Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri

Báybishe − quday buyrıǵı,

Toqalǵa toqal iyttiń quyrıǵı. (22-bet) Báybishege malın berer,

Toqalǵa janın berer. (22-bet)

Báybisheniń asın toqal qızǵanar. (126-bet) Aǵayiniń barda dushpanım joq deme, Abısınıń barda kúndesim joq deme. (24-bet) Esikten kúndes kirse,

Tesikten urıs kirer. (20-bet) Eki hayalı bardıń qızın alma, Kúndestiń kózin kórgen. (22-bet) Eki sıyırıń bolsa, ayran bolar,

Eki qatınıń bolsa − wayran. (22-bet) Eki qatın alǵannıń dawı úyinde,

Bir qatın alǵannıń jawı úyinde. (22-bet)

Tuwısqanlıq atamaları arasında elti sózi de bar bolıp, ol naqılmaqallar tilinde júdá ónimsiz qollanıladı:

Eltiniń dártin el kóterer, Eldiń dártin er kóterer. (30-bet) Elge dástúr bolsa,

Eltim, arqama min! (121-bet)

Qaraqalpaq tilinde tuwısqanlıq atamalarına qatnaslı ayırım gónergen sózler folklorlıq shıǵarmalar tilinde, geyparaları naqılmaqallar tilinde saqlanǵan, olardan házir geyparaları júdá ónimsiz paydalanıladı:

«qarene − úlken ene (mama kempir); qarǵa − tekstte: zúriyat;

qarǵash − perzent, zúriyat;

mıńqarǵa – jalǵız perzent, mıń tuyaq (ırımlıq laqap); qarǵatamır − tamırlas, túbirles, tekles el;

qarna (qara qursaq) − jan engen hámile;

qardas − tuwısqan, qan-qarındas (qáwmi-qardash);

231

qanshımaq − 1. qanalas, tuwısqan; 2. qantalaǵan; qar − tekstte: súyek;

qarı − uzınlıq ólshemi, kókirektiń ortasınan sozılǵan qol barmaqlarınıń ushına shekem;

qaraǵayin − tekles, milletles»222.

Er balaǵa arnalǵan súymishlerde qarene ataması paydalanılsa, naqıl-maqallarda qarna sózi ushırasadı:

Aylansın-ay ayǵırdan,

Qız alsın-ay uyǵırdan,

Qarenesi qańlıdan,

Qáynenesi maylıdan. (469-bet)

Besiktegi balanıń,

Biy boların kim bilsin,

Qarındaǵı qarnanıń,

Xan boların kim bilsin. (91-bet)

Qarǵa ataması bala sózi sıyaqlı qollanıladı, olardıń ekewiniń qatar paydalanılıwı mánilik jaqtan jaqınlıǵın dálilleydi. Bul qatarlar er balaǵa arnalǵan súymishlerde qollanıladı.

Qarǵam, qarǵam desedi,

Qara bir darǵan desedi,

Qarǵam soqqan pıshaǵı,

Qıldı da jarǵan desedi,

Qıtıǵına tiygenniń,

Qulaǵın ǵana kesedi (471-bet)

* * *

Qarǵa, qarǵa − qarǵalaq,

Qaraǵım meniń qardan aq!

Bala, bala, baladan,

222 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 536,

538-betler.

232

Tawıp aldıq daladan,

Dalada bala jata ma,

Satıp aldıq qaladan,

Qalada bala sata ma,

Sorap bir aldıq Alladan! (471-bet)

* * *

Anasınıń shın qarǵası,

Atasınıń mıńqarǵası!(468-bet)

Mıńǵarǵa túsinigi qaraqalpaq xalqında búgingi kúnge shekem, bir perzent, jalǵız bala mánisin joytpay saqlap keledi. Ol dialektlerde de saqlanǵan. «Sonday-aq, Kegeyli rayonı aymaǵındaǵı qaraqalpaqlardıń tilinde jalǵız bala degen túsinikti ańlatıwda bir mıńǵarǵa, mıńǵarǵa tabuı da qollanıladı»223. Al, qarǵash sózi qız balaǵa arnalǵan súymishlerde berilgen:

Qaraǵım meniń qandaydı,

Qarǵashım endi qandaydı,

Qarap alıp bir betime,

Qaymaq berip aldaydı! (471-bet)

Jırǵawlarda qarǵatamır, al naqıl-maqallar tilinde q sesi ǵ sesine ózgerip ǵarǵa tamırlı túrindegi fonetikalıq variantı menen qollanılǵan. Sózdegi seslerdiń bulay almasıwı, óz gezeginde, sóz mánisine de tásir kórsetip, onıń mánilik jaqtan nadurıs túsiniliwine, basqa máni ańlatıp ketiwine (máselen, qus ataması mánisindegi – ǵarǵa) sebepshi boladı.

Qara, qara, Qara alpaq,

Qarǵatamır,

Qaraqalpaq! (478-bet)

Ǵarǵa tamırlı qaraqalpaq (25-bet).

223 Shınnazarova S.J. Qaraqalpaqstannıń Qanlıkól aymaǵındaǵı qaraqalpaqlardıń sóylew tili ózgeshelikleri. – Nókis: «Golden print Nukus», 2023, 40-bet.

233

Ǵarǵa tamırlı túrinde awızeki sóylewde de qollanılıp ketken. Degen menen, qaraqalpaq xalqınıń erte dáwirlerdegi túsiniginde

ǵarǵa qusı haqqındaǵı pikirleriniń, ırım yamasa isenimleriniń izin tawıp, ilimiy jaqtan anıqlaw zárúr. «Edil ǵarǵası eline keter, Jayıq ǵarǵası jayına keter, Hárkim «kór- gen-bilgenin ayta keter», «Ǵarǵa ǵarǵanıń kózin shoqımaydı»,

«kók ǵarǵaday kórinbey ketiw», «qolına ǵarǵa tıshıw», «q(ǵ)arǵa tamırlı qaraqalpaq» birliklerine tiykarlanıp xalıqlıq hám ilimiy etimologiyalıq izertlew júrgiziw kerek. Bunnan usı birliklerdiń payda bolıwı, dóreliwine baylanıslı derekler, sebepler, maǵlıwmatlar tabıw múmkin.

Qazayaqlı − qarǵa tuyaqlı. (31-bet) Bul naqıldaǵı qarǵa sózi de usı mánide dep shamalaymız. Sebebi, qaraqalpaq xalqında perzenti ákeniń izinde qalǵan tuyaq dep te aytıladı. Al, Berdaq shayır menen Ótesh shayırdıń aytısında adam atı mánisinde qollanıladı:

Atım − Berdaq, Ákem − Qarǵa, Sóz keledi zordan-zorǵa, Mindiń be atawda jorǵa?

Jeriń biyjay, Ótesh múyten (355-bet) delinedi. Shayır menen qızdıń aytısında:

Shayır:

− Qalıń malsız úylenipti Qarǵabay, Tawday tasqınlardan ótip dáryaday, Meni asıraptı etip marqaday, Solardı salaman yadıńa seniń. (370-bet)

«Túrkiy tillerde «qar» degen kóp mánili sóz bar. Ol aspannan jawatuǵın qar, yaǵnıy tábiyat qubılısın, «bilek, qoldıń qarı» degendi ańlatadı. Sonıń menen birge, bul ólshem birligin, antropomorflıq kodqa muwapıq, qara úydiń uwıǵınıń tómengi tárepin, sonday-aq, «qar/ǵar» sózi «urı, gázzap, biyzarılar toparı», «jolı dúziw emes hayal» degendi de bildiredi.

«Qarıw» − qural-jaraq, kúsh, «qarıwlı» − qurallanǵan, kúsh-

234

li. Qazaq ádebiyatında fizikalıq kúsh bilek hám iyin menen baylanıslı bolǵanlıǵı ushın «qar» sózi ulıwma qoldı ańlatıwı da múmkin. «Qol» hám «áskerler» sózleriniń mánileri qazaq tilinde «qol» sózi menen beriledi, demek «qar» sózi de

«ásker, láshker» mánisine iye bolıwı múmkin. Al «urı, urılar, tonawshılar toparı» sóziniń (ásirese «urı-ǵar» sóz dizbeginiń) mánisine kelsek, bunda kópshilik eski mádeniyatlarda marginal (jámiyetke jat háreket isleytuǵın, joldan shıqqan) shaxslardan ibarat jámáát el aralap júrip otırıqshı xalıqtı tonaytuǵın qaraqshılar toparı sıpatında qabıl etilgen (R. Bagdasarovtıń XV–XVII ásirlerdegi «Zaporojedegi rıсarlar jámááti» atlı izertlewin mısal retinde kórsetiw múmkin). Qazaq tilindegi «qaraqshı» sózi, eski túrkiy tildegi sıyaqlı

«qarawıl, saqshı» hám «tonawshı» degendey ambivalentlik mánige iye boladı. Eski túrkiy tilde «qarma» − tonaw degendi ańlatadı.

Sonday-aq, eski túrkiy tilde «qarsı» sózi «qarama-qarsı, qarsılıq, keris, ala awızlıq», al «qarıs» sózi – «jarısıw, gúresiw ushın jıynalıw» degen mánilerge iye. (Nemis tilindegi Krieg (urıs) sózi menen salıstırıń).

S.Qondıbay eski túrkiy tilde burınnan bolǵan «qar» sózin sanskrittegi «karma» sózi menen salıstıradı. Ekinshi sózdiń tiykarın sanskrit tilindegi «karman» – «is, háreket, miynet, qurbanlıq» sózleri quraydı, yaǵnıy, «qol» hám «háreket» sózleriniń mánileri bir semantikalıq maydanda jaylasadı. Bunnan tısqarı, qazaq tilinde «qarım» sózi «keri, qarsı háreket» mánilerine iye, al «qarım-qatnas» sóz dizbegindegi «qatnas» sózi – «qatnasıq, baylanıs» degendi ańlatıp, tek ózi de paydalanıla beredi, «qarım» sózi bolsa tek jup sózdiń biri sıpatında qollanılıwı múmkin. Eski túrkiy tilinde burınnan

«qat» feyili qollanılıp, ol «aralastırıw, bılǵaw, biriktiriw» degendi ańlatadı, al «qat-qar» jup túbir «aralasıw» mánisinde keledi. «Qarımta» – qaplaw, qarsı juwap, «barımta» háreketine juwap sıpatındaǵı háreket. Eski túrkiy til sózliginde sanskrit tilinen ózlestirilgen «karmaput» – «jaman, nadurıs háreket» sózi bar, biraq kóp sanlı dórendilerge iye

235

«qar» (qar) túbiri bul sovet akademiyalıq sózliginde de túrkiylerge tiyisli dep berilgen (bunday sózliklerde ilajı bolǵanınsha barlıq túrkiy sózlerdiń kelip shıǵıwı basqa tiller menen baylanıstırıladı). Solay etip, túrkiy tildegi «qarım» sózi «keri, qarsı háreket» mánisinde sanskrit tilindegi «karman» emes, al «karma» (sebepaqıbet, tiyisli juwap) sóziniń mánisin anıǵıraq jetkeredi. Biraq túrkiyler iláhiy kúshke tayanbastan, dúnya júzilik sebep-aqıbet baylanısın ámelge asırıwdı óz qollarına aladı. (Meniń «Qazaqtardıń Máńgіlіk aspanı (Qazaqlardıń Máńgi aspanı)» kitabımnan úzindi, bul kitap «Meloman» nan tabıladı)»224. Demek, qar túbiri menen qarǵa/ǵarǵa sózleriniń baylanısın izertlep kóriw zárúr.

Ulıwma, qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tilinde tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın atamalar qanalası hám nekege baylanıslı toparlardı quraydı.

Solay etip, paremiyalar tiliniń sózlik quramındaǵı tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın atamalar qaraqalpaq milletiniń barlıq tuwısqanlıq qarım-qatnasların kórsetetuǵın atamalardıń bir pútin sisteması túrinde tolıq qáliplesken. Olar qaraqalpaq tili paremiologiyalıq qorınıń oǵada úlken bir bólegen quraydı. Pútin bir xalıqtıń milliy ózinsheligin kórkem súwretlewge xızmet etedi. Insanlar ortasında, jámiyette, tuwısqanlar, jaqınlar ortasındaǵı qatnasıqlardıń tiykarın quraytuǵın bunday atamalar naqıl-maqal quramına eniw arqalı turmıs tájiriybelerinen sabaq beriwge, ósip kiyatırǵan áwladtıń ómirden, qatardan óziniń ılayıqlı ornın tabıwǵa, ata tegin biliwge, ata-anası ulıwma, shańaraǵınıń barlıq aǵzaları ushın óz ornı menen qatnas jasawǵa úyretedi. Bunday paremiyalar qaraqalpaq xalqına tán milliy ruwxıy-mádeniy qádiriyatlardı ayqın, kórkem sáwlelendiredi.

3.3. Adam atları hám geografiyalıq atamalar

Til biliminiń menshikli atamalardı izertleytuǵın tarawı

– onomastika. Onomastikalıq leksikaǵa kiretuǵın birlikler bir neshe toparlardı quraydı. Olardan adam atları, laqapları,

224 Karma i kazaxskaya ponyatiya qar, qarma. Dástur tobı: S M.https://m.ok.ru.

236

(antroponimler) hám geografiyalıq obektler atamaları (toponimler) naqıl-maqallar tilinde ózine tán ózgeshelikler menen qollanıladı.

Qaraqalpaq xalqınıń kóplegen naqıl-maqallarınıń payda bolıw hám dóreliw sebepleri, kelip shıǵıwı, mazmunı, ózgeshelikleri, kórkemligi haqqında pikir júritile otırıp,

«Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpeleri» miynetinde bılay delinedi: «...Usılar menen birge ótken dáwirlerde jasaǵan ayırım ásker basılar menen bahadır, batır adamlardıń atları eske alınıp, xalıq naqılmaqalına aynalıp otırǵan hám biziń dáwirimizge kelip jetken. «Óldiń, Mamay xor boldıń»,

«Jawdı xalıq qaytaradı, jaqsı atı Baraqqa qaladı» degen naqılmaqallar tariyxıy adamlar atı menen baylanıslı payda bolǵan. Mamay hám Baraq degen adamlar XVI-XVIII ásirler arasında ómir súrgen ásker bası tariyxıy figuralar.

Qaraqalpaq naqıl-maqallarınıń ishinde xalıqtıń ertedegi qonıslanǵan tariyxıy geografiyalıq orınlar da ushırasıp otıradı. Buǵan «Burqıtqa nur joq, qaraqalpaqqa Sır joq» degen naqıl qatarlar dálil boladı. Bundaǵı «nur» sózi Buxaradaǵı Nurata, al Sır – Sırdárya sózleri qısqartıp berilgen. Bul orınlar qaraqalpaqlardıń XVII−XVIII ásirlerde jasaǵan jerlerinen ibarat»225.

Folklorlıq shıǵarmalar tilinde onomastikalıq leksikaǵa tán birliklerdiń qollanılıwı máselesi ayırım izertlewlerde sóz etilgen226. N.B.Baltabaeva, J.K.Qoblanova, Sh.N.Abdinazimovlar qaraqalpaq xalıq naqıl-maqallarındaǵı antroponimlerdi tallay otırıp, ondaǵı Áliy, Wáliy, Qıdır, Qızır Ilyas, sonday-aq, Maydabiyke antroponimleri haqqında jazadı: «Bizge belgili bolǵanınday, adam atları, tiykarınan, jámiyette adamlardıń ornın ajıratıp kórsetiw ushın xızmet etedi. Naqıl-maqallardaǵı adam atların tallap qaray otırıp, biz bir qızıq maqaldı anıqladıq: «Sıpırasında bir shılım unı joq, Qızınıń atın Maydabiyke qoyar». Bul maqaldaǵı Maydabiyke antroponimi házirgi qaraqalpaq tilinde ulıwma ushı-

225Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpeleri. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1990, 80-81- bet.

226Abdinazimov Sh., Dániyarova Z. Qaraqalpaq folkorındaǵı adam atları. – Nókis: QMU, 2016.

−130-b.

237

raspaydı. Menshikli at quramında erte waqıtlarda biy hám beklerdiń qızı yamasa hayalı mánisin ańlatqan biyke affiksoidi qollanılǵan. Al, házirgi qaraqalpaq tilinde hayal-qızlar atları menen dizbeklesip erkeletiw mánisinde qollanıladı»227. Jumısta, sonday-aq, Aqqum, Jayıq, Shımbay, Qońırat, Mısır, Qarataw, Kókózek, Sorkól, Mekke toponimleri menen kelgen naqıl-maqallar tallanǵan.

Qaraqalpaq naqıl-maqalları tilinde tariyxıy adam atları saqlanǵan. Olardıń bir toparı laqapları menen qollanıladı. «Qaraqalpaqlarda adamlarǵa laqap qoyıw keń tarqalǵan. Laqap – adamnıń sırtqı belgilerin, adam organizmindegi kemshiliklerdi, adamnıń xarakteri hám háreketindegi ózgesheliklerdi, kásibin, qaysı urıwǵa tiyisli ekenin, lawazım hám ataqların, taǵı basqa belgi hám ózgesheliklerin kórsetetuǵın qosımsha ism»228 bolıp, qaraqalpaq folklorı, sonıń ishinde, naqıl-maqallar tilinde de laqaplar qollanıladı hám olardıń kópshiligi eski óner, kásip, lawazım, ataq hám t.b. menen baylanıslı bolıp keledi. Mısalı:

Qazaq, qaraqalpaq túbi bir,

Túp babası Mayqı biy. (78-bet)

Túmen ózbek túbi bir,

Túp babası Mayqı biy. (78-bet)

Sas biy sasıp aytpas,

Jigeri jasıp aytpas. (69-bet)

Mayqı biy − qaraqalpaqlardıń tariyxındaǵı belgili tulǵa. «Sas-biy (karakalp. Sas-bey) ili Sasik-bi (kaz. Sasıq bi) − voennıy i gosudarstvennıy deyatel karakalpakov, pozdnee Kazaxskogo xanstva, iz roda Kongratov»229. Al, Panaxan − qaraqalpaqlardıń belgili bir tariyxıy dáwirlerdegi xanı. Oǵan baylanıslı mına naqıl dóregen:

227 Baltabaeva N. B., Koblanova J. K., Abdinazimov Sh. N. Antroponimı i toponimı, upotreblennıe v sostave karakalpakskix posloviс i pogovorok // Universum: Filologiya i iskusstvovedenie: elektron. nauchn. jurn. 2019.№7(64). https://cyberleninka.ru.

228Paxratdinov Q., Bekniyazov Q. Laqaplar. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2023, 3-bet.

229Sasık-bi. https://ru.wikipedia.org.

238

Panaxan boldı xanımız, Gúnjara boldı nanımız. (34-bet)

Bul naqıldıń da, sonday-aq, tómendegi paremiyanıń da kelip shıǵıw tariyxı bar:

Qudayım, Jamǵır xanǵa jolıqtırma, «Jolıqtırma» degenim bolıp tur ma? (93-bet)

«Jaqsı xan tayın turma?»

Kúnlerden bir kúni isi erigip otırǵan Jánibek qasındaǵı Jiyrenshe sheshenge:

− Qáne, Jiyrenshe, jurt seni sheshen deydi ǵoy. Sonday sheshen bolsań, meni eki awız sóz benen jamanlap, eki awız sóz benen maqtap ber, − depti.

Sonda Jiyrenshe Jánibek xanǵa:

−Háy, qudayım Jánibek xanǵa jolıqtırma, Jolıqtırma degenim bolıp tur ma?

Jaman, jaqsı bolsa da ózimniń xanımsań,

Basqa jaqta jaqsı xan tayın tur ma?! – dep, Jánibek xannan mıń tilla alıptı desedi»230.

Túrkiy xalıqlar folklorınıń tiykarǵı qaharmanlarınıń biri – Qıdır ata qaraqalpaq paremiyalarında bir neshe atamalar menen ataladı:

Sulıw − názerde, júyrik − tozańda, Qıdır qayda? dep sorasań, Aldıńdaǵı qara qazanda. (65-bet) Kópshilik qayda bolsa,

Baǵ-dáwlet, Qızır Ilyas bári sonda. (43-bet)

Biziń pikirimizshe, paremiyalarda adam atları qısqartılıp ta qollanıladı:

Tákeńniń tazısın ertemen dep,

Gúrjigimnen ayrılıp qaldım. (99-bet)

230 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 77-87-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2014, 297-bet.

239

Bekishti shekistirgenshe,

Xojalıq etip bekishtirseń-o. (102-bet)

Qoqannıń shayısın ayt,

Jumattıń dayısın ayt. (100-bet)

Tariyxta belgili bolǵan xan, biy, basqa da el biylewshileriniń atları menen birge, ápiwayı xalıq wákilleriniń ismleri de naqılmaqallar tili quramınan orın alǵan. Mısalı:

Ájigeldi-ájikeldi,

Sen xan bolǵalı,

Qońsı elden bajı keldi, Qay waqıtta iyt atlıdan, El buzıladı degen edi.

Sol Bazarbaydıń aytqanı tuwrı keldi. (225-bet)*

«Qoydı men baǵaman, gúbini Tańatar pisedi − qoy baǵıw mashaqatlı miynet bolsa, onıń aǵarǵanın gúbige salıp piskende may alınadı. Awıspalı mániste miynetti basqa adam islep, al ráhátti sol adam emes, basqa adam kórip, sıy-húrmet óz iyesine emes, basqaǵa kórsetilgen jaǵdayǵa baylanıslı»231.

Naqıl-maqallarda hayal-qızlar atları júdá ónimsiz ushırasadı. Hayal-qızlardıń piriniń ismi paremiyalarda tómendegishe qollanıladı:

Biybipatmanıń tuqımınıń ala-ǵulası joq, Jawlıq tartqannıń bári bir. (72-bet)

Qaraqalpaqlar arasında «Táńirge jazǵan Táńke shal» maqalı bar. Bul maqaldıń kelip shıǵıw tariyxı bar bolıp, ayırım ańızlarda saqlanǵan. «...Ańızdaǵı Táńke shaldıń qaraqalpaqlar arasında jasap, úyli-jaylı bolǵanı bolmasa, tuqımı jayılmay qalǵan»232. Táńke sózi qaraqalpaq urıwlarında ushırasadı:

231Iskenderova E. Qaraqalpaq tilindegi naqıl-maqallarda zoonimlerdiń qollanılıwı

–Nókis: «Bilim», 2020, 25-bet.

232«Shejire» ruwxıy-aǵartıwshılıq kanalı. https://telegra.ph/TANKE-SHAL.

240