Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri
.pdfQaraqalpaq filologiyasında naqıl-maqallar hám onıń til ózgesheliklerin izertlew búgingi globallasıw sharayatında óz sheshimin kútip turǵan áhmiyetli máselelerdiń biri esaplanadı.
1.7. Paremiologiya hám onıń ilim tarawları menen baylanısı
Paremiologiyanıń til iliminiń bir qansha tarawları menen tıǵız baylanıslı bolıwı tábiyiy. Pánniń fonetika tarawı menen baylanısı paremiyalar tilindegi leksikalıq birlikler quramındaǵı seslerdiń fonetikalıq nızamlılıqlarǵa tiykarlanatuǵın túrli ózgerisleri menen belgilenedi. Qaraqalpaq tiliniń paremiyalogiyalıq qorı ulıwma xalıqlıq tilge tiykarlanadı. Qaraqalpaq tili leksikasınıń sózlik quramındaǵı túrli qatlamlarǵa tán leksikalıq birlikler paremiologiyalıq qordıń negizi, tiykarı, deregi bolıp xızmet etedi. Paremiologiyalıq qordıń sóz jasalıw sisteması qaraqalpaq tiliniń sóz jasaw usılları arqalı jasalǵan dórendi sózler, qospa sózler hám olardıń túrlerine qatnaslı ayrıqshalıqlardı kórsetedi, bunda házirgi dáwirde gónergen túbir yamasa sóz jasawshı qosımtalar hám olar arqalı jasalǵan birlikler ushırasadı. Naqıl-maqallar tiliniń grammatikalıq qurılısı da bir qansha ózgeshelikler menen sıpatlanadı. Paremiyalardıń til qurılısındaǵı sózlerdiń sóz shaqaplarına qatnaslı bolıp keliwi hám olarǵa tán ayırım grammatikalıq kategoriyalar menen ózgeriwi naqıl-maqallar tiliniń morfologiyalıq jaqtan ózgesheliklerin bildiredi. Naqıl-maqallar tili ózine tán sintaksislik qurılısına iye, onda jay gáp hám qospa gáp jáne olardıń bir neshe túrleriniń dúziliwindegi geypara ayrıqshalıqlardıń úlgilerin kóriwge boladı. Stilistikalıq jaqtan alıp qaraǵanda trop hám stilistikalıq figuralar túrleriniń xalıq kórkem sóz sheberleri tárepinen oǵada sátli, orınlı paydalanılıwı paremiyalar tilin ayrıqsha bezep, oy-pikirdi obrazlı, tásirsheń etip jetkeriwge tiykar boladı. Folklorlıq shıǵarmalar tiline tán ózinshelikler, poetikalıq nızam-
81
lılıqlar, buwın, uyqas, ırǵaq hám olardıń kórkem-súwretlew- shilik xızmetleri naqıl-maqallar tili ushın da ortaq bolıp keledi. Til tariyxı, dialektologiya, etimologiya ilimi ushın da paremiyalogiyalıq qor úlken izertlew obekti sanaladı. Solay etip, paremiologiya tildiń kópshilik tarawları menen de, son- day-aq, ádebiyattanıw, folklortanıw ilimleri menen de tıǵız baylanıslı bolıp keletuǵın quramalı pán, ilim, qaraqalpaq til biliminiń jańa tarawı bolıp esaplanadı. Sonıń menen birge, qaraqalpaq til biliminde paremiologiya sıyaqlı jańadan payda bolıp, qáliplesip atırǵan tarawlar menen de baylanıslı.
Paremiologiya hám lingvofolkloristika. Lingvofolkloristika − qaraqalpaq til biliminiń folklorlıq shıǵarmalar tilin arnawlı izertleytuǵın tarawı. Bul tarawda qaraqalpaq folklorınıń eń kólemli janrlarınan baslap kishi janrlarına shekem olardıń til ózgeshelikleri úyreniledi. Al, paremiologiya tarawında usı janrlardıń biri – naqılmaqallardıń tiline baylanıslı máseleler ilimiy baǵdarda tallaw jasaladı, izertlenedi.
Qaraqalpaq til biliminde folklorlıq shıǵarmalardıń tili bir neshe miynetlerde sóz etilgen bolıp, olardan lingvofolkloristika tarawınıń rawajlanıwında Sh.Abdinazimovtıń miynetleri ayrıqsha. Ilimpaz bul tarawdıń obekti, izertlew maqseti, wazıypaları, basqa ilim tarawları menen baylanısı haqqında bılay dep jazadı: «Lingvofolkloristika» termini arqalı til biliminiń jańa tarawı túsinilip, onıń izertlew obekti folklorlıq tektler tili bolıp tabıladı. Onıń tiykarǵı lingvistikalıq wazıypası – folklordıń tilin kompleksli úyreniw esaplanadı. Folklorlıq tekstlerdi úyreniwde qatnasatuǵın ilimlerdiń óz ara qatnası izertlewdiń maqseti hám wazıypalarına baylanıslı belgilenedi. Folkloristika etnolingvistika hám lingvokulturologiya tarawları menen tıǵız baylanıslı. Lingvofolkloristikanıń etnolingvistika menen baylanısı, etnolingvistika xalıqtıń úrp-ádet- leri, dástúrleri, etnografiyalıq materialları menen birge xalıqtıń awızeki dóretpelerine de tiykarlanadı. Bul jaǵday-
82
da lingvofolkloristika etnolingvistikanıń bir bólimi sıpatında túsiniledi. Lingvofolkloristikanıń lingvokulturologiya menen baylanısı, lingvokulturologiya xalıqtıń materiallıq, ruwxıy hám kórkem mádeniyatınıń til arqalı sáwleleniwin izertleydi. Lingvofolkloristika sol tilde sóylewshi xalıqtıń folklorı tilindegi xalıqtıń ruwxıy hám kórkem mádeniyatınıń sáwleleniwin úyrenedi»95 dep kórsetedi. Miynette qaraqalpaq til biliminde naqıl-maqallar tiliniń izertleniliwine de sholıw beriledi.
P.Najimov qaraqalpaq til biliminde folklorlıq shıǵarma tili menen kórkem ádebiyat tili ortasındaǵı ózine tán ózgesheliklerdiń ajıratılmay úyrenilip kiyatırǵanlıǵına ayrıqsha dıqqat qaratadı, olardıń sóz mánilerindegi ózgesheliklerdi ashıp kórsetip, «Ershora» dástanınan alınǵan mısallar tiykarında lingvofolkloristikalıq baǵdarda tallaw jasaydı: «bir mámleket aqsha», «mámleket pulın bergende qádirin bilgen jigit», «kózi qattı Kózmámbet degen mámleket zor palwanı bar»
− dedi» sıyaqlı mısallar arqalı kórsetip, «mámleket» sóziniń mánilerin bılay anıqlaydı: «Bul mısallarda kórip otırǵanımızday, 1 hám 2-mısallarda «mámleket» sózi «kóp, esap-sanaq- sız» mánisinde qollanılǵan, al 3-mısalda bolsa «júdá, dım» sózleri mánisinde qollanılǵan. Bul sózdiń joqarıda aytılǵan eki mánisi de qaraqalpaq ádebiy tilinde bolıp, dialektlerinde bolıp mánilerde qollanılmaydı. Bul sózdiń qaraqalpaq tilindegi tiykarǵı mánisi ózbek tilindegi «davlat» sózine sáykes keledi. Demek, bunday sózler ádebiy tilde de, dialektte de qollanılmasa da, biraq folklor tiliniń ózine tán leksikası retinde qollanılıwı tiyis».
Ilimpaz folklor tilinde tán bolǵan jeke sóz qollanıw ózgeshelikleriniń tómendegi belgilerin de: logikaǵa sáykes kelmewshilik (alogizm), qaraqalpaq tiliniń grammatikalıq nızamlılıqlarınan shıǵıp ketiw, sózdiń tiykarǵı mánisinen awıtqıw qubılısların anıqlaydı. Bunday qubılıslardı folklorlıq shıǵarma tiliniń ayrıqsha, ózine tán belgisi
95 Abdinazimov Sh. Lingvofolkloristika. – Tashkent: «Sano-standart», 2018, 4-bet.
83
sıpatında dálilleydi. Sonday-aq, folklor tili menen xalıq dialektleriniń ara qatnası haqqındaǵı máselelerdi kórsetedi96.
Solay etip, «Xalıq awızeki dóretpeleri tilin izertlew hám onıń ózine tán qásiyetlerin ashıp beriw, awızeki-poe- tikalıq til faktlerin túsiniw hám bahalaw, folklor tilin ulıwma xalıqlıq tildiń bir túri hám ózinshelikke iye sistema sıpatında úyreniwge baǵdarlanǵan izertlew jumısların alıp barıw lingvofolkloristika iliminiń tiykarǵı mashqalalarınan esaplanadı»97. Folklordıń janrların izertlep, tallaw jasaǵanda jeke sol janrdı arnawlı úyrenetuǵın taraw menen birge lingvofolkloristikanıń izertlew usılların basshılıqqa alıw unamlı nátiyje beredi. Bunda paremiologiya hám lingvofolkloristika ilimleri tıǵız baylanıslı bolıp, paremiologiya jeke janr – naqıl-maqallardıń yaǵnıy paremiyalardıń tilin, al, lingvofolkloristika paremiyalardı folklorlordıń bir janrı sıpatında ulıwmalıq baǵdarda, folklor tiline ortaq másele túrinde úyrenedi.
Paremiologiya hám lingvomádeniyattanıw. Sońǵı dáwirlerde dúnya til iliminiń jańa basqıshlarǵa kóteriliwi, rawajlanıwı onda payda bolǵan jańa taraw hám baǵdarlar menen baylanıslı. Olardıń biri til ilimi hám mádeniyattanıw ilimleriniń kesilispesinde payda bolıp qáliplesken lingvomádeniyattanıw tarawı esaplanadı. Pánniń tiykarǵı izertlew obektine kiretuǵın lingvomádeniy birliklerdiń biri − paremalar, naqıl-maqallar esaplanadı. Demek, naqıl-maqallardı bir qansha gumanitar ilimler menen birge til iliminiń paremiologiya hám lingvokulturologiya tarawları da izertleydi. Usı tárepinen bul eki taraw baylanıslı bolıp keledi.
Qaraqalpaq tiliniń jańadan payda bolıp hám qáliplesip atırǵan tarawlarınıń biri – lingvomádeniyattanıw (lingvokulturologiya). Lingvomádeniyattanıw qospalı pán sıpatında óziniń quramalı izertlew obektine iye. Lingvokulture-
96Najimov P.A. Lingvofolkloristika: Qaraqalpaq dástanlarında teńewler. – Tashkent: «Lesson press», 2023, 4-5-betler.
97Najimov P.A. Lingvofolkloristika: Qaraqalpaq dástanlarında teńewler. – Tashkent: «Lesson press», 2023, 7-bet.
84
ma – bul pánniń tiykarǵı birligi. Lingvomádeniy birlikler qatarında xalıqtıń milliy ózgesheliklerin sıpatlaytuǵın paremiyalar – naqılmaqallar áhmiyetli orın tutadı. Olar frazeologizm, dialektizm, etnografizm, kásiplik sózler, metaforalar, lakuna, realiya hám alternativasız birlikler menen bir qatarda xalıqtıń milliy mádeniy sıpatlamasın jaratıwda, millet mentalitetine tán bolǵan jeke ózgesheliklerdi ashıp beriwde tiykarǵı xızmetti atqaradı.
Qaraqalpaq til biliminde lingvomádeniy izertlewler júrgiziw ushın onıń obektin belgilew, predmetin kórsetiw, lingvomádeniy birliklerdi anıqlaw zárúr. Sh.Abdinazimov hám X.Tolıbaevlar bul pánniń tiykarǵı ózgeshelikleri, izertleytuǵın máseleleri haqqında bılay dep jazadı: «Lingvokulturologiyanıń izertlew predmetleriniń biri – tildiń paremiologiyalıq baylıǵı da esaplanadı. Ásirese, naqılmaqallardıń kópshilik bólegi xalıqtıń milliy sanası stereotipi bolıp tabıladı. Negizinde, naqıl hám maqallar folkloristikada janr sıpatında úyreniledi. Til biliminde bolsa, endi úyrenilip baslanbaqta». Avtorlar, sonday-aq, paremiyalardıń pragmatikalıq xızmetlerin de atap ótedi.
«Naqıl-maqallardıń barlıǵı da lingvokulturologiyanıń predmeti bola bermeydi. Atap aytqanda, qanday da bir xalıqqa, mádeniyatqa tiyisli bolmaǵan, barlıq etnoslar ushın birdey tiyisli bolǵan naqılmaqallar usılar qatarına kiredi. Bul ilimniń izertlew sheńberine kiriw ushın naqıl-maqal qanday da bir xalıqtıń tariyxı, mádeniyatı, turmıstárzi, ruwxıylıǵı menen tıǵız baylanıslı bolıwı kerek»98.
Lingvomádeniyattanıw tarawında naqıl-maqallardı tallaw, izertlewge baylanıslı «dúnyanıń paremiologiyalıq súwreti (kartinası)» degen termin qáliplesti.
Til iyesiniń obektiv dúnya, turmıs, jámiyetlik ómir, salt-sana haqqındaǵı barlıq túsinikleri menen oy-pikirle- riniń jıyındısı keyingi áwladqa túrli formalarda jetip kelgen bolıp, olardıń biri − xalıq arasında awızeki túrde
98 Abdinazimov Sh., Tolıbaev X. Lingvokulturologiya. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2020, 50,
59-60-betler.
85
saqlanǵan hám búgin kúnge shekem jetip kelgen naqıl-maqallar. Naqıl-maqallar qaraqalpaq xalqınıń sanasında saqlanǵan barlıq mádeniy uǵım, túsinikleriniń obrazlı tillik kartinasın, til (sóz) arqalı sızılǵan súwretin jaratadı. Mine usı súwretli túsinikti keyingi áwladlarǵa milliy tillik-mádeniy baylıq, miyras sıpatında tanıtıw paremiologiya hám lingvomádeniyattanıw ilimleriniń wazıypası esaplanadı.
Qazaq ilimpazı G.Saǵidolda bul haqqında bılay dep jazadı: «Juwmaqlastırıp aytqanda, paremiologiyalıq dúnya kartinasınıń ózegin «til hám mádeniyat» birtutaslıǵı quraydı. Sonlıqtan da, etnogenetikalıq tillik qáwimlesliktiń tanımlıq, poetikalıq, didaktikalıq-tálimlik, etikalıq-normativ- lik, aksiologiyalıq bahalawshılıq, ámeliy is-háreketleriniń nátiyjeleri paremiologiyalıq dúnya kartinasında tiplik situaсiyanıń vizual (obrazlı) atamaları, súwretli sıpatlaması (paremiya) túrinde tańbalanadı, ornıǵadı, bekiydi, saqlanadı jáne keleshek áwladqa tapsırıladı». Ilimpaz «Demek, tildiń frazeologiyalıq hám paremiologiyalıq qorın izertlew
– mádeniy dástúrler menen qunlılıqlardıń tilge eniw jolların, usıljolların anıqlawǵa járdem beredi»99 dep kórsetedi.
Solay etip, bul lingvomádeniyattanıw hám paremiologiya tarawlarınıń baylanısı usı eki pán ushın da naqıl-maqal- lardıń ortaq izertlew obekti ekenliginde kórinedi. Paremiologiya xalıq naqılmaqallarınıń bárin bir tutas sistema sıpatında izertleydi. Lingvomádeniyattanıw tánhá bir millet ushın tiyisli bolǵan, mazmunı, mánisi basqa millet wákillerine túsiniksiz esaplanǵan paremiyalardı úyrenedi.
Paremiologiya hám lingvopoetika. Paremalar qaraqalpaq til biliminde kognitivlik lingvistika, pragmalingvistika, etnolingvistika hám t.b. jańa tarawlardıń obekti sıpatında izertlenbedi.
Lingvopoetika páni jetiskenliklerin paydalanıp analiz jasaw naqılmaqallar tiliniń poetikalıq sıpatlamasın beriwde oǵada áhmiyetli. Naqıl-maqallardıń tereń mazmun bil-
99 Saǵidolda G.S. Túrki − mońǵol dúnie beynesiniń tildik fragmentteri. – Astana: Sarıarqa,
2011, 199,7-betler.
86
diretuǵın qısqa poetikalıq qatarlardan dúzilgen strukturası sheńberinde emoсional-ekspressivlik jaratıwdıń ózine tán múmkinshiliklerin ashıp beriw zárúr. Bunda, ásirese, poetikalıq leksika hám poetikalıq sintaksis máselelerine dıqqat awdarıw tiyis.
Lingvopoetika naqıl-maqal tiliniń sóz baylıǵın, kórkem- obrazlılıqtı payda etiwge qatnasqan til quralları hám olardı paydalanıw jolların, ulıwma, onda emoсional-eks- pressivlik jaratıwdıń usılların ashıp beriwge xızmet etedi.
Gumanitarlıq ilimlerden − filosofiya, tariyx, etika, mádeniyattanıw, etnografiya hám t.b. menen baylanısadı.
Áyyemgi dáwirlerden berli adamzat hám onıń tili haqqındaǵı máseleler filosofiyanıń ajıralmas bólegi sıpatında filosoflar, sheshenler, danıshpanlar tárepinen úyrenilip kelgenligi tariyxtan belgili. Áyyemgi filosoflar til hám onıń tábiyatı, til, sana hám oylaw, tildiń ózinsheligi, adamzat jámiyetiniń qatnas quralı sıpatındaǵı xızmetleri hám t.b. sıyaqlı máselelerdi tereń úyrengen.
Filosofiya insan hám onı qorshaǵan obektiv dúnya, olardıń biribirine qatnası, dúnyanı, bolmıstı tanıw hám onıń nızamlılıqları, til hám sana, til hám oylawdıń óz ara baylanısı, tábiyat hám jámiyet rawajlanıwınıń tiykarǵı nızamlılıqları haqqındaǵı ilim retinde tildi dúnyanı tanıwdıń quralı sıpatında qaraydı. Jámiyettiń rawajlanıwında til úlken xızmet atqaradı. Filosofiya − dúnyanı tanıwdıń forması. Al, xalıq danıshpanlıǵınıń qısqa hám ıqsham, tereń mánili tillik kórinisi – naqıl-maqallar xalıqtıń ózin qorshaǵan obektiv dúnya, jaratılıs, sana, oylaw, insannıń tábiyattıń bólegi sıpatındaǵı ornı, xızmeti haqqındaǵı turmıslıq bilimleriniń jıyındısı sıpatında kórinedi. Sonlıqtan, naqıl-maqallar xalıqtıń dúnyaǵa filosofiyalıq kózqarasların sáwlelendiredi. Xalıq danıshpanlıǵı, turmıs tájiriybeleriniń nátiyjesi, juwmaǵı esaplanǵan naqıl-maqallar xalıqlıq filosofiyanıń ayqın kórinisi esaplanadı.
Tariyx ilimi paremiologiya menen ajıralmas baylanıslı. Xalıqtıń tariyxı, uzaq ótmishi, onda júz bergen túrli waqıya-
87
lar, xalıq yadında saqlanǵan hádiyseler, qubılıslar, tariyxta jasap ótken belgili adamlardıń túrli is-háreketleri, pútin bir xalıqtıń ótmishin ózinde jámleytuǵın tariyxıy shınlıq, haqıyqatlıqlar basqa da ańız-áńgimeler, mifler, legendalar, xalıqtıń shejiresi, dástanlar, ertekler sıyaqlı awız ádebiyatınıń basqa da úlgileri menen bir qatarda naqıl-maqallarda da óziniń ayqın hám kórkem sáwlesin tawıp, kóplegen tariyxıy dereklerdi, eń áhmiyetli waqıyalardıń izin qaldırǵan. Bir neshe naqıl-maqallar geypara tariyxıy waqıyalarǵa yamasa tariyxta jasap ótken, xalıq ushın xızmet qılǵan adamlardıń ómirine baylanıslı payda bolıp, dóregen. Usı táreplerinen alıp qaraǵanda naqıl-maqallar hám onıń tilinde saqlanıp qalǵan birlikler tariyxta bolıp ótken waqıyalar haqqında qunlı maǵlıwmatlar bere otırıp, onıń ele ashılmaǵan táreplerin ańlawǵa, túsiniwge, úyreniwge tolıq múmkinshilik beredi.
«Etnografiya − bul hár túrli xalıq hám toparlardıń mádeniyatı, úrp-ádetlerin úyrenetuǵın ilim. Ol, sonday-aq, mádeniyat antropologiyası dep te ataladı. Etnograflar mádeniyattıń barlıq aspektlerin, atap aytqanda, til, isenim, úrp-ádet hám dástúrler, din, kórkem-óner hám t.b. lardı izertleydi. Olar jergilikli xalıq penen sáwbetlesiw, olardıń kúndelikli turmısın baqlaw usılların qollanıp izertlewler alıp baradı. Etnografiyanı úyreniw biziń ózimiz jasap atırǵan dúnyanı jaqsıraq túsiniwimizge, hár túrli mádeniyatlarǵa húrmet penen qatnasta bolıwımızǵa járdem beredi. Házirgi zamanda etnografiya mádeniyatlar arasındaǵı parıqtı jeńip, mádeniyatlararalıq sawatlılıqtı arttırıw ushın úlken áhmiyetke iye»100.
Etnografiya – xalıqtanıw ilimi, barlıq xalıqlardıń hám etnikalıq toparlardıń túrli ózgeshelikleri, tipleri, kelip shıǵıwı (etnogenezi), ózine tán jasaw, kún keshiriw usılları, turmıs tárzi, úrp-ádet, dástúrleri, turmıslıq salt-sa- na úlgileri, ruwxıy hám materiallıq baylıqları, milliy qádiriyatları haqqındaǵı ilim bolıp, ol xalıqtıń derlik usı sıpatların, belgi hám ózgesheliklerin til arqalı ózinde
100 Istochnik: https://psk-group.su/znacheniya/etnografiya-cto-eto-takoe.
88
sáwlelendiretuǵın naqıl-maqallar haqqındaǵı ilim paremiologiya menen tıǵız baylanısadı. Bul ayırım naqıl-maqallarda kórsetilgen. «Elge dástúr bolsa, Eltim, arqama min»; «Hár eldiń dástúri basqa, Hár gúldiń iyisi basqa»; «At ólse de, qáde ólmes, Arıq qoydan tóslik al» hám t.b.
Qaraqalpaq folklorınıń 90-tomı «Naqıl-maqallar (Turmıslıq talaplar hám úrp-ádetler haqqında)»101 dep ataladı. Bunda, máselen, qız balanı tárbiyalawǵa baylanıslı «Qızǵa qırıq úyden tıyıw, Bir úyden jıyıw», «Qızdı urǵannıń zawalı bar, Qırıq qurtqadan sawalı bar» sıyaqlı; xalıqtıń toy berip, palwan tuttırıw dástúrine baylanıslı «Eki palwandı bir qoy jeńer»; qaraqalpaqlarǵa tán bolǵan basqı, házilge baylanıslı
«Házil túbi at óltirer»; jası úlkenge, basshıǵa xızmet etip, mereke kórip, xızmette turıp kórmegen adamǵa baylanıslı «Qosshı bolmaǵan jigit basshı bola almas»; sıylap sarpay jabıw, sarpaylaw ádetine baylanıslı «Ókpe ber, bawır ber, Sıbaǵamdı táwir ber»; hayt, toy-mereke, sarqıt beriw hám t.b. dástúrlerge baylanıslı «Haytlayman dep asqabaǵımnan, Sarqıt qoyaman dep tas tabaǵımnan ayrıldım», «Sálemde bar qaynaǵa, Sarqıtta joq qaynaǵa» hám t.b. sıyaqlı kóplegen naqıl-maqallar dóregen. Bunday naqıl-maqallar eki ilim tarawı ushın da ortaq izertlew obekti esaplanadı jáne paremiologiya hám etnografiya ilimleriniń bir-biri menen tıǵız baylanısın kórsetedi.
Mádeniyatanıw ilimi xalıq naqıl-maqalların úyreniwde áhmiyetli orın tutadı. Mádeniyat – insan sanası, aqıl-oyı, insan qolı menen jaratılǵan barlıq materiallıq hám ruwxıy baylıqlardıń jıyındısı.
Hár qanday xalıq óziniń jeke milliy mádeniyatı menen ajıralıp turadı. Xalıq mádeniyatınıń ózine tán jeke ózinsheliklerin izertlep, insan jaratqan barlıq mádeniy qádiriyatlardı úyrenetuǵın, ol dóretken kórkem óner, sol millettiń wákilleri qarım-qatnas jasaytuǵın qural – til, sol jámiyet wákilleri iyelegen bilim, sonday-aq, jámiyettegi demografiyalıq hám etnikalıq proсessler, ulıwma insan sanası hám qolı
101 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ili», 2015, 91-bet.
89
arqalı onıń dóretiwshilik iskerligi nátiyjesinde dóretilgen barlıq materiallıq hám ruwxıy baylıqlardıń, qádiriyatlardıń jıyıntıǵın izertleytuǵın mádeniyattanıw ilimi menen de paremiologiya baylanıslı bolıp keledi.
«Mádeniyattanıw... mádeniyattı bir tutas túrde, bir pútin ólshem tiykarında ulıwmalastırıp úyrenedi. Máselen, xalıq awızeki dóretiwshiligin folklortanıwshı úyrengende, folklor shıǵarmalarınıń tábiyatı, folklor janrlarınıń payda bolıwı jáne rawajlanıwı hám basqalardı izertleydi. Mádeniyattanıw kózqarasınan bolsa xalıq awızeki dóretiwshiligi janrlarınıń kórkem-estetikalıq áhmiyeti hám jergilikli xalıq turmısındaǵı roli, jámiyetlik xızmeti ruwxıy miyras sıpatında úyreniledi. Yaki ádebiyat ta ruwxıy miyras sıpatında belgili bir dáwirde xalıqtıń mádeniy jetilisiwine, jámiyettiń ruwxıy turmısın salamat etiwge qosqan úlesi mádeniyattanıwdıń obekti esaplanadı. Qullası, usı ilimlerden alınǵan barlıq mádeniy túsinikler mádeniyattanıwdıń obekti esaplanadı»102.
Qaraqalpaq milliy mádeniyatınıń áwladtan áwladqa ótip kiyatırǵan eń joqarı úlgileri, jetiskenlikleri naqıl-maqal- larda saqlanıp qalǵan. Xalıqlıq mádeniyattıń ájayıp dúrdanaları naqılmaqallardaǵı mınaday oy-pikirlerdiń juwmaǵına aynalǵan: «Tatıwlıq tabılmas, Qız jawlıq jamılmas»,
«Shıqqan qız shiyden tısqarı», «Jıraw jırlap aytsa, baqsı shaǵlap aytar», «Jawan teńge taqpas, Awırıwǵa áńgime jaqpas»,
«Sheber bolsań shekpenge tamızba» hám t.b naqıl-maqallarda qaraqalpaq mádeniyatınıń kórinisleri sáwlelengen.
Milliy muzıka mádeniyatı, sóz óneri, sóylew, kiyiniw, awqatlanıw mádeniyatı, miymandoslıq, shańaraqta tárbiya, qa- rım-qatnas ádebi, mádeniyatı, diniy túsinikleri, isenimleri, qádiriyatları, milliy oyın túrleri, basqı-házil úlgileri hám t.b kóplegen mádeniy belgi, ózgeshelikler naqıl-maqallarda mádeniy miyras sıpatında neshshe ásirlerden ótip, saqlanıp
102 Abdurahmonov M., Rahmonov N. Madaniyatshunoslik. – Toshkent, 2008, 12-bet. https:// elib.buxdupi.uz/.
90