Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri

Óner − jigit kórki. (178-bet) Óner menen ólip ketseń, Óneriń izińde qalar, Sheshen bolıp ólip ketseń,

Sóziń altın izińde qalar. (178-bet)

Shákirt ustazdan ozbasa, ónerin joytar. (178-bet)

Qaraqalpaq xalqınıń sóz ónerin tereń iyelegeni, onı júdá joqarı bahalaǵanı, naqıl-maqallar menen birge xalıq arasınan jetisip shıqqan sóz sheberleri, sheshenleri izinde qaldırǵan miyraslardan, tariyxtan belgili. Mısalı:

«Sóz – sózdiń mánisi

Xiywanıń jańa bolǵan jas xanı jeligip, janına ertken hámeldarlardı bir kúldirmekshi niyette Erejep biyge:

−Usı jurt ne ushın sizdi «tentek» deydi? – depti. Sonda Erejep biy irkilmesten:

−Taqsır, qarakeń sobılıq boylını «zońǵaq» deydi, dumalaqsha qıylını «tompaq» deydi, awzı-beti túkli bolsa, «qul» deydi, ámeńgersiz qalsa «tul» deydi, kóse-kólgirdi «maqaw» deydi, tili shúldirdi «saqaw» deydi, ábes sóylegendi «ántek» deydi, bash bermegendi «tentek» deydi, onnan ózgeni «tentek» degenniń tap

enesiniń ózgenesi «pántek» deydi, − dep juwap beredi.

Xan sózden utılǵanınan dım úndemesten qalǵan eken»349. Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń sózlik quramı-

nıń baylıǵın ondaǵı milliy muzıka mádeniyatına qatnaslı atamalar da ayqın kórsetip turadı. Olardan paremiyalarda saz ónerine baylanıslı tómendegi atamalar qollanıladı:

Zamanaǵa saz kerek,

Zaǵaraǵa piyaz kerek. (114-bet)

Qartayǵanda saz úyrenip,

Qıyamette sherteseń be? (177-bet)

Men ne deymen, qobızım ne deydi. (143-bet)

349 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 77-87-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2014, 320-bet.

351

Dáslepki paremiyada hár bir nárseniń, jaǵdaydıń, is-háreket, ilajdıń bir pútin bolıwı ushın zárúr nárselerdiń sayma-say keliwi, tolıǵınsha ámelge asıwı, orınlanıwı ushın oǵan kerekli nárseler haqqında eskertedi, ekinshi mısalda hár bir nárseniń óz waqtında bolıwı kerekligi násiyat etiledi, úshinshisinde eki jaǵdaydıń bir-

birine qarama-qarsı keliwi, oǵan sebepshi bolatuǵın tiykar, adamlardıń bir-birin túsinispewi sóz etiledi. Kórinip turǵanınday, bul maqallardıń astarlı, awıspalı mánili bolıp, tereń mazmunlı, obrazlı dóreliwinde saz, qobız birlikleri stillik jaqtan ayrıqsha máni ańlatadı. Xalıq óziniń áwladına sóz óneri – sheshenlik, shayırlıq, saz óneri – jıraw, baqsıshılıq haqqında pikirlerin mınaday

naqıl-maqalları arqalı miyras etip qaldırǵan:

Jırawlar jıraw bolalmas, Júreginde nama-xat bolmay, Jawgerler jawǵa baralmas, Jeteginde jaraw at bolmay. (92-bet) Jıraw jónsiz sóylemes. (92bet)

Jırawdıń sózinde dúzgi bar. (92-bet) Bayqondınıń balası,

Ya bay bolar, yade jıraw bolar. (33-bet)

Tilep alǵan baqsı edi,

Ólip qalmasa jaqsı edi. (65-bet)

Jıraw jırlap aytsa, baqsı shaǵlap aytar. (100-bet) Bası awırmaǵan baqsıǵa barar. (141-bet)

Jarlınıń jırlaǵanı da shıǵın. (91-bet)

Bul paremiyalarda xalıq kórkem ónerine berilgen ájayıp baha, olardıń atqarıw, orınlaw ózgeshelikleri kórsetiledi. Bunday naqılmaqallarda xalıqtıń saz óneri haqqında da oy-pikiri sáwlelengen. Jıraw-baqsıshılıq óneri hám onı atqarıwshılar arqalı túrli mazmun ashıp beriledi. Jırawshılıq óneriniń xalıq aldındaǵı juwapkershiligi, oǵan qoyılatuǵın talaplar, usı óner arqalı keyingi áwladqa beriletuǵın

352

aqıl-násiyat, xalıqtıń sóz óneriniń kúshi, hár bir urıwǵa tán bolıp keletuǵın ózgeshelik belgiler sóz etiliw arqalı, ulıwma paremiyadan kelip shıǵatuǵın astarlı, tereń mániler, tereń mazmun kórkem sáwlelendiriledi. Baqsı ataması menen kelgen paremiyalar da hár qıylı mánilik ózgeshelikler menen sıpatlanıp, olardıń dóreliwi kóp túrli sebepler menen baylanıslı. Naqıl-maqaldıń mazmunı onıń tereń qayǵı, táshwish, azap, qıyınshılıq payda etken jaǵdaylarǵa yamasa quwanıshlı waqıyalar, toy beriw, hár qıylı unamlı qarımqatnaslar, quwanıshlı, kúlkili waqıyalar tiykarında yamasa házildálkek mazmunında qáliplesiwi, dóreliwi menen baylanıslı. Bunı baqsı ataması menen kelgen joqarıdaǵı paremiyalar da ayqın kórsetedi.

Jıraw óziniń ónerin jırlaw arqalı kórsetken. Jıraw namalarına salıp jırlaǵan, oǵan baylanıslı jırlaw, jırladı delinedi. Sońǵı paremiyada jırlaw sózi metaforalıq mánide awısıp qollanılǵan.

Usı jırlaw is-háreketi mánisindegi sóz dizbegi awıspalı mánige ótip turaqlasıp, frazeologiyalıq mánige aynalǵan. Onı paremiyalardaǵı mına qatarlardan kóriwge boladı:

Kimniń jerin jaylasań,

Sonıń jırın jırlarsań. (13-bet)

Bunda birewdiń tárepin alıw, sózin sóylew degen mánidegi arın arlap, jırın jırlaw teńles eki komponentli frazeologizmniń ellipsislik jol menen qısqarǵan jırın jırlaw bólegi bolıp esaplanadı.

Naqıl-maqallar tilinde jıraw ataması menen birge jırawshı sózi de ushırasadı:

Jawshı tilin saqlar,

Jırawshı jırın saqlar. (153-bet)

Bunda «jırawshı − jırawlıq jolın quwıwshı, jırshı (talaban jıraw)». Sonday-aq, jır sózi menen baylanıslı «jırǵaw

353

− sózli-oyınlı dóretpe», «jırlamash – jıraw jolına salıp jırlanatuǵın balalar yadlaması»350 bar.

Qaraqalpaqlardıń milliy saz ásbapları – qobız, duwtar, úshpelek, sırnay, balaman hám t.b. Bunday saz ásbaplarınıń bir neshe túrleri ushırasadı. Máselen, «Buzaw qulaq qobız (A.) − qobızdıń forması boyınsha bir túri (Mr., Shege). Eki kózi esikten tesilip qarap, buzaw qulaq qobızın bir jón shalıp otır. (K.Sultanov. «Ájiniyaz», roman...

175-6.)»351. Yamasa:

Zamanıń keldi Annaqul, Sırnayıńdı bılǵap ur. (117-bet) Kóshek túyeni birew alar,

Tıńqıldaqtı birew shertedi. (127-bet)

Bunda «tıńqıldaq − saz ásbabı»352. Miynetin birew islep, ráhátin basqa adam kóredi degen mazmun túsiniledi. Bul maqal júdá obrazlı, kórkem, komponentlik quramı jaǵınan da oǵada áhmiyetli. Onda túye, kóshek jáne onıń xalıqtıń kún kórisindegi áhmiyeti, xızmeti, xalıqlıq milliy muzıka mádeniyatına tán jeke ózgeshelik usı saz ásbabı yamasa saz ásbabı xızmetin atqarǵan nárse arqalı ayqın dálilleniliwi menen birge, olar ortasındaǵı qatnas arqalı ekinshi bir jaǵday – miynetin kórmegen adamnıń sıy, sawǵa, ataqqa iyelik etiwi sheber kórsetiledi. Al, dáslepki maqaldıń kelip shıǵıw tariyxı tómendegidey:

«Qolıń keldi Annaqul, sırnayıńdı bılǵap ur! (1-variant)

Annaqul Xiywaǵa xan bolǵan. Onıń tusında qońıratlı qaraqalpaqlar Xiywaǵa baǵınbaǵan. Sol sebepli Annaqul xan kóp ásker menen kelip, Qońırat qalasın jetpis kún qamal etip turǵan. Xalıqqa sırttan azıq-awqat, qural-jaraq kelmegen. Xiywa áskerleriniń izinen azıq-awqat jetip turǵan soń, Qońırattı asıqpay qamal etip jata bergen. Jetpis kúnde qalanıń xalqı óliwge kelgen. Jewge azıq-awqat qalmaǵan. Hámme ashtan qırılatuǵın bolǵannan keyin, qalanıń qariyaları oyla-

350Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 534-bet.

351Nasırov D.S., Dospanov O.D. Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligi. – Nókis:

«Qaraqalpaqstan», 1983,79-bet.

352 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 542-bet.

354

sıq qılıp, «Bárshe jandı ashtan óltirgennen góre, jawǵa berileyik. Ol óltirgenin óltirsin, óltirmegenin qaldırar», dep jawǵa qalanıń dárwazasın ashıp beripti.

Haqıyqattan da, Annaqul xan xalıqqa qolınan kelgenin islegen. Sonda xalıq «Qolıń keldi Annaqul, sırnayıńdı bılǵap ur!» degen eken deydi.

«Qolıń keldi Annaqul, sırnayıńdı bılǵap ur! (2-variant)

Qaraqalpaqlardıń qaramoyın urıwında Annaqul degen bir adam bolıs bolıptı. Ol Xiywa xanınıń salıǵın eki-úsh ese qılıp xalıqqa arttırıp saladı eken. Salıq jıynaǵanda Annaquldıń qasında júrgen adamı sırnay shertedi eken. Annaqul awıllarǵa salıq jıynawǵa shıqsa, sırnayshı awıldıń bir shetine kelgennen sırnayın shertedi eken. El sırnaydıń dawısın esitiwden, onıń elge salıq jıynawǵa shıqqanlıǵın túsine qoyadı eken. Bolıstıń sırnayı shertiliwden adamlardıń janı qalmaydı eken, «Qolıń keldi Annaqul, Sırnayıńdı bılǵap ur!» dep suwıq demin aladı eken. Eldegi bul gáp usı Annaqulǵa

baylanıslı kelip shıǵıptı desedi»353.

Sonday-aq, «laqay − saz ásbabı»354 da qaraqalpaq xalqında da bar. Laqay saz ásbabı haqqında qaraqalpaq jırlamashlarında bılay aytıladı:

«Laqayım bar eki ishek,

Laqqı bala kúlkishek, Laqayım dúmi dúmbishek, Laqır-luqır dúńgirshek. Laqayım bası qayıńdı, Qaynata ber shayıńdı,… Laqayım bası ırǵaydı, Qızlar qolın bılǵaydı,… Laqayım bar eki ishek, Jayıl bala kewilshek, Jırlamashım jırlayın, Jıyılǵay qızkelinshek.

353Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 77-87-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2014, 325-bet.

354Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 537-bet.

355

Bılǵaǵanda barmasań Bir bále dep qarǵaydı. Laqayım bası qalayı, Qırdıń qızı anayı,…»355

Hár bir millettiń kórkem óneri, saz óneri, sóz óneri bar. Qaraqalpaq xalqınıń «Ormambet biy tolǵawı»da mınaday qatarlar bar:

Qaraqalpaq naqırashı, Qazaqtan bolar sırnayshı,

Dáp uslaǵan doyrashı,

Ózbekten bolar dep edi. (251-bet)

Kórkem óner, muzıka mádeniyatına baylanıslı bunday atamalar qaraqalpaq xalqınıń ónerdi joqarı bahalap qádirlegenin, saz, sáwbet, sheshenlik, nama dóretiw ónerleri hám muzıka ásbaplarınıń túrlerin dóretkenin, ulıwma, ónerli bolıwǵa joqarı talap qoyǵanlıǵın, er jigit ushın óner iyelew minnetli bolǵanlıǵın, ónerli adamlardı ayrıqsha húrmet etkenligin kórsetedi. Usı atamalardıń qatnasında dóregen paremiyalar mazmunı jaǵınan hár qıylı bolıp, turmıstıń túrli táreplerinde júz berip turatuǵın jaǵdaylardı, waqıyalardı obrazlı hám kórkem sáwlelendiredi.

3.15. Milliy oyın túrleri atamaları

Hár bir xalıqtıń mádeniy-ruwxıy ómirinde ózleri súyip atqaratuǵın, oynaytuǵın milliy oyınları boladı. Olar úlkenler hám balalar tárepinen atqarıladı, oynaladı. Bunday oyın atamaları da xalıq awızeki ádebiyatınıń, onıń kórkem bir úlgisi esaplanǵan naqılmaqallar tiliniń sózlik quramında orın aladı. Olar – aǵabiy, qant kópir, asıq, báygi, gúres, qasharman, kókpar, arqan tartısıw, áwelemen-dúwelemen hám t.b.

355 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 497-bet.

356

T. Seytmuratov bunday oyınlar haqqında bılay dep jazadı: «Qaraqalpaq xalıq oyınları basqa xalıqlardaǵı sıyaqlı xalıq seyilleri, bayramlar, toy-mereke hám taǵı basqa ilajlardı ótkiziwde áhmiyetli rol oynap kelmekte. Sonıń ushın da qaraqalpaqlarda dene mádeniyatı milliy mádeniyattıń basqa quramlıq bólekleri menen bir qatarda xalıqtıń milliy ózgesheligin saqlaw hám bekkemlewge úles qosadı. Bul ózgeshelik usı háreketler menen birge ótkeriletuǵın soсiallıq hám mádeniy áhmiyetke iye úrp-ádet hám dástúrler arqalı ayqın kórsetiledi.

Folklorlıq tekstlerdi izertlewimiz barısında biz ata-ba- balarımızdıń turmısında házir milliy sport túrleri dep atalatuǵın milliy oyınlardıń keń tarqalǵanlıǵın anıqladıq. Atap aytatuǵın bolsaq, at shabıs, oq jaydan oq atıw, awır tas kóteriw hám ásirese, gúres Oraylıq Aziya, Altay hám Sibirdegi túrkiy xalıqlardıń folklorındaǵı palwanlar jarıslarınıń dástúriy túrleri esaplanǵan»356.

Kókpar – qaraqalpaq xalqınıń eń súyikli milliy oyınlarınıń biri. Eń ábjil, shápik, shaqqan, ziyrek hám uqıplı jáne kúsh-ǵayrattıń iyesi esaplanǵan shabandozlar tárepinen atqarılatuǵın kókpar – ılaq oyını qaraqalpaqlardıń toy-tama- shasınıń sáni, jarasıǵı, kórki esaplanadı. Ol naqıl-maqalda bılay beriledi:

Atqa ursań taǵadı,

Kókparda kór aǵańdı. (155-bet)

«Kókpar (ılaq oyını) − tek biziń xalqımız arasında emes, qońsılas ózbek, qazaq hám basqa túrkiy tilles xanlaslar arasında da keń tarqalǵan at sportı bolıp tabıladı. Tiykarında bul oyın − turmısınıń zárúrliklerden nátiyjesinde júzege kelgen.

Erte zamanlarda sharwalardıń dúzde júrgen mallarına, qoyjanlıqlarına jırtqısh qasqırlar shawıp kún bermegen.

356 Seytmuratov T.Sh. Karakalpakskie podvijnıe igrı v vospitanii zdorovogo obraza jizni molodeji // Teoriya i praktika sovremennoy nauki. 2019, № 6 (48). https://cyberleninka. ru/.

357

Olarǵa qarsı shabandozlar atqa minip qarsı shıǵıp, daladan tayǵansha at penen quwıp, shoqmar menen urıp, ólimshi qılǵan, óltirgen.

Ráwiyatlarda aytıwınsha bir saparı usınday jol menen awlaǵan qasqırdı bir topar shabandoz jigitler bir-biri menen at ústinde tartısıp oynap, sonnan kókpar oyını payda bolǵan eken degen gápler de bar. Sońınan qasqırdıń ornına, eshki, ılaq yaki ógizdiń ishek-qarının alıp taslap, tulıptı kókparǵa paydalanıp, ol shabandozdıń aldına taslanatuǵın bolǵan»357.

Kókpar oyını, onıń kelip shıǵıwı, túrleri, oynalatuǵın waqıtları, orınları haqqında bir qansha miynetlerde sóz etilgen. Kókpar oyınnıń bir túri «siynaq ılaq» dep atalıwı haqqında Q.Ayımbetov bılay sóz etedi: «Kelinshek el shetine kelip, kelinshek túsetuǵın úyge jetkenshe

azǵantay kókpar oyın oynaladı, bul kókpar oyınǵa «siynaq ılaq» dep at beredi»358.

Paremiyalarda balalar oyınlarınan biri − asıq oyını ataması da orın alǵan:

Qozınıń asıǵı,

Qolǵa uslasań saqa bolar, Jası kishiniń aqılı,

Jasúlkennen asıp tússe, aǵa bolar. (84-bet) Qoy asıǵın qolıńa al,

Qolıńa jaqsa, saqa qıl, Jası kishi bolsa da,

Aqılı assa, aǵa qıl. (166-bet)

Bunda «saqa − asıq oynaǵanda paydalanatuǵın oyın quralı (úlken asıq), al laban − bas saqa menen oynalatuǵın asıq oyını»359.

Qaraqalpaq oyın dúzilmeleri – shaqırmalarında, sonıń ishinde, kúndizgi oyınlardıń shaqırmalarında mınaday qatarlarda asıq ataması qollanıladı:

357Kókpar – ılaq oyını − qaydan kelip shıqqan?! https://t.me/Tariyxqa_nazer. Tariyxıy tulǵalar.

358Ayımbetov Q. Xalıq danalıǵı. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988, 241-bet.

359Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 539, 537-betler.

358

Bir asıǵıń bolsa, besigińe tıq, Eki asıǵıń bolsa, esigińe tıq, Úsh asıǵıń bolsa, úshegińe tıq, Tórt asıǵıń bolsa, tósegińe tıq,

Bes asıǵıń bolsa, berman shıq! (508-bet)

Usı oyın atamasına baylanıslı qáliplesken frazeologizm naqılmaqallar quramında tómendegishe paydalanıladı:

Asıǵı alshı turdı,

Úyin aqtan japtı. (117-bet)

Bul paremiya qurılısındaǵı «asıq» komponentli kelgen quramı «asıǵı alshı – isi sátli, isi júrgen, áwmeti kelgen; asıǵı alshıladı – isi júrdi, jolı boldı; asıǵı alshı turdı

– isi júristi, áwmeti júrdi, isi ońınan túrindegi frazeologiyalıq mánilerdi ańlatadı.

Usı orında da xalıq turmısın, ádebiyatı menen mádeniyatın tereń iyelegen danıshpan jazıwshı hám ilimpaz Q.Ayımbetovtıń mına pikirin keltirip ótpekshimiz: «Asıǵı alshı turdı». (Frazeologiya). Balalardıń asıq oyınında kimniń asıǵınıń alshı jaǵı qarap tússe, sol bala utadı. Isi kelisken adamlar haqqında «asıǵı alshı turdı» dep obrazlı túrde aytıladı.

«Úyin aqtan japtı». (Frazeologiya). Qara úylerge aq qoydıń júninen kiyiz úzik, túńlik islep japqan kisige qaratılıp aytılǵan. Bul sózler hár nársede isi kelisken adamlar tuwralı aytıladı»361. Bul maqal basqalardıń islewine múmkinshiligi bolmaǵan nársege qolı jetken adam haqqında sóz etedi. Bunda oǵada tereń mazmun bar, onı júdá keń túrde túsiniwge boladı. Maqaldıń astarlap aytılǵan mánisindegi túsinik beriw, tereń oy-pikir ańlatıw, onı tásirli, obrazlı jetkeriw múmkinshiligi oǵada keń. Bunday tereń, astarlı, awıspalı mánililik, ob-

360Paxratdinov Q., Bekniyazov Q. Qaraqalpaq tiliniń frazeologizmler sózligi. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2018, 15-bet.

361Ayımbetov Q. Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqallarınıń qısqasha túsindirme sózligi hám júyeli sózler – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2007, 18, 30-betler.

359

razlılıq, ulıwma, naqıl-maqallar tiline tán bolǵan sıpatlı belgi, ózinshelik bolıp esaplanadı.

Ulıwma, milliy oyın atamaları menen kelgen basqa da kóplegen naqıl-maqallar qaraqalpaq xalqınıń uzaq ótmishten baslap oynalıp kiyatırǵan oyın túrleri menen tereń baylanısıp ketedi. Olar kóp túrli bolıp, túrli mazmundaǵı naqıl-maqallar- dıń sózlik qorınıń baylıǵın, tariyxıylıǵın, kórkemligin bildirip keledi xám keleshek áwladlardı xalıqtıń ótmishtegi milliy mádeniy turmısı menen tanıstırıp barıwǵa xızmet etedi.

3.16. Diniy túsinikler hám mifologiyalıq maqluqlar atamaları

Hár qanday tildiń sózlik quramı uzaq dawam etken tariyxıy dáwirler dawamında payda bolıp, qáliplesip, bayıp, rawajlanıp, túrli mánidegi sózler menen tolısıp baradı. Olar kóp túrli leksikasemantikalıq toparlarǵa tán birlikler sıpatında bir qansha qatlamlardı quraydı. Bunday toparlardıń birin diniy túsiniklerge baylanıslı atamalar payda etedi. Bunday atamalardıń derlik kópshiligi ulıwma túrkiy tillerine ortaq bolıp keledi.

M.Umarxwjaev ózbek tilindegi usı mazmundaǵı leksikalıq birlikler haqqında bılay dep jazadı: «Maqala temasınıń soraw túrinde qoyılıwına tómendegi jaǵdaylar tiykarlı sebep boldı:

Birinshiden, jer júzindegi barlıq tiller qatarında ózbek tiliniń de áyyemnen mısqallap toplaǵan, ózine tán qáliplesken arnawlı diniy leksika-semantikalıq qatlamınıń bar ekenligi. Usı qatlamnıń tiykarın diniy túsinikler, diniy atamalar, olardıń nızam-qaǵıydaları quraydı hám olar leksika-seman- tikalıq sistemanıń barlıq ózgesheliklerine iye bolıp kelip, ulıwma til sistemasın quraytuǵın ajıralmas bólegi bolıp esaplanadı. Bunday biybaha sistemanıń jámiyet rawajlanıwı, ádep-ikramlılıq normaların qáliplestiriw, ómir, turmıs tárzin tártipke salıwdaǵı áhmiyeti, sonıń menen birge,

360