da, otawı da joq. Áke-shesheńnen qalǵan láttelerdi qashshan inińe jumsadıq. Ishse tamaqqa toymaydı. Bunıń qarnına barlıq bále jayǵasadı. Endi bizde alasıń joq, dep shawladı...

Mámbet Arıslandı jeteledi de, úyden shıǵıp ketti. Aǵası Jańabergen túrgelip turıwı menen gúńelek bolıp qala berdi...

Mámbettin kelgenin bilip, awıl adamları Arıslandı jıllı kiyindirip, ǵamqorlıq etip, eki jetimge aq pátiyasın berip jolǵa salıp jiberdi.

Sóytip, Arıslandı da internatqa alıp keldi. Endi úsh tuwısqan jám boldı. Waqtıxoshlıqta, keleshek te bularǵa kúlip qaraganday, baxıtlı balalıǵına qaytqanday boldı...

Shıpakerler hár kúni Áyse menen Arıslandı bir saatlap úzliksiz emleydi. Jara

ótlesip ketkennen keyin júdá uzaq múdette emlewge tuura keldi.

Internat oqıtıwshıları Áyseni birinshi klasstan baslap oqıttı, Arıslandı bolsa mektepke tayarladı. Mámbet bolsa úkeleriniń muńsız, quwanıshlı jasap atırǵan kórip, olarǵa ǵamqor bolıw dárejesine jetkenine ózine riyza. Hár kúni ekewin jetelep internattıń baǵına aparıp, olar sharshaǵansha qıdırtadı, oynatadı. Ózlerindey balalarǵa qosıp tanıstıradı hám kúndelikli sabaqlarınıń orınlanıwın kadaǵalawdı hesh umıtpaydı. Internat bulardıń ózi úyi, tárbiyashıları óz anasınday jaqsı kóriw sezimi menen óse berdi...

Waqıt kelip, Mámbet mektep-internattı pitkerip, jumısqa aralastı. Jumıs islep júrip SAGUde (házirgi Milliy universitet) oqıw ushın kún-tún tayarlandı, oqıwǵa da kirdi hám ózi menen birge oqıwǵa kirgen qatarları, soń pútkil ózbek xalqınıń maqtanıshı bolǵan ullı alımlar - Sarımsaqov, Kamal Joraev, Qaraqalpaqstannan barıp oqıp atırǵan Ospan Bólekbaev degen studentler menen tanıstı, dos boldı. Olar

menen pikir alıstı, elge ilimli, bilimli azamatlardıń kerekligin tereń túsinip, alǵa qaray talpındı. Alaǵadasız ilimnin jolına tusip aldı.

V

Áyse 1-rus klasınan baslap oqıp atır. Basınıń tazı ábden jazılǵan soń shashı qap-qara, qalıń bolıp shıqtı. Eki jılǵa shekem klasqa basın tańıp, taz ekenin bildirgisi kelmey qımsınıp, tómenshik bolıp júrgen Áyse endi jalańbas, toqpaqtay eki burımdı artına taslap, klasına mardıyıp kiretuǵın boldı. Júzi appaq, uzın boylı, sın-sımbatı kelisken qız bolıp jetilisti. Sulıw shırayına, dóńgelengen bota kózlerine qaraǵan sayın qaraǵıń keledi...

Áyse sabaq tamam bolıwı máttal, úkesi Arıslanǵa juwıradı, onıń klasstan shıǵıwın kútedi. Ol sabaqtan shıǵıwdan ekewi birge awqatlanıp bolıp dem aladı. Soń basqa balalarǵa qosılıp oynaydı. Basınan sıypap mehirin tógip, úkesiniń anasız óskenligin umıttırǵısı keldi...

***

Usınday quwanıshlı kúnlerdiń birinde mektep-internatqa tariyx páninen jańadan muǵallim keldi ol bularǵa da tariyxtan sabaq berdi. Muǵallim Áyselerdiń klasına kirgen saatta klass taxtasına Jarılqaǵan Mustafaev dep atın hám familiyasın jazıp tanıstırdı.

Jarılqaǵan Mustafaev bul klasqa sabaq beriw dawamında Áysege ayrıqsha kewil awdarıp, hár kúngi ótilgen sabaqlardı tez-tez onnan soraytuǵın boldı. Klasındaǵı basqa balalarǵa qaraǵanda zeyinli, bilim-ilimge uqıplı ekenine tań qalıp, oǵan arnayı kewil berip, bunday uqıptı qaydan alǵanlıǵın bilgisi keldi.

Sabaqtı oǵan ayrıqsha dıqqat penen úyretetuǵını sezilip turadı. Arıslandı skverde oynatıwǵa shıqqanda bul muǵallim de jiyi-jiyi bulardıń janına kelip Arıslandı oynatıp, túrli qızıqlardı aytıp berip, onı sóyletip, janında kóp otıradı. Áyse bolsa bul muǵallimniń ayrıqsha ǵamqorlıǵınan bir jaǵınan qorqadı, bir jaǵınan qısınadı.

Qısınatuǵını bizlerdi tanımaydı, bilmeydi, úp-úlken muǵallim biz jetimlerge qalayınsha miyirman boladı? Túsinbeydi... Oylaydı, oylaydı, bizlerge bunday dárejede miyrimli bolıwǵa heshqanday sańlaq joq... degendi oylasa, qorqqanı úkesin aldap-suwlap, mennen ayırıp bir jaqlarǵa áketip qalǵısı kelip júrmese bolar edi, degen jeksurın pikir basına kelip tınıshsızlanadı... Sóytip, bul muǵallimniń

háreketin aǵası Mámbetke tez jetkereyin degen niyet penen Áyse SAGUge jol aladı.

Bul záwlim imarattıń aybatınan aybınıp Áyse birden kirip baralmay, sırtta kóp turıp qaladı.

Bir waqıtta qońıraw qaǵılıp, estiyar jigitler birim-birim toparlasıp shıǵıp, kimleri temeki tartıp, kimleri ózara, ekeu-úsheu bolıp áńgimelesip shoqlanıp tur. Bunıń menen heshkimniń isi bolmadı. Bir waqıtta bulardıń arasınan kelte boylı, bir kóziniń gúli bar bir jigit Áyseniń janına kelip:

-M..m.. Mámbetti izlep k..k.. keldiń be? O..o..ol b..b..búgin a...a..arxivke j..j.. jumıs islewge k....ketti, e.....rteń b..b..boladı, dep, hár sózin tutlıǵıp qıylanıp állenemirde aytıp boldı.

Áyse bul jigittiń tutlıǵıp turǵanın qızıq kórse, bir jaǵınan ayadı, kúlkisi de keledi, biraq kúle almaydı.

Áyse «arxiv» degen sózdi ómirinshe esitip kórip pe, bul sózge tusinse qáne, qaytıp sorawǵa qısınadı. Jáne onı tutlıqtırıp qıynaǵısı kelmey, ǵırra izine zırlap qayta berdi. Tuwrı Arıslannıń janına kelse, oǵan Jarılqaǵan Mustafaevich shaxmat

úyretip otırǵan eken...

...Mámbet úkesiniń izlep kelgenin esitip, hawlıǵıwı menen internatqa jetip keldi hám qarındasınıń Jarılqaǵan Mustafaevichten qáwiplengenin esitip, quwanıp ketti hám:

-Haw, Áyse, anıq bunday bolsa, quwana ber. Jarılqaǵan Mustafaevich Moskvada oqıp kelgen bilimdan adam. Onıń sizlerge miyrimin salıp ǵamqor bolǵanı bizler ushın úlken baxıt ǵoy... Onıń mehirine gumanlanbay isene ber, men onıń sizlerge bolǵan miyrim-shápááti ushın minnetdarshılıq bildiremen, dep, Áyseniń mańlayınan sıypap erkeletip qoydı.

− Keshe «Mámbet aǵań arxivke jumıs islewge ketti», dedi bir tutlıqqan adam. Ol qanday jumıs? dep soradı Áyse.

− Arxiv degen seniń, meniń, basqa da hámme adamlardıń ómirbayanı, islegen isi, ótken dáwirdiń tariyxı saqlanatuǵın altın bosaǵa. Sebebi, hámme ilimiy jumıslardı usı arxiv materiallarınan bilip otıramız.

Dunya kubılısınıń hújjetleriniń bári usı dárgaydan (arxivten) tabıladı, dep túsindirdi.

Áyse bul sózdiń mánisin jete túsinbese de, túsingendey bolıp «he...e...» dep qoydı.

Usı kúnnen baslap Mámbet Jarılqaǵan Mustafaevich penen tez-tez ushırasıp, úkeleriniń keleshegi haqqında oylasıp, pikirlesip turatuǵın boldı.

***

Oqıwlar tamam bolıwǵa jaqınlap qaldı. Ol zamanda 1-klasta teń jastaǵı balalar oqımaydı, birewi úlken, birewi kishkene - 10 jas, 7 jas, hátte 15 jasta bolsa da, oqıtıla beredi. Sebebi, 1921-jılı húkimettiń qáwlisi menen Tashkentte birinshi rus mektebi ashıldı, sol jılı 1-klasstan baslap gil iriǵaba balalar kóbirek tartılǵan. Bulardıń arasında 9 jasar Áyse de bar edi, ol usı pitkeriwshiler menen birge 4- klastı pitkergende 14-15 jasqa kelip, boyı ádewir kórinip qaldı.

Álbette, jetimliktiń hazarı umıtılǵanday bolǵan soń qız bala demde boyǵa tartıp, ózin aladı-ǵo. Ol waqıtta internat balalarına arnawlı formalar kiygizip, ayrıqsha dıqqat bólinip, ásirese pitkeriwshi balalardı tazadan kiyindirip, oraylıq qalalarǵa qıdırtıp, el aralatıp, waqtın xoshlap júretuǵın edi. Hár jılı pitkeriw kesheleri ótip turadı. Qız-jigitler sulıw kiyinip, qálegenleri menen qol uslasıp qosıqlar aytıp, ayaq oyınlar oynap, internattıń keń sharbaǵınıń ishindegi gúl-gúl jaynaǵan ájayıp kórinislerge qarap kóziń toymaydı...

Bul kórinislerdin arasında Áyse ayrıqsha kózge túsip, baslanǵısh mektepti pitkerdi, esin bilip, ádewir estiyar qız boldı. Usı sawatı menen 1-2-rus klasına sabaq beretuǵın muǵallim dárejesinde bilim aldı.

Usınday waq-shaq keshelerdiń birinde Jarılqaǵan Mustafaevich Áyseni ayaq oyınǵa mirát etti. Áyse bolsa uyala-uyala kelisim berdi... Jarılqaǵan Mustafaevichtiń muǵallim degen atı bolmasa, júdá jas jigit goy... Ol Áyseni bir barmaǵında shırgúbelek aylandırıp oynatıp turǵanına kewliniń tolıp tasqanı sonsha, kúlimlegen júzinen kórinip turatuǵın edi.

...Mine usı kesheden keyin Áyseni jataq jayına deyin uzatıp kiyatırıp, óziniń kópten beri ashıp ayta almay júrgen kewlindegi ándiyshesin bildirdi:

- Áyse,- dedi Jarılqaǵan Mustafaevich tartınıńqırap irkilip, - endi erjettiń. Men seni jaqsı kórip qaldım, derin dese de, izin aytalmay tınıp qaldı.

Áyse bunday sózdi kútilmegende kudayday isengen ustazınıń awzınan esitkende hawlıǵıp qorqıp ketti. Albıraǵanınan ustazına ne dep juwap bererin bilmey, onıń qolınan jazdırıla qashtı...

Jarılqaǵan Mustafaevich Áyseniń qolaysız jaǵdayda qalǵanın jan-táni menen sezip, izinen juwırıp jetip aldı...

Aqırı, ózine usı qızdan artıq ómirlik joldas tabalmaytuǵının bilip, jaqsı niyet penen sóz baslap edi. Al, Áyse bolsa bunday sezimlerden, sóz mánislerinen

maǵrup bolıp ósken ǵoy. Aqırı, onıń kewil xanası, jandúnyası mayıp bolıp jasaǵandá..á..! Jetimliktiń hazarı, álbette, kimdi bolsa da mayıp qıladı.

-Áyse, sen mennen qashpa, seniń ómirlik ǵamqorshıń bolaman, seniń ósiw jollarıńdı, házirgi jaǵdayıńdı, ishki sezimlerińdi bárin-barin bilemen, sezemen. Mine, internattıń oqıwın pitkerdiń, erjettiń, ózińdi-óziń biyleytuǵın kámalǵa keldiń. Heshnárseden úrkpe, qashanǵı internatta jasaysań. Ele aldında neshsheneshshe asıwlar bar. Bul asıwlardan párawan ótiw ushın saǵan da, Arıslanǵa da tirew, súyew kerek. Usı jaǵdaylardıń ján-jaǵın esapqa alıp, sizlerge tirek bolǵım keledi. Álbette, quda qálese bul maqsetimdi iske asıraman degen úmitim bar, - dep ishki sezimlerin Áyseniń aldına jayıp tasladı...

Áysede ún joq. Ne aytadı? Tek qısınadı. Muǵallimine bir juwap aytıw ushın, bunday ómir ózgerisiniń bolatuǵınınan xabardar bolıp, bilip, kórip ósiw kerek ǵoy. Bunıń kórgen ómiri aǵa-jeńgeniń qısımı, internat tárbiyashılarınıń ǵamqorlıǵı. Al Jarılqaǵan Mustafaevichtiń mına aytıp turǵanları úshinshi bir tanıs emes jańa dunyaǵa mirát etip turǵanday seziledi. Ol jańa dúnya qanday dunya? Onda qalay jasaydı, ol jańa dúnya qızǵa ne jaqsılıqlar alıp keledi? Jańa baxıt pa? Yamasa álamajuwalıqqa jetelep aparıp, jetimliktiń basqa bir qorqınıshlı, mashaqatlı jolların keshiwim kerek bola ma eken? Áyse ushın bul usınıs sheshilmeytuǵın jumbaq.

Ustazınıń bul usınısına qanday juwap aytadı, ne deydi? Kóp únsizlikten keyin birden:

-Qorqaman, − dedi, albıraǵanınan dawısı qaltırap.

−Nege, neden qorqasan,

−Men Arıslanǵa anaman hám birden-bir ǵamqorshısıman, bawırımnan bóleklesiw, onı jekke qaldırıw meniń ushın keshirilmeytuǵın qılmıs. Onnan ayrılıp jasaw qanday qorqınıshlı.

- Onıń ushın qorqpa! Arıslan seniń úkeń bolsa, menin de tuwısqanım boladı, onı tuwısqanım dep tárbiyalayman, oqıtaman, ol jaǵınan qorqpa,- dep isendirip sóyledi.

Qız unsiz...

Bul sóylesiwden keyin Jarılqaǵan Mustafaevich qızdıń aǵası hám ákesi Mámbetke óz oyın hám maqsetin bildirdi.

Mámbet bul jigittiń Áysege ǵamqorshı bolatuǵın bildi hám bul jigitke kosılsa baxıtlı bolatuǵının úkesine túsindirdi...

...Usınday miyrim-shápáát, birew-birewine ǵamqorlıq penen waqıtlar óte

berdi.