Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri

Kórsetilgen paremiyalar shańaraqta er adam hám hayaldıń tutqan ornı, wazıypaları, olardıń qádir-qımbatı, perzent tárbiyasındaǵı áhmiyeti, biri ekinshisinen ǵárezli esaplanǵan, biri ekinshisinen kelip shıǵatuǵın turmıslıq jaǵdaylar sóz etiledi. Ulıwma, ata-ana, perzent, erli-zayıp hám t.b. tuwısqanlıq atamaları menen kelgen bunday naqıl-maqallar turmısqa jol-joba, baǵdar, aqıl-násiyat beriwde úlken áhmiyetke iye.

Qaraqalpaqlar «Bas ekew bolmay mal ekew bolmas» maqalı arqalı atap ótkenindey, uldı úylendirip, qızdı turmısqa beriw máselesine ayrıqsha juwapkershilik penen qatnas jasaydı. Orınlı jerden qız alıp, qız beriwdi maqset etedi. Usıǵan baylanıslı turmıs sharayatınan kelip shıǵıp «Teńi kelse tegin ber», «Teń teńi menen, tezek qabı menen» hám t.b. naqıl-maqallar dóretken. Bunday mazmundaǵı qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları basqa da qazaq, ózbek, qırǵız, tatar hám t.b. sıyaqlı tuwısqan xalıqlar paremiyaları menen mániles bolıp keledi. Máselen, qaraqalpaq paremiyaların laqay naqılmaqalları menen salıstıramız. N.Nazarov laqaylardıń etnografiyası haqqında sóz etip, ul-qızdıń erjetiwi, toyǵa baylanıslı úrp-ádet, dástúrlerin tallaw jasaǵanda tómendegidey naqıl-maqallar keltiredi:

Qaraqalpaq tilinde:

Óser eldiń balası,

On besinde baspan der,

Óspes eldiń balası,

Otızında jaspan der. (82-bet) Jigit on beste otaw iyesi, Jigirma beste jurt iyesi. (38-bet) Qımızdı kim ishpes, Qızdı kim aytpas. (42-bet)

Juwırǵan emes, buyırǵan alar. (127-bet) Anasın kór de, qızın al,

Erisin kór de, bózin al. (23-bet) Tabaǵın kórip, asın ish, Sheshesin kórip, qızın al. (23-bet)

221

Qaytıp kelgen qız jaman,

Qayta shapqan jaw jaman. (58-bet)

Otırǵan qız ornın tabar. (81-bet)

Qızdı saqlama, gúń bolar. (23-bet)

Qızdı kúte bilmegen kúń eter,

Jipekti túte bilmegen jún eter. (42-bet)

Laqay tilinde:

«Bölaman degen, vön beshide bash bölar. (15-bet) Jigit, vön beshide el aǵasi böladi. (15-bet)

Qizdi kim aytmaydi, qimizdi kim ichmeydi. (15-bet)

Jugirgendiki emes, buyurǵandiki. (15-bet) Enesini kwrip qizini al.

Sutini kwrip qaymaǵini ish. (16-17-betler)

Sari jilanning chaqqani jaman, ketgen kizding qaytgani jaman. (16-bet)

Vötirǵan qiz – vörin tabadi. (17-bet)

Tuzdi kwp saqlasań suv böladi, qizdi kwp saqlasań suv (guń) qiladi (17-bet)»217.

S. Shınnazarova Qanlıkól sóylesimindegi sinekdoxalıq usıl menen awısıp, tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın birlikler haqqında bılay dep jazadı: «Sinekdoxa sóylesimde ónimli qollanıladı: bir bas bále bas, eki bas márdana bas, sóytip jetisip keter (Jayh.DFX). Házir qoldan qol ósti, bári et penen tırnaq (Arz.q.a.). Eki balası da salıǵa múshó (Alt.k.DFX). Izinde qalǵan yeki túyúr japıraq, házir úlken yeki shańraq boldı (Qanl.DFX). Bir tırnaqqa zar adamlar da kóp (Qanl.or). Ol da alıs yemes, óz yetim óz bawurum (Arz.q.a.).

Mısallardaǵı bas, put, qol, et, tırnaq, múshe, bawır denotativ leksemalar ózara paradigmatikalıq qatnasta kelgen. Bul til birlikleri bir-birine jaqın mánini ańlatıp, adamǵa baylanıslı leksemalardı bildirip, bir bas – jalǵız, boydaq adam, yeki bas − erli zayıplı, shańaraq, qol – adamnıń, úrim-putaǵı.

217 Nazarov N.Laqaylar: etnografiya, lingvistika va folklor. – Toshkent: «Tamaddun», 2010, 15-

bet,

222

japraq yet, bawur – adam, tırnaq – perzent, múshe − jumısshı adam túsiniledi» 218.

Qaraqalpaq tilindegi neke boyınsha tuwısqanlıq atamalarınan quda, qudaǵay birlikleri naqıl-maqallar tiliniń sózlik quramında belgili orın iyeleydi. Olar xalıqtıń ul-qızdıń shańaraq qurıp, ósipónip, óz aldına jeke shańaraq tiklep, turmısta óz ornın tabıwında, tamır jańalap, qarım-qatnasın keńeytip, jańa tuwısqanlıq qatnaslar ornatıwında tiykarǵı túsiniklerdi bildirip, tómendegi paremiyalar quramında keledi:

Kúyew júz jıllıq,

Quda mıń jıllıq. (20-bet)

Qudanıń qudası,

Qunan qoydıń sorpası. (26-bet)

Qudańdı qudayday sıyla. (45-bet)

Qudańnan túye sora,

Qorqqanınan biye berer. (23-bet)

Qudaǵa ókpelegen otarǵa kósher. (147-bet)

Qaraqalpaq tilinde qız alısıp, qız berisip otırǵan táreplerdi quda boldı, quda tamır boldı, tamır boldı, qudamdalı// qudamtalı boldı dep ataydı. Xalıqtıń kelin túsiriw, qız uzatıw dástúrleri menen baylanıslı, quda túsip, jańadan tamır bolıp, qatnasıq baslaytuǵın táreplerge baylanıslı paremiyalar tómendegishe mazmun ańlatadı:

Eki adam kelisse, quda bolar, Birliksiz el juda bolar. (37-bet) Bay menen bay quda bolsa, Aralarında jorǵa júredi, Jarlı menen jarlı quda bolsa, Aralarında dorba júredi,

Bir jarlı menen bir bay quda bolsa,

Nege quda boldım dep zorǵa júredi. (24-bet)

218 Shınnazarova S.J. Qaraqalpaqstannıń Qanlıkól aymaǵındaǵı qaraqalpaqlardıń sóylew tili ózgeshelikleri. – Nókis: «Golden print Nukus», 2023, 42-43-betler.

223

Bul qatnasıqlar awıspalı mánide kelgen basqa da birlikler arqalı ańlatıladı. Máselen, quda tamır yamasa tamır dep te ataladı. Tamır sózi ulıwma, tuwısqanshılıǵı, jaqınlıǵı, aǵayinshiligi bar adamlarǵa baylanıslı da, sonday-aq, tamır shataǵı bar dep te aytıladı. Solay etip, tamır sózi hám aǵayın, hám quda tárepti bildiriwde de qollanıladı:

Tamır boldıń, aytıs joq,

Qoldan berdiń, qaytıs joq. (25-bet) Sen bir qoy ber,

Men bir qoy bereyin,

Sóytip tamır bolayıq. (26-bet) Tamır bergen túyeden,

Táńir bergen toqlı artıq. (127-bet) Tamır túbi daw bolar,

Qurdas túbi jaw bolar. (35-bet)

Naqıl-maqallarda da quda bolıw túsinigi qudamtalı/qudamdalı (bolıw) atamalar arqalı da ańlatıladı. Mısalı:

Qudamtalı bolǵansha,

Qolıń is sorasın,

Qudamtalı bolǵan soń,

Qul da bolsa sıylansın. (25-bet)

Quda bolıwǵa baylanıslı qaraqalpaq xalqında aqlay quda bolıw − ele tuwılmaǵan perzentlerin – qız hám balanı atastırıp qoyıw; qarsı quda – eki táreptiń te bir-birine qız-alı- sıp, qız berisip quda bolıwı; bawızlaw quda, bawızlaw qudaǵay

− tiykarǵı quda-qudaǵay yaǵnıy kelin yamasa kúyewdiń ata-anası hám t.b. túrleri bar.

«Shańaraq qurıp atırǵan qız benen jigittiń ákeleri bawızlaw quda dep ataladı. Ne ushın «bawızlaw quda» dep atalǵan? Burınları quda bolǵanlar qudalıqqa arnap soyılǵan maldıń qanına qolın batırıp, bir-biri menen quda bolıw talaplarınıń bekkemligine, «mıń jıllıǵına» ant ishisedi eken, yaǵnıy

224

bir-birin jaqınnan tanıw, jaqın bolıw maqsetin orınlaydı. Solayınsha, eki quda «bawızlaw quda» dep atalıp, usı búginge shekem bul atama óz mánisin joyıtpay kiyatır»219.

Qudaǵay ataması da − naqıl-maqallar tilindegi tuwısqanlıqtı bildiretuǵın birliklerdiń biri:

Biziń kerbaz qudaǵay,

Tayaqlap úyden quwmaǵay. (73-bet)

Sonday-aq, qudaǵay bolǵan adamnıń jas ózgesheligine baylanıslı kelin sózi menen birge qollanıladı:

Asım-suwım barında,

Qudaǵay kelin atandım,

Asım-suwım ketken soń,

Qomaǵay kelin atandım. (20-bet)

Paremiyalar xalıq turmısınan toplanǵan bay turmıslıq tájiriybelerdiń jıynaǵı bolǵanlıqtan, olarda quda-qudaǵay- lar menen sıylasıqlı qatnasıw, qudaǵay hám eneniń tatıwlıǵı, shańaraqtaǵı ornı haqqında da sóz etiledi:

Jaqın menen alıstıń, Ekewinde máni bar,

Qudaǵay menen eneniń,

Úyge kerek sáni bar. (102-bet) Qudaǵay qurdastay bolsın, Qudań dostıńday bolsın. (103-bet)

Qaraqalpaq xalqında sıy-húrmet penen qaralatuǵın jáne bir tuwısqan – qudasha. Neke boyınsha tuwısqanlıq qarım-qat- nastı bildiretuǵın bul atama «Qudalar táreptegi kúyewdiń yaki kelinniń ózlerinen kishkene qarındası yamasa sińlisi»220.

219Allamuratova Sh. https://t.me/ibratli_sozler.

220Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi Jeti tomlıq Besinshi tom Q (qozı) − Ó. Tolıqtırılǵan

ekinshi basılımı.– Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2023, 27-bet.

225

Bul atama naqıl-maqallar tilinde túrli mánilik-stillik boyawlar, ózgeshelikler menen qollanıladı:

Qudasha menen quda oynar,

Quw shóp penen bóri oynar. (26-bet)

Qulaǵırdaǵı qudashaǵa,

Sálem aytıń ońashada. (100-bet)

Et jemeseń ólmeyseń,

Etegińdi jap, qudasha. (74-bet)

Qaraqalpaq xalqınıń kelin túsirip, qız uzatıp, qudamdalı bolıp jańadan qatnasıq baslawında kóplegen úrp-ádet, dástúrler orınlanadı. Bunday qatnasıqlarda táreplerdiń óz-ara durıs túsinisip, kelisip, sıylasıq penen qatnasıwı, óz ornı menen qaraqalpaq xalqına tán basqı, házil-dálkek arqalı qa- rım-qatnas jasawı yamasa geypara kewilsiz jaǵdaylar da ushırasıwı múmkin. Usınday jaǵdaylarda kimniń qanday xızmet atqarıwı, qatnas jasawına baylanıslı joqarıdaǵı sıyaqlı bir neshe naqıl-maqallar dóregen. Bunda tuwısqanlıqtı bildiriwshi sáykes atamalar tiykarǵı xızmetti atqaradı.

Tuwısqanlar ortasında ámelge asatuǵın túrli qarım-qatnas- lar, qayınata, qáyin ene, qaynaǵa, qáyin, kúyew hám kelinniń shańaraqtaǵı ornı, olardıń turmıs, ómir, kún-kóris, ádep-ik- ramlılıq, uyat, iybe hám t.b. sıyaqlı qádiriyatlar haqqındaǵı jeke túsinikleri menen kózqarasları, shańaraqta ata-anadan alǵan tárbiyası, olardıń biri birine óz ara sáykes keliwi yamasa qarama-qarsı keliwi hám usınıń nátiyjesinde kelip shıǵatuǵın unamlı yaki unamsız múnásibetler, jaǵdaylar naqıl-maqallarda ulıwmalastırılıp, jıynaqlanıp, ıqsham sáwlelendiriledi. Bul tuwısqanlıq atamaları menen kelgen paremiyalar haqqında da toqtalıp ótpekshimiz.

Qayınata hám qáyinene − kelinniń hám kúyewdiń ata-ana- ları. Olardan qáyinene tuwısqanlıq ataması naqıl-maqal tilinde bılay qollanıladı:

Qayǵı joqta qayǵı boldı,

Qáyin enemniń ólgeni. (24-bet)

226

Iyttiń jini diywana,

Kelinniń jini qáyinene. (20-bet)

Qaynaǵa − kelin yamasa kúyewdiń tuwısqan yamasa urıwlas aǵaları. Olardıń paremiyalarda qollanılıwı tómendegishe:

Xan qaynaǵa,

Meniń aytqan sózime inan, qaynaǵa, Biziń jurttı jurt bolsın deseń,

Qara qazını ornınan al, qaynaǵa. (155-bet) Xan da bolsań kelsaptı ákel, qaynaǵa! (121-bet) Sálemde bar qaynaǵa,

Sarqıtta joq qaynaǵa. (121-bet) Qaynaǵa aybatlı bolsa, Kelini uyatlı bolar. (25-bet)

Qáyin − kelin-kúyewdiń, erli-zayıptıń kishi inileri, olar menen tuwısqan ul balalar bolıp, paremiyalar quramında bılay ushırasadı:

Qatın alma, qáyin al, Jaqsı kórgen dostıńnıń, Atın alma, tayın al. (25-bet)

Qádir qáyin menen kúyewde. (123-bet) Jiyenligiń uslasa, dayıńa bar, Jigitligiń uslasa, qáyinińe bar. (26-bet)

Bul tuwısqanlıq atamaları olardıń jámiyettegi, shańaraqtaǵı tutqan ornı, roli, húrmeti, qádir-qımbatı haqqında sóz etedi, usı tuwısqanlıq atamalarına baylanıslı eski úrp-ádet, dástúrler haqqında maǵlıwmat beredi, xalıqtıń milliy mádeniyatına qatnaslı uzaq ótmishten kiyatırǵan ózgesheliklerdi sóz etedi

Qaraqalpaqlarda er jigittiń úsh jurtı boladı dep esaplanadı. 1. Óziniń tuwılǵan jeri – ata jurtı; 2.Anasınıń tórkin tárepi – dayı jurtı; 3. Hayalınıń tórkini – qáyin jurtı. Qáyin jurtı sózi menen berilgen naqıl mınaday:

227

Qalıńlıǵına ókpelegen jigit,

Qáyin jurtına sálem bermes. (119-bet)

Bul maqalda bir tárepten, insan sezimleri kórsetilse, ekinshi tárepten, ayırım adamlardıń minez-qulıq, is-háreketleri sınǵa alınadı.

Abısın – tuwısqanlıq atamalarınıń jáne biri bolıp, tuwısqan er adamlardıń úlkeniniń hayalı kishkenesiniń hayalına abısın boladı. Abısın-kelinler ortasındaǵı túrli

– ayırım jaǵdaylarda húrmet, sıylasıq, geypara sharayatlarda

− jarıs, sanasıw hám t.b. sıyaqlı qatnasıqlardı tómendegi paremiyalar sáwlelendiredi:

Abısın aǵarıp aldıńa túspesin, Qarayıp keynińde qalmasın. (25-bet) Abısın tırnasar,

Qaytıp kelip sırlasar. (75-bet) Aǵayin tatıw bolsa, at kóp,

Abısın tatıw bolsa, as kóp. (23-bet)

Qaraqalpaq xalqında bir shańaraqtıń ul perzenti menen basqa shańaraqtıń qız perzentiniń turmıs qurıwı jańa, jas shańaraq bolıp, jigittiń juptısı, hayalı kelin delinedi. Son- day-aq, jası kishi ininiń de hayalı kelin dep júritiledi. Kelinniń jańa xojalıqqa úyreniwi, onıń burınnan qáliplesken tártip, qaǵıydaların esapqa alıwı, shańaraq aǵzalarına ádepli, sıylasıqlı qatnas jasawı, ulıwma, onıń ómirindegi jańa dáwirdiń baslanıwı ómirge kelgen náresteniń – balanıń shańaraqtaǵı, jámiyettegi tártip-qaǵıydalarǵa úyretiliwi menen salıstırılıp násiyat etiledi. Naqılda qatın túrinde berilgeni menen kelin názerde tutıladı. Jası úlkenlerdi, kúyewin sıylawı, aybınıwı kerekligi kórsetiledi. Mısalı:

Balanı jastan,

Qatındı bastan. (40-bet)

Balań qajarlı bolsa,

228

Keliniń ajarlı bolar, Balań qajarsız bolsa,

Keliniń hazarlı bolar. (38-bet) Qaynaǵa aybatlı bolsa,

Kelini uyatlı bolar. (25-bet) Hárbir quralıń ózińe dárt, Átteń, kelin bolıp turıpsań,

Bolmasa alaqshın-aw quralıń! (122-bet)

Bunda: «Alaqshın at. Áteshtannıń sırt dógeregine tazalıq ushın (chaynek, kese, átóshkir turadı t.b.) arnawlı taqtaydan islengen nárse, áteshtan oshaqtıń jiyegine, ernegine, geyde ılaydan, geyde aǵashtan islenedi»321. Hayal hám onıń minez-qulqı, tárbiyası, ádepikramlılıǵı, unamsız is-háreketlerine ol paydalanatuǵın úy tutınıw buyımı atamasınıń qollanılıwı arqalı sheberlik penen baha beriledi.

Jas jigittiń jubayı kelinshek, qalıńlıq dep te ataladı, bul birlikler naqıl-maqallar quramında bılay beriledi:

Kempirdiń baqqan balası, Kerip bir qoyǵan baqaday, Kelinshektiń balası, Kermıyıqlı saqaday. (41-bet) Kelinshektiń betin kim ashsa,

Kózine sol ısıq kóriner. (94-bet) Qalıńlıǵına ókpelegen jigit, Qáyin jurtına sálem bermes. (119-bet)

Qaraqalpaq xalqında kishe, jeńge shańaraqta qız benen balanıń ájaǵasınıń − jigit aǵasınıń hayalı esaplanadı. Bul tuwısqanlıq atamaları da xalıqtıń eski dáwirlerden berli saqlanıp, áwladtan áwladqa ótip kiyatırǵan milliy dástúrlerin ayqın sáwlelendiredi. Ótken tariyxıy dáwirlerde qız benen jigittiń tanısıwı, ushırasıwında jeńgeniń roli, qız bala

229

− biykeshi ushın jeńgeniń qatań túrde juwap beretuǵınlıǵı, onıń toymereke, hayt-bayram, seyillerde, jigit-qızlardıń otırıspaları, geshteklerinde aldındaǵı basshısı, ǵamxorshısı, arqa súyeri ekenligi, biykesh hám jeńge ortasındaǵı unamlı hám unamsız qarım-qatnaslar naqıl-maqallarda tásirli bildiriledi. Bunda, sonday-aq, biykesh tuwısqanlıq ataması da qatnasadı. Mısalı:

Kishe:

Keshe onı kishe dese,

Búgin qalay sheshe deydi? (151-bet)

Sheshesi maqtaǵan qızdı alma,

Kishesi maqtaǵan qızdan qalma. (65-bet)

Jeńge:

Sheshesi súygenniń qızın súyme, Jeńgesi súygenniń qızın súy. (23-bet) Qız jeńge ushın,

Jeńge teńge ushın. (63-bet) Jeńgesi kúnshil bolsa, Biykeshi kekshil bolar. (99-bet)

Sonday-aq, turmısta, ómirde tuwısqanlar ortasındaǵı qarım- qatnasıqlarda aǵa hám jeńge qatar qoyılıp kórsetiledi:

Jeńge − jeń ushıń,

Aǵa − aqıl-huwshıń. (91-bet) Aǵam alǵansha,

Jeńgem jegenshe. (153-bet)

Jeńgem jaman bolsa da, jaǵam jaqsı, Ózim jaman bolsam da, aǵam jaqsı. (54-bet)

Báybishe, toqal, kúndes atamaları bir adamnıń eki yamasa bir neshe hayalına baylanıslı aytıladı. Kúndes sózi awıspalı mánide kúnshil degendi de ańlatadı. Bunday hayal alıwshılıqtıń aqıbeti kórsetiledi. Mısalı:

230