Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri
.pdfqara puqara xalıqtıń wákili tárepinen tapqırlıq, ziyreklik penen qaytarılǵan házir juwap sózleri, júyesin tawıp aytqan juwapları, sózge sózdi baylap, aytılǵan sózge qaytıp aylanbaytuǵın etip sheshim beriwi arqalı ózgeshelenedi. Olar – qaraqalpaq kórkem sóz óneriniń eń jetilisken shıńı. Aytılǵan pikirge naq berilgen juwap túrindegi tásirsheń gápler pikirge ulıwma juwmaq jasaydı hám insannıń oylaw-pikirlew múmkinshiliginiń eń joqarǵı kórkemlep berilgen, obrazlı dárejesin kórsetedi. Bul janrdıń til ózgesheliklerine tallaw jasap qaraǵanda onda naqıl-maqallardıń bánt basar sıpatında orın iyelegenligi seziledi.
Naqıl-maqallar:
1. Tókkenim joq,
Tabaǵımdı tappay júrmen. (145-bet)
2. Erte jat ta, erte tur,
Bir piskekti artıq ur. (172-bet)
Júyeli sózler:
1. Tabaǵımdı taba almay júrmen
Ómirbek kishkentay bala waǵında úyi bir tawıq soyıp, tuwrama islepti de, tabaqqa tuwrama salıp, sorpa quyıp, sheshesi Ómirbekten qońsı úyine berip jiberipti.
Ómirbek úyden tuwramanı alıp shıǵa bergende esik aldında tógilgen suwǵa tayıp ketip, shalqortasına jıǵılıptı. Bunı esitken kempiri:
−Tóktiń be, qırshın?! – dep baqırıptı. Sonda Ómirbek:
−Yaǵaw, apa, tabaǵımdı taba almay júrippen, − depti».
2. Duwa
Bir kúni Dabıl iyshanǵa bir hayal kelip:
− Gúbimnen may túspeydi. Maǵan bir duwa jazıp ber, − dep qoymaptı.
Qayta-qayta kelip qoymaǵan soń, Dabıl iyshan duwa beripti. Hayal duwanı gúbige taǵıptı.
51
Bir kúni gúbidegi salbırap turǵan duwanı awıldaǵı molla kórip, oqısa, duwada:
«Erte jatpa, erte tur, (naqılda: jat ta – Yu. B)
Bir piskekti artıq ur,
Sonda mayıń túsedur» degen sózler jazıp qoyılǵan eken deydi»44.
Qaraqalpaq folklorınıń basqa da joqarıda kórsetilgen janrları sıyaqlı júyeli sózlerden de naqıl-maqallardıń dóreliwi menen baylanıslı dereklerdi kóriwge boladı.
1.2.10. Anekdotlar hám naqıl-maqallar
Qaysı xalıqtıń milliy ádebiyatın alıp qarasaq ta, onda házil- dálkektiń sheberi, kúldirgi sózli adamlardıń atı, is-háre- ketleri jáne olar qatnaslı bolǵan waqıyalar menen baylanıslı kúldirgi sózlerdi, anekdotlardı ushıratıwǵa boladı. Onda jay túrdegi kúlki − yumor hám ótkir sınǵa alıw − satira elementleri bar. Usı usıllar arqalı adamnıń minez-qulıq, ersi is-háreketlerin, unamsız qılıqların sınǵa aladı, olardı tárbiyalawǵa, durıs jolǵa baǵdarlawǵa háreket etiledi. Anekdotlardıń qaharmanları usınday kúldirgi sózleri arqalı xalıqtıń mápin qorǵaydı, adamlarǵa járdem beredi, olardıń ruwxın kóteredi, qızıq, kúlkili waqıyalardı ziyreklik, tapqırlıq penen sheber bayanlaydı.
Qaraqalpaq xalqınıń kúlki sheberi, kúldirgi sózleriniń tiykarǵı qaharmanı – Ómirbek laqqı. Sonıń menen birge, Erejep tentek, Máteke Jumanazarov, Palwaniyaz aǵashquyrıq hám basqa da ápiwayı xalıq wákilleri esaplanadı.
Ayrıqsha dıqqatqa ılayıq tárepi – usınday kúldirgi sózlerdiń eń nátiyjeli, tiyimli jeri – juwmaǵı, bánt basarı naqıl-maqallarǵa kóshken. Mısalı:
Naqıl-maqallar:
1.Jáne bir bawırsaq ber, jarılıp ólsin. (145-bet)
2.Arba-ógiziń bar, sen kósh.(164-bet)
44 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 77-87-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2014, 419, 398-betler.
52
Anekdotlar:
1. «Jáne bir bawırsaq ber
Bir bay adamnıń hayalı oshaqqa bawırsaq pisirip atırǵan eken, ot jaǵıp otırǵan jetim bala qazannan shıqqan bawırsaqqa suqlanıp qaray beripti. Bunı kórgen sıqmar bay hayalına:
−Mına balaǵa bawırsaq berdiń be? – depti. Hayal:
−Jańa bir bawırsaq berip edim, − depti. Sonda sıqmar bay:
−Jáne bir bawırsaq ber, jarılıp ólsin, −depti».
2. «Arba-kóligiń bar, sen kósh
Bir jarlı diyqannıń jalǵız eshkisi kúnde-kúnde baydıń eginine túse beripti. Bay bir kúni ashıwlanıp:
−Bul jerden kósh! – depti diyqanǵa.
Sonda diyqan:
−Meniń kóshiwge kóligim joq, arba kóligiń bar, sen kósh, − depti»45.
Solay etip, bul janrlar menen naqıl-maqallardıń tıǵız baylanıslılıǵı joqarıdaǵı mısallardan ayqın kórinedi.
Endi ayırım naqıl-maqallardıń folklordıń basqa janrlarında berilgen kelip shıǵıwı, dóreliwine baylanıslı variantların kórsetip ótpekshimiz. Olar sheshenlik sózleri, aytıslar, ańızlar menen birge naqıl-maqallar quramınan orın alǵan paremiyalar esaplanadı:
Naqıl-maqallarda:
May aynısa, duz salar,
Duz aynısa, ne salar? (95-bet)
Sheshenlik sózlerde:
«Taskekil qoraz Jantemir iyshan ekinshi bir iyshannıń qızın balasına alıp bergen eken. Biraq, jas kelin tiygen
«Aytıstan úzindiler»de:
«Bir iyshannıń eki balası hayalları sebepli óz-ara málellesip qalıp, bir-biri menen kóp waqıtqa shekem sóylespey
45 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 77-87-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2014, 484-bet.
53
kúyewin qálemey, ákesiniń úyine |
júrgen qusaydı. Bir kúni bir |
||
ketip qalıptı. |
|
|
otırıspada sol awıldıń juwabıy |
Usınnan |
keyin |
Jantemir |
jası úlken adamı olarǵa: |
iyshan qabasan urıwınıń biyi |
− Shın pirdiń balasın, |
||
– Molla qorazdı shaqırıp alıp, |
Shaytan baslar bolar ma? |
||
kelinin ákelip beriwge jumsap |
Bedew attıń úyirin, Baytal |
||
jiberedi. |
Molla |
Qoraz |
baslar bolar ma? |
kelinshektiń ákesine barıp, jesirdi |
Sarı may aynısa, duz saladı, |
||
alıp ketiwge |
kelgenin |
aytadı. |
Duz aynısa, ne saladı? – dep |
Biraq, iyshan nemǵuraydı juwap |
juwap aytıptı. Bunı esitken eki |
||
beredi. Sol waqıtta Molla Qoraz: |
aǵalı-ini orınlarınan turıp, bir-biri |
||
− Taqsır, may aynısa duz |
menen qushaqlasıp kórisipti |
||
saladı, duz aynısa ne saladı? |
deydi»47. |
||
– depti.
Iyshan sóz mánisine túsinip: − Qoraz dep esitiwim bar edi.
Qoraz bolǵanda da óziń bir taskekil qoraz ekenseń, − dep, «barmayman» dep otırǵan qızın ózi-aq arbaǵa salıp jiberipti»46.
Naqıl-maqallarda: Oń qolım, sol qolım, Bári de óz qolım. (26-bet)
Sheshenlik sózlerde:
«Oń qolım, sol qolım...
Qaraqalpaqlar altı atalıqtan quralıp, olardıń altı qazısı, jigirma tórt ámeldarı bolǵan. Sol zamanlarda qońıratlılar qıtaylılarǵa hámme waqıt ókpeli bolıptı. Sol sebepli
46Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 77-87-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2014, 323-bet.
47Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 330-bet.
54
Xiywa xanı jigirma tórt ámeldardı Xiywaǵa shaqırtqan eken. Sonnan altawı Xiywaǵa piyada ketipti.
Bul xabardı esitken Turım biy bulardıń izinen ketipti. Ol ketken altawdıń izinen jetkennen keyin, olar Turım biyge:
−Turım aǵa, eger siz Xiywaǵa barsańız bizlerdiń kiyatırǵanımızdı aytarsız, − depti.
Turım biy bularǵa jónin aytpay:
−Men Shabbazǵa baratırman, − dep kete beripti.
Turım biy Xiywaǵa kelip, xannıń aldına barıptı. Bul waqıtta Xiywada Mádemin xan eken.
Turım biy xanǵa qarap:
− Sorıw-sorıw bógendi, Bógeli quwsa mayırar, Súyreńlegen qızıl til, Súygenińnen ayırar, − depti.
Mádemin xan qońıratlılardıń ayıplı bolǵan altı biyin azat etip, qıtaylılardıń altı biyin ayıpqa buyırǵan eken. Sol waqıtta qıtay urıwınıń Pazıl degen biyi Turım biyden:
−Ne ushın bunday dedińiz? – dep soraptı Sonda Turım biy:
−Eger basıń qıshısa, óz qolıń menen basıńdı qası, − depti. Sonda onıń gápine túsingen Pazıl biy Turım biyge:
−Siz tap meniń oyımnıń ústinen shıqtıńız, − depti.
Xan qıtaylılardıń altı biyin darǵa aspaqshı bolǵanın esitken Pazıl biy Xiywa xanınan olardı ápiw etiwdi soraǵan eken, xan onı tıńlamaptı.
Bunı esitken Turım biy atın ertlewge asıǵıp, onı jaydaq minip kelip, dardıń jibin kesip jiberipti de, xannıń aldına barıptı. Sonda xan Turım biyge:
−Men qońırattıń altı biyin ólimnen qutqarıp jiberip edim, al sen ne ushın qıtaylılardıń biyleriniń arasına tústiń? – depti.
Sonda Turım biy oǵan:
−Oń qolım, sol qolım, bári óz qolım. Qıtay da, qońırat ta báribir
qaraqalpaq. Qıtay biylerine de sonı isleńiz, eger
55
sonı islemeydi ekensiz, bárin óltirip, Palwan ataǵa aparıp birge kómińiz, − dep juwap beripti.
Xan Turım biydiń bul sózine dálil ayta almay, qıtaydıń da biylerin bosatıp jiberiwge májbúr bolıptı. Solay etip, Turım biy on eki biydi ertip, eline qaytqan eken»48.
Ańızlarda: «Oń qolım, sol qolım, bári de óz qolım.
Burınǵı waqıtları qoldawlı qaraqalpaqta «noqta aǵası» dep atalǵan. Óz zamanında Turımbiydiń Noqta biy degen laqabı bolǵan. Eldi jaqlaǵan Noqta biy xanǵa asa jaǵa bermegen.
Tórt jigit darǵa jegileyin dep turǵanda:
−Taqsır xanım, ápiw et, − dep Turımbiy araǵa túsipti.
Xan gúnalılar ishinde qońırattıń jigitin bılay qaldırıp, qalǵan mańǵıt, qıtay, qıpshaqtıń jigitlerin bári bir darǵa asajaq bolıptı. Sonda
Noqta biy:
−Taqsır xanım-áy! Quda jarılqasa hámme bendesin teń jarılqaydı, patsha puqarasın ápiw etse, teń ápiw etedi. Barlıq xalıqtıń atası ózi bolǵan soń, bir perzentin ekinshisinen kem kórmeydi, mına puqaralarıńnıń bárin ápiw et! – depti.
Xan turıp:
− Áy, Noqta biy, ózińniń qońıratıńdı ápiw ettim, endi jónińe kete bermeyseń be?− depti.
Turımbiy aytıptı:
−Taqsır xanım-ay, «Oń qolım, sol qolım, bári ózimniń qolım», qaysısın kesseń de, qansırap ólemen, óltirseń, tórtewin teńdey óltir, mına Palwan ataǵa óz qolım menen kómip, jayǵastırıp qaytayın, ápiw etseń, teńdey ápiw et, aldıma salıp qaraqalpaqqa aydap qaytayın, − depti.
Xan gúnalılardı ápiw etipti»49.
Ayırım kinosiltemeler (bul turaqlı birliklerdi belgili bir terminler túrinde qáliplestiriwde hár qıylı pikirler bar, olar kinoсitatalar, allyuziya, kinofilmlerdegi qanatlı sózler hám t.b. dep júritiledi) de naqıl-maqallar sıyaqlı
48Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 77-87-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2014, 311-312-betler.
49Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 77-87-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2014, 162-bet.
56
qollanıladı. Mısalı: «Haqqıńnan Ǵodalaq, Seniń teńiń suw qabaq»
(S.Xojaniyazov «Súymegenge súykenbe» pesasınan),
«Aldıńa xalqıń kelip tur» (M.Nızanov «Tank» kinofilminen) hám t.b.
Aytımlar da sırtqı kórinisi jaǵınan naqıl-maqallarǵa uqsas bolıp keledi. Mısalı: Aytım: Meniń qolım emes, Piyrim Biybipatmanıń qolı.
Maqal: Biybipatmanıń tuqımınıń ala-ǵulası joq, Jawlıq tartqannıń bári bir. (72-bet)
Sońǵı dáwirlerde salıstırmalı til biliminiń rawajlanıwı, lingvomádeniyattanıw tarawınıń payda bolıwı, qáliplesiwi hám rawajlanıwına baylanıslı tilden, sonıń ishinde folklordıń kishi janrları tilinen de lakuna, alternativasız birlikler, realiyalar da til birlikleri sıpatında bólinip shıǵa basladı. Olar dara sóz, atama túrinde de, naqıl-maqallar sıyaqlı gáp túrinde de ushırasadı. Lakunalar bir tildiń wákiline anıq, túsinikli atamanıń, birliktiń ekinshi til, ekinshi bir millet wákili ushın túsiniksiz bolıwı menen baylanıslı. Bunday birlikler qaraqalpaq tilinde kóbinese, gónergen sózler túrinde saqlanǵan.
T.Niyetullaev qaraqalpaqlardıń naqıl-maqal paydalanıp sóylew dástúri, naqıl-maqallardıń jeke ózine tán ózgeshelikleri haqqında bılay dep jazadı: «Bul dástúr qaraqalpaq xalqınıń áyyem zamanlardan baslap, hár kúngi ómirinde, kúndelikli sóylew dástúrine tereń tamırlasqan. Naqıl-maqal- lar adamlar arasındaǵı qarım-qatnaslardı, sonıń menen qatar, jámiyetlik hám tábiyat qubılısları menen úrip-ádet, salt-dástúr, sana, tálim-tárbiya, minezqulıqtıń normaları, óner, ilim, kásip, alıs-beris, kún kóris sıyaqlı temalardı óz ishine aladı. Anıǵıraq aytqanda, xalıq turmısınıń aynası, adamgershilik qaǵıydalarınıń sayrap turǵan shejiresi sıpatında qáliplesken boladı. Naqıl-maqallarda aytılmaytuǵın sóz, ashılmaytuǵın sır joq derlik. Turmısta bar waqıyalardıń bárine de ózine ılayıq boyawı menen bezep teńew, salıstırıw arqalı anıq súwretleydi.
57
Ulıwma alǵanda, «Atalar sózi, aqıldıń kózi» atanǵan xalıq danalıǵına ser salıp qarasaq, xalqımızdıń basıp ótken jolı, ne bir qıyan-kesti waqıyalardıń izi, geografiyalıq atamalar, atı álemge belgili batırdıń erlik isleri haqqında maǵlıwmatlardı ushıratamız»50.
Qaysı miynetti alıp qarasaq ta, onıń avtorınıń óz miynetinde bir neshe ilimpazlardıń pikirlerin keltirip, naqıl-maqallar yamasa olarǵa uqsas birlikler haqqında olardıń kózqaraslarınıń kóp túrliligin, birdey emesligin, olardıń ulıwmalıq hám jeke, yaǵnıy, uqsas hám uqsamaytuǵın tárepleriniń bar ekenligin atap ótkenligin kóriwge boladı. Máselen, K.Palımbetov bılay dep jazadı: «Xalıq awızeki dóretiwshiligi mazmun, ideyası, syujeti, kompoziсiyası, atqarılıw usılı, tematikası, stili hám formalıq ózgesheligi boyınsha bir neshe janrlarǵa bólinedi. Olar kólemi jaǵınan júdá úlken yaki qısqa bolıwı, yamasa qurılısı boyınsha prozalıq yaki poeziyalıq bayanlawdan ibarat bolıwı múmkin. Solay eken, xalıq arasında naqıl, maqal, sıyqır duwa, qanatlı sózler, ushırma gápler, qısqa gúrrińler, hár qıylı obrazlı ibaralı sózler, jılaw, joqlaw, alǵıs, qarǵıs, pátiya, jumbaq, basqı, pal ashıw, ırım, tıyım sıyaqlı t.b. folklordıń kishi janrları ushırasadı. Olardı ilimde paremiologiyalıq janrlar dep ataydı. Bul haqqında rus ilimpazları V.E.Gusev, V.Ya.Propp, B.N.Putilov1, ózbek ilimpazları T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, I.Yormatovtıń2 izertlewlerinde ushıratamız. Paremiya – grek sózi, paroimia −
«tımsal, astarlı gúrriń» degendi ańlatadı. Biraq, ózbek ilimpazı I.Yormatov paremiya janrına tiyisli folklor úlgilerin kólemi úlken, sap kórkem wazıypanı ótewshi janrlardan ayırıp túsiniw maqsetinde grekshe «paremia» atamasına «aytım» sózin sinonim túrinde qollanıwdı usınıs etedi. Sebebi, ilimpaz «Sap kórkem wazıypanı atqarmaytuǵın kishi janrlardı izertlegen ózbek folklortanıwshıları da «aytım»dı ulıwmalastırıwshı mánide qollanǵan»3 – dep mısallar menen kórsetedi. Haqıyqatında da, «aytım» sózin sinonim sıpatın-
50Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları Jıynap baspaǵa tayarlaǵan Tórebay Niyetullaev.
–Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1995, 4-5-betler.
58
da qollanıwǵa boladı, sebebi, folklordıń bul úlgilerinde poetikalıq qatarlarǵa qurılǵan aytımlar boladı hám ayırım úlgiler (ırım-tıyımlar) qara sóz hám aytımlar aralasıp aytılıp, háreket penen orınlanadı»51.
Ulıwma, joqarıda kórsetilgen ilimiy pikirlerden kishi janrlardıń óz-ara bir-birine qatnası máselesiniń jigin, shegarasın ajıratıp kórsetiwde ele de izertlewlerdiń zárúr ekenligi bayqaladı. Xalıq awzında qollanılıwında, ámeliy jaqtan paydalanılıwında naqıl, maqal, idioma yamasa sheshenlik sóz ekenligin ajıratıwdıń zárúrligi bolmaydı, sóylewshi yamasa jazıwshı olardı oy-pikirdi tásirsheń, kórkemlep jetkeriwdiń quralı, pikirdi bezew, obrazlılıq dóretiw, pikirin tastıyıqlaw maqsetinde ónimli paydalana beredi. Al, ilim ushın olardı bir-birinen ajıratıw zárúr me, yamasa zárúrligi joq pa, eger zárúr bolsa onda qanday prinсiplerge, usıllarǵa, ólshemlerge tiykarlanıw kerek – mine bul máselege ayrıqsha dıqqat qaratıw kerek.
Paremiologiyalıq birliklerdi ajıratıwdıń ózine tán bir qıyınshılıǵı – olardıń biri ekinshisine ótip, biri ekinshi bir túrine aynalıp otıratuǵınlıǵında. Máselen, Naqıl:
Abıray − aqsaqal bolǵanıń,
Bolıs bolsań adam jer-eń. (154-bet)
Berdaq shayırdıń «Bolıs bolsań kisi jer eń» qosıǵı qatarlarınan qáliplesken aforizm: «Bolıs bolsań kisi jer eń, Abıray
– aqsaqal bolǵanıń».
Jiyrenshe sheshenniń, Maman biydiń, Erejep tentektiń hám t.b. shayır, tariyxta jasap ótken belgili adamlardıń yamasa qalıń xalıq wákili bolǵan «bir jigittiń» aytqan danalıq gápleri naqıl-maqalǵa aynaladı.
Yamasa:
Awırsam awırǵayman, Ólimnen jıraǵıraq, Táwir bolǵayman,
51 Palımbetov K. Qaraqalpaq xalıq isenim ırımları. – Tashkent: Lesson press, 2023, 3-4-betler.
59
Biyday orımnan sońıraq»52 maqalı «Qaraqalpaq folklorı»nda naqıl-maqaldıń úlgisi sıpatında berilgen bolsa, jazıwshı K.Smamutov: «Oraq mapazınıń eń aqırzamanı − biyday oraq. Biyday samal menen ırǵalıp turǵanda sulıw kóringeni menen azaptı atızdıń ishine túskennen keyin kórsetedi. Qapırıqtıń háwiri dozaq otınday laplap janıp turadı. Bizlerdey bala waqtında sol dozaq otına talay márte túsken zerger shayır Ibrayım Yusupov:
Qudayım, awırıw bergeyseń ólimnen jıraq,
Turǵızǵaysań biyday orımnan sońıraq, − dep jazǵan»53 dep kórsetedi.
Bir neshe orınlarda ilimpazlardıń miynetlerinen naqıl-maqallardıń óz ara ayırmashılıǵı yamasa uqsas birlikler menen uqsaslıq hám ózgeshelik belgileri boyınsha kólemli pikirlerin keltirip otırǵanlıǵımızdıń tiykarǵı sebebi máseleniń birdey pikirlerge, hámme tárepinen tolıq qabıl etilgen anıqlamalarǵa iye emesligi hám keleshekte student hám magistrantlarǵa usı pánnen sabaq ótiwde, sonday-aq, usı taraw menen qızıǵıwshı ilimpazlarǵa, oqıtıwshılarǵa zárúr ilimiy maǵlıwmat beriwde áhmiyetli xızmet atqarıwın esapqa aldıq. Ulıwma, keltirilgen pikirlerden kelip shıǵıp qaraqalpaq til biliminde paremiologiya tarawına qatnaslı tómendegi máselelerdi anıqlaw hám izertlew júrgiziw zárúr degen pikir-
demiz.
Birinshiden, til iliminde «turaqlı sóz dizbekleri» degen atama menen júritiletuǵın birliklerdi ulıwmalastırıp qamtıytuǵın terminlerdi qayta kórip shıǵıw zárúr. Sebebi, kópshilik jaǵdaylarda folklordıń kishi janrları menen birge, tildiń sózlik quramında belgili orın iyeleytuǵın ayrıqsha qatlam birlikleri – frazeologizmler de «turaqlı sóz dizbekleri» dep atalatuǵın toparǵa kiredi hám onıń bir birligi esaplanadı. Frazeologizmlerdiń qurılıslıq jaqtan sóz dizbegi, jay gáp hám qospa gáp túrinde qálipleskenligi «turaqlı sóz dizbekleri» termininiń talabına juwap beredi. Jay
52Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015,42-bet.
53Smamutov K. Sizlerge aytıp ketejaqpan…− Nókis: «Bilim», 2017, 84-bet.
60