Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri

kórkem tábiyatına sáykes kórkemlewshi qural sıpatında xızmet atqaradı.

Paremiyalar quramında jin, shaytan, árwaq sózleri de ushırasadı:

Shaytan menen jinniń de parqı bar, Eshek penen attıń da nırqı bar. (73-bet) Qızalaq basqa, qız basqa,

Shaytan basqa, jin basqa. (42-bet)

Úmitsiz − shaytan, úmitli – árwaq. (110-bet) Seniń sóziń sınǵansha,

Shaytannıń moynı sınsın. (140-bet) Mal arısa, tuwlaq bolar,

Er arısa, árwaq bolar. (168-bet) Iyttiń jini diywana,

Kelinniń jini qáyinene. (20-bet)

Jinli menen jinli jip kesiser. (68-bet)

Jinlige jel ber, Qolına bel ber. (68-bet)

Jin urǵannıń jullıǵı ketpes. (116-bet)

Jin de beyimdi urar. (144-bet)

«Shaytan at. din.s. 1. Adamlardı din jolınan azǵırıwshı, jınayatqa, qılmısqa baslawshı qıyalıy maqluq, jin, albaslı. Hiyleker shaytan sen, xoja. (Qoblan). 2.Hiyleker sum. ♦ Shaytanı seskenbew – qorıqpaw, tartınbaw. Áy qız Meńesh, Shaytanım seskenbeydi sendey qızdan (Ájiniyaz)»374. Sonday-aq, jin, árwaq sózleri de diniy uǵımlardı bildiredi hám paremiyalarda ekinshi bir astarlı máni dóretedi.

Solay etip, diniy túsiniklerdiń, dinge baylanıslı atamalardıń belgili bir xalıq dóretken naqıl-maqallar quramında payda bolıwı sol xalıqtıń diniy kózqarasların, túsiniklerin, din hám onıń nızamlılıqları, tártip qaǵıydaları haqqındaǵı oy-pikirlerin sáwlelendiredi. Bunday naqıl-maqallar

374 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi Tórt tomlıq 4-tom O − Ya. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1992, 496-bet.

371

mazmun jaǵınan túrlishe bolıp keledi, astarlı mánige ótip túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı qollanıladı. Olar qaraqalpaq paremiyaları ushın da tán bolıp, bunday ózgesheliklerdi arnawlı izertlew qaraqalpaq xalqınıń diniy túsinikleri, kózqarasları menen baylanıslı ayrıqshalıqlardı tolıq ańlawǵa hám ilimiy jaqtan anıqlawǵa tiykar jaratadı.

3.17. Áskeriy tarawǵa hám qural-jaraq túrlerine baylanıslı atamalar

Qaraqalpaq xalqınıń tariyxında túrli quwanıshlı, qayǵılı waqıyalar, asharshılıq, jawgershilik jıllarınıń bolǵanlıǵı belgili. Olar naqıl-maqallarda belgili dárejede iz qaldırǵan. Folklorlıq shıǵarmalar, olardıń biri − naqıl-maqallar tilinde eldi qorǵaw, áskeriy taraw, qorǵanıw isleri, qural-jaraq túrlerine baylanıslı urıs, gúres, jaw, dushpan, qorqıtıw, talan bolıw, sawash, láshker, ásker, qısıwmet, dushpanlıq, qarama-qarsılıq, basqınshılıq, jeńis, jeńilis, qorǵaw, qorıw, tutqın, talaw hám t.b. sıyaqlı birlikler qollanıladı. Qural-jaraq atamalarınan tómendegi birlikler paremiyalarda ushırasadı:

Jaw ketken soń qılıshıńdı tasqa shap. (30-bet)

Qınapqa sıymas qılısh joq. (27-bet) Batırǵa tayaq ta jaraq. (29-bet) Ata kórgen oq jonar,

Ene kórgen ton pisher. (42-bet)

Nayzanıń ushı menen, Pıshaqtıń júzi menen. (80-bet) Qılıshlı qorqaqtı,

Shoqmarlı batır urıp jıǵar. (28-bet)

Bunda shoqmar, qılısh (onı salıp qoyatuǵın qabı – qınap), oq, nayza qural-jaraq atamaları bolsa, olardıń barlıq túrlerin ulıwmalastırıp jaraq túrinde de aytadı. Qın hám qınap sózleri túbirles:

372

Polat pıshaq qında jatpas,

Er jigit sında jatpas. (26-bet)

Qaraqalpaq xalqında eldi qorǵaytuǵın batırlar oǵada qádirlengen, úlken sıy-húrmetke ılayıq bolǵan, xalıq olarǵa arqa súyep isengen, súyengen, olardıń izine erip, bárhama tileginde bolıp qollap-quwatlap turǵan. Batırdıń ómiriniń kópshilik bólegi sawash maydanında ótken bolıp, barlıq waqıtta xalıqtı qorǵawdıń ǵamın jegen. Batırdıń usı pazıyletleri qorqaq penen salıstırıla otırıp tómendegi naqılda kórsetiledi, batırdıń boyına pitken sıpatlar, minez-qulıq ózgesheligi, kúsh-qarıwı, xalqı menen birligi, xalıq batırǵa isense, batırdıń xalıqqa arqa súyewi aytıladı.

Batır − ańqaw, er – gódek. (26-bet)

Batır qol baslar,

Sheshen sóz baslar. (27-bet) Batırǵa bel berseń, Omırtqańdı kúl eter. (26-bet)

Batır sawashta, qorqaq úyde belli. (28-bet) Batırdıń mushı da jaraq. (26-bet) Oraqshı oraq tańlamas,

Batır jaraq tańlamas. (26-bet) Altın jıǵań bolsa da,

Jaǵa menen jeń kerek, Aytıwlı batır bolsań da, Arqańda turar el kerek. (13-bet)

Bunda qol sózi awıspalı mánide láshker, áskerler degendi bildiredi. Batırlıq, erjúreklik, kúsh-qarıwdıń iyesi ekenligi naqılmaqallar tilinde bir qansha atamalar jawınger, jawger, álip, alpamsa, alpar, alpa, alpay, alpaq, alp hám t.b. arqalı bildiriledi. Bulardıń kópshiligi yaǵnıy álip, alpamsa, alpar, alpa, alpay, alpaq, alp sózleriniń tiykarı, biziń pikirimizshe, alp degen sóz bolsa kerek. Olar tómendegi mánilerdi bildiredi:

373

«jawger − erjúrek, urıspaz, batır, márt jawınger; álip − tekstte: batır, bahadır (alpar)

alpamsa − iri turpatlı, eńgezerdey, boylı-sınlı; alpar − batır tulǵalı adam, ayrıqsha kúsh iyesi; alpa − balanı marapatlawshı sóz;

alpay − bóbek, erke bala;

alpaq − er bala, erke bala (alplar áwladı)»375.

Bul birlikler mına naqıl-maqallarda paydalanıladı:

Alp anadan, at biyeden,

Nartaylaq tuwa bermes hár túyeden. (167-bet) Alpar − ayadan,

Tulpar – biyeden. (167-bet)

Bunday atamalar bir neshe mánilerdi ańlatadı:

Qıpshaq balası − jawınger,

Qan maydanda jáń baslar. (32-bet)

Aytıstıń keyni daw bolar, Ayqastıń keyni jaw bolar. (130-bet) Aytısqan soń bári daw,

Alısqan soń bári jaw. (130-bet) Jaw ketken soń dańǵara. (130-bet) Aqıllı jigit el qorǵaydı,

Aqmaq jigit eldi qorlaydı. (82-bet) Pálen jerde payda bar,

Óz jerińdey qayda bar? Kóplegen qorǵan alar. (17-bet)

Qáwenderiń bolmasa,

Jawǵa shapqanıń bir pul. (30-bet) Láshkerbası sheber bolsa,

Dushpan ayaq astında. (89-bet)

375 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 529, 530,

533-betler.

374

Bunda jawınger – óz elin, tuwılǵan jerin qorǵaytuǵın batır, ásker; qan maydan – sawash ornı; jáń – sawash, urıs; ayqas

–gúres, tóbeles; jaw – dushpan tárep; alısıw – ayqasıw, sawashta bolıw, shayqasıw; qorǵaw – óz elin, xalqın, tuwılǵan jerin, Watanın basqa basqınshı, dushpanlardan saqlaw, pana bolıw; qorǵan – eldiń topılıstan, jawgershilik, basqınshılıq, talawdan qorǵanıw bekinisi; jawǵa shabıw – eldi qorǵaw maqsetinde shabıwıl jasaw; láshkerbası

–áskerlerdi, láshkerlerdiń basshısı mánilerinde keledi. Áskeriy tarawǵa hám qural-jaraq túrlerine baylanıslı bunday atamalar túrlishe bolıp, qaraqalpaq tiliniń paremiologiyalıq qorında belgili bir qatlamdı payda etedi.

Bunnan usı tarawǵa qatnaslı bir qansha túsiniklerdiń, zat hám predmetlerdiń atamaları naqıl-maqallar tiliniń sózlik quramınan orın alıp, túrli mazmundaǵı paremiyalardıń dóreliwinde áhmiyetli xızmet atqarǵanlıǵı kórinedi.

Ulıwma, qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń sózlik qorın bunnan basqa da bir neshe tematikalıq toparlarǵa bólip izertlewge boladı. Bul usı bir pútin, bay, kórkem tildiń dóreliwine negiz bolǵan, ondaǵı tásirsheńliktiń, obrazlılıqtıń, tereń mánililiktiń jámleniwine múmkinshilik bergen basqa da atamalardıń, sózlerdiń bildirgen túrli mánilerin, xızmetlerin, ózgesheliklerin tanıp biliwge múmkinshilik beredi.

375

JUWMAQ

Qaraqalpaq til biliminiń payda bolıp hám qáliplesip atırǵan jańa tarawlarınıń biri – paremiologiya bolıp, ol naqıl-maqallardıń til ózgesheliklerin izertleydi. Kópshilik ilimpazlar folklordıń basqa da kishi janrlarınıń til ayrıqshalıqlarınıń úyreniliwin usı paremiologiya tarawınıń izertlew obektine qatnaslı dep esaplaydı. Til iliminde parema hám paremiya túsinikleri naqıl-maqallardı bildiretuǵın termin sıpatında qáliplesti.

Til birligi sıpatında paremiyalar yamasa naqıl-maqallar tildegi ayırım turaqlı (turaqlasqan) birliklerdiń bir neshe túrlerine uqsas bolıp keledi. Sonıń menen birge, olardan jeke folklorlıq dóretpe ekenligi yamasa janrlıq jaǵınan da, tillik ózgeshelikleri, til qurılısı jaǵınan da úlken ayırmashılıqlarǵa iye.

Ayırım jaǵdaylarda til iliminde folklordıń kishi janrların turaqlı sóz dizbekleri degen termin menen ataw ushırasadı. Olardı turaqlı birlikler yamasa turaqlasqan birlikler túrinde ataw durıs. Sebebi, olardıń kópshiligi til ilimi kózqarasınan alıp qaraǵanda sóz dizbegi túrinde emes al, tamamlanǵan oy-pikirdi bildiretuǵın predikativlik birlik – gáp túrinde qáliplesken bolıp, usı gáp túrinde astarlı, obrazlı máni ańlatadı.

Ulıwma xalıq dóretken naqıl-maqallar frazeologizmler, aforizmler, idiomalar, aytıslar, sheshenlik sózleri, ter- me-tolǵawlar, ańız, ápsanalar, awızeki gúrrińler, júyeli sózler hám anekdotlar menen tıǵız baylanıslı, olarǵa uqsaslıq hám ayırmashılıq tárepleri bar, biri ekinshisinen kelip shıqqan, payda bolǵan jaǵdayları ushırasadı. Sonday-aq, aytımlar, kinosiltemeler de naqıl-maqallar sıyaqlı kóriniske iye.

Til ilimindegi sońǵa izertlew baǵdarları menen usıllarına sáykes tilde lakuna, alternativasız birlikler, realiyalar

376

da ózine tán ózgesheliklerine iye jeke birlikler sıpatında bólinip shıqtı. Olar dara sóz túrinde folklordıń kishi janrları, sonıń ishinde, naqıl-maqallar tilinde de, sonday-aq, naqıl-maqallar sıyaqlı gáp túrinde de ushırasadı. Leksikalıq, frazeologiyalıq hám paremiologiyalıq lakunarlıq qubılısları bar.

Sońǵı eki ásir dawamında naqıl-maqallardıń xalıq arasınan jıynalıwı, toplastırılıwınıń nátiyjesinde házirgi dáwirde qaraqalpaq folklorınıń, sonıń ishinde, naqıl-maqal- larǵa arnalǵan tomlarınıń bir neshe basılımları jarıq kórdi. Usı materiallardı arnawlı izertlew jumısların nátiyjeli shólkemlestiriw ushın paremiologiya hám paremiografiya tarawların ayrıqsha rawajlandırıw zárúr. Atap ótiw kerek, bul tarawlarda dáslepki jumıslar alıp barılıp atır.

Paremiologiya kóplegen ilim tarawları menen baylanıslı. Paremiyalardıń pragmatikalıq xızmetleri de hár qıylı bolıp keledi.

Naqıl-maqallar sol xalıqtıń, etnostıń bilim hám tárbiya beriw quralı, sol til iyelerin turmısqa tárbiyalaw, olarǵa bilim beriw, turmıstı, ómirdi, tirishilikti tanıtıw, keleshekti baǵdarlaw, bolajaq, júz beriwi múmkin waqıyanı onıń sebebine tiykarlanıp shamalap, boljaw xızmetlerin atqaradı. Naqıl-maqallar poetikalıq sıpat penen qáliplesken, olar xalıqtıń magiyalıq, miflik, kult, totemlik, isenim, ırım hám t.b. sıyaqlı túsinikleriniń tillik modeli sıpatında xızmet atqaradı, bir neshe pragmatikalıq xızmetleri qospalı, aralas bolıp ta keledi. Bul máseleni ilimiy jaqtan jáne de tereń

izertlew áhmiyetli.

Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqallarınıń tili leksika-seman- tikalıq ózgeshelikleri sinonim sózler hám variantlar, son- day-aq, paremiyalar sinonimiyası hám variantlılıǵı arqalı ayrıqsha ózgeshelenip keledi. Paremiyalar sózlik quramındaǵı leksikalıq birlikler ortasındaǵı mánilik qatnaslardıń túrleri antonim, omonim hám kóp mánili sózler sıpatında belgili bolıp, olar naqıl-maqallar tiliniń tásirsheńligin, kórkemligin jaratıwǵa xızmet etedi. Túrli obrazlar, túrli jaǵdaylar, hár qıylı waqıyalar tiykarında yamasa belgili bir leksikalıq

377

birliktiń tirek sóz sıpatında xızmet atqarıwı arqalı dóregen naqılmaqallar til kórkemligi menen sıpatlanadı. Bunda tildiń qaymaǵı, maǵızı esaplanǵan frazeologizmler túrli astarlı, awıspalı mánililigi menen paremiyalar tiliniń obrazlılıǵın payda etedi. Gónergen sózler naqıl-maqallar tiliniń komponentlik qurılısında kelip, olar dóregen dáwirlerdiń milliy koloritin jaratıwǵa xızmet etedi, xalıqtıń ótmish tariyxındaǵı túrli waqıyalar, tártipler, dástúrler yamasa hár qıylı nızamlar, qatnasıqlar hám t.b. haqqında oǵada áhmiyetli maǵlıwmatler beredi.

Qaraqalpaq tiliniń bay sózlik qorınan orın alǵan basqa da birlikler naqıl-maqallar tilinde jiyi paydalanıladı, olardı arnawlı túrde izertlep, paremiyalar tiliniń leksikasın bir pútin sistema sıpatında úyreniw zárúr.

Oy-pikirdi sheber, tásirli, qısqa hám túsinikli bayanlawda xalıqtıń ózi «toqsan awız sózdiń tobıqtay túyini», «Mánisli sóz bahalı, ϴzi qısqa, ózi jup» dep bahalaǵan naqıl-maqallar- dıń áhmiyeti oǵada úlken.

Naqıl-maqaldıń til qurılısında tuwısqanlıq atamaları

– ata, ana, aǵa, ini, qarındas ta bar; kiyim-kenshek atamaları − ton, shekpen de; balıq ta, shabaq ta, qus, haywan atamaları da, azıq-awqat atamaları − úzbentay, basalay da; úy tutınıw buyımları atları da − bári de bar. Túrli buyım, zat, nárse atamaları, hár qıylı waqıyalar, jaǵdaylar hám olardıń nátiyjesi arqalı aqıl-násiyat berilgen, turmısqa jol-joba kórsetilgen. Ulıwma, usılay etip xalıq bárin dóretken, bárin túsindirgen, endi iliminiń wazıypası usı xalıq danıshpanlıǵın ósip kiyatırǵan, jetilip kiyatırǵan jas áwladqa oqıtıw, úyretiw túsindiriw bolıp esaplanadı.

Naqıl-maqallar tilinde millet, urıw, tuwısqanlıq atamaları, adam atları, geografiyalıq atamalar, haywan, qus, dánli eginler, azıq-awqat, taǵam, kiyim-kenshek, gezleme atamaları, úy, jay, qara úyge baylanıslı sózler, úy tutınıw buyımları, ólshem hám pul birlikleri atamaları, kórkem óner, muzıka mádeniyatına baylanıslı, milliy oyın túrlerine, diniy túsinikler hám mifologiyalıq maqluqlar jáne áskeriy tarawǵa hám qu-

378

ral-jaraq túrlerine baylanıslı atamalar xalıqtıń ótmishin, tariyxın, milliy mádeniy, ruwxıy turmısın, ózinsheligin, milliy qádiriyatların kórkem sáwlelendiriwde salmaqlı orın tutadı.

Sonday-aq, paremiyalar tilinde úrp-ádet, dástúr, kásipóner, reńtús, soсiallıq-ekonomikalıq qatnasıqlar, tábiyat qubılısları, lawazımataq, adam hám haywan múshe atamaları hám t.b. kóplegen atamalardıń qollanılıwı qaraqalpaq paremiyaları tiliniń tolıq leksika-tematikalıq klassifikasın islep shıǵıw zárúrligin kórsetedi. Olardı óz ishinde de bir neshe kishi leksika-semantikalıq toparlarǵa bólip úyreniw naqıl-maqallar tili sózlik qorınıń kóp túrliligin, baylıǵın dálilleydi.

Baqshada, mektep, liсeylerde, joqarı oqıw orınlarında ulıwma, hesh bir oqıw ornında naqıl-maqallardıń arnawlı túrde oqıtılmay, úyretilmey kiyatırǵanlıǵı ókinishli jaǵday. Shańaraqta úyretiw ushın dáslep, ata-ananıń ózi naqıl-maqal- lar hám olardıń mánilerin biliwi, túsiniwi kerek. Xalıqtıń ózi ««Naqıl qaydan shıǵar, oy bolmasa, Kiyiz qaydan shıǵar, qoy bolmasa»; «Daqıldı baladan sora, Naqıldı danadan sora»;

«Bózdi baqırshıdan sora, Sózdi naqılshıdan sora»; «Sheshen adam naqıl aytar, Naqıl sózdi molaytar, Naqılsız aytqan qurı sóz, Tınıq sózdi ılaytar»; «Naqıldı bir aytpasa, aqılsız aytpas, Aqıllı áńgimesin naqılsız aytpas» dep esaplaǵan. Naqıl-maqallardı yaǵnıy xalıqtıń ómirlik turmıs tájiriybesinen jıynaǵan danıshpanlıq bilimin keleshek áwladlarǵa úyretip barıw hár bir dáwir wákilleri ushın qarız hám parız esaplanadı.

Mine usınday áhmiyetli máselelerdi úyreniw hám úyretiw ushın qaraqalpaq tilinde úlken ilim-izertlew jumısların júrgiziw kerek. Xalıq aytatuǵın gápin aytqan, aqıl-násiyat, úlgi, tájiriybe úyretiw ushın túrli janrlarda jeti jastan jetpis jasqa − baladan baslap qartayǵan adamǵa shekemgi tiyisli danalıq gáplerdi aytıp kelgen, «Atalar sózi

– aqıldıń kózi» dep násiyat etip qaldırǵan. Másele olardıń hár birin kózdiń qarashıǵınday saqlap, áwladtan áwladqa ótkeriw, oqı-

379

tıw, úyretiw, olardıń mazmunın, mánisin túsindiriw hám usı arqalı ósip kiyatırǵan jas áwladtı bilimli, milliy ruwxıy qádiriyatlarǵa sadıq etip tárbiyalawdan ibarat.

Ulıwmalastırıp aytqanda, qaraqalpaq tili paremiologiyasın jeke pán sıpatında tolıq qáliplestiriw, onıń izertlew obekti menen predmetin belgilew, paremalardıń lingvistikalıq statusın anıqlaw, qaraqalpaq tiliniń paremiologiyalıq qorın til ilimindegi dástúriy hám jańa baǵdarlar sheńberinde túrli aspektler tiykarında izertlew, paremiologiyalıq sózlikler dúziw, mekteplerde hám joqarı oqıw orınlarında oqıtıw qaraqalpaq til biliminiń búgingi basqıshındaǵı áhmiyetli másele bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalların ósip kiyatırǵan jas áwladlarǵa úyretiw, olardıń mánilerin túsindiriw, naqılmaqal quramında orın alǵan hár bir sózge, atap aytqanda, qaraqalpaq tiliniń paremiologiyalıq qorınan orın alǵan eń áhmiyetli atamalar hám t.b. haqqında túsinik beriw olarda milliy qádiriyatlarǵa súyispenshilik sezimlerin payda etiwge xızmet etedi. Bunday birliklerdi til bilimi kózqarasınan ǵana emes, ádebiyat, tariyx, mádeniyattanıw, pedagogika, etnografiya hám t.b. tarawlardıń jańa usılları, jańa baǵdarları tiykarında izertlew úlken teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.

Ayrıqsha aytıp ótkimiz keledi, olardı oqıtıw, úyretiw, túsindiriw, umıttırmay saqlap qalıwdıń ilimde bir neshe jolları, usılları bar. Biziń pikirimizshe, olardıń biri – sózlikler dúziw hám baspadan shıǵarıw. Házirgi kózqarastan gónergen sóz dep esaplanılatuǵın yamasa mánisi kópshilikke túsiniksiz bolǵan sózlerdiń, ulıwma, qaraqalpaq xalqındaǵı kásip hám onıń túrleri, ata-babalarımız paydalanǵan úy tutınıw buyımları, qural-sayman, azıq-awqat, úrp-ádet, dástúr, kiyimkenshek atamaları, ulıwmalastırıp aytqanda, milliy-mádeniy belgilerdi, ózgesheliklerdi, qaraqalpaq milletine tán bolǵan eń sıpatlı etnomádeniy ayrıqshalıqlardı kórsetip turatuǵın atamalardıń illyustrativlik, kórsetpeli sózliklerin dúziw búgingi globallasıw sharayatında áhmiyeti másele esaplanadı. Bunday sózlikler xalıqtıń, atap aytqanda, jas áwladtıń óz-

380