Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları tiliniń leksika-semantikalıq hám leksika-tematikalıq ózgeshelikleri
.pdfI BAP. QARAQALPAQ TILINIŃ PAREMIOLOGIYASÍ –
TIL BILIMINIŃ JAŃA TARAWÍ
Qaraqalpaq tili túrkiy tiller sistemasında óziniń bay sózlik qorı menen belgili orın iyeleydi. Basqa da túrkiy tiller menen bir qatarda, óziniń uzaq ótmishten berli joytpay saqlap kiyatırǵan bay leksikalıq birlikleri qaraqalpaq tiliniń túrli leksikalıq qatlamlarında ushırasadı. Olar ata-babalardan miyras bolıp qalǵan tillik qádiriyatlar sıpatında áwladtan áwladqa, atadan balaǵa ótip, búgingi kúnge shekem jetip kelgen. Bunday sózler ayırım tuwısqan túrkiy tillerge ortaq yamasa jeke qaraqalpaq tiline tán bolıp keledi. Olardıń úlken bir qatlamın qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları óziniń tillik qurılısında saqlap keledi.
Qaraqalpaq til biliminde naqıl-maqallar dáslep leksikologiyanıń frazeologiya bóliminiń obekti sıpatında qaraldı. Qaraqalpaq til bilimi sońǵı dáwirlerde jańa tarawlardıń payda bolıwı arqalı rawajlanıp atır. Atap aytqanda, qaraqalpaq tiliniń leksikologiyasınan onıń frazeologiya bólimi ajıralıp shıqtı. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası tarawında kólemli ilimiy jumıslar alıp barıldı, arnawlı ilimiy izertlew jumısları júrgizildi, bir qansha dissertaсiyalıq
jumıslar qorǵaldı, olardıń nátiyjeleri baspadan shıqtı.
Usınday izertlewlerdiń juwmaq hám sheshimleri nátiyjesinde qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası quramınan naqıl-maqallar tilin arnawlı úyrenetuǵın paremiologiya tarawın bólip alıp, óz aldına taraw sıpatında qáliplestiriw zárúrligi payda boldı. Dúnya til iliminde naqıl-maqallar tiliniń úyreniliwi uzaq tariyxqa iye bolsa da, paremiologiya tarawı túrkiy tillerde ótken ásirdiń 50-jıllarında payda
11
bolıp, qáliplesken edi. XXI ásirde til iliminde túrli tarawlardıń payda bolıw basqıshında paremiologiya tarawı da tez pát penen rawajlana basladı. Usı dúnyalıq til iliminiń jańa rawajlanıw basqıshları, jańasha izertlew usılları, baǵdarları qaraqalpaq til biliminde de alıp barılǵan izertlewlerge óziniń unamlı tásirin kórsetti.
Solay etip, dáslep leksikologiyanıń frazeologiya bóliminiń quramında qaralǵan naqıl-maqallar, leksikologiyadan ajıralıp shıqqan frazeologiyanıń, keyin ala frazeologiyadan bólinip shıqqan paremiologiyanıń izertlew obektine aynaldı.
Dúnya til iliminde kóbinese «proverbs», rus tili biliminde hám túrkiy tillerde «paremiya» termini házirge shekem hámme tárepinen teńdey qabıl etilgen túsiniklerge iye emes. Bul máselede usı eki termindi eki mánide: tar hám keń mánide túsiniw ushırasadı. Yaǵnıy birinshi topar ilimpazları paremiyaǵa tek naqıl-maqallardı kirgizse, ekinshi topardaǵı tilshi alımlar naqıl-maqallar menen birge, aforizm, idioma, sonday-aq, folklordıń jumbaqlar, jańıltpashlar sıyaqlı kishi janrların da kirgiziwdi maqul dep esaplaydı.
Biz jumısta «paremiya» termini arqalı tek ǵana naqıl-maqal- lardı názerde tutamız.
1.1.Naqıl-maqal − paremiya hám paremiologiya
Paremiologiya – til biliminiń tarawı. Grekshe paroimia (naqılmaqal, hikmet) hám logos (ilim) degen sózlerden alınǵan, hár qanday tildiń paremiologiyalıq sistemasın izertleydi. Til biliminde paremiologiya termini eki mánide túsiniledi:
1. Paremiyalardı – naqıl-maqallardı izertleytuǵın pán, taraw, yaǵnıy til biliminiń hár qanday xalıq naqıl-maqalları tilin izertleytuǵın tarawı; 2. Belgili bir tilge tán paremiologiyalıq birliklerdiń, naqılmaqallardıń jıyıntıǵı. Parema, paremiya hám paremiologiya túsiniklerin anıqlawda, izertlewde hár qıylı tillerde túrli ilimiy kózqaraslar, baǵdarlar, usıllar bar.
12
Filologiyada − til bilimi hám ádebiyattanıw iliminde alıp barılǵan izertlewlerde parema hám paremiya terminleri, paremiologiya tarawı ataması ayırım ilimpazlar tárepinen til ilimine qatnaslı dep kórsetilse, ekinshi bir topardaǵı alımlar ádebiyattanıw ilimine qatnaslı dep esaplaydı. Bunday terminler Sh.Abdinazimov, A.Pirniyazova, K.Palımbetov, B.Yusupova hám t.b. ilimpazlar tárepinen paydalanılǵan.
Tatar tilshi ilimpazları da ayırım folklortanıwshılardıń paremiya terminin qollanatuǵının kórsetedi: «Naqıllardı, jańıltpashlardı, aytımlardı, jumbaqlardı yaǵnıy xalıq awızeki dóretiwshiliginiń kishkene kólemli shıǵarmaların folklorshılar paremiyalar dep te ataydı. Til ilimpazları bolsa bul termin menen tek naqıllardı hám aytımlardı ǵana názerde tutadı. Xalıqtıń kóp ásirlik tájiriybesin hám baqlawların ulıwmalastırıp, turmıs qaǵıydaların formalastırǵan paremiyalar alımlardıń itibarın erteden-aq tartıp kelgen. Sonı atap ótiw kerek: alımlar olardı, tiykarınan, folklorlıq birlik sıpatında izertlegen»1.
Ayırım izertlewshiler paremiologiyanı frazeologiyanıń quramında qarasa, geypara ilimpazlar til iliminiń yamasa filologiyanıń jeke tarawı sıpatında kórsetedi. Sonday-aq, paremalar yamasa paremiyalar degende geypara tilshi ilimpazlar tek-naqıl-maqallardı túsinse, ayırımları folklordıń barlıq kishi janrların, sonıń ishinde, idioma, aforizm, jumbaqlar, ırımlar hám t.b. kórsetedi. Geypara jumıslarda paremiologizm termini de paydalanıladı.
Naqıl-maqallar – filologiya iliminiń izertlew obekti. Filologiyanıń bólimleri esaplanǵan til biliminde de, ádebiyattanıw iliminde de naqıl-maqallar úyreniledi. Dáslepki dáwirlerde basqa da turaqlı birliklerdi bildiretuǵın túrli atamalar sıyaqlı naqıl-maqallar termini, sońǵı dáwirlerde paremiyalar termini paydalanıldı. Naqıl-maqallar folklordıń kishi janrlarınıń biri sıpatında ádebiyatanıwdıń folkloristika, al onıń til ózgeshelikleri til iliminiń lingvofolkloristika tarawında izertlenedi.
1 Yusupova Á.Sh., Nábiullina G.Á., Denmóxámmetova E.N., Mógtásimova G.R. Tatar paremiyaláreneń tele. – Kazan: «Ixlas», 2010, 3-bet.
13
Solay etip, qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları folkloristikanıń da, lingvofolkloristikanıń da izertlew obekti esaplanadı. Eń birinshi gezekte, naqıl-maqallar – qaraqalpaq folklorınıń kishi bir janrı sıpatında túsiniledi hám ádebiyattanıw iliminiń túrli baǵdarları tiykarında izertlenedi. Sońǵı dáwirlerde − xalıq awızeki ádebiyatınıń janr sıpatında qáliplesken usı túri – naqıl-maqallardıń til ózgesheliklerin til bilimi kóz-qarasınan arnawlı izertlew zárúrligine muwapıq til iliminiń jańa tarawı – paremiologiya payda bolıp qáliplesti hám naqıl-maqallardıń tili onıń izertlew obektine aynaldı.
«Naqıl-maqallardıń qaharmanları − xalıq, anıǵıraǵı
−xalıq danalıǵı. Dóretiwshileri de, atqarıwshıları da, tıńlawshıları da
−xalıq. Onı hár bir adam ózinshe paydalanıw imkaniyatlarına iye. Sonıń ushın da ol el-xalıq arasında eń kóp taralǵan awızeki
janrlardan biri bolıp, turmısımızdıń barlıq táreplerin óz mazmunlarında jámlestiredi»2.
Naqıl-maqal – xalıqtıń kórkem oy-pikiriniń, turmıslıq tájiriybesiniń jemisi. Naqıl-maqallar qısqa sózli bolıp keledi, sol júdá az muǵdardaǵı birlikler arqalı júdá tereń máni, mazmundı bildiredi. Jáne usı quramı menen bir tutas túrde astarlı, awıspalı máni bildiredi, tereń filosofiyalıq, danıshpanlıq pikirlerdi obrazlı bayanlaydı. Bul haqqında A.Pirniyazova bılay dep jazadı: «Naqıl − qısqa, obrazlı, grammatikalıq hám logikalıq jaqtan tamamlanǵan oy-pikirdi bildiretuǵın, xalıq tárepinen dóretilgen, hikmetli, poetikalıq kórkem sóz óneri. Bunda xalqımızdıń uzaq dáwirlerden kiyatırǵan aqıl-oyı menen danıshpanlıq pikirleriniń kórinisi bar. Bunıń frazeologiyalıq sóz dizbeklerine uqsaytuǵınlıǵı – quramındaǵı sózlerdiń turaqlılıǵı
menen dúzilisi, forması, al, ózgesheligi bolsa, onıń quramındaǵı sózlerdiń óz mánisin saqlap tallaw jasawǵa keletuǵınında»36. Sonlıqtan da, olar tildegi ayrıqsha leksikalıq birlikler sıpatında paremiologiyada úyreniliwi kerek. Kóplegen tillerde til bili-
2 Qaraqalpaq folklorı Kóp tomlıq 88-100-tomlar. – Nókis: «Ilim», 2015, 5-bet.
14
miniń ayrıqsha tarawı bolıp qáliplesken paremiologiyanıń izertlew obekti etip naqıl-maqallar úyrenilmekte»3.
Naqıl-maqallar ataması bárhama jup sóz túrinde aytılıp, qollanılıp kelingen termin bolıp, olar kópshilik jaǵdaylarda bólinip qaralmaydı, bir pútin túsinik sıpatında tanıladı, olardı ajıratıp qaraw da kóbinese, shártli bolıp keledi. Olardı ajıratıp alıp qaraw zárúrligi payda bolǵanda naqıl tuwra máni menen bildirilgen aqıl-násiyat mazmunındaǵı, al maqal astarlı mánide kelgen turaqlı birlik túrinde qaraladı. Solay bolsa da naqılda tek tuwra mánidegi sózler beriledi dep qaramaw kerek, óytkeni, onıń komponentlik quramı júdá ıqsham túrindegi poetikalıq qatarlardan turıp, az sóz benen júdá keń mazmun, máni, túsinik ańlatadı. Sonlıqtan da, naqıl da, maqal da obrazlı, astarlı mánili bolıp keledi. Naqıl aqıl-násiyat túrindegi tamamlanǵan oydı obrazlı túrde tikkeley bildirse, maqal astarlap, shamalap, boljap, sheshimin tabıwdı oqıwshınıń ózine qaldırıp kórsetedi.
Qaraqalpaq tilindegi naqıl hám maqal sózlerine arab tilinen kirgen bolıp, tómendegi mánilerdi ańlatadı: «naqıl [˂ naqilun «aytıp beriwshi, bayanlawshı»; «jetkeriwshi; kóshiriwshi»] – xalıq tárepinen dóretilgen, aqıl-násiyat retinde aytılatuǵın hikmetli gáp», «maqal [˂mᾱqalun «maqala, kishi shıǵarma; sóz] – tálim-tárbiyalıq qásiyetke iye qısqa, tereń mánili sózler»4.
Folklorlıq terminler sózliginde S.Axmetov hám S.Bahadırova olardıń ózgeshelikliklerin tómendegishe kórsetedi:
«Naqıl-maqal – turmısta ushıraytuǵın «toqsan awız sózdiń tobıqtay túyini». Pikirdi kútá jıynaqlı, ıqsham hám tásirli etip bere biliwi jaǵınan naqıl-maqallardan tereń mánili, sheber qurılǵan sózdi tabıw qıyın. Ol awız eki xalıq dóretpesiniń eń ótkir hám tárbiyalıq mánisi kúshli túri. Olar waqıttıń ótiwi menen qurıp ketpesten biziń kúnimizge de úl-
3Pirniyazova A.Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sisteması hám onıń stilistikalıq imkaniyatları. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2020,18-bet.
4Paxratdinov Q.,Ótemisov A. Qaraqalpaq tilindegi shıǵısı arabsha sózler. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2015, 24, 29-betler.
15
ken qızıǵıwshılıq penen qollanbaqta, maqallar danıshpanlıq pikir baylıǵın kórsetedi.
Naqıl-maqal eki túrli atalǵan menen, xalıq onı bólip, eki ayırıp otırmaydı, al kelgen jerinde ekewin de ayta beredi. Bunıń ózi olardıń aralarınıń bir-birine jaqınlıǵın kórsetedi. Bulardıń shıǵıwı hár túrli dáwirge, waqıyalarǵa, adamlardıń kún-kóris tirishiligine, kásiplerine, kóz-qaras ózgesheliklerine baylanıslı....
Naqıl menen maqal óziniń qurılısı jaǵınan bir-birinen ayırılıwı múmkin. Maqal naqılǵa qaraǵanda kólemli boladı, onda juwmaq bar, aytıp otırǵan hádiysege berilgen baha, kóz-qa- ras bar. Birewi dálil sıpatında, ekinshi bólegi juwmaqlaw sıpatında keledi. Mısalı, «Jawdı ayaǵan – jaralı boladı»,
«Birlik túbi – tirilik», «Uyada ne kórseń – ushqanda sonı kóreseń». Sonday-aq, pikir geyde awıspalı mánide ushırasadı, aytajaq pikir tımsal da ushırasadı: «Hámme seniń menen mendey bolsa, bul qalaǵa dárwazanıń ne keregi bar?». Al, naqılda dáliyllew pikir de, juwmaqlaw da joq, juwmaq tıńlawshınıń ózine tiyisli, qurılıs jaǵınan ol qısqa, kóbinese, jay gáp formasında boladı. Mısalı: «Qos júre dúzeledi».
«Maqal – xalıqtıń turmıs tájiriybesinen tuwılǵan danalıq sózleri. Maqaldıń kólemi qısqa boladı, poetik qosıq qatarları menen beriledi. Ol, kóbinese, úgit-násiyat, aqıl aytıw, keńes beriw, oy tuwǵızıw xarakterinde boladı.
Ekseń emerseń.
Jarı jasqa kelgende qatınıń ólmesin, Yarım jolǵa kelgende atıń ólmesin». 5
Ulıwma, naqılda tamamlanǵan pikir aqıl-násiyat, turmıslıq tájiriybeniń juwmaǵı sıpatında jay gáp hám qospa gáp túrinde anıq, tikkeley bildiriledi. Olar kóbinese, eki qatardan turadı hám biri ekinshisiniń juwmaǵı bolıp yamasa olar óz ara qarama-qarsı qoyılıp yaki bolmasa salıstırılıp kórsetiledi. Geyde bir neshe qosıq qatarları túrinde ırǵaq, rifma qurılısı menen turaqlasqan boladı. Olardıń qatarları-
5 Axmetov S., Bahadırova S. Folklorlıq terminlerdiń qısqasha sózligi.− Nókis: «Bilim», 1992, 64-65, 60-betler.
16
nıń biri ekinshisin tolıqtırıp, túsindirip keledi. Maqalda oy-pikir tuwrı yamasa tikkeley emes, al astarlap, tımsallap aytıladı hám keń mazmundı qamtıydı. Naqıllar da, maqallarda obrazlı hám poetikalıq kórkem sóz óneriniń úlgileri esaplanadı.
Naqıl menen maqaldıń ayırmashılıǵın kórsete kelip, ádebiyatshı ilimpazlar «Sonıń menen birge, xalıq arasında naqıl hám maqallar bir-biri menen tıǵız, ajıralmas túrde, birigip te (sintezlenip) qollanılǵan jaǵdayların jiyi ushıratıw múmkin. Mısalı:
«At aynalıp qazıǵın tabar, Er aynalıp elin tabar.
Tuǵırınan bezgen suńqar ońbas.
Úyirinen bezgen tulpar ońbas»6 dep kórsetedi.
Bunday paremiyalardı sıpatlay kelip, B.Juraeva naqıl-maqallardı bir-birinen ajıratıp qaraw, olar ortasındaǵı qatnaslardı kórsetiwde mınaday pikir aytadı: «3. Maqal hám naqıl ortasındaǵı qatnas.
Maqal menen naqıldı ajıratıw, shegaralaw elege shekem mashqala bolıp qalmaqta, til qubılısı sıpatındaǵı maqal hám naqıldıń mazmunı tolıq ashılmaǵan. Bul máselege birinshilerden bolıp, dıqqat awdarǵan rus folklorshı hám tilshi ilimpazları I.M.Snegirev [1848],
A.A.Potebnya [1895], V.I.Dal [1899], F.I.Buslaev [1959], O.Shirokova [1903], M.A.Rıbnikova [1961], V.P.Feliсına [1979],
S.G.Gavrin [1974], A.M.Babkin [1964], A.A.Molotkov [1977],
V.P.Jukov [1966], V.M.Mokienko [1989], N.M.Shanskiy [1985] hám basqalar» dep jazadı hám naqıl menen maqaldıń ortasında turatuǵın birliklerdi de kórsetedi: «Demek, grammatikalıq jaqtan tamamlanǵan pikirdi bildiretuǵın, ótkir, mazmunlı, awıspalı mánide paydalanılatuǵın qısqa, ıqsham xalıq hikmetleri maqal; grammatikalıq jaqtan tamamlanǵan pikirdi bildiretuǵın, tek ǵana óz mánisinde – tuwra mánide qollanılatuǵın qısqa, ıqsham xalıq hikmetleri naqıl; bir bólimi óz mánisinde, ekinshi bólimi awıspalı mánide qollanılatuǵın
6 Axmetov S., Esenov J., Járimbetov Q. Ádebiyattanıw atamalarınıń orısshaqaraqalpaqsha túsindirme sózligi.− Nókis: «Bilim», 1994, 162-bet.
17
qısqa, ıqsham xalıq hikmetleri naqıl-maqal tipindegi paremalar esaplanadı»7. Bul pikirlerden naqıl-maqallar, olardıń tillik, logikalıq, filosofiyalıq tábiyatı, mazmunı, mazmun- lıq-qurılıslıq ózgeshelikleri hám t.b. belgileri tárepinen alıp qaraǵanda tilshi ilimpazlar tárepinen teńdey qabıl etilgen pikirlerdiń, kózqaraslardıń ele tolıq qáliplesip bolmaǵanlıǵı túsiniledi.
Ulıwma, kópshilik izertlewshilerdiń naqıl hám maqallardıń ózgesheligi hám uqsaslıqları boyınsha pikirleri óz-ara baylanıslı, birin ekinshisi tolıqtıradı.
Sońǵı waqıtları naqıl-maqal ataması til iliminde ulıwmalastırılıp, paremiya degen termin menen de júritiledi hám paremiologiya tarawı izertleytuǵın tiykarǵı birlik sıpatında túsiniledi. Solay etip, paremiya bir tárepten, til birligi, ekinshi tárepten, folklorlıq tekst, janr esaplanadı.
Paremiologiyanıń strukturalıq paremiologiya, salıstırmalı (komparativlik) paremiologiya, paremiografiya hám t.b. bólimleri bar.
Qaraqalpaq tiliniń paremiologiyasın izertlewde qaraqalpaq til bilimi aldında turǵan áhmiyetli máseleler, wazıypalar bar. Olar:
−paremiyalarǵa fonetikalıq jaqtan sıpatlama beriw;
−qaraqalpaq tiliniń paremiologiyalıq qorın túrli leksikalıq qatlamlar tiykarında anıqlaw;
−hár bir leksikalıq qatlamdı óz aldına tallaw jasaw; olardıń tematikalıq toparların qáliplestiriw;
−naqıl-maqallar tiliniń tolıq leksikalıq sıpatlamasın jaratıw;
−naqıl-maqallar tilindegi semantikalıq qubılıslardı, ózgesheliklerdi anıqlaw;
−paremiyalar tilinde qollanılıw órisi sheklengen leksikanıń tiykarǵı ózgesheliklerin anıqlaw;
−paremiyalar quramındaǵı sózlerdi tariyxıy-etimologiya- lıq jaqtan analizlew;
7 Jwraeva B.M. Wzbek xalq maqollari shakllanishining lingvistik asoslari va pragmatik xususiyatlari. Filol. fanl.dokt. (DSs) diss. avtoreferati. – Samarqand, 2019, 16-17-betler.
18
−paremiologiyalıq qordıń sóz jasalıw sistemasın izertlew;
−naqıl-maqallar tiliniń kórkemlik-stillik ózgesheliklerin talqılaw;
−paremiologiyalıq birliklerdi sóz shaqaplarına baylanıslı tallaw;
−paremiyalardıń sintaksislik qurılısın úyreniw;
−paremiologiyalıq qordı til iliminde sońǵı dáwirlerde payda bolıp, rawajlanıp atırǵan jańa baǵdarlar – kognitivlik til bilimi, lingvokulturologiya, soсiolingvistika, etnolingvistika, pragmalingvistika hám t.b. tarawlarǵa qatnaslı baǵdarlarda analizlew.
«Xalıq awızeki dóretiwshiligi shıǵarmaları xalıqtıń turmıs- kúnkórisi, tariyxı, sol esaptan, til-sóylem ózgeshelikleri menen tıǵız baylanısıp keledi. Ózinde etnos haqqındaǵı tiykarlı tereń hám túrli plandaǵı maǵlıwmatlardı toplaǵan xalıq awızeki dóretiwshiligi tili – haqıyqatında da, til hám mádeniyat tariyxı ushın oǵada bay derek. Xalıq awızeki dóretiwshiligi shıǵarmalarınıń tilin úyreniw lingvistikalıq, lingvofolkloristikalıq, lingvokulturologiyalıq hám etnolingvistikalıq izertlewlerdi tereńlestirip, kóp ásirlik xalıq awızeki dóretiwshiligin tariyxıy hám tipologiyalıq jaqtan túsiniwge járdem beredi. Ulıwma alǵanda, folklor tili mádeniyattıń áhmiyetli elementlerin qaytadan qálpine keltiriwge, xalıqlardıń dáslepki jasaw
orınların hám ortalıǵın, tariyxtıń túrli etaplarında óz ara qatnasların anıqlawǵa múmkinshilik beredi»8.
Hár qanday tildiń paremiyalogiyalıq qorı sol xalıqtıń barlıq turmıs tirishiligi, ótmish tariyxı, salt-sanası, barlıq ruwxıy-materiallıq dúnyasınıń kóp ásirlik saqlawshısı esaplanadı. O.Dexkanova mına pikirdi júdá orınlı atap ótedi: «Tildiń paremiologiyalıq qorı, bul – xalıqtıń biybaha milliy baylıǵı, ol onıń pútkil ómir tárzin – úrp-ádet, dástúrin, tariyxın sáwlelendiredi, bul, óz náwbetinde, real
8 Yusupova Á.Sh., Nábiullina G.Á., Denmóxámmetova E.N., Mógtásimova G.R. Tatar paremiyaláreneń tele. – Kazan: «Ixlas», 2010, 3-bet.
19
jámiyetlik shınlıqtı kórsetedi. Aqıl-oy da, tariyx ta, soсiallıq dúzim de, úrp-ádet, dástúr de, xalıq jazba dóretiwshiliginiń dúnya tanımı
da xalıqtıń naqıl-maqallarınday tereń aytılǵan emes [Sholoxov, 1984: 4]»9.
Qaraqalpaq tiliniń paremiologiyalıq qorı óziniń quramındaǵı leksikalıq birlikleriniń reńbereńligi, kóp túrliligi, áhmiyetliligi, júdá erte zamanlardıń sáwlesi ekenligi menen ayrıqsha dıqqattı tartadı. Onda paydalanılǵan birlikler ózinde túrli leksika-semantikalıq qubılıslardıń bar ekenligin kórsetedi. Bul paremiologiyalıq qorda qaraqalpaq xalqınıń júdá eski dáwirlerden kiyatırǵan úrp-ádet, dástúrleri, olar kiygen kiyim-kenshek atamaları, olar paydalanǵan úy buyım atamaları, tayarlaǵan túrli as, taǵam atamaları, shuǵıllanǵan túrli kásip atamaları, olar baylanıslı bolǵan geografiyalıq ortalıq hám onda jasaǵan ósimlik, qus hám haywanatlar dúnyası hám t.b. jáne olarǵa baylanıslı túrli leksikalıq birlikler, atamalar jámlengen. Olardı arnawlı izertlew til biliminen tısqarı basqa da kóplegen ilim tarawları ushın úlken teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.
1.2. Naqıl-maqal (paremiya) hám onıń uqsas birliklerden ayırmashılıǵı
Tilde ushırma sózler, hikmetli sózler, qanatlı sózler, júyeli sózler, mánili gápler, sheshenlik sózleri, idioma, aforizm, frazeologizm hám t.b. sıyaqlı birlikler bar. Olardan naqıl-maqallar geypara ózgeshelikleri menen ajıralıp tursa, olar menen birdey yamasa oǵada uqsas bolǵan ortaq belgileri de bar. Til iliminde olardı qaysı belgileri boyınsha qanday toparlarǵa bóliw máselesi anıq sheshilmegen. Olardıń ortaq belgileri – turaqlı qáliplesken strukturasına iye bolıwı, tilde tayar túrinde qollanılıwı, awıspalı, astarlı mánilerge iye bolıwı, az sózli, tereń mánili bolıp keliwi, kópshiliginiń
9 Dexkanova O.K.Sinxronno-tipologicheskiy analiz sistem paremiy i frazem s
komponentami slov-fitonimov v yazıkax raznogo grammaticheskogo stroya (na materiale uzbekskogo, tadjikskogo i angliyskogo yazıkov). Dissertaсiya na soiskanie uchyonoy stepeni kandidata filologicheskix nauk.− Xudjand: 2022. − 38 s.
20