Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri

(jartıǵa) bólinip te ólshem birligi xızmetin atqaradı: yarım qulash. Sala qulash birligi máni arttırıp kórsetiwde paydalanıladı:

Sala qulash sarı sazan,

Sorpası boldı bir qazan. (179-bet)

Uzınlıq ólshem birlikleriniń biri − qarı. «Qarı − uzınlıq ólshemi, kókirektiń ortasınan sozılǵan qol barmaqlarınıń ushına shekem»325. Ol naqıl-maqallar tilinde tómendegi ózgeshelikler menen qollanıladı.

Oraǵıń ótkir bolsa, qarıń talmaydı, Watanıń bek bolsa, jawıń almaydı. (36-bet) Íshtansızdıń túsine,

Altı qarı bóz ener. (70-bet) Eldiń awzın tıymaǵa,

Elli qarı bóz kerek. (17-bet)

Dáslepki mısalda qarı sózi arqalı qol mánisi túsiniledi, keyingi mısallarda ólshem birlikleri mánisinde keledi. Ekinshi mısalda berilgen paremiya haqqında Q.Ayımbetov bılay dep jazadı: «Bul maqal óz múmkinshiligin esapqa almay, qolınan kelmeytuǵın nárseni árman etetuǵın adamǵa qaratılıp aytılǵan

Qaraqalpaqlardıń burınǵı uzınlıq ólshewi qarı menen toqıma bóz shıtları ólshengen. Qar – qol. Qulashtıń jartısı. Qulash – «qol ash» sózinen ibarat. Uzınlıq ólshewiniń ásbabı «Qarıaǵash» dep atalǵan. Qarıaǵash eki túrli: uzın qarıaǵash, qısqa qarıaǵash. Qulashtı jayǵanda qulashtıń kókirek ortasına kelgenge deyingisi uzın qarı aǵash, al qoldı sozǵanda qoltıqqa deyingi aralıq qısqa qarıaǵash. Bazardan bóz alıp satqanlardıń qarıaǵashları kem-kemnen qısqara bergen. Qaraqalpaqlar Rossiyaǵa qosılǵannan keyin qarıaǵashlardıń ornın arshın ólshewi basqan, al sońǵı dáwirde uzınlıq metr

325 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 536-bet.

331

ólshewi payda boldı»326. Sońǵı mısalda hár qanday jaqsı-ja- man nárse, jaǵday adamlardıń tiline túsedi, sırtlay aytılıp, gáp-sóz bola beredi, onı sheklep qoyıwdıń múmkinshiligi joq, biraq, sonda da abaylap sóylew kerek degen máni ańlasıladı.

Paremiyalarda qarıs ólshem birligi ónimsiz qollanıladı:

Toy bergen zańǵar,

Qoy bergen zańǵar,

Basına úsh qarıs jip taqpas pa? (168-bet)

Bul maqaldıń da kelip shıǵıw tariyxı bar, sonsha úlken isti, jaqsılıqtı islep, adamǵa mápi tiyetuǵın eń sońǵı jerine kelgende kishkene ǵana oysızlıq, kemshilik bárin bir pul etken jaǵdayda aytıladı. Kishkene bolsa da, hesh bolmasa az, jetkiliksiz bolsa da kerekli nárseniń úlken xızmet atqarıwı názerde tutıladı.

2. Awırlıq (salmaq) ólshem birlikleri. Qaraqalpaq tilinde awırlıq, salmaq ólshemleri atamaları qadaq, mısqal, batpan, onseri, siyseri, aǵarı hám t.b. sózleri arqalı bildiriledi. Olar naqıl-maqallar tilinde tómendegishe qollanıladı:

Aytılǵan bir awız gáptiń, On awız liykini bolar, On seri shortannıń,

Siyseri gúrtigi bolar. (138-bet) Onseriniń siyseri abırayı bar. (145-bet) Siyserige kúni jetti,

Onserisi qayda ketti. (160-bet)

«Onseri − batpannıń tórtten bir bólegi, 10 kg»327. «Siyseri at. Awırlıq, ólshem, batpannıń tórtten úshine teń bolatuǵın ólshem. Siyseri jılıtpa iship, bel-baltalardı qolıńa al (Ájiniyaz)»328. Bul ólshem birlikleriniń atamaları belgili bir tariyxıy dáwirlerde ámelde bolǵan tártip qaǵıydalar

326Ayımbetov Q. Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqallarınıń qısqasha túsindirme sózligi hám júyeli sózler. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2007, 6-7-betler.

327Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 538-bet.

332

haqqında sóz etiw menen birge, astarlı mánide basqa bir turmıslıq jaǵdaylardı kórkemlep kórsetedi.

Bizińshe, qırqaǵarı, jigirmaǵarı, onaǵarı, biraǵarı ólshem birlikleri atamalarındaǵı aǵarı komponenti menen aǵarı bóleginiń qarı sózine qatnasın izertlep kóriw zárúr. Sebebi, qarı da ólshem birligi xızmetin atqarǵan. Mısallar keltiremiz:

Aytılǵan bir awız sózdiń, Qırıq awız qıytıǵı bolar, Qırıq aǵarı salınıń,

Qırıq qadaq qıltıǵı bolar. (138-bet) Qasqaldaqqa bir aǵarı may pitse, Ǵarqıldasıp ushar kólin tanımas. (170-bet)

Aǵarı ataması qatnasqan paremiyalar mazmunı jaǵınan tásirsheń, ótkir mánili bolıp, hár bir nárseniń ózine jarasa ekinshi bir jaramsız yamasa unamsız tárepi bolatuǵını aytıladı. Ekinshi maqaldan ańlatılatuǵın mazmun, ondaǵı ólshem birligi haqqında Q.Ayımbetov bılay dep jazadı: «Bul naqıl maqtanshaq adamlarǵa qaratılıp aytıladı. Aǵarı – aǵır – awır. Bul burınǵı awırlıq ólshewi. Qadaqtıń altıdan bir bólegine teń.

Qaraqalpaqlardıń burınǵı eń úlken awırlıq ólshewi batpan dep atalǵan.

Batpan – júz qadaq. Batpannıń tórtten biri – on seri. Onseriniń jartısı qırqaǵarı dep atalǵan. Batpan eki túrli bolǵan. Awır batpan, jeńil batpan. Awır batpan Qońırat, Tórtkúl bazarlarında júz qadaq, jeńil batpan Shımbayda 54 qadaq. Xalqabadta 50 qadaq boldı. Qadaq 409,5 grammǵa teń»329.

Batpan atamasınıń paremiyalarda qollanılıwı tómendegishe:

sózler – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2007, 5-6-betler.

333

Batpanǵa juwırıp, yarımnan bos qalma. (181-bet) Batpan-batpan degenge, Batayın

dep kelip-ek, Awıstırıp jartısın, Satayın dep kelip-ek. (181-bet)

Tas túsken jerine batpan. (127-bet) Qaysı áwliye qız shıǵarıp beredi,

Batpanǵa bermey jarımǵa júredi. (154-bet) Jamandı jaman deseń,

Batpan jamaw jamalar. (56-bet)

Shama menen Qarataw da mıń batpan. (107-bet)

«Batpan (túrk sózi) – 1.Awırlıq ólshemi. Xiywa xanlıǵında bir batpan 4411 mısqalǵa bababar keliwshi awırlıq ólshemi. Qaraqalpaqlarda XIX ásirde awır batpan, jeńil batpan bolǵan. Shımbayda 1 batpan 22 kg, Qońıratta 1 batpan 48 kg bolǵan. 2. Shama menen bir desyatinaǵa teń bolǵan jer ólshemi»330.

«Batpan (Q.,A.) – Nókiste hám Qıpshaq (házir Ámiwdárya) rayonlarında 20 kg., Qońırat, Tórtkúl hám Shabbazda (Biruniy) 40 kg (awırǵa batpan)…teń. Bir batpan júwerini jedirádákán. (Tr., Dosb.) Elli batpan biyday. (Ár., Qıtay).

Qubla rayonlardaǵı (Tórtkúl, Biruniy, Ámiwdárya) batpan ólshemi: 1 batpan – 100 qadaq, 0,5 batpan – 50 qadaq, onseri – 25 qadaq, qırqaǵarı – 12,5 qadaq, jigirmaǵarı – 5 qadaq 12 mısqal, onaǵarı – 3 qadaq 12 mısqal, beshaǵarı – 1 qadaq 54 mısqal, biraǵarı – 31 mısqaldan ibarat.

Moynaq rayonındaǵı Zayır, Qazaqdárya sıyaqlı mákanlarda dánniń 24 kg. bir batpanǵa esaplanadı»331. Bul batpan ataması ózinde úlken mánini jámlegen bolıp, paremiyalar mazmunınıń ótkir, obrazlı bolıwında úlken xızmet atqaradı. Birden kóp nársege erisemen dep azdan qalıp qoyma, kóp nárse azdan jıynaladı dep másláhát etiledi. Ekinshi maqalda adamnıń isenip, úmit etip kelgen nársesi oylaǵanınday bolıp shıqpaǵanı

330Tórebekov M.T., Orazbaeva R.J., Sarıbaev Q.S., Tilewmuratov M., Moldaxmetov K. Tariyxıy terminlerdiń hám atamalardıń qaraqalpaqsha túsindirme sózligi. – Nókis:

«Bilim», 1996, 11 -bet.

331Nasırov D.S., Dospanov O.D. Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligi. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1983, 65-66-betler.

334

astarlı mánide sheberlik penen ashıp berilgen. Bul maqaldıń kelip shıǵıw tariyxı qanday da bir jaǵday yamasa waqıyaǵa baylanıslı ekenligi onıń mazmunı menen til ózgesheliklerinen ayqın seziledi. Sonday-aq, úshinshi maqaldıń payda bolıwı da áwliye atamasına baylanıslı. Tórtinshi mısalda bolsa batpan sózi giperbolalıq usılda paydalanılǵan bolıp, paremiyadan hár bir nárseniń jaqsı-jaman tárepi yamasa jaqsınıń da bir kemshiligi boladı, sonlıqtan, tek jaman tárepin kóre bermesten, unamlı, jaqsı tárepleri bolatuǵının da itibarǵa alıw kerek ekenligi túsindiriledi. Sońǵı mısalda házil menen, oy- ın-shınlı aralas, shamalap aytılatuǵın jaǵdaylar názerde tutıladı.

Bul atama menen kelgen ayırım paremalar mániles bolıp keledi. Mısalı:

Hárkim óz tasına batpan. (180-bet)

Shımshıq ta óz tasına batpan. (170-bet)

Qumırısqanıń da tasınıń,

Batpan ekeni táńirge ayan. (154-bet)

Naqıl-maqallar tilinde mısqal ólshem birligi ataması júdá ónimsiz ushırasadı:

Awırıw batpanlap kirip,

Mısqallap shıǵar. (141-bet)

Suwǵa salsań suw kótermes, mısqal kómir. (69-bet)

«Mısqal (arab sózi) – awırlıq ólshemi. Orta ásirlerde (VIII ásirden málim) qımbat baha taslardıń salmaǵın hám bahasın anıqlaw ushın qollanılatuǵın ólshem birligi. VIII-XVI ásirlerde jaqın shıǵıs mámleketlerinde (Siriya, Iran, Turkiya, Egipet) bir mısqal 4,235 – 4,468 grammǵa, Orta Aziyada (Buxara, Samarqand, Ferǵana (XIVXIX ásirlerde) 4,53 – 4,55 grammǵa teń bolǵan»332. «Mısqal (karat.

1gr.), qadaq (750 gr.), pud (16 kg.),

332 Tórebekov M.T., Orazbaeva R.J., Sarıbaev Q.S., Tilewmuratov M., Moldaxmetov K. Tariyxıy terminlerdiń hám atamalardıń qaraqalpaqsha túsindirme sózligi. – Nókis:

«Bilim», 1996, 69-bet.

335

batpan (100 kg.)»333. Bunda awırıw, keselliktiń keliwi qansha tez bolǵanı menen awırǵan adamnıń sawalıwı dım áste bolatuǵınlıǵı aytıladı. Batpan menen mısqal paremiyada awırıwdı ólsheytuǵın ólshem birligi emes, al, olar awıspalı mánide kelip jáne qarama-qarsı qoyılıwı arqalı aytılajaq mazmundı júdá tásirli ashıp kórsetedi.

3. Kólem ólshem birlikleri. Zattıń kólemi, san-muǵdarı shama menen belgilenip aytıladı, bunda bir sanı xalıqlıq ólshew mánisindegi sózler menen dizbeklesip keledi: bir tislem, bir salım, bir uwıs, bir úyir hám t.b. Bunday ayırım ólshem birlikleri qaraqalpaq xalqınıń kúndelikli turmısında uzaq waqıtlardan berli ónimli qollanılıp keledi. Olar naqıl-maqallardıń til qurılısında tómendegishe paydalanıladı:

Jasanǵan jawdan qaytpaǵan júregim, Bir salım maydan qayta ma? (70-bet)

Sıpırasında bir shılım unı joq,

Qızınıń atın Maydabiyke qoyar. (117-bet) Balıqshı aytpaydı ırasın,

Sonda da alar bir asım. (178-bet)

Adam kewli bir atım nasıbaydan qalar. (79-bet) Mennen qalıp bir qap tarı artıq isherseń. (143-bet)

Bul ólshem birlikleri azıq-awqat, úy tutınıw buyımlarına hám t.b. baylanıslı qollanılǵan, máselen, «shılım − bir salım»334 ólshemine tuwra keledi yamasa sol azıq-awqattıń tayarlanıw yamasa adamnıń awqatlanıw usılınan kelip shıǵıp muǵdar ólshemleri payda bolǵan. Bul atamalar menen kelgen naqıl-maqallar tili mazmunlı, tásirsheń bolıp, ayırımları, máselen, «Mennen qalıp bir qap tarı artıq isherseń» maqalı kóp bolsa bir qap tarını iship bolǵanǵa shekem jasarsań, soǵan jeterlik ómiriń bar dep belgili bir muǵdardıń shaması aytıladı. «Bul maqalda men(nen)degende Ernazar qoldawlı hám onıń

333Allamuratova Sh. https://t.me/ibratli_sozler.

334Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 543-bet.

336

atı, aytqan gápi menen baylanıslı túsinikler saqlanıp, keyin ala bunday birlikler xalıq ishinde turaqlı qollanılıp ketetuǵınlıǵın kóriwge boladı»335.

4. «Qashıqlıq ólshemleri: ara qashıqlıqtı belgileydi: adım, tayaq tastam, dawıs jetetuǵın jer [25-300m], shaqırım [1km], iyek astında, kóz ushında [6,7km], at shaptırım [2530km], bir kúnlik jol, ayshılıq jol...»336. Bul ólshem birlikleri atamaları qatnasqan paremiyalar:

Mıń shaqırım jol bolsa da, Bir adımnan baslanar. (115-bet) Túslik ómiriń bolsa,

Kúnlik mal jıy. (152-bet) Bir kúnlik jolǵa shıqsań, Úsh kúnlik azıq al. (115-bet) Bes kúnlik ómirge,

Júz kúnlik tátárrik. (117-bet) Qızdıń malı qırıq kúnlik. (91-bet) Úyde bir kún urıs bolsa,

Qırıq kúnlik ırıs keter. (37-bet) Erinshekke oshaqtıń úsh putı –

Úsh aylıq jol. (59-bet)

Sonday-aq, qalıńlıq, zattıń eni ólshemlerine baylanıslı: pıshaq arqası, bir eli, eki eli; waqıt, aralıq hám mezgil ólshemleri: sıyır sawım, et pisirim, at shaptırım, qamshı taslam, kún arqan boyı kóterilgende, tal túste, qorazdıń birinshi shaqırımında, yarım aqshamda, tań qulan iyek atqanda hám t.b. sıyaqlı xalıqtıń kúndelikli turmıstaǵı ólshem, muǵdar, shamanı biliw zárúrliklerinen kelip shıqqan atamalar bir neshe tariyxıy dáwirlerden berli paydalanılıp kelgen. Olardan ayırım birlikler naqıl-maqallardıń sózlik quramınan orın alǵan. Mısalı:

335 Yusupova B. Qaraqalpaq tilinde antroponim komponentli frazeologizmler //

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası hám onı izertlewdiń geypara máseleleri. – Tashkent: «Tafakkur boʻstoni», 2020, 163-bet.

336 Allamuratova Sh. https://t.me/ibratli_sozler.

337

Arqan boyı aylanıshtıń,

Tusaw boyı tóteligi bar. (112-bet)

Túye urlaǵan túye boyı jer qazar. (107-bet) Bir eli awızǵa eki eli qaqpaq kerek. (43-bet) Eki eli awızǵa − bes eli qaqpaq. (105-bet) Qatın alsań, otın al,

Bir qushaǵın artıq al. (22-bet)

Túyege naz qıl deseń,

Tanap jerdi wayran qılar. (90-bet)

Tilep alǵan dizge jetpes. (95-bet)

Bul ólshem birlikleri hár qıylı. máselen: «Tanap (arab sózi) – arqan jip. Jer ólshewge qollanılǵan uzınlıǵı ortasha 60 gez (39,9 m)

bolǵan arqan hám kólemi 60x60 qa yaǵnıy 3600 kv gezge teń bolǵan jer maydanı»337.

Bunday paremiyalarǵa da máni ulıwmalaslıǵı, variantlılıq tán. Mısalı:

Qara arǵımaq harısa Ǵarǵa adım jer muń bolar. Qara kózden nur taysa,

Bir kórmege zar bolar. (86-bet)

Belden quwat ketken soń, Ǵarǵa adım jer muń bolar. Qarasha kózden nur ketse,

Bir kóriwge zar bolar. (121-bet)* Qartayǵanda ǵarrıǵa

Adım jer muń bolar. (108-bet)*

Qaraqalpaq tilinde ólshem, kólem birlikleri hár qıylı bolıp keledi. Olar túrli dáwirlerde hám túrli jaǵdaylarda qáliplesken bolıp, qaraqalpaq paremiyalarınıń quramında da sol dáwirlerdiń sáwlesi sıpatında iz qaldırǵan. Bul ayrıqsha

337 Tórebekov M.T., Orazbaeva R.J., Sarıbaev Q.S., Tilewmuratov M., Moldaxmetov K. Tariyxıy terminlerdiń hám atamalardıń qaraqalpaqsha túsindirme sózligi. – Nókis:

«Bilim», 1996, 84-bet.

338

qızıǵıwshılıq payda etetuǵın másele bolıp, arnawli izertlewler júrgiziw olardıń qanday áhmiyetli xızmet atqarǵanlıǵın ayqın kórsetip beredi.

3.13. Pul birlikleri atamaları

Zat, tovar almasıw, kúndelikli azıq-awqat, kiyim-kenshek, úyxojalıq jumıslarına zárúr bolǵan túrli buyımlar hám t.b. satıw hám satıp alıwda pul birlikleri tiykarǵı xızmetti atqaradı. Pul birlikleri júdá uzaq tariyxqa iye bolıp, ol hár bir xalıqta túrli tariyxıy waqıyalar, tariyxıy adamlardıń, jámiyetlik iskerlerdiń xızmeti, iskerligi, jámiyetlik turmısqa engizgen nızam-qaǵıydaları hám t.b. menen tıǵız baylanıslı. Pul birlikleri olardıń qunına qaray túrlishe ataladı. Qaraqalpaq tilinde de bunday leksikalıq birlikler óz ornı menen áhmiyetine iye bolıp keledi. Olar aqsha, shayı, teńge, tilla, pul, baqır, tiyin, som hám t.b. sıyaqlı leksikalıq birlikler arqalı bildiriledi.

Xalıqtıń zat almasıw, satıw hám satıp alıw mútájliklerin qanaatlandırıw ushın xızmet etetuǵın pul birlikleriniń túrli atamaları qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń bir bólegin quraydı. Olar kólemi jaǵınan az. Degen menen, ańlatatuǵın tuwra hám awıspalı mánileri, atqaratuǵın stillik, kórkemlik, obrazlılıq xızmetleri jaǵınan kúshli, áhmiyetli qural bolıp keledi.

Altın eń bahalı metall, baylıq degen mánide xalıq awızeki dóretpeleri tilinde qollanıladı. Gúmis te altınnan keyin turıwshı pul, zat almasıw birligi esaplanadı. Altın da, gúmis te bezeniw buyımları, taǵınshaqlar jasawda da paydalanılǵan. Bul sózler xalıq naqılmaqalları tilinde de tuwra hám awıspalı mánilerde ónimli ushırasadı.

Altın-gúmistiń gónesi bolmas, Ataananıń bahası bolmas. (38-bet) Altın qatın ayda awırıw,

Gúmis qatın kúnde awırıw. (38-bet)

339

Altın alma, duwa al,

Duwa altın emes pe? (66-bet) Altındı kórip azba,

Gúmisti kórip qızba. (110-bet)

Altın da tas, tas ta tas, Altın biraq

− basqa tas,

Adam altın tapsa da,

Altın adam tabılmas. (68-bet) Altın aljastırar,

Gúmis gúrleter. (100-bet)

Al, «Altın kórse perishte joldan shıǵar (70-bet)» degen maqalda perishteniń joldan shıǵıw háreketi eki túrli túsiniledi: birinshisi: ózgeredi, buzılısadı, aynıydı, perishtelik sıpatın, qásiyetin joytadı degen máni bolsa, ekinshisi oǵan qarama-qarsı mánide yaǵnıy usı perishteligin saqlap qalıw, soǵan sadıq bolıp qalıw, aynımaw, ózgermew maqsetinde altındı kórgende joldan shetke shıǵıp, altındı aynalıp ótedi degen máni túsiniledi. Xalıq arasında usınday túsinikler saqlanǵan.

Naqıl-maqallar tilinde paydalanılǵan pul birlikleri atamalarınıń biri – tilla sózi. Bul birlik qollanılıwı jaǵınan hár qıylı bolıp, naqılmaqallar tiliniń ótkirligi, qısqa sózli, tereń mánili bolıp keliwinde belgili orın iyeleydi. Mısalı:

Awırıw atan shóktirer, Jaman ul ata sóktirter.

Tilla barmaq búktirer. (141-bet)

Mıń tilla –

Bardıń kisesinde, joqtıń awzında. (179-bet)

Bunda bar – joq antonimleri arqalı bay hám jarlı túsinikleri, adamlardıń eki túrli soсiallıq jaǵdayı kórsetilse, tómendegi naqılda tilla sózi dizbeklesip kelgen kishi hám úlken sanlardaǵı − bir menen júz tilla ortasındaǵı qarama-qar- sılıq arqalı máni ótkirligi támiyinlenedi:

340