Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń fonostilistikalıq analizi

qalpaq xalqınıń milliyligin kórsetetuǵın dástúrlerimiz sáwlelengen desek te boladı».92

Sonday-aq, qabırǵa, qoltıq, súyek, ókpe, qas, tis, taban, tamaq sıyaqlı múshe atamaları menen baylanıslı ayırım frazeologizm-

lerde seslik sáykeslikler orın alǵan: Ol bul húkimet ushın adam eken ǵoy, onıń ólimine hámmesiniń qabırǵası qayısıptı ǵoy.

(K.R.). Marapatlap qoltıǵınan kótermelewshiler kóp edi. (K.S.). Jol boyınsha onıń... ızǵarlı sózi qulaǵımnan ketpey say-súye- gimdi qaqsattı. (G.T.). Bir aqmaqtıń gápi dep sonsha jerdenókpeń

óship kelip otırǵanıń. (G.T.). Qas qaǵımda aldı da ketti. (J.Á.).

Áne, shólkemlestiriwshiliktiń kúshi, rayon basshıları hámmesi uyalǵanınan tisti-tiske qoyıpishten ózlerin keyip turdı. (J.Á.).

Bayaǵıda Nawrızbaydıń tabanın taydırǵanda da tap usı taqıletles ándiysheni basınan keshirgen edi. (K.S.).

«Tákirardıń tiykarında turǵan belgisine qaray olar ayırmashılıqqa iye bolıp keledi: a) seslerdiń xarakteri boyınsha – alliteraсiyalar, assonanslar; b) seslerdiń muǵdarı boyınsha – ekilikler, úshlikler hám t.b., ápiwayı hám quramalı, tolıq hám tolıq emes; v) tákirarda seslerdiń jaylasıwı boyınsha; g) qosıqta, sózde hám t.b. da jaylasıwı boyınsha – anafora, epifora, jik,

sheńber hám olardıń kombinaсiyaları. [LES: 470]».93 Bunday seslik tákirarlardıń alliteraсiya hám assonans, ekilik hám úshlik qaytalawlar hám t.b. belgileri qaraqalpaq tilindegi seslik tákirarlarǵa tiykarlanǵan evfoniyalıq frazeologizmlerde ónimli ushırasadı hám olardıń kórkemligin, obrazlılıǵın támiyinlew-

ge xızmet etedi.

3. Emotivlik frazeologizmler

Insan óz ómiri dawamında adam hám ózin qorshaǵan ortalıq penen túrli qarım-qatnasqa túsedi. Onda júz berip atırǵan waqıyalarǵa biytárep qalmastan, óziniń qatnasın bildiredi, olarǵa baha beredi, óziniń kózqarasları menen túsiniklerin qáliplestiredi, unamlı hám unamsız qatnasların kórsetedi. Bunda insan sezimi áhmiyetli orın tutadı. Bulardıń bári tilde óz kórini-

92 Abdinazimov Sh., Tolıbaev X. Lingvokulturologiya. – Nókis:

«Qaraqalpaqstan», 2020, 55-bet.

93 Maruxina S.A.Fonosemanticheskie markerı poeticheskogo teksta (na materiale angliyskogo i franсuzskogo yazıkov). Avtoref. diss. ... kand. filol. nauk.

–Yaroslavl: 2014, s.49.

71

sin sáwlelendiredi. Solay etip, insannıń adam hám tábiyatqa qatnası bir neshe til quralları arqalı ámelge asadı. Olardıń arasında frazeologizmler ózine tán xızmeti hám wazıypasına iye ekenligi menen ajıralıp turadı.

Tilde hár qıylı qurallar arqalı adam óz oy-pikirlerin júzege shıǵaradı, túrli sezimlerin bildiredi. Olardıń arasında ózine tán kórkem, obrazlılıǵı menen ajıralıp turatuǵınfrazeologizmler insan sezimlerin obrazlı sáwlelendiriwdiń ayrıqsha bir usılı sıpatında tanıladı. Sezimler frazeologizmler arqalı hár tárepleme, anıq, tereń, eń tiykarǵı hám eń názik mánilik, stillik tárepleri menen bildiriledi. Buǵan frazeologizmniń múmkinshiligi tolıq jetkilikli. Máselen: I.I.Sinelnikova «insandı

quwandıratuǵın yamasa qayǵıǵa salatuǵın, tolqınlandıratuǵın yamasa oǵan kúlkili tuyılatuǵın nársede onıń xarakteri menen ózinsheligikórinetuǵın»ın, mine usında insannıń minez-qulqı, kel-

beti, jekeligi kórinetuǵının»94 aytadı.

Sezimdi bildiretuǵın frazeologizmler mánilik jaqtan bay hám ráńbáreń, túrli tillerdiń frazeologiyalıq sistemasında belgili orın tutadı hám milliy sıpatqa iye bolıp keledi. Máselen: L.G. Ismaylova azerbayjan tilindegi tiykarǵı emoсiyalardı bildiretuǵın frazeologiyalıq birliklerdi kórsetedi: 1. Qızıǵıw-

shılıq: «gсz ilá baxmaq»; «gсzlári dсrd olmaq»; 2. Qanaatlanıw – shadlıq: «arlene itirmák»; «Gсyn yeddinci qatenda olmaq»; 3. Tańlanıw: «Gсz arara qalmaq»; 4. Qayǵı: «ráyi qana dсnmák»; «Baqa bála gátirmák»; 5. Ashıw – ǵázep: «Cin vurub bayuena»; 6. Jerkeniw – túńiliw: «z dсndármák»; 7. Mensinbew – mise tutpaw: «cáhánnám ol»; 8.

Qorqıw – qorqınısh: «barre zatlamaq»; 9. Uyat – uyalshaqlıq: «ráng verib, ráng almaq».95

Millettiń haqıyqıy, bir pútin kelbetin tolıq ózinde sáwlelendire alatuǵın frazeologizmler insan sezimlerin hár tárepleme sıpatlap súwretleydi. «Emoсionallıq (emotivlik) frazeologiyalıq birlikler – tildiń sózlik qorınıń jarqın hám jan-

lı bólegi, olar hár qanday sóylewge janlılıq hám kórkemlik beredi, sóylewshiniń sezimleri menen emoсiyaların jetkerip beriwge járdem beredi, sonlıqtan, olar awızeki hám jazba sóylewde

noy regulyaсii v kommunikativnom diskurse (na materiale azerbaydjanskix frazeologizmov). Diss. ... kand. filol. nauk. – Moskva: 2017, S. 22-23.

72

keń qollanıladı».96 Olar adamnıń túrli sezimlerin bildiredi: tańlanıw: tańlayın taqıldatıw, awzı ashılıw; ashıwlanıw: tóbe shashı tikke turıw, quwanıw: quwanıshı qoynına sıymaw, jerden jeti qoyan tapqanday, qorqıw: júregi jarılıw, kózi tas tóbesine

shıǵıw, al qorqpaw mánisi shaytanı seskenbew, kárine kelmew frazeologizmleri arqalı bildiriledi, jaqtırmaw, unatpaw: jeti jini-

nen beter jek kóriw, qır kórsetiw, qıynalıw, hazarlanıw, uwayım-

law: kózge kúyik, betke shirkew bolıw, saw basın sawdaǵa salıw, súyegi sipse bolıw, salısı suwǵa ketiw, keypi qashıw, janı kózine kóriniw, qıynaw:alqımınan alıw, tumsıǵın uwıw, jelkesine shińgirik shabıw, janın kelige qamaw, ókiniw: bekiredey basın tasqa urıw hám t.b.

Mısalı: Ol balıqlardı úrkitetuǵın boldı depjanım shıqtı.(G.A.).

Azanǵa shekem tiri shıqsa bolar edi-aw dep zárrem qalmay, uyqısız túndi ótkerdim. Tań ala kóleńke bolıp atqanda jolǵa shıqtıq. Ol kózin jumsa janım shıǵıp ketedi. (G.A.) Hátte, bunıń anaw rettegi júreginiń olardan sonshelli suwlaǵanınan, óziniń de ańınıń birden hám birotala ushıp, hámme nárseden úmit túwe, qayta barlıq gúderin úzip, haqı soraw yadınan álle qashan shıǵıp ta ketken bolsa

kerek. (Á.Á.). Bunda frazeologizm qorqıw, qáweterleniw mánisin bildiredi. Dáslepki mısaldajanım shıqtı emotivlikfrazeologizmi

qattı alaǵada bolıw, qáweterleniw, uwayımlaw, qorqıw sezimlerin bildiriw ushın xızmet etse, ekinshi mısalda da dál usı sezimdi bildiriw ushın qollanıladı. Al, júregi suwlaw frazeologizmi de usı júdá qattı, janı shıǵıp, janı qalmay, jan iymanı qalmay

qorqıw sezimin kórsetedi. Bunda olardıń seslik úylesimi, uqsas seslerdiń frazeologizm quramındaǵı sózlerdiń basında tákirarlanıp keliwi máni ótkirligin arttırıp keledi.

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq qorında emotivlik frazeologizmler kóp ushırasadı. Olardıń bir toparı quwanıw sezimin ańlatadı. Mısalı: – Qalaysız, Gáwhar apa, – degen sózlerdi esitkende júregim sháwkildep ketti. (G.A.). Hayalı azanda bunıń xabarın dárhal-aq ákelgen birewlerden esitip, sol zamatta-aq

Nókiske – MVD ǵa zıtqan eken. Ol tek júregi qaq jarılar bir halda jaqsı niyet penen jan-iynine ot túsip bir samar ǵana qamır iylep, bastırıp ketipti. (Á.Á.). Bunda júregim sháwkildep ketti frazeologizmi personajdıń júdá quwanıw jaǵdayın bildirse, júregi qaq jarılar bir halda degende asa quwanıw, quwanıshtan

96 Zimoveс N.V., Prokopenko Yu.A. Stilisticheskie funkсii emotivnıx frazeologizmov v xudojestvennoy proze.// Sovremennıe problemı nauki i obrazovaniya. – 2015. – ¹ 1.

73

ózin qoyarǵa jer tappaw emoсional halatı kórsetiledi. Júregi jarılıw alliteraсiyalıq frazeologizmi quramında qaq komponentiniń keliwi mánini arttırıp kórsetedi.

G.Aynazarova emotivlik frazeologizmlerdi teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń leksika-tematikalıq bir toparı sıpatında kórsetedi: «Adamnıń emoсiyalıq halatın, jaǵdayın súwretleytuǵın sózlerdiń qatnasında jasalǵan teńles eki komponentli frazeologizmler: kúle kirip, gúńirene shıǵıp; bir qızardı, bir bozardı; meyli jıla, meyli kúl; sırtı jıltırap,

ishi qaltırap t.b.».97 Solay etip, qaraqalpaq tilindegi emotivlik frazeologizmler strukturalıq jaqtan da hár qıylı bolıp keledi.

Mısalı: Bul sózler meniń qáhárimdi keltirdi. (G.A.). Seni túsinbegenim, kewlińdi qabartqanım ushın men aqmaqtı keshir. (G.A.). Eger seni Gúlchehra súyetuǵın bolsa, sonda ol qalay basqaǵa kewil qoyadı? (G.A.). Azar-bezer bolǵanıń menen qolıńa quralıńdı qısıp uslap, qaqlıǵıspaqta márdana soǵısarsań. (H.Ó.). Qostarınıń sózin onsha qosh kórmey, áttegeneniń ornına basın gá olay, gá bulay bir bılǵap, ol aqırında murnınan kúldi. (Ó.X.). – Batır shın uyqıǵa

ketti, shıraǵım, ekewimiz suwǵa barıp qaytayıq, aǵın suwdı kórip turǵan jaqsı boladı. Kewliń kóterilip, zeyniń ashıladı. («Abat batır» ertegi). Mısallardaǵı frazeologizmler ashıwlanıw, renjitiw, unatıw, qálew, qıynalıw, jaqtırmaw, kewilleniw sezimlerin bildirip kelip, fonostilistikalıq sıpatı jaǵınan da ózgeshe-

lenedi. Bunda k, q sesleriniń uyqasıp yamasa tákirarlanıp keliwi arqalı dóregen seslik garmoniya, evfoniyalıq sıpat frazeologizmniń kórkemligin, obrazlılıǵın kúsheytip kórsetedi.

«Frazeologizmler kommunikativlik, nominativlik hám kognitiv xızmet atqaradı. Frazeologiyanıń antropoсentristlik xarakteri tilshiler tárepinen sońǵı waqıtları keńnen úyrenildi. Frazeologiyalıq semantika adam hám onıń dúnyatanıwı, shınlıqtı emoсional-ekspressivlik bahalawı menen baylanıslı».98 Ulıwma, frazeologizmniń qospalı, quramalı tábiyatın úyreniw xalıq tiliniń ele ashılmaǵan, tıń, tereńde jatırǵan oǵada kóp qabatınıń betin ashadı, oǵada kóp túrli qatlamların kórsetedi. Olardıń arasında insannıń pútkil oy-sezimlerin, emoсional jaǵdayların,

97 Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. – Nókis: Berdaq atındaǵı QMU, 2005, 54-bet

98 Pirniyazova A. Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sisteması hám onıń stilistikalıq imkaniyatları. Filol. iliml. dokt. (DSc)... diss. avtoreferatı. –

Nókis: 2020, 9-bet.

74

halatların, kewil keshirmelerin súwretleytuǵın frazeologizmler-

di úyreniw, óz gezeginde, tili arqalı adamnıń ózin tanıwǵa múmkinshilik jaratadı.

2.5. Evfoniyalıq frazeologizmlerdiń strukturalıq ózgeshelikleri

Qaraqalpaq tilindegi evfoniyalıq frazeologizmlerdiń ózine tán strukturalıq ózgeshelikleri bar. Olar frazeologizm komponentleriniń sanına, quramındaǵı sózlerde tákirarlanıw tártibine, ornına hám t.b. baylanıslı bolıp keledi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń strukturalıq ayrıqshalıqları bir qansha miynetlerde úyrenilgen. E.Berdimuratov frazeologizmlerdiń «qurılısı boyınsha túrleriniń sóz dizbekleri, jay gáp hám qospa gáp túrinde keletuǵının jáne morfologiyalıq jaqtan hár qanday sóz shaqaplarınan turıp, olardıń hár túrli formalarda ushırasatuǵının»99anıqlaydı. S.Naurızbaeva100 atawısh frazeologizmlerdiń struktura-semantikalıq tiple-

rin 11 toparǵa bólip úyrenedi. J.Eshbaev101 dúzgen sózlikte frazeologizm haqqında túsinik berilip, bunda olardıń komponentlik qurılısı da sóz etiledi. G.Aynazarova102 teńles eki komponentli frazeologizmlerdińmánilik toparların atap kórsetiw menen birge:

«Olar strukturalıq jaqtan forma sáykesligine jáne evfoniyaǵa tiykarlanıp jasaladı» dep anıqlaydı. J.Táńirbergenov103 feyil frazeologizmlerdiń strukturalıq jaqtan eki, úsh hám kóp komponentli bolıp keletuǵının bir neshe modeller tiykarında tallap kórsetedi. B.Yusupova: «Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń strukturalıq tiplerin úlken izertlewler arqalı tallap, anıqlap, baha beriw kerek» dep jazadı hám olardıń strukturalıq tipleri-

99 Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. – Nókis: «Bilim», 1994,147-148-betler.

100 Nauruzbaeva S.T. Frazeologicheskie ediniсı v karakalpaksko-russkom slovare. – Tashkent: Fan Uzbekskoy SSR, 1972,S.86-108

101 Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. –Nókis:

«Qaraqalpaqstan», 1985,16-17-betler.

102 Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. – Nókis: Berdaq atındaǵı QMU, 2005, 71-bet.

103 Tanirbergenov J.O. Qoraqalpoq tilida fel frazeologizmlarning lin-

gvistik tahlili. Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)... diss. avtoreferati. –

Nukus: 2020, 19–21-betler.

75

niń kishi bir toparın kórsetedi.104 Al, frazeologizmlerde seslerdiń qaytalanıwı, seslik tákirarlardıń ornalasıw tártipleri, jaylasıw ornı, tákirarlanıw ózgeshelikleri, seslik strukturası qaraqalpaq til biliminde arnawlı izertlenbedi.

Jumısta evfoniyalıq frazeologizmlerdiń strukturalıq ózgesheliklerin tómendegi toparlarǵa bólip tallaymız:

1. Eki komponentli frazeologizmlerdiń strukturalıq ózgeshelikleri;

2. Úsh hám kóp komponentli frazeologizmlerdiń strukturalıq

ózgeshelikleri.

Bunda hár bir toparǵa kiretuǵın evfoniyalıq frazeologizmlerdiń ózinshelikleri olardıń komponentleriniń sanı hám olarda birdey yamasa uqsas seslerdiń tákirarlanıp keliw ayrıqshalıqları, seslerdiń jaylasıw usılları, tártipleri, kórkemlik dóre-

tiw ózgeshelikleri menen baylanıslı bolıp keledi.

1. Eki komponentli frazeologizmlerdiń strukturalıq ózgeshelikleri

Qaraqalpaq tilindegi seslik tákirarlar menen kelgen eki komponentli frazeologizmlerdiń ózine tán strukturalıq tipleri,

ózgeshelikleri, seslerdiń úylesiw tártipleri, ornalasıw sebepleri, bunday geypara frazeologizmlerdiń mánilik qatnasları, olardıń túrleri, variantları bar.

Alliteraсiya-assonanslıqfrazeologizmlereki komponentli bolıp kelgende eki komponent te, sonıń ishinde, jup sóz hám tákirar sóz túrindegi komponentler de tolıq seslik úylesimge túsedi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń sıpatlı ózgeshelikleriniń biri olardıń quramındaǵı seslik tákirarlar bolıp, bunday frazeologizmler ózine tán strukturalıq ózgesheliklerine iye bolıp keliw menen birge, komponentleriniń seslik úylesimi, olardıń frazeologizmniń komponentlik quramında tákirarlanıw ornı, dúzilisi, tipleri menen ajıralıp turadı.

«Frazeologizmler quramındaǵı sózler hám olardıń ornalasıw tártibi belgili bir sistemanı payda etedi. Onda struktura-seman- tikalıq tipler ajıralıp turadı. Bir frazeologizm eki atlıqtan

tursa, ekinshi bir frazeologizm atlıq hám kelbetlikten, atlıq

104 Yusupova B.T. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası. – Tashkent: «Tafakkurbo‘stoni», 2020, 127-bet.

76

hám feyilden yamasa kelbetlik hám atlıqtan ya bolmasa ráwish penen feyilden turadı. Olar usı qurılısı menen bir tutas túrinde

máni ańlatadı. Bunday dúzilisti payda etetuǵın tipler frazeologizmlerdiń struktura-semantikalıq tipleri bolıp esaplanadı».105

Qaraqalpaq tilindegi seslik úylesimge sáykeslengen frazeologizmler bir qansha strukturalıq tiplerge iye bolıp keliwi menen sıpatlanadı. Olardıń arasında eki komponentten turatu-

ǵın frazeologizmler tómendegi ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı:

1. Frazeologizm eki komponentli bolıp kelip, olardıń ekewi de seslik jaqtan úylesedi. Mısalı: Sońǵı gezleri «xannıń saǵı sınıptı, dáryanıń arjaǵın balshoylar alıp onı quwıp salıp-

tı...» degen sıpsıńlardı da esitip júrdi. (Sh.S.). Qanlıqılısh begligin buzbadı. (Sh.S.). Shúkir, qudayǵa shúkir, ásilik ettim be, jazsam jańılsam keshir, ya alla elge aman jetkeregór...» (Sh.S.). Bunda saǵı sınıw frazeologizmi s sesiniń seslik úylesimi tiykarında dóregen bolıp, basınan dáwleti tayıw, kúshi qaytıw, aytqanı bolmaw, dárejesi túsiw, dáwleti qaytıw, boldırıw, beti qaytıp qalıw mánilerin ańlatadı. Al, begligin buzbaw – sır bermew, sır aldırmaw, bildirmew, sezdirmewdi, jazsam jańılsam –

aljassam, qátelessem, gúnakar bolsam, hási gúnakarlıq etsem, hásige ketsem degen mánidegi alliteraсiyalıq frazeologizm bolıp esaplanadı.

Bunday frazeologizmlerdiń kópshiliginde múshe aǵzaları qatnasıp keledi. Mısalı: Qashannan baydıń ózine suqlanıp júrge-

nin sezgen qızdıń sol waqıtta-aq tabanı tartpap edi-aw. (Sh.S.). Geyde ózinen-ózi: – «Yawmıt bizge de qol qatıp júrmes pe eken?»

– dep seskenip te qoyadı. (Sh.S.). Qız benen hayaldıń awzı ańqayıp qaldı. (Sh.S.). Bunda tabanı tartpaw – t sesiniń alliteraсiyasına tiykarlanǵan evfoniyalıq frazeologizm bolıp, bir jerge barǵısı kelmew, barıwdı qálemew, barıwdan qorqıw, qáweterleniw, barsa bir jaǵday bolatuǵınday seziniw mánisi túsiniledi. Qol qatıw frazeologizmi t sesiniń uyqası menen ajıraladı, ol qol tiygiziw,

bul jerde, jawlasıw, óltiriw, dushpan bolıw mánisinde keledi. Awzı ańqayıw assonanslıq frazeologizmi hayran bolıw, qattı tańlanıp qalıw mánilerin ańlatadı.

105 Yusupova B. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası. – Tashkent: «Tafakkurbo‘stoni», 2020, 127-bet.

77

Ayta ketetuǵın nárse, bunday eki komponentli frazeologizmlerdiń sońǵı komponenti kómekshi feyiller menen kele beredi. Bunda olar usı komponentke qatnaslı kómekshilik máni ańlatadı.

Máselen, júregi jarılıwyamasa júregin jarıwfrazeologizmi usılay qollanıla beredi: Molla mırzaǵa eken-ǵo, tandırı shıqqır, júregimdi jara jazladı-ǵo!...». (Sh.S.). Kelgenler de «ulamalardı tuta qoysa aldı menen Sibirge súrgin etedi eken, pálen jerde pálen mollanı sóytipti...» dep ábdenjúregin jarıp ketedi.(Sh.S.). Júregi jarılıw j sesine sáykeslengen alliteraсiyalıq frazeo-

logizm kontekstke sáykes qorqıw, qorqıtıw mánilerin ańlatadı. Bunday frazeologizmlerdiń qatarında b sesi menen keletuǵın

seslik úylesimli frazeologizmler de bar. Mısalı: Qashqın aqır-

ǵı kúshi sarqılǵansha júrip qalıwǵa bel bayladı. (Sh.S.). Shımbaydan shıqqan qızıllar baspashılardıń bárin qurtıwǵa bel baylaptı. (Sh.S.). Bunda bel baylaw frazeologizmi bir nárse islewge anıqlap kirisiw, soǵan táwekel etip kirisiw, jigerlenip umtılıw, bir maqsetti gózlep, oǵan jetiwdi qattı niyet etiw mánilerin ańlatıw menen birge erkin sóz dizbegi menen mánilik qatnasta keledi. Mısalı: Zárre eglenip alıp, belin shıt belbewi menen tı-

rıstırıp bayladı da, jolın dawam ettirdi. (Sh.S.). Bunda bel múshesin baylaw túsiniledi.

2. Eki komponentli bolıp kelip, olardıń ekewi de juplasıp seslik jaqtan úylesip keledi. Mısalı: Kórdiń be bulardı?! El basqarǵan jigitlerdiń sıqılı-sıyqı usı, balam. Ayttım ǵoy ba-

ǵana, «jaw jaǵadan alǵanda, iyt etekten aladı» degen dep. (K.R.).

– Yawmıttıń da kóbisi balshoy-ǵo! Tek sayaq-sandıraǵı qusaydı bizdi shawıp júrgen. (Sh.S.). Awa, shamalı jumıs shıǵıp aylanıp qayttım, – dedi jigit suwıq-selki. (Sh.S.). Jalǵız jolawshı oylanǵısh keledi. Awılımızdan kóp diyqanlar jipá-jiksiz kóship ketti. (K.R.). Onıń berjaǵında baspashı ámekiler burınǵı saltanatın qaytarıp berse, gúlala-gúl, Jańabay taǵı qolına malay

bolıp keledi. (Sh.S.). Bunday frazeologizmlerdiń bir toparı tolıq frazeologizmniń qısqarǵan variantları túrinde keledi. Olar bir bólekten turatuǵın hám eki bólekten turatuǵın (teńles eki komponentli) frazeologizmlerde ushırasadı. Mısalı:

ıń-jıńsız – ıń joq, jıń joq: Keyin ala hayalı menen emiziwli qızına qol-qabıs etip turǵanda «bereket tapqır, Júmekeń».

Sonda-aq ıń-jıńsız súyegi sipse bolǵan joq pa edi?! (Sh.S.).

ún-túnsiz – ún joq, tún joq: Jigit ún-túnsiz úyden shıǵıp ketti. (Sh.S.). Eki tárep te únsiz qaldı. (Sh.S.). ...Baqırayın dese,

78

úni shıqpaydı, qashayın dese, ayaǵı láńdey. (Sh.S.). Hayalı menen qızında ún joq,qalay úndesin, sol saparı ketpegenin ekewi de shep kórmep edi, qaydan bilsin izi bunday bolatuǵının! (Sh.S.). G.Aynazarovanıń106 miynetinde bul eki frazeologizmniń tolıq vari-

antı usılay kórsetilgen bolıp, biz usı miynetke tiykarlandıq. ań-tań – ań tań bolıw/qalıw: Hayalı menen qızı da ań-tań.

(Sh.S.). «Kóshede jer tepinip atırǵan eken, tarqaǵan waqıtta bir balshoy ań-tań bolıpturǵanımdı kórgen eken, ózi keldi qasıma»,

– dep dálil taptı. (Sh.S.).

jım-jırt – jım-jırt bolıw/qalıw: Japansız jáziyra da, jım-jırt átirap ta onıń oylarına táshwish bermeydi. (Sh.S.).

3. Eki komponentli bolıp kelip, olar tákirar sózden turıp seslik jaqtan úylesedi. Mısalı: Ol átirapqa tıń-tıńlap taǵı alǵa ilgerileydi. (Sh.S.).

Seslik qubılıslar sóylewdi ráńbáreń túske endiredi. Máselen: házir sózin házirr, házzir yamasa há-á-ázir, házi-i-ir túrinde aytıw (jazıw) múmkin, bul arqalı sóylewshiniń yamasa personajdıń ruwxıy jaǵdayı ańlatıladı. Mısalı: «Házzir tawıp ákelip ornına qoyasań» degende sóylewshiniń doq urıwı, kúsh kórsetiwi,

ústemligi sezilse, «Házirr, ne janımdı alıp, asıqtıra bereseń» degen gápte ashıwlanıw, jek kóriw, unatpaw mánileri seziledi.

Bunday seslik qubılıslar frazeologizm quramındaǵı komponentlerde de ushırasadı. Ásirese, eliklewish komponentli frazeologizmlerge tán bolıp keledi. Frazeologizmniń eliklewish komponenti seslik ózgeriske ushıraydı. Mısalı: Nesiybelinińjúregi suw ete qaldı. (Sh.S.). Satqınnıń josparın aytıp ayaǵın jalasam jarılqar degen Junaydına jetpey-aq júregi suwladı. (Sh.S.). Usı qıyal esine túskeni de sol, ómirde sóylemeytuǵın kelinshek:

– Men usı jerden ketip górge baraman ba?! – dep baj ete qaldı. (Sh.S.). Bunısı menen turmay qızarańlawın údetti:... Sherebe eritip otırǵan hayal qolın malıp otırǵan qan jılım suwı-

nan tartıp alıp kúygen mayǵa piyaz salǵanday kúyewine bajj ete qaldı. (Sh.S.). Sonda da qızıp ketken qatın «mayırılsa moyını-

ń a salaman» dep bajıldap qaldı. (Sh.S.). Shot soraǵannan-aq baydıń ishi «ǵımm» ete qaldı. (Sh.S.).

Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmlerde de seslik úylesim ózine tán ayrıqshalıqlarına iye. Máselen, o

zamannan bul zamanǵa yamasa o dúnya, bul dúnya frazeologizmleri

106 Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. – Nókis, Berdaq atındaǵı QMU, 2005, 117-bet.

79

ushırasadı. Mısalı: Ol zamanda bul zaman qarakeńniń sút-qatıq satqanın esitpegen edim, mınaw jamańke Qarınbaylar oqıwshılarǵa satıp berip otırǵan qusaydı. (H.Ó.). – O dúnya, bul dúnya saǵan qarızdarman, Durdı aǵa! – dep jılamsıraǵan Nesiybeli qaptalında zeńireyip turǵan jigittiń kúnge qarawıtqan júzlerinen shorp-shorp súydi. (Sh.S.).

«Frazeologizmlestiriw tillik kóp tárepleme qubılıs bolıp, olar óziniń súwretlew usılına iye boladı. Frazeologizmler til-

diń basqa basqıshlarınan, atap aytqanda, fonema, morfema, leksemalardan joqarı turatuǵın quramalı leksika-grammatikalıq for-

ma ekenligi menen xarakterlenedi. Milliy ózine tánlik frazeologizmlerdińgrammatikalıq qurılısında, leksikalıq, stilistikalıq, fonetikalıq hám semantikalıq ózgesheliklerinde de kórinedi».107

Frazeologizmdegi bunday ózgesheliktiń hár birin ilimiy kózqarastan úyreniw, olarǵa tolıq tallaw jasaw teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da áhmiyetli.

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi seslik tákirarlar menen kelgen frazeologizmlerdiń ózine tán evfoniyalıq sıpatları, olardı payda etiwshi seslerdiń úylesiw sebepleri, ornalasıw tártipleri, nızamlılıqları, ózgeshelikleri bar. Olar frazeologizmlerdiń tiykar-

ǵı belgileri menen ayrıqshalıqlarınıń birin kórsetip keledi.

Sonıń menen birge, qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń

ses kórkemligi menen de ózgeshelenip turatuǵın oǵada quramalı birlik ekenligin dálilleydi.

2. Úsh hám kóp komponentli frazeologizmlerdiń strukturalıq

ózgeshelikleri

Qaraqalpaq tilindegi seslik tákirarlarǵa tiykarlanǵan úsh hám kóp komponentli frazeologizmlerdiń ózine tán strukturalıq ayrıqshalıqları, frazeologizm quramında birdey yamasa uqsas seslerden baslanǵan sózlerdiń ornalasıw usılları bar.

Ayırım frazeologizmlerdiń seslik qurılısı júdá ıqsham, tásirsheń bolıp, olarda ırǵaq, muzıkalılıq seziledi. Bunday sıpatlardı olardaǵı seslik tákirarlar támiyinleydi. Bunda fra-

zeologizm quramındaǵı sózler birdey yamasa uqsas seslerden baslanıp, bunday seslik tákirarlar olardıń kórkemligin, tásirsheńli-

gin arttırıwǵa xızmet etedi. Frazeologizmlerdiń strukturalıq

107 Mamatov A.E. ²zbek tili frazeologiyasi. – Toshkent: «Navrwz», 2019,103-bet.

80