Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń fonostilistikalıq analizi
.pdfkúyewden ayırılıp kelipti degen ataqtı alǵansha, usı jigitti tárbiyalayın, kiyindireyin degen oyda boladı. («Tórt Abdulla»). 4. Sonıń ushın men de gez kelgen qıyınshılıq bolsa, talayımnan kórermen dep sapar etip júrgenim edi, – deydi. («Altın tawıq»).
Demek, bul frazeologizm tas tiyse talayımnan, muz tiyse mańlayımnan – tas tússe talaydan, tasbaqa tússe mańlaydan kórermiz da
– tas tússe talayımnan, tasbaqa tússe mańlayımnan kórermen – talayımnan kórermen túrinde variantlasqan.
Házirgi dáwirde derlik qollanılıwın joytıp baratırǵan ay
dese awzı bar, kún dese kózi bar frazeologizmi ertekte tek ǵana hayal-qızlarǵa baylanıslı emes, al er adamlardı sıpatlaw ushın da qollanıladı: 1. Álimbettiń sın-sımbatı kelisken Jálimbet de-
gen bir balası, Qálimbettiń ay dese awzı bar, kún dese kózi bar, sulıw Biybisánem atlı qızı bar eken. («Muradına jetken ashıqlar»). 2. Abdulla ay dese awzı bar, kún dese kózi bar, on tórtten tuwǵan ayday bir jigit boladı. («Tórt Abdulla»).
Ertekler tilinde paydalanılǵan frazeologiyalıq birliklerdegi túrli alliteraсiya-assonanslıq ózgeshelikler olardıń frazeologiyalıq sistemasınıń oǵada jetilisken, bay kórkemlik múmkinshiliklerin júzege shıǵaradı. Mısalı: 1. Eger qara attı
berseń,qashsam qutılaman, quwsam jetemen, – dedi. («Qulámet tóre»).
2. Burınǵı ótken zamanda, patsha menen xanlardıń dáwirinde birewde bar, birewlerde joq waqıtlarda bir ǵarrı menen kempir bolǵan. Bulardıń bir ǵana balası bolǵan, sawıp isherge sawını, satıp jewge malı bolmaǵan. («Tórt Abdulla»).
Ertekler tilindegi frazeologizmler prozadaǵı qosıq sıyaqlı ǵayrı naǵıslı, sheberlik penen oylap tabılǵan uyqaslarǵa qural-
ǵan. Mısalı: 1. Aqırısında qız patshanıń tulparın minip, betindegi lipasın alıp, patshaǵa qarap: «meniń elim gúlistan, hár kim elinde sultan, kórmek bolsań diydar jamal, aqılsız tuwǵan Muratqan» dep, atına bir qamshı urıp kózden ǵayıp boladı. («Mu-
ratqan»). 2. Muratqan barlıq mal-múlkinen keship, etek-jeńdi kesip, qaltasınıń da túbin tesip, Gúlistan eli qaydasań dep jolǵa ráwana boladı. («Muratqan»). 3. Qız quw dalada qalıp,jewge tamaq, isherge suw tappay, bir aǵashtıń túbinde jata beredi. («Opa sawdager»).
Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń joqarıda tallap kórsetilgen túrlerinen basqa da tómendegishe variantlasıw usılları ushırasadı: ıń joq, jıń joq: Tún ishinde kimdi kim tanısın, birew birewin tanımastan ıńsız-jıńsız atlarına minip
51
júrip kete beripti. (Gúlzámze»); ushı da joq, qıyırı da joq:
Ekewi awqat jep atırǵanda qala betten ushı-qıyırı joq ásker qaplap kele berdi. («Muradına jetken ashıqlar»); adam júrse ayaǵı
kúygen, qus ushsa qanatı kúygen: Qus ushsa qanatı kúygen, qullası, adam betley almaytuǵın qalıń toǵaylardı aralap ań awlap, tama-
shalap júrse, patshanıń qusı óz-ózinen jutınıp, alǵa qaray umtılıp, ıqtiyarǵa qaramay ushadı da ketedi. («Muratqan»).
«Ertekler tili – xalıq tiliniń eń bay, kórkem úlgileriniń biri bolıp, ol ózinde túrli tillik birliklerdi birlestiredi. Olardıń biri frazeologizmler bolıp, ertekler tilinde kórkem-súwret-
lewshilik xızmet atqaradı. Folklorlıq frazeologizmler tili ózine tán ózgeshelikler menen ajıralıp turadı. Olardıń folklor janrlarınıń túrlerine ortaq hám jeke beyimlesken úlgileri bar. Qaraqalpaq xalıq ertekleri tilindegi frazeologizmlerdiń de ulıwmalıq belgileri jáne ózine tán ózgeshelikleri bar».72 Usınday
ózgesheliklerdiń biri teńles eki komponentli frazeologizmlerdegi fonostilistikalıq belgiler – seslik úylesimler bolsa, ekinshisi olardıń variantlılıǵı bolıp esaplanadı. Bunday allitera-
сiya-assonanslıq frazeologizmler seslik tárepten ráńbáreń, bay, kórkemlik xızmetleri menen ózgeshelenedi. Erteklerde sáwlelengen xalıq turmısın ıqshamlap, kórkemley kelip, seslik uyqaslar me-
nen bezep kórsetip, olardıń uzaq waqıtlar dawamında xalıq yadınan óshpey, saqlanıp qalıwına tiykar boladı. Al, evfoniyalıq sıpattaǵı bunday teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń variantlılıǵı tek ertekler tiliniń emes, olarǵa tiykar, derek bolǵan qaraqalpaq tiliniń, ulıwmaxalıqlıq, milliy tildiń baylıǵın, kórkemligi menen obrazlılıǵındálilleydi.
2.3. Quramında nekrotizmler ushırasatuǵın evfoniyalıq frazeologizmler
Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sistemasında ayırım komponentleriniń mánileri túsiniksiz bolıp qalǵan yamasa gúńgirtlesken frazeologizmler ózine tán bir topardı quraydı. Xalıq tariyxınıń belgili bir dáwirlerinde anıq leksikalıq mánilerdi bildirip, belgili bir túsinikti ańlatıp, waqıtlar ótiwi menen mánileri umıtılıp yamasa gúńgirtlesip ketken sózler frazeologizmlerdiń quramında saqlanıp, kúndelikli qarım-qatnasta,
72 Yusupova B. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası hám onı izertlewdiń geypara máseleleri. – Tashkent: «Tafakkur avlodi», 2020, 138-bet.
52
ásirese, kórkem shıǵarma tilinde qollanılıp keledi. Bunday frazeologizmlerdiń jáne bir ózgesheligi – olar seslik úylesimge tiykarlanıp dóregen bolıp, olardaǵı seslik garmoniya da usı komponentler menen birge saqlanıp qalǵan. Olar usınday seslik kórkemligi menen birge obrazlı, astarlı, awıspalı mánileri arqalı da ayrıqshalanıp turadı. Bunday frazeologizmlergefonostilistika-
lıq jaqtan tallaw jasaw qaraqalpaq tiliniń seslik kórkemlik múmkinshilikleriniń bir tárepin ashıp beriwge járdem beredi.
Qaraqalpaq tilindegi atawısh frazeologizmlerdiń strukturasemantikalıq tiplerine tallaw jasaǵanda S.Naurızbaeva «qaraqalpaq tilinde óz aldına jeke qollanılmaytuǵın, leksika-gram- matikalıq mánileri belgisiz, biraq frazeologiyalıq birliktiń qurılısında basqa komponentler menen dizbeklesip kelip semantikalıq pútinlikti payda etip, belgili orın iyeleytuǵın sózler-
di» atap kórsete kelip bılay dep jazadı: «Birinshi toparǵa sózge sóltek – sózge olaq, dút toǵay – qalıń toǵay, doń moyın – ójet sıyaqlı frazeologizmler kiredi. Sóltek, dút, doń sózleri qaraqalpaq leksikasında bul dizbeklerden tısqarıda ushıraspaydı, biraq olar frazeologizmlerdiń zárúrli komponenti bolıp tabıladı. Bul sózlerdiń mánisi, qaysı sóz shaqabına qatnaslı ekenligi, sóz ózgeriw paradigması bizge belgisiz bolsa da, biraq olar frazeologizmlerdi shólkemlestiredi, belgili bir máni beredi, olarsız frazeologiyalıq birlik buzıladı. Bunday frazeologiyalıq birlikler-
diń komponentleri arasındaǵı sintaksislik qatnas óli, óytkeni, komponentler arasındaǵı qatnas dizbekli yamasa baǵınıńqılı ekenin ayta almaymız. Frazeologiyalıq birliktiń qaraqalpaq tiliniń leksikalıq sistemasında jeke ushıraspaytuǵın komponentin nekrotizm dep ataymız».73
Ilimpazdıń pikirlerin basshılıqqa alıp, quramında tildiń házirgi jaǵdayında jeke turıp máni ańlatpaytuǵın, frazeo-
logizm quramınan tısqarıda óz aldına, bólek, jeke qollanılmaytuǵın, uzaq tariyxıy dáwirler dawamında tek frazeologizm quramında ǵana saqlanıp qalǵan, sonıń menen birge, frazeologizmdi dóretiwde áhmiyetli orın iyeleytuǵın, komponentlerdiń bir tutaslıǵınan kelip shıǵatuǵın bir pútin frazeologiyalıq máni-
niń dóreliwinde áhmiyetli xızmet atqaratuǵın, millettiń búgingi wákilleri ushın mánileri túsiniksiz yamasa gúńgirtlesken birliklerdi kórsetiwde nekrotizmler terminin paydalandıq. Solay
73 Nauruzbaeva S.T. Frazeologicheskie ediniсı v karakalpaksko-russkom slovare. – Tashkent: «Fan» Uzbekskoy SSR, 1972, s.86-87.
53
etip, evfoniyalıq frazeologizmlerdiń bir toparı nekrotizmler menen keletuǵın frazeologizmler bolıp, olardıń payda bolıw derekleri júdá áyyemgi dáwirlerge barıp ushlasadı.
Geypara frazeologizmlerdiń ayırım komponentleri mánilik jaqtan házirgi kózqarastan túsiniksiz yamasa mánileri gúńgirtlesken bolıp, bunday birlikler qatarında seslik párwayı pánseri, say súyegi sırqıraw, sam-saz bolıw, ses-semir joq, zer-zebil bolıw, urqanatı ushıw, túbelegin túsiriw, ańsarı awıw, ańǵısın ańlaw, úskini quyılıw, iyt ırqın, sıbay saltań, boz-boran bolıw, jeti júy(r)esinen ótiw hám t.b. sıyaqlı seslik úylesimge tiykarlanǵan frazeologimler de ushırasadı. Mısalı: Azanda qabıllawǵa
ketken Aytan aǵa, sáske bolmay-aqtas-talqanı shıǵıp keldi. (M.N.).
«Baslıqtıń bayaǵı turısı-ǵo, kárine de kelmegen» desem, mennen jaman adam joq. (M.N.). Úshinshi sorawdıń datúbelegin túsirdim.
(M.N.). Dárigúl sheshem menen Axmet Saparovichtiń kempiri awlaq jayda shúńkildesip otır, burınnan-aq bir-biri menen álpi alı-
sadı eken, ekewi alma-gezek Aralbaydı oynatıp, shaydıkámine keltirip atır. (K.R.). Usınday bolǵannan keyin miynet te ónimli
edi, adamlar baz bayaǵı kóńilli jasap, kóńilli isledi. (Ó.X.).Taymasov azǵana sam-saz bolıp turdı ... (M.N.). Pıshıq júriske salıp, ses-semirsizdálizden ótip ketti... (K.S.). Bunda frazeologizmlerde t, k, n, b, s sesleriniń alliteraсiya-assonanslıq úylesimi saqlanǵan bolıp, tas-talqanı shıǵıw – júdá ashıwlanıw; kárine de kelmew – tásir etpew, ózgeris bolmaw; túbelegin túsiriw – tolıq bayanlaw, usaq-túsegin qaldırmay aytıw; álpi alısıw – bir birin unatıw, jaqsı qatnasta bolıw; kámine keltiriw – qattı beriliw, kelistiriw; baz bayaǵı – sirá; sam-saz bolıw – úndemew, sóylemew; ses-semirsiz– úndemew mánilerin ańlatadı.
Solay etip, bunday frazeologizmlerde birdey yamasa uqsas sesler frazeologizm quramındaǵı mánileri gúńgirtlesken ayırım sózlerdiń basında tákirarlanıp keledi. Olar bir qansha máni-
lik ózgesheliklerdi bildiredi:
Ashıwlanıw, ǵázepleniw, qızǵanıw, kóre almawshılıq mánilerin bildirip keledi. Mısalı: Jala japqanlar beti búlk etpesten
bunı tóńkerispek qılajaq igri niyette ayıplaǵan, óziniń haqlı-
ǵına isenimli Tumaris bir tamshı kóz jas tókpegen, onıń bez búyreklenip turısı da sheshe patshanıń tılaqayın tırıstırǵan.
(H.Ó.). Bul mısalda bez búyrekleniw frazeologizmi de seslik úylesimge tiykarlanǵan bolıp, ol miz baqpaw, kárine kelmew, mise tutpay, tásirlenbey, kárine kelmey turıw mánilerin bildiredi.
54
Sonday-aq, usı búyrek sózi menen keletuǵın mına frazeologizmler de bar: Pikiri ship-shiyki, aqılı ala búyrek eken! (K.S.). Shu meni eleberin wáliy deysizler, men shu bayaǵıda-aq aytıp edim sizlerge, shu jekke menshiktiń bar ma, iynesinen sabaǵına shelli
ǵamzım ortalıqqa urıw kerek, – dedim, sonda sizler búyreklerińiz búlkildesip kúlistińler...(Sh.S.). Bay da bunı sezip, olarǵa qabaǵınıń astınan sın kóz juwırtıp, búyregi qalay búlkilder eken dep birim-birim sholıp otırdı. (Ó.X.). Bunday frazeologizmler ortaq komponentlerge iye bolıp kelgen menen, olardıń mánileri hár qıylı boladı. Al, tılaqayı tırısıw – ashıwı keliw, ǵázepleniw mánisin bildiredi.
Quwanıw, kewilleniw, shadlanıw mánilerin ańlatadı. Mısalı:
Xan buǵan burınǵısınsha mázbayram bolıp, kewilli keyip bildirdi. (Ó.X.). Duwbaq ulın patshanıń oq kózinen tasalap qalǵan kempir máz-mayram, qatınparaz balasınıń – Úlpettiń bolsa jılqısı tawǵa shıqqan, onıń júregi qanasınan shıǵa jazladı, oyınshıq pa saǵan, patshanıń ózi menen dawabıylasıw. (H.Ó.).
Oy-pikiri bir jerden shıǵıw, kewli jaqın bolıw mánilerinde keledi. Mısalı: Álpiń alısıp, mirábbi bolar miyrimli erkek kindik bar bul naqızıq yalǵanshıda, ózińdi ólimge qıyma, ...seni súygen bir márt tabılar, tabılmay qalmas! (H.Ó.).
Qıynalıw, azap shegiw, azarlanıw mánilerinde keledi. Mısalı: Biraq, iyshannıń Shımbaydaǵı orıs patshasınıń wákiline Qalmannıń ústinen shaǵım etip at jibergeni esine túsip, Sapuwranıń say-súyegi sırqırap ketti, júregi dúrsildep, dizeleri qal-
tıraqlap, ulıwma ázzilegenin kórsetti. (Á.T.). Jazıwshı Muxammedovqa sońǵı yarım jıldan beri durıslı ilham kelmey, hesh nárse jaza almaǵanlıqtan sirkesi suw kótermey júr edi. (M.N.). Bunda say-súyegi sırqırap ketti – qattı qıynalıw, azap shegiw, uwayım shegiw, alaǵada bolıp, tınıshsızlanıw mánilerin, al sirkesi suw kótermey júr edi – hesh nárseni jaqtırmaw, hesh nársege kewli bolmaw, kewilsizleniw degen mánilerdi ańlatadı.
Seslik úylesimdegi frazeologizmlerdiń bulardan basqa da kóplegen mánilik ózgeshelikleri bar. Mısalı: Olardıń kúsh jıynap, til biriktiriwge burınǵıday shaması kelmedi, qayta shiginniń qamırınday ıdırap, «turımtay tusına, palapan basına ket-
ti»niń kebin kiydi. (Ó.X). Ashamaylar menen basqa qalǵan-qutqan ol-pul jıyıstırılıp, orın-orınlarına qoyıldı. Bódene bası-
na, turımtay tusına tarasıp ketken soń kárwan basına qonaq jerdiń saldarı túsip sarsıla basladı. (Ó.X).
55
Bul birlikti G.Aynazarova teńles eki komponentli frazeologizm sıpatında kórsetedi.74 D.S.Nasırov hám O.D.Dospanov: «2.Qus atamalarına baylanıslı: DTS – turımtay (58) – qqalp. Á.ńurum-
tay, súglún (516) – qqalp. A.Q. súylin, órdák (388) – qqalp. A.,Q.
Úyrek, órdek t.b.» dep turımtaydı qus ataması sıpatında kórsetedi. M.Xojanov bılay dep jazadı: «Turımtay sózi de eski túrkiy dáwirde keń qollanıwda bolǵan. «Eski túrkiy sózlik»te «turumtaj»
túrinde jumsalǵan (DTS, 589). Mahmud Qashǵariydiń sózliginde de sol túrinde ushırasadı (M.Q.III,243). Bul sóz de tartar, tırna, tor-
ǵay sıyaqlı quslardıń atamasında qollanılatuǵın «t...r» túbirli
seske eliklewishlerden payda bolǵan. «Turımtay» (derbnik) búrkitler tuwısına kiretuǵın eń kishi quslardıń biri. Házirgi qara-
qalpaq tilinde bul sóz «Palapan basına, turımtay tusına», «Bódene basına, turımtay tusına» degen maqallardıń quramında saqlanǵan».75
Xalıq danıshpanlıǵın tereń iyelegen ilimpaz Q.Ayımbetov bul frazeologizm haqqında bılay dep jazadı: «Turımtay degen kishkene ǵana shımshıq. Maqal qıyınshılıq bolǵanda qanatlı ań qusı ushıp jónine ketedi, qanatı jetilmegen palapanlardıń halı qıyın boladı degen mánini bildiredi.
Bul maqalda burın jawgershilik zamanları ata balaǵa, bala ata-
ǵa qaramay jawdan qashıp el búlingendegi xalıqtıń kórgen qorlıǵı qısqa ǵana ıqsham sóz benen berilgen. Maqal adamlardıń basına awır jaǵday tuwǵanda aytıladı».76 Hár kim hár jaqqa tarqasıp ketiw yamasa bir-birewge qaramay, hár kim óz jónine, óz basın sawǵalap, qorǵap, óziniń bası menen ǵay bolıp, ózin qorǵaw maqsetinde tarqasıp ketiw, usılay islewge májbúr bolıw mánilerin ańlatadı. Bunda adam ómirindegi is-háreket quslar dúnyası menen sheber salıstırılıp, awıspalı mánidegi oǵada tásirli frazeologizm dóregen.
Bunday frazeologizmlerde variantlılıq qubılısı ónimli ushırasadı: Bunıń hámmesine párwayı pánseri Aralbay sheshemniń qolında máyekten jańa shıqkan shójedey qıymıldar edi. (K.R.).
74 Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. – Nókis: Berdaq atındaǵı QMU, 2005, 18-bet.
75 Xojanov M. Qaraqalpaq tilinde ornitonimler. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2019, 23-bet.
76 Ayımbetov Q. Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqallarınıń qısqasha túsindirme sózligi hám júyeli sózler. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2007, 25-26-betler.
56
Kózi qunqar nashardıń dushpanı kóp bolar, tek kóriksizler ǵana párwayı-pálekbolar. (H.Ó.). J.Eshbaev «párwayı pánseri – uwayımsız, qayǵısız, hesh nárseni oylamaytuǵın» dep túsindiredi.77
Qaraqalpaq tilindegi ayırım komponentleriniń mánileri gúńgirtlesken frazeologizmlerdiń fonetikalıq ózgeshelikleri hár qıylı bolıp, ayırım frazeologizmlerde eki seste ushırasadı:
1.qıyan-kesti: Qayda qıyan-kesti daw-shataq bar – Yawmıttıń jelkildep júrgeni. (Ó.X.).
2. qıyan-keski: Sóytip, qıyan-keski tóbelesip atırǵanda ústinen bir atlı kisi shıǵıp, arashaǵa túsip, zordan ayıradı. («Gereńler» ertegi).
Fonetikalıq ózgeshelikler ayırım frazeologizmlerde úsh seste ushırasadı:
1. tas tuynaqtay – akkuratno (dosl. kak kamen svertok)78
2. taq-tuynaqtay: Lekin, o dúnyanıń isleri de mudamı taqtuynaqtaybola bermeytuǵın qusaydı-ǵo. (M.N.).
3. tap-tuynaqtay: Hámmesi tap-tuynaqtaytayınlandı. (Ó.X.).
Frazeologizm quramında mánileri gúńgirtlesken birlikler tákirar sóz túrinde keledi: Sóytip,jeme-jemege kelgende úy-jay, mal-dúnya, nárse qara hám qolda bardıń bári de Qálimbetke ótti. (Ó.X.).
Jup sóz túrinde keledi: Seniń kúnińdi dushpanǵa da bermesin, biyshara Mompır Páynekke de zaw-zatın qaldırmay sógip payın berdi ozbırlaǵan Íqlas. (H.Ó.). Saǵan bergen kól-kósir mal-háliń tek bir óziń ushın emes, anaw kózi jawdırasqan jetim bópetaylardıń da ırısqalın seniń qazanıńa salǵan... (H.Ó.). Erteńge
qoysaq tıǵın-tayan boladı. (K.R.).
Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmniń bir komponenti sıpatında ushırasadı: – Haw, taqsır, haw!..– Mınaw ne qıladı? – dep molla Yaqıptıń urqanatı ushıp, qattı qorqıp ketti. (Ó.X).
Q azaq tilinde ań sóziniń awız quwıslıǵı, óńesh, jutatuǵın tesik mánisin bildiretuǵını aytıladı: Qaraqalpaq tilinde «Ańqıw (A.) – shóllep otırıw mánisinde. Bir nárse keler dep ańqıp otır edik. (Mr.,P.–taw.)79 Ań sóziniń basqa mánisi de
77 Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. – Nókis:
«Qaraqalpaqstan», 1985, 30-bet.
78 Nauruzbaeva S.T. Frazeologicheskie ediniсı v karakalpaksko-russkom slovare. – Tashkent: Fan Uzbekskoy SSR, 1972.s.80.
79 Nasırov D.S., Dospanov O.D. Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligi.
– Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1983,41-bet.
57
túsindiriledi. Ańsar sóziniń túbir ań menen ushlasıp, onıń aqıl, oy, kewil, es, sana menen baylanıslı ekenin kórsetedi.80 Bul birlik
qaraqalpaq tilindegi assonanslıq frazeologizmlerde ushırasadı. Mısalı: Sebebi, Tursın bir qolına balasın kóterip, bir qolına qızın jetelep, hár nársege bir qızıǵıp, qızıl kórse ańsarı awıp, alǵan menen satqannıń qolına alańlap júr. (Ó.X.). Ańǵısın ańlaw, tıńǵısın tıńlaw frazeologizminiń dáslepki komponenti de usı mánige baylanısadı. Mısalı: Xannıń óz basınan qáwipsingenin sezdi de, muftı bunnan arǵı jaǵınıń ańǵısın ańlaǵısı keldi. (Ó.X.).
Qazaq til biliminde jup sózler, qospa sózler,frazeologizmler, naqıl-maqallar quramında ushırasatuǵın mánileri gúńgirtlengen yamasa túsiniksiz bolıp ketken ayırım sózlerdiń etimologiyası boyınsha aytılǵan bahalı pikirler bar. I.Keńesbaev «...ishek silesi qattı, diyqan darısın, shıq bermes Shıǵaybay, ulın Urımǵa, qızın
Qırımǵa, úrim-putaq»81 Á.Qaydar82 «...shıq bermes Shıǵaybay, z(j)ı- ǵırdanı qaynaw», Á.Nurmaǵambetov«...ayt-úyt – ayt-úyt joq, bas saldı, qırshınıńnan qıyılıp keteseń ǵoy, qolqabıs»83 sıyaqlı frazeologizmlerdegi ayırım sózlerdiń etimologiyasın kórsetedi.
Usınday maqalalar hám basqa da ayırım jumıslar menen birge
R.Sızdıqovanıń84 miynetinde oǵada kóp sózlerdiń mánileri anıqlanıp, olardıń kópshiligi túrkiy tillerde, sonıń ishinde, qaraqalpaq tilinde de frazeologizlerdiń quramında ushırasatuǵın mánileri gúńgirtlesken yamasa túsiniksiz sózler esaplanıp, qaraqalpaq til bilimi ushın da úlken áhmiyetke iye. Qaraqalpaq til
biliminde tek ǵana Q.Ayımbetov, A.Najimov, J.Shámshetovtıń miynetlerinde bunday ayırım birliklerdiń mánileri túsindiril-
gen. Ásirese, bunday sózlerdiń frazeologizmniń komponenti sıpatındaǵı mánilerin úyreniw, olardıń seslik úylesimine jáne olar arqalı payda bolatuǵın kórkemlik xızmetlerine fonostilistikalıq jaqtan baha beriw, frazeologiyalıq etimologiya máselelerin úyreniw qaraqalpaq til bilimi bir qansha tarawlarınıń
80 Qazaq tiliniń qısqasha etimologiyalıq sózdigi. – Almatı: Qazaq SSR niń
«ılım» baspası, 1966, 40-bet.
81 Keńesbaev I. Keybir frazalar tórkini. // Sóz óneri. – Almatı: Qazaq SSR niń «ılım» baspası, 1978,56–61-betler.
82 Qaydarov Á. Qazaq tili etimologiyasınan etyudter. // Sóz óneri. – Almatı: Qazaq SSR niń «ılım» baspası, 1978, 62–71-betler.
83 Nurmaǵambetov Á. Keybir sózderdiń tarixınan. // Sóz óneri. – Almatı: Qazaq SSR niń «ılım» baspası, 1978,71–77-betler.
84 Sızdıqova R.Sózder sóyleydi (sózderdiń qoldanılu tarixınan). Kóptomdıq shıǵarmalar jinaǵı. – Almatı: El-shejire, 2014.
58
aldında turǵan áhmiyetli máselelerdiń biri esaplanıw menen birge, usı ilim tarawların jáne olardıń geypara máselelerin birlestiriw ushın da xızmet etedi.
2.4. Evfoniyalıq frazeologizmlerdiń geypara tematikalıq toparları
Qaraqalpaq tilindegi seslik úylesimge tiykarlanǵan frazeologizmler mánilik jaqtan bay bolıp, olar belgili bir toparlarǵa ajıratıladı, ulıwmalıq geypara sıpatlarǵa iye boladı. Evfoniyalıq frazeologizmlerdiń ishinde, birinshi gezekte, ayırımları milliy sıpatqa iye bolıp keledi. Olardıń arasında adam
múshe atamalarına, insan sezimlerine baylanıslı frazeologizmler de ushırasadı. Usınday ózgesheliklerine baylanıslı biz olardı tómendegi toparlarǵa bólip qaradıq.
1. Milliy sıpattaǵı frazeologizmler;
2. Somatikalıq frazeologizmler;
3. Emotivlik frazeologizmler.
Ayrıqsha atap ótetuǵın jaǵday, álbette, evfoniyalıq frazeologizmlerdi bunnan basqa da toparlarǵa bólip qaray beriwge boladı. Biz jumısta joqarıda kórsetilgen toparlarǵa kiretuǵın frazeologizmlerge fonostilistikalıq jaqtan tallaw jasaw menen sheklenemiz.
1.Milliy sıpattaǵı frazeologizmler
Hár qanday tildiń frazeologiyalıq qorında milliy ózgesheliklerdi kórsetetuǵın frazeologizmler tiykarǵı orındı iyeley-
di. Qaraqalpaq tilinde de milliy sıpattaǵı frazeologizmler úlken
bir topardı payda etedi. Olar úrp-ádet, dástúr atamaları, adam múshe atamaları, adam atları, tuwısqanlıq atamaları, jer, suw, aspan deneleri atları, qus, haywan atamaları, kásip, úy tutınıw buyımları, kiyim-kenshek atamalarına hám diniy túsinikler hám t.b.menen baylanıslı bolıp keledi. Milliy sıpattaǵı frazeologizmlerdiń
seslik ózgeshelikleri evfoniyalıq frazeologizmlerdiń ayrıqshalıqları menen baylanıslı.
Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sistemasınıń tiykarında milliy sıpatqa iye frazeologizmler turadı. Olar qaraqalpaq milletiniń ruwxıy-mádeniy dúnyasınıń, pútkil tariyxıy ómiri-
niń ajıralmas bólegi, aynası, sáwlesi sıpatında áwladtan-áwlad-
59
qa ótip, ómir súrip keledi. Bunday frazeologizmler tereń mánili,
ótkir, obrazlı, kórkem sıpatı menen ajıralıp turadı. Olar sóylewdi bezep, kórkemlep, pikirdi tásirsheń jetkerip beriw ushın xızmet atqaradı. Mısalı: otız eki tisin tamaǵına jiberiw, eshegi jorǵalaw, másh qırmandı alısıw, jırtıq kemege salıp ıǵızıw, kók
eshekke teris mingiziw, túyeden postın taslaǵanday, shaqın qaǵıw (qayırıw), tulıpqa móńirew, aq túyeni kórdiń be – kórmedim, ǵarrı saǵal, túyeniń ústinde iyt qabıw, janın kelige qamaw, at, túye qılıw, baqayına deyin sumlıq jaylaǵan hám t.b.
Qaraqalpaq tiliniń seslik sistemasında sesler ózine tán hár qıylı xızmetlerdi atqaradı. Birdey yamasa uqsas dawıslı hám dawıssız seslerdiń qatar kelgen sózlerdiń basında tákirarlanıp qollanılıw ózgeshelikleri ayrıqsha qızıǵıwshılıq payda etedi. Olar tildegi birliklerdiń, sonıń ishinde, frazeologizmlerdiń qurılısına da tán bolıp keledi. Geypara frazeologizm-
lerdiń komponentleri seslik úylesimi menen ózgeshelenip, bunday seslik evfoniya olardıń áhmiyetli bir belgisin kórsetedi.
Seslik garmoniya qaraqalpaq tilindegi bir qansha frazeologizmlerde ushırasadı. Olarda xalıqtıń milliy ózinsheligi kórinedi. Máselen: bastırıwlı qazan bastırıwlı qalsın, ózi biylep,
ózi tóslew, bel baylaw, buwını qatıw, atamnıń ayaq ushına ketiw, botaday bozlaw, ana jerde túye tuwıp atır dese iseniw, jelkesine shińgirik shabıw, janın kelige qamaw, asıǵı alshı, sháriyatqa sharım keliw, úy irgeles, qoy qoralas, qıran kúlki, murt may bolmaw, qabırǵańa keńesiw, jalaǵa qayım Jalmámbet, iyt iyesin, pıshıq biykesin tanımaw hám t.b. Bunda xalıq ózine qolaylı, ózi kúndelikli turmısta paydalanatuǵın atamalar arqalı frazeolo-
gizmler dóretedi. Máselen, aralıq, kólem, muǵdar, orın mánilerin bildiriwde mınaday frazeologizler dóregen: sidik shaptırım, at qayırım, at shaptırım, suw simirim, et pisirim, túye jeldirim,
bir kese shay ishimdey, tayaq taslam, qamshı taslam hám t.b.
«Hár qanday tilde milliy-mádeniy semantikaǵa iye frazeologizmler toparı ushırasadı. Olar milliy mádeniyattı bir tutas túrde – frazeologizmlerdiń barlıq elementleri toplanǵan yamasa bóleklengen, yaǵnıy olardıń quramındaǵı birlikleri hám prototipleri arqalı súwretleydi. Óytkeni, dáslep kelip shıǵıwı jaǵınan erkin sóz dizbekleri belgili bir úrp-ádet, dástúrlerdi, turmıs hám mádeniyattı, tariyxıy waqıyalardı hám t.b. tolıq sıpatlaǵan. Frazeologizmlerdiń milliy-mádeniy semantikası milliy-
mádeniy elementi arqalı, yaǵnıy eldiń jeke ózgesheligi sáwlelen-
60