Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyаsı (Yusupova)
.pdf
34.Qudiyarova Sh. Qaraqalpaq hám qazaq tillerindegi frazeologizmlerdi semantikalıq klassifikasiyalawdaǵı ózgeshelikler hám ulıwmalıqlar. // Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń «Xabarshısı» jurnalı. 2007,
№1.
35.Qudaybergenov M., Táńirbergenov J. Qaraqalpaq tilinde feyil mánili frazeologiyalıq omonimler haqqında // Házirgi filologiya iliminiń áhmiyetli máseleleri. Ilimiy maqalalar toplamı.– Nókis: Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, 2011. –
88-b.
36.Qaraqalpaq dástanı Túsiniksizler. Roman. – Nókis:
Qaraqalpaqstan, 1979. – 287-288-b.
37.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. IV Tom. – N.: Qaraqalpaqstan, 1992.
38.Qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń aktual máseleleri. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 2011.
39.Qaraqalpaq til bilimi hám ádebiyattanıwı máseleleri.
Ilimiy maqalalar toplamı 1-kitap. – Nókis: NMPI baspası, 2014.
40.Qojaqmetova X. Frazeologizmderdiń kórkem ádebiette qoldanıluı. –Almatı: Mektep, 1972.
41.Qurbanbaeva B. Awızeki sóylew tiline tán frazeologizmlerdiń qollanılıwı // Qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń aktual máseleleri. –N.: Qaraqalpaqstan, 2011. – 36-b.
42.Mambetova R., Sultangulova G., Kann T. Etnolingvisticheskaya kartina mira russkoy i karakalpakskoy i karakalpakskoy frazeologii. // Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń «Xabarshısı» jurnalı. 2003,
№4.
43.Nasırov D.S., Bekbergenov A., Járimbetov A. Russhaqaraqalpaqsha lingvistikalıq terminler sózligi. – Nókis: Bilim,
1992. – 81-b.
44.Nasırov D.S. hám basqalar. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmalarınıń tili. – Nókis: Bilim, 1995.
45.Nauruzbaeva S.T. Frazeologicheskie edinicı v karakalpaksko-russkom slovare. – Tashkent: Fan, – 1972. – s. 6669.
261
46.Paxratdinov Q., Bekniyazov Q.Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler. – Nókis: Bilim, 2009.
47.Paxratdinov Q., Bekniyazov Q. Qaraqalpaq tiliniń frazeologizmler sózligi. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 2018.
48.Pirniyazova A., Sársenbaev Q. M.Nızanov shıǵarmalarınıń frazeologizmler sózligi. – Nókis: NMPI, 2019.
49.Pirekeeva A.A. Konimex qoraqalpoqlari shevasi. Filol. fanl. nomz. ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan diss. avtoreferati. – Nukus: 2012. – 12-b.
50.Reymova B. Kriteriy vıdeleniya frazeosemanticheskix grupp so znacheniem sostoyanie cheloveka v angliyskom i karakalpakskom yazıkax. // Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń «Xabarshısı» jurnalı. 2002,
№1-2.
51.Rahmatullaev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik luǵati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1978. – 4-b.
52.Reymov A. Qır qosıqları Povest Toǵız toplam. – Nókis:
Qaraqalpaqstan, 1989. – 43-b.
53.Sadıqov A. Bostansız búlbil Roman. – Nókis:
Qaraqalpaqstan, 1988. – 43-46-b.
54.Russko-karakalpakskiy slovar Russha-qaraqalpaqsha sózlik / A.Turabaev, K.Seytova i dr.: pod red. A.Turabaeva. – T.: Sharq, 2010.
55.Táńirbergenov J. U.O glagolnıx frazeologicheskix antonimax v karakalpakskom yazıke. Filologiya máseleleri. Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası M.Fizuliy atındaǵı Qol jazbalar Institutı.№ 11, Ilim hám tásil, Baku, 2011, 257-260.
56.Tólepbergen Qayıpbergenov Shıǵarmaları Bes tomlıq 3- tom Qaraqalpaq dástanı Túsiniksizler Roman. – Nókis:
Qaraqalpaqstan, 1979. – 287-288-b.
57.Turabaeva N. Túrkiy tillerdegi frazeologizmlerdiń semantikalıq ózgeshelikleri // Qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń aktual máseleleri. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 2011. – 83-b.
58.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası Sintaksis.
– Nókis: Bilim, 1992.
262
59.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası Sóz jasalıw hám morfologiya. – Nókis: Bilim, 1994. – 271, 276, 293- b.
60.Shanskiy N.M. Frazeologiya sovremennogo russkogo yazıka. Ucheb. posobie dlya vuzov. – M.: Vısshaya shkola, 1985.
–20 s.
61.Yusupova B.Qaraqalpaq tilinen ayırım izertlewler. –
Tashkent, Bayoz, 2016.
263
SHÁRTLI QÍSQARTÍWLAR
1.«Abat batır» – «Abat batır» ertegi – Qaraqalpaq folklorı (Kóp tomlıq) I tom Qaraqalpaq xalıq ertekleri «Qaraqalpaqstan» baspası, Nókis, 1977. (Basqa ertekler de usı tomnan alındı)
2.A.B. – Asan Begimov
3.A.D. – Abaz Dabılov
4.«Arpamádiyan» – «Arpamádiyan» ertegi
5.«Arıq mergen» – «Arıq mergen» ertegi
6.«Alpamıs» – «Alpamıs» dástanı
7.A.R. – Allashbay Reymov
8.A.S. – Abdulla Sadıqov
9.Ájiniyaz – Ájiniyaz Qosıbay ulı
10.Á.Á. – Ábdisámet Ábdimuratov
11.Á.T. – Ádenbay Tájimuratov
12.Berdaq – Berdaq Ǵarǵabay ulı
13.G.A. – Gúlayım Ayımbetova
14.G.E. – Gúlaysha Esemuratova
15.G.D. – Gúlistan Dáwletova
16.«Gúlzámze» – «Gúlzámze» ertegi
17.D.A. – Dáwlen Aytmuratov
18.«Edige» – «Edige» dástanı
19.E.B. – Esemurat Berdimuratov
20.E.Ó – Esbergen Ótepbergenov
21.J.Á. – Jumamurat Ábdimuratov
22.J.S. – Jarasıqbay Serjanov
23.I.Yu. – Ibrayım Yusupov
24.K.S. – Keńes Smamutov
25.K.S. – Karamatdin Sultanov
26.K.R. – Keńesbay Raxmanov
27.«Qırq qız» – «Qırq qız» dástanı
28.Q.A. – Qallı Ayımbetov
29.Q.Á. – Qasım Áwezov
30.«Qulamergen» – «Qulamergen» ertegi
31.«Qıran» – «Qıran» ertegi
32.Maqtımqulı – Maqtımqulı Pıraǵıy
264
33.M.N. – M.Nızanov
34.M.T. – Marat Tawmuratov
35.Ó.A. – Ótegen Ayjanov
36.Ó.Ó. – Ómirbay Ótewliev
37.Ó.X. – Óserbay Xojaniyazov
38.S.N. – Svetlana Naurızbaeva
39.X.D. – Xaliyla Dáwletnazarov
40.H.Ó. – Húrliman Ótemuratova
41.Sh.S. – Shawdırbay Seyitov
265
ADAM DENE MÚSHELERINIŃ ATAMALARÍNA BAYLANÍSLÍ FRAZEOLOGIYАLÍQ SÓZ DIZBEKLERINIŃ
DIZIMI
(sózlik dúziw ushın)
Awız |
|
Awzınıń dámin alıw |
|
|
«Illa» dep awzın ashpaw |
|
Awzınıń duwası bar |
|
|
|
|
|
||
Aytıp awzın jıyǵan joq |
|
Awzınıń suwı shubırıw |
||
Alma pis, awzıma tús dep otırıw |
|
Awız bastırıq |
|
|
Awzı (tili) súyreńlew |
|
Awız jalasıw |
|
|
|
|
|
|
|
Awzı ala |
|
Awız salıw |
|
|
Awzı asqa tiyiw |
|
Bir awız aytpaw |
|
|
Awzı ashıq (ashılıw) |
|
Óz awzınan esitiw |
|
|
Awzı bılshıraw |
|
Sóziń awzıńda |
|
|
Awzı gójedey qaynaw |
|
Arqa |
|
|
Awzı jeńil |
|
Arqası qozıw (tutıw) |
|
|
Awzı múyesh-múyesh bolıw |
|
Arqasınan qaǵıw |
|
|
Awzı nege tolsa sonı aytıw |
|
Pirin arqasına tańıw |
|
|
Awzı pisiw |
|
Alqım |
|
|
Awzımdı qızdırma |
|
Alqımınan alıw |
|
|
Awzın jibitiw |
|
Jan alqımǵa tayalıw |
|
|
Awzın juplaw |
|
Alaqan |
|
|
|
|
|
|
|
Awzın iyiskew |
|
Alaqanı qıshıw |
|
|
Awzın tastay qısıw |
|
Alaqanına salıp saqlaw |
||
|
|
|
|
|
Awzına bek bolıw |
|
Ashsa |
alaqanında, |
jumsa |
|
|
judırıǵında (bolıw) |
|
|
Awzına qaqpaw bolıw |
|
Ayaq |
|
|
Awzına qarap sóylew |
|
Ayaǵı aspannan ketiw |
|
|
Awzına qatıq uytıw |
|
Ayaǵı jeńil (jeńil ayaq) |
||
Awzına kelgenin bılshıldaw |
|
Ayaǵı jer baspaw |
|
|
Awzına kelgenin qaytarmaw |
|
Ayaǵı jer ilmew |
|
|
|
|
|
|
|
Awzına kelgenin aytıw |
|
Ayaǵın tirew |
|
|
Awzına qum quyılıw |
|
Ayaǵına jip taǵıp oynaw |
||
Awzına ne kelse, sonı aytıw |
|
Ayaǵına tusaw bolıw |
|
|
Awzına sóz túspew (kelmew) |
|
Ayaǵınan |
juwırǵan |
muz tas |
|
|
tóbesinen shıǵıw |
|
|
|
|
|
|
|
266 |
|
|
|
|
Awzına sıyǵanın aytıw |
|
Ayaǵınan shalıw |
|
|
|
|
|
Awzına shaynap salıw |
|
Ayaq tapıldatıw |
|
Awzına ılay sıypaw |
|
Ayaq-ayaǵına tiymew |
|
|
|
|
|
Awzınan aq iyt kirip, qara iyt |
|
Tik ayaǵınan turıw |
(turǵızıw, |
shıǵıw |
|
qoyıw) |
|
Awzınan gúllew |
|
Bas |
|
Awzınan shıǵıp ketiw |
|
Aqılıńdı basıńa jaq |
|
Awzın-awzına basıp sóylesiw |
|
Bas ayaǵı kán |
|
|
|
|
|
Bas demey, kóz demey (urıw) |
|
Bir dastıqqa bas qoyıw |
|
Bas qatırıw |
|
Basın diywalǵa urıw |
|
Bas qosıw |
|
Bası menen ǵay bolıw |
|
Bas kóteriw |
|
Qara bası |
|
Bas salıw |
|
Qara basına (bassına) bolıw |
|
Bas suqpaw |
|
Quday basqa salmaw |
|
Bas tartıw |
|
Ne basıńa kún tuwdı |
|
Bas shayqaw |
|
Óz basına ketiw |
|
|
|
|
|
Basqa túskende biliw |
|
Shash al dese, bas alıw |
|
Bassız alaman |
|
Bawır |
|
Bassıńa bále |
|
Bawır basıw |
|
|
|
|
|
Bassına bolǵanday bolıw |
|
Bawırı bos |
|
Bassına pitkendey bolıw |
|
Bawırı pútin |
|
Bastan-kózden sadaqa |
|
Tas bawır |
|
|
|
|
|
Bası awırıp, baltırı sızlap |
|
Barmaq |
|
Bası aynalmaw |
|
Barmaq basıp kóriw |
|
Bası altaw ma (emes) |
|
Barmaq búgip sanarlıq |
|
Bası batpaw |
|
Bes barmaqtay biliw |
|
Bası islew |
|
Óziniń barmaǵın |
ózi kese |
|
|
almaw |
|
|
|
|
|
Bası meń-zeń bolıw |
|
Barmaq bastı, kóz qıstı |
|
Bası shıqpaw |
|
Bet |
|
|
|
|
|
Basın alıp qashıw |
|
Bet-júzine qaramaw |
|
Basın awırtıw |
|
Beti ashılıp ketiw |
|
Basın jalmaw (jutıw) |
|
Beti joq |
|
Basın qasıw |
|
Betiń bar, júziń bar demew |
|
Basın kótere almaw |
|
Betin shiyedey (qızartıw) qılıw |
|
Basın tasqa urıw |
|
Betine basıw |
|
267 |
|
|
|
Basın shulǵıw |
|
Betine qaraǵısı kelmew |
|
|
|
|
|
Basına baxıt qusı qonıw |
|
Betine ılaqtırıw |
(zıńǵıtıw, |
|
|
zıńıw) |
|
Basına jekkelik keliw |
|
Betinen alıw |
|
|
|
|
|
Basına jetiw |
|
Ne beti menen qaraw |
|
Basına kún tuwıw |
|
Beti bılsh etpew |
|
Basına tiyiw |
|
Beti beldey bolıw |
|
|
|
|
|
Basına túsiw |
|
Betine aytıw |
|
Basınan asıw |
|
Betine jel bolıp tiymew |
|
Basınan baq tayıw |
|
Betinen basqanday bolıw |
|
Basınan sıypamaw |
|
Bel |
|
Basıńdı awırtıp ne qılayın |
|
Bel baylaw |
|
Basıńdı tasqa ursań da |
|
Bel úzdi qılıw |
|
Barıp turǵan bası |
|
Beline tebiw |
|
Boyın jasırıw |
|
Beldi bekkem buwıw |
|
Boyına shapshıw |
|
Erin |
|
Ishken ası boyına taramaw |
|
Erin tislew |
|
Tula boyı zil qara tas bolıw |
|
Erni salınıw |
|
Boyǵa tartıw |
|
Et |
|
Búyir, búyrek |
|
Eki jaǵınıń etin jew |
|
Ash búyirin tayanıw |
|
Et-betinen túsiw |
|
Búyiri burıw |
|
Eti juw ete qalıw |
|
Búyregi búlkildew (kúliw) |
|
Eti ólip ketiw |
|
Bez búyrek |
|
Eti túrshigiw |
|
Gegirdek |
|
Etinen et kesip alsań da |
|
Gegirdekke suw búrkiw |
|
Eti enisip, qanı qarısıp |
|
Qızıl gegirdek bolıw |
|
Eti siziki, súyegi biziki |
|
Gelle |
|
Jaq |
|
Gellesi menen juwap beriw |
|
Awzı-jaǵı tınbaw |
|
|
|
|
|
Gellesin alıw (kesiw, úziw) |
|
Eki jaǵınıń etin jew |
|
Gellesin kesseń de |
|
Jaǵı qarısıw |
|
|
|
|
|
Gellesine quyıw |
|
Jaǵı tayıw (jaǵıń taya ma) |
|
Kes gellem |
|
Jaq jarıstırıw |
|
Dize |
|
Júrek |
|
Dizesine dińke eniw |
|
Júregi dirr etiw |
|
|
|
|
|
Dize búgiw |
|
Júregi dúrsildew |
|
|
268 |
|
|
Eki dizesin qushaqlaw |
|
Júregi eljirew |
|
|
|
|
|
Júz |
|
Júregi zırq etiw |
|
Betiń bar, júziń bar demew |
|
Júregi qanasına sıymaw |
|
|
|
|
|
Biriniń júzin biri kórmew |
|
Júregi muzday suw bolıw |
|
(kórmestey bolıw) |
|
|
|
Júz qızartıp júriw |
|
Júregi sazıw |
|
Júzi qara |
|
Qoyan júrek |
|
Júzi qurısın |
|
Júregi suw ete qalıw (suwlaw) |
|
|
|
|
|
Júzi quwarıw |
|
Júregi suwlaw |
|
Júzi tómen bolıw |
|
Júreginiń túgi bar |
|
Júzin jibitiw |
|
Júregi háwliriw |
|
Júzin jılıtpaw |
|
Júregi jarılıw |
|
Júzin kórgisi kelmew |
|
Júregin jarıw |
|
Júzinen qan qashıw |
|
Júregine as batpaw |
|
Jıllı júzli |
|
Júrek jutqan |
|
Jawırın |
|
Kindik |
|
|
|
|
|
Jawırını qaqpaqtay |
|
Kindik qanı tamǵan jer |
|
Qaq jawırnı |
|
Kindigi bir me |
|
Eziw |
|
Kirpik |
|
|
|
|
|
Eziwin jıyıw |
|
Kirpigi ayqaspaw |
|
Eziwi jırtılǵansha kúliw |
|
Kirpigi ilinbew |
|
Demin ishine tartıw |
|
Kirpiginen asılıw |
|
|
|
|
|
Ish |
|
Kóz |
|
Ishi ǵıjlap tursa da |
|
Eki kózi lalaptay qızarıw |
|
Ishi janıw |
|
Jaman kózi menen qaraw |
|
Ishi qaltırap, sırtı jıltırap |
|
Jin kózleniw |
|
Ishi jılıw |
|
Kórerge kózi, |
atarǵa oǵı |
|
|
bolmaw |
|
|
|
|
|
Ishi iyt jırtqanday bolıw |
|
Jılasa kózine qum |
|
Ishi qaynaw |
|
Kóz kórip, qulaq esitpegen |
|
|
|
|
|
Ishi qaltıraw |
|
Kóz benen qastıń arasında |
|
Ishi kúyiw |
|
Kózi esikte, |
arqası besikte |
|
|
emes |
|
|
|
|
|
Ishi qımm (ǵımm) etiw |
|
Kóz aydın |
|
Ishi órtenip ketiw |
|
Kóz alartıw |
|
|
|
|
|
Ishi pisiw |
|
Kóz aldına keliw |
|
269 |
|
|
|
Ishi pıtırlaw |
|
|
|
Kóz aldınan ketpew |
|
|
|
|
|
|
|
Ishi tar |
|
|
|
|
Kóz boyawshılıq |
Ishi ulı gúpildi |
|
|
|
Kóz jarıw |
|
|
|
|
|
|
|
Ishi uwday ashıw |
|
|
|
Kóz jumıw |
|
Ishin aparıw |
|
|
|
Kóz ilindirmew |
|
Ishin tırnaw |
|
|
|
Kóz ushında |
|
Ishine debdiwi sıymaw |
|
|
Kózge kóriniw |
||
|
|
|
|
||
Ishine qaltıratpa tiyiw |
|
|
Kózge túsiw |
||
Ishine shay tartqanday bolıw |
|
Kózden ǵayıp bolıw |
|||
Ishek |
|
|
|
|
Kózdi ashıp jumǵansha |
Ishek-shabaǵına shekem |
|
|
Kóziniń aǵıw-qarası |
||
|
|
|
|
|
|
Ishek-silesi qatıw |
|
|
|
Kózdiń qarashıǵınday saqlaw |
|
Iyek |
|
|
|
|
Kózi alaqlaw |
|
|
|
|
|
|
Iyegi qıshıw |
|
|
|
Kózi ashıq |
|
Iyegin ekshew |
|
|
|
Kózi duzday |
|
|
|
|
|
|
|
Iyek artıw |
|
|
|
Kózi álle-pálle bolıw |
|
Iyek qaǵıw |
|
|
|
Kózimniń kórgeni, denemniń |
|
|
|
|
|
|
sezgeni |
|
|
|
|
||
Iyek-iyegine tiymew |
|
|
Kózi jarq ete qalıw |
||
Iyin |
|
|
|
|
Kózi jep baratır |
Jan iynine ot túsiw |
|
|
|
Kózi jer kórmew |
|
Iyin tiresiw |
|
|
|
Kózi jetiw |
|
|
|
|
|
|
|
Iyni salınıw |
|
|
|
Kózi iliniw |
|
Iyni túsiw |
|
|
|
Kózi kúliw |
|
Eki iynin jalmaw |
|
|
|
Kózi qızılda |
|
Iynine qaǵıp salıw |
|
|
|
Kózi qızıw |
|
Hár |
iyninde |
bir |
adam |
|
Kózi qıymaw |
jayǵasqanday |
|
|
|
|
|
Kindik |
|
|
|
|
Kózi qırın salıw |
Erkek kindik |
|
|
|
Kózi menen kóriw |
|
|
|
|
|
|
|
Kindigi bir me eken |
|
|
|
Kózi móleriw |
|
Kózi mónteńlew |
|
|
|
Kókireginde girbiń joq |
|
Kózi túsiw |
|
|
|
Kókireginen iytermew |
|
Kózi tınıw |
|
|
|
Kókirek kóteriw |
|
Kózi uyqıǵa ketiw |
|
|
|
Kókirek awzınan keliw |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
270 |
|
|