Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri

Bir tillalıq qoyan,

Júz tillalıq zıyan. (170-bet)

Pul birlikleri atamaları túrli jaǵday, insan ómiriniń hár qıylı ózgerisleri, hár qıylı qarama-qarsılıq kórinisleri haqqında bahalı maǵlıwmatlar beredi, insannıń túrli jolǵa túsiwi, aynıwı, ózligin saqlap qalıwı yamasa joytıwı haqqında sheber túsinik beredi. Olar zat almasıw, satıw hám satıp alıw xızmetinen tısqarı sarpay, sıylıq, sawǵa hám bunnan basqa túrli mánilerinde de keledi. Mısalı:

Temeki teginge kelmes, teńgege keler,

Jigit qızdan burın jeńgege keler. (121-bet) Qız jeńge ushın,

Jeńge teńge ushın. (63-bet)

Teńge (túrk sózi) – orta ásirlerde Buxara, Qoqand hám Xiywa xanlıqlarına qaraslı qala hám awıllarda aylanısta bolǵan altın, gúmis hám mıstan jasalǵan pul. XVI-XVII ásirlerde gúmis teńge 3,87-2,86 g awırlıqta bolǵan»338. Teńge atamasına baylanıslı naqıl-maqallar mazmunlıq ózgeshelikleriniń reńbereńligi, kóp túrliligi menen ajıralıp turadı. Mısalı:

Quday teńge shashtı da, Qarmalanǵanıń qaldı ma? (72-bet)

Pul birliginiń úlken hám kishi muǵdar, san mánisindegi qaramaqarsı mánili sózler menen qollanılıwı teńge pul birligi ataması ushın da sıpatlı bolıp keledi. Mısalı:

Tepsegenge bir teńge,

Is bilgenge mıń teńge. (179-bet)

Eliw tillalıq arbanı,

Eki pullıq kósher buzar. (114-bet)

338 Tórebekov M.T., Orazbaeva R.J., Sarıbaev Q.S., Tilewmuratov M., Moldaxmetov K. Tariyxıy terminlerdiń hám atamalardıń qaraqalpaqsha túsindirme sózligi. – Nókis:

«Bilim», 1996, 85-bet.

341

Bir teńge berip ayttırıp,

Mıń teńge berip qoydıra almas. (124-bet)

Paremiyalarda eski, gónergen, búgingi dáwirde aylanıstan, qollanılıwdan shıǵıp ketken basqa da pul birlikleri atamaları − baqır, shayı sózleri qollanıladı. Mısalı:

Teńiz benen teń oylasań ózińdi,

Úsh shayıǵa almas mıń tillalıq sózińdi. (132-bet) Altınıń bolsa, azbaysań,

Sandalıp biykar saspaysań, Qasıńda gáwhar turǵanda,

Baqırǵa qolıń sozbaysań. (180-bet) Pálen jerde altın bar,

Barsań, baqır tabılmas. (114-bet)

Bul birliklerden baqır sóziniń bir neshe mánileri bar, olar: «1. mıs; 2. mıs teńge; 3. qańıltır shelek; 4. úlken sarqum (baqırash)»339.

Qaraqalpaq xalıq ertekleri tilinde pul birlikleriniń qollanılıwı, olardıń qunı, mánileri haqqında Sh.Qunnazarova bılay dep jazadı: «Gónergen pul birlikleri hám ólshem menen baylanıslı sózler tómendegi mısallarda jumsalǵan: − Haw jora, bir kúnge neshe teńge alıp islep atırsań? – deydi patsha óziniń kim ekenin sezdirmey. − Áy, jora, bir teńge tórt shayı boladı («Kúnlikshi»,136-b.). …qaltasınan úsh tiyinlıq qara pul shıǵarıp birine beredi («Qıran qaraqshı», (19- b.). …Mısallardaǵı bir teńge – jigirma tiyin, bir teńge otız eki pul boladı. Bir teńgeniń tórtten biri bir shayı, yaǵnıy segiz pul boladı. Segiz pul yaǵnıy bir shayı házirgi bes tiyinǵa tuwra keledi. Ol zamandaǵı mayda aqsha ólshewlerin Q.Ayımbetov tómendegishe túsindiredi: jigirma tiyin – bir teńge, jigirma bes tiyin – abbaz shayı, otız bes tiyin shayısı kem eki teńge, on bes tiyin – úsh shayı, on tiyin

– qara teńge. …»340.

339Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 530-bet.

340Kunnazarova Sh.M.Qaraqalpaq xalıq ertekleriniń leksika-semantikalıq hám lingvomádeniy

analizi. – Tashkent: «Lesson press», 2022, 53-bet.

342

Naqıl-maqallarda bunday ayırım pul birlikleriniń ólshewleri tolıq saqlanǵan. Mısalı:

Qayda barsań da,

Otız eki pul bir teńge. (180-bet)

Q.Ayımbetovtıń shıǵarmasında mınaday pul birlikleri haqqında maǵlıwmatlar bar: «Chay ishkenler túrgelip turıp ishedi, qaltasınan mıs pul shıǵarıp beredi, chaypurısh qaltasına salıp, jáne jalaqlap juwırıp ketedi. …Qay bir bazarshılar gúmis teńgesin qara pulǵa almastıradı, sawda qárejetin qılıw ushın gúmis aqshasın 32 qara pulǵa almastırıp usatıw ushın «Teńgege – pul, teńgege – pul!» dep baqırıp júrgen adamlar da kóp»… «Bir kúni erik pisik kúnleri Medetbay degenniń erigi pisipti, baǵdıń ishinde qol tárezi menen erik ólshep satıp otır degen xabar keldi. Men anama pul tawıp ber dep qıńırlıq qıldım. Jesir qatında qanday pul bolsın. Ol anam aǵayinlerden sorastırıp úsh shayı (15 tiyin) pul tawıp berdi. Úsh shayını qolıma qısıp piyada Medetbaydıń baǵına júrip ketip, túske taman zorǵa jettim. Baǵqa barsam ishinde qasında bir sebet erigi bar bir búkir jigit otır eken. Mennen basqa baǵdıń ishinde adam joq. Meniń úsh shayı aqshama sheregi kem bir qadaq (300 gramm) erik ólshep berdi»…

«Qıstıń kúni isi erikken geybir jaslar aqsha yamasa gúrish

may shıǵarısıp, palaw asadı. Bunı «geshtek» dep ataydı. Geshtek etiw-etpew tuwralı kóp tartıslar boladı. Birewde aqsha bar, birewde aqsha joq. Qanshadan shıǵarısıw kerek? Qárejetti qansha adamǵa esaplaw kerek? Kóp tartıstan keyin orta esap penen hár qaysısı bir teńgeden (20 tiyin) shıǵarısadı, birew birewden qarız aladı»341. Bunnan qaraqalpaq xalqınıń ótkendegi turmısınan real bir kórinis, sol dáwirde ámelde bolǵan pul, aqsha birlikleri, olardıń muǵdarı, qunı haqqında zárúrli maǵlıwmatlar alıwǵa boladı.

Bir sózi menen dizbeklesip kelgende pul sózi dara leksikalıq hám frazeologiyalıq máni ańlatadı − hám leksikalıq, hám frazeologiyalıq birlik boladı. Mısalı:

341 Ayımbetov Q. Xalıq danalıǵı. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988, 222, 271-272, 294-betler.

343

Ayaǵıńda tıshtaban, Baǵqa seyil eteseń, Qaltańda bir pulıń joq,

Qoy góshinen dáme eteseń. (63-bet) Dúnya bir puldan jıyılar. (181-bet) Bunda aqsha, pul mánisin ańlatadı.

Keyingi maqaldıń variantı da bar: Dúnya tıyınnan jıynalar. (180-bet)

Bir pul birligi frazeologiyalıq mánide tómendegi naqıl-maqallar quramında keledi:

Dúnyanı suw alsa da, úyrekke bir pul. (170-bet)

Qáwenderiń bolmasa,

Jawǵa shapqanıń bir pul. (130-bet)

Súymegenge súykenbe, bahań keter,

Mıń tillalıq basıńdı, bir pul eter. (63-bet)

Q.Paxratdinov, Q.Bekniyazovlardıń miynetinde bir pul bolıw frazeologizminiń mánileri hám sinonimleri bılay kórsetiledi: «bir tiyin (pul) – hesh nársege arzımaydı, paydasız; báribir; hesh; bir tiyin boldı – paydası bolmadı, bosqa ketti; bir tiyinge de almaydı – kerek emes, qunsız, jaramsız; bir tiyinge turmaydı – hesh nársege jaramaydı, kerek emes»342.

Ayırım naqıl-maqallarda bunday jaqın mánilik qatnaslar leksikalıq, sintakislik hám frazeologiyalıq birlikler arqalı bildiriledi. Mısalı: Qaltasında bir pulı joq − qaltańda iyt úrer:

Bul zamannıń adamı áńgimeshil,

Qaltasında bir pulı joq, deńgeneshil. (182-bet) Alıwalmawdı pul biler,

Seniń qaltańda iyt úrer. (181-bet)

342 Paxratdinov Q., Bekniyazov Q. Qaraqalpaq tiliniń frazeologizmler sózligi. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2018,42-bet.

344

Sonday-aq, bunday komponentlik quramında pul birlikleri atamaları menen kelgen frazeologizmler terme-tolǵawlarda da ushırasadı. Bir tiyin bolıw frazeologizminiń mánisi tórt tıyın bolıw túrinde beriledi:

Sulıwlıǵı kimnen kem, Aqıllı, ullı Yusuptiń, Basınan baxtı tayǵan kún,

Tórt tıyın bolǵan bahası. (218-bet)

Bunday frazeologiyalıq mániler aytıslarda júdá sheberlik penen berilgen. Olar qaraqalpaq xalqına tán sóz óneriniń birden tabannan oylap tabatuǵın sheshenligin kórsetedi: «Bir taz jigit juwabıy kelinshektiń úyine barıp, «maǵan juwap úyret» dep jalınadı.

Sonda kelinshek tazǵa mına juwaptı aytıptı:

− Óziń poshsha torǵaysań, Jol ústine qonasań, Álhámdini bilmeyseń, Qulpuwallaǵa qol salasań!

Óziń bir abbaz shayılıq tazsań, Sen juwaptı ne qılasań?»343.

Bunda mensinbew, kemsitiw, mise tutpaw, ótkir sın, házil- dálkek mánileri túsiniledi.

K.Mámbetov qaraqalpaqlardıń kórkem sóz óneriniń rus izertlewshilerin tańlandırǵanı haqqında: «Qaraqalpaqlardıń ótmishtegi mádeniyatı haqqındaǵı hújjetler XVIII ásirdiń orta gezindegi jazılǵan tariyxıy kitaplarda kóbirek kórinedi. Máselen, patsha húkimetiniń tapsırması boyınsha 1740-jılı Orskten Xiywaǵa shekem sapar shegip barǵan poruchik Gladıshev hám geodezist Muravinler ózleriniń «Orskten Xiywaǵa shekem sayaxat» degen miynetinde: «Qaraqalpaqlar jay sózdiń ózin de qosıq penen túsindiredi. Kóp oylanbay-aq awı-

343 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 326-327-betler.

345

day-aq, aqshaǵa qatnaslı naqıl-maqallar da saqlanǵan, mısalı, «Teńge tıyınnan, jılqı taydan ósedi». Bulardıń bári qazaq dalasında áyyemgi waqıtlardan aqsha quyıp tayarlanǵanınıń tarixıy dálili. Hár qıylı tariyxıy dáwirlerde olar hár túrli ataldı. Áyyemgi túrkiy dáwiri, mısalı, aqsha, baqır sıyaqlı metall teńgelerge bay boldı. Orta ásirlerde teńge, dinar, dirxam, fuls, pul; keyingi dáwirlerde – tıyın,

pul, jambı, taytuyaq, qoytuyaq, altın, gúmis tıyın, tilla, som payda boldı»346.

Pul saqlaw ushın arnawlı islengen buyım mánisinde shıjlan, ulıqpan, p/biset, sonday-aq, kise, qalta sózleri paydalanıladı. Mısalı:

Ulı bardıń qulı bar, Ulıqpanda pulı bar. (92-bet) Esap penen jumsasań,

Kiseń pulsız bolmas. (182-bet) Taltańlasań taltańla,

Aqshań bolsa qaltańda. (95-bet)

Bunda «Ulıqpan at. Iship-jeytuǵın azıq-awqat, napaqa, barı. Ulıqpanıń da bar bolsa qaldırmay alamız. (S.Arıslanov)»347. Paremiyada ulıqpan sózi usı mánige qosımsha aqsha saqlaytuǵın orın mánisin de ańlatadı.

Bul maqalǵa mániles basqa da maqallar bar. Mısalı:

Baydıń úyine miyman kelse, Ayaǵı taltańlap shıǵar, Bayǵustıń úyine miyman kelse, Bası qaltańlap shıǵar. (66-bet)

346 Drevnie monetı kaganov, teginov i tudunov. https://rudnyi-altai.kz. Napil Bazılxan, vedushiy nauchnıy sotrudnik Instituta vostokovedeniya im. R. B. Suleymenova KN MON

RK.Podgotovila Raushan Shulembaeva. Kazaxstanskaya pravda 21 iyunya 2013 g.Istochnik: Oblastnaya gazeta Rudnıy Altay https://rudnyi-altai.kz/drevnie-monety-kaganov-teginov-i- tudunov.

347 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi Tórt tomlıq 4-tom O−Ya. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1992, 389-bet.

347

Balpań-balpań etse pullı kisi, Gúreske belsenedi hallı kisi. (79-bet)

Bunda, aqshası, mal-dúnyası, pulı bar adamnıń is-háreketi, ózin uslap tutıwı, uwayım-qayǵısız kewliniń, kókireginiń kóterilip júriwi sheber kórsetip beriledi.

Som, aqsha pul birligi atamaları naqıl-maqallarda bılay qollanıladı:

Qaltańda mıń somıń bolǵansha, Mıń dostıń bolsın. (129-bet) Bir som biye bolmas,

Eki som túye bolmas, Birewdiń yarına kóz salǵan, Óz malına iye bolmas. (97-bet)

Ataqtı aqshaǵa alsa da,

Abıraydı aqshaǵa alalmas. (99-bet)

Qaraqalpaq tilinde belgili bir dáwirlerde pul ataması sıpatında manat sózi de qollanıwda boldı.

Naqıl-maqallar tiliniń leksikalıq quramında aqsha, pul túsiniklerine baylanıslı kesimli pul, ósim, ene pul atamaları da ushırasadı:

Kesimli pulda ósim bar. (130-bet)

Sawdager bolsań,

Ene pulındı jer ediń. (180-bet)

Bunda «ene pulı − paydadan tısqarı, ázelgi pul»348 degen máni bildiredi.

Ayırım naqıl-maqallardıń mánilik, mazmunlıq jaqtan únlesligi, jaqınlıǵı, ortaq, ulıwmalıq mazmun ańlatıwı ellipsis jolı menen variantlasqan paremiyalarda kórinedi. Mısalı:

348 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 532-bet.

348

Pulsız bazarǵa barǵan,

Kepinsiz mazarǵa barǵanǵa teń. (180-bet)

Pullıǵa − bazar,

Pulsızǵa – mazar. (181-bet)

Pul hám aqsha sózleri ulıwmalıq máni ańlatıp sinonim sıpatında da xızmet atqaradı. Mısalı:

Shay ishkende − hay-hay,

Pulına kelgende − way-way. (126-bet)

Aqsha bolsa, sheńgel basında qazan qaynar. (180-bet)

Terme-tolǵawlarda usı pul birlikleriniń ataması menen berilgen xanlardıń ismi bar:

Bular da ótip ketken soń,

Mádemin xan, Teńge xan,

Munı da kórgen ǵarrıńman.

Bular da ótip ketken soń,

Abbazı xan, Tillá xan,

Bulardı kórgen ǵarrıńman. (245-bet)

Aqsha, pul adamlar ortasındaǵı sawda-satıq qatnasıqların tártipke salıp turıwshı hám támiyinlewshi qural sıpatında xızmet atqaradı. Onıń usı kúndegi aqsha atamasına jetip kelemen degenge shekemgi uzaq tariyxı bar.

Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tilinde paydalanılǵan pul birlikleri atamalarınıń payda bolıw derekleri, kelip shıǵıw sebepleri bar. Bul, óz gezeginde, xalıqtıń tariyxı, onıń siyasiy-ekonomikalıq, soсiallıq jaǵdayları menen tıǵız baylanıslı. Naqıl-maqallardıń eń tiykarǵı áhmiyeti, xızmeti usı uzaq tariyxqa iye pul birlikleri atamaların naqılda qollanılǵan tuwra hám awıspalı mánileri menen saqlap, áwladtan áwladqa ótkerip keliwinde kórinedi. Bul usı paremalardıń xalıq tariyxı ushın qanshama dárejede bahalı, qunlı maǵlıwmat beretuǵın áhmiyetli derek ekenligin dálilleydi.

349

Naqıl-maqallar tilin tereń ilimiy kózqarastan hár tárepleme izertlew kóp ǵana tariyxıy waqıyalardıń kózin ashıwǵa xızmet qıladı. Sonıń ishinde, pul birlikleriniń de tariyxıy kelip shıǵıw ózgesheliklerin ashıp beredi. Sonlıqtan, olardı tereń etimologiyalıq analiz júrgiziw arqalı anıqlaw hám túsindiriw lazım. Bul keleshek áwladtıń óz milletiniń, xalqınıń tariyxına baylanıslı hár qanday birlik, atamalardan xabardar bolıwına, onı úyreniwine jáne keyingi áwladqa ótkeriwshi qural xızmetin atqarıwına tiykar jaratadı.

3.14. Kórkem óner, muzıka mádeniyatına baylanıslı atamalar

Qaraqalpaq xalqı óner-kásip, onıń insan turmısındaǵı áhmiyeti, óner biliw, kásip iyelew, onıń sırların meńgeriw, óner-kásiptiń mamanı bolıw haqqındaǵı oy-pikirle- rin júdá erte dáwirlerden baslap búgingi kúnge shekem xalıq naqıl-maqallarında awızeki túrde saqlap kelgen. Kórkem dóretiwshilik, sóz óneri, saz óneri, milliy muzıka mádeniyatı, xalıq dóretken oǵada bay awızeki ádebiyat, jıraw, baqsı namaları xalıqtıń bir tutas turmısın kórkemlep jırlawda úlken xızmet atqarǵan. Sonlıqtan da, qaraqalpaq xalqı «Saz benen sáwbetti yalǵan demeńler, Adam ata binyad bolǵalı bardı» dep esaplaydı. Ónerli jigitti xalıq «bir sırlı, segiz qırlı» dep ataǵan. Buǵan «Segiz qırlı sazandı, Toǵız qırlı jigit alar» (179-bet) sıyaqlı maqallar dóretken.

Tómendegi paremiyalarda tek ǵana óner sóziniń qollanılıwı tereń máni ańlatadı:

Qádirin bilgen jigitke, Sóz de óner, saz da óner,

Ónerli er jigittiń,

Qıs kúni jazǵa dóner. (178-bet)

Ónerli jigit qor bolmas,

Hár nákasqa zar bolmas. (178-bet) Jigitke jetpis óner az. (178-bet)

350