Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń fonostilistikalıq analizi

Tırtım: Ottı dógereklep otırǵanlar tırtım. (H.Ó.).

Shıbınnıń ızıńı esitilmeydi: Qalanıń ishi jım-jırt. Hesh jerden saza joq. Júrgen tıyıldı. Shıbınnıń ızıńı, shegirtke-

niń shırılı esitilmeydi. Hámme matam tutqanday jaǵaların uslap,

úylerinde selt etpey otır. Sóytip qápelimde Xiywanı hásiretqayǵı bastı. Mal móńiregendi qoydı. Hámme óz shańıraǵı ishinde tar gúmiralıqta jasay berdi. (Ó.X.).

J.Eshbaevtıń sózliginde: «Sam-saz bolıw. Ne islerin bilmew, bir qolaysız jaǵdayǵa baylanıslı sóyley almay otırıw»; «Sessemir. Dım úndemew, ses shıǵarmaw»64 dep túsindiriledi. Sam-saz bolıw frazeologizminde adamnıń emoсional jaǵdayı da ayqın seziledi, ol tiykarınan, adamǵa baylanıslı qollanıladı, al adam

hám basqa da nárselerdiń dawısına baylanıslı ses semiw frazeologizmi paydalanıladı. Sam-saz bolıwdaǵı saz komponenti menen keletuǵın sazırayıw feyili de bar. Sonday-aq, saza atlıǵı da usı tiykarda, yaǵnıy seske, onıń bar ekenligine, esitiliwine baylanıslı dóregen bolsa kerek degen pikirdemiz. Máselen, joqarıda-

ǵı «Hesh jerden saza joq» gápindegi birlik. Sonday-aq, mına frazeologizmde de saz komponenti qollanılıp, ses, dawısqa baylanıslı bolıp kelgenligin kóriwge boladı: Bayaǵı jılları biyik minberde turǵanındaǵıday qáliplesken ırǵaq penen saz dawısqa salıp sóyleydi. (K.S.). Bunda qattı dawıslap degen mánide paydala-

nılǵan. Sonday-aq, saz sózi nama, muzıka mánisin de bildiredi. Saz sózi basqa jaǵdaylarda da ushırasadı, olardıń mánileri joqarı-

da atap ótilgen frazeologizmlerden basqa, hár qıylı. Máselen,saz sózi zor, ayrıqsha degen máni bildirse, tań saz berdi, sazı bolmadı, saz tústi, sazı joq, bir sazdıń bózi, sazayın berdi hám t.b. frazeologizmlerdegi mánilerin arnawlı izertlew arqalı anıqlaw múmkin. Mısalı: Tań saz berip kiyatırǵanında Náǵmet tuw alıslardan shıraqların jaǵıp-óshirip kiyatırǵan samol tti kórdi! (M.T.).

Ses-semir frazeologizmi hesh qanday ses esitilmew mánisin bildiredi. Bunda semir komponentiniń mánisi gúńgirtlesken.

Qaraqalpaq tilinde semiw, semip ketiw, semip qalıw feyilleri

bar. Kem-kemnen joǵalıw, azayıw, kemip ketiw mánilerin ańlatadı.

Jım-jırt birligi de frazeologiyalıq máni ańlatadı, ses, dawıstıń bolmawı, esitilmewi,tım-tırıslıq mánisin beredi. Túrli

64 Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. – Nókis:

«Qaraqalpaqstan», 1985, 133-134-betler.

41

grammatikalıq formalar, sóz jasawshı -lıq qosımtasınıń qosılıwı menen de qollanıladı. Jım bolıw túrinde dáslepki komponenti dara qollanıladı. Jırt komponenti bólek óz aldına qollanılmaydı. Biziń oyımızsha, astırtın, qupıya, hesh kimge bildirmesten, esittirmesten, sır saqlap degen mánilerdegi jımjıma birligi de usı jım sóz menen tórkinles bolsa kerek degen pikirdemiz. Jımjıma birligi gewgewlew, gijgijlew sózleri sıyaqlı túbirdińtákirarlanıwınan jasalıp, joqarıda kórsetilgen máni-

lik ózgesheliklerge iye bolıp keledi. Gewgewlew, gijgijlew sózleri gewgewine eriw, gijgij beriwfrazeologizmlerinde ushırasadı.

Tım-tırıs, tırtım frazeologizmleri ses, dawıs esitilmew, sóylemew, úndemew mánilerin ańlatadı. «Tım: Ayırım túrkiy tillerinde tım sózi únsiz, tınısh degen mánide jumsaladı. Altay tilinde tım – tınıshlıq, únsiz, qupıyadegen sóz. Tım otur – úndemey, tınısh otır degen sóz. Tilimizdegi tımıq degendegi tım

túbiri de usı reestrdegi tım menen tórkinles bolıwı itimal. (Sh.S.)»65.

Shıbınnıń ızıńı esitilmeydi, qulaq keskendey, qulaqqa urǵan tanaday frazeologizmleri de ses, dawıstıń joqlıǵı, tınıshlıq, tım-tırıslıq mánilerin bildiredi. Bunnan basqa da ses, dawıs esitilmew, tım-tırıslıq mánilerin qosımsha boyawlar menen bildiretuǵın birlikler bar. Bul frazeologizmler seslik úylesimler olardıń ayrıqsha kórinisin payda etip kelip, mánini kúsheytiw-

ge, onıń ótkir, tásirli beriliwine xızmet etedi.

Ulıwma, xalıq tiliniń frazeologiyalıq qorı ayrıqsha baylıǵı, tásirsheńligi, seslik bezeliwi, mánileriniń oynaqılıǵı hám ráńbáreńligi, ózlerinde úlken bir xalıqtıń bay ótmishin, tariyxın sáwlelendiriwi, kórkemlik xızmeti, sóz arqalı súwret sızıwı, jazıwshı menen sóylewshi ushın úlken obrazlılıq jaratıwshı qural ekenligi menen tań qaldıradı. Usınday qásiyetleri arasında frazeologizmlerdiń seslik kórkemligi, evfoniyalıq sıpatı,fonostilistikalıq ózgeshelikleri onıń kóp qırlı tárepleriniń biri sıpatında áhmiyetli. Frazeologizmlerdiń bunday fonostilistikalıq ózgesheliklerin ilimiy kózqarastan arnawlı izertlew milliy tildiń eń sıpatlı, eń tiykarǵı ayrıqshalıqlarınıń birin ashıp beriwge tiykar boladı.

65 Qazaq tiliniń qısqasha etimologiyalıq sózdigi. – Almatı: Qazaq SSR niń

«­ılım» baspası, 1966, 199-bet.

42

2.2. Qaraqalpaq xalıq ertekleri tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń variantlılıq ózgeshelikleri

Folklor frazeologiyası qaraqalpaq tili frazeologiyalıq qorınıń úlken bir bólegin quraydı. Folklorlıq shıǵarmalar tilinde frazeologizmler, sonıń ishinde, evfoniyalıq sıpattaǵı frazeologizmler de kórkemlik, stillik maqsetlerde ónimli jumsaladı. Sonlıqtan, usı orında qaraqalpaq xalıq ertekleri tilinde qollanılǵan evfoniyalıq frazeologizmlerdiń variantlılıq ózgesheliklerine teńles eki komponentli frazeologizmler sheńberinde fonostilistikalıq jaqtan tallaw jasaymız.

Xalıq awızeki dóretiwshiligi hár bir milliy tildiń eń tiykarǵı baylıǵı sıpatında onıń fonetikalıq, leksikalıq, frazeologiyalıq, grammatikalıq, stillik, qurılıslıq, dialektlik, etimologiyalıq hám t.b. ózgesheliklerin kórsetetuǵın áhmiyetli dereklerdiń biri bolıp esaplanadı. Til biliminiń bir qansha tarawlarınıń obekti sıpatında xalıq awızeki dóretpeleriniń tillik ózgesheliklerin ilimiy kózqarastan izertlew, ondaǵı eń

á hmiyetli belgilerdi ashıp beriw, eń tiykarǵı baǵdarlar boyınsha tallaw jasaw xalıq tiliniń túpkilikli ayrıqshalıqların kórsetip beriwge tiykar boladı. Folklorlıq shıǵarmalardıń

hár bir janrınıń sıpatlı ózgesheliklerine sáykes olardıń til ayrıqshalıqlarınıń qálipleskenligine tiykarlana otırıp, hár qıylı baǵdarlarda, bir neshe sáykes usıllar arqalı izertlew ju-

mısların júrgiziw zárúr. Usı kózqarastan, awızeki ádebiyatınıń eń áhmiyetli úlgileriniń biri esaplanǵan xalıq ertekleriniń

til ayrıqshalıqların frazeologiyalıq ózgeshelikleri jaǵınan izertlew onıń til baylıǵınıń bir deregin ashıp kórsetedi.

Qaraqalpaq xalıq ertekleri – ózinde xalıqtıń kóp ásirlik tariyxın, árman-tileklerin, turmısqa, ómirge kózqarasların tereń sáwlelendiretuǵın, bay turmıs tájiriybelerin toplaǵan, bahalı sóz baylıqların jámlegen xalıq danıshpanlıǵınıń ájayıp bir kórinisi. Ertekler tili oǵada tásirli, ápiwayı, xalıq tiline únles, obrazlı, kórkem til sıpatında kórinedi. Onıń sózlik quramında dialektlik hám kásiplik birlikler, alǵıs hám ǵarǵıs sózleri,

etnografizmler,búgingi dáwir kózqarasınan alıp qaraǵanda gónergen sózler, frazeologizmler hám t.b. sıyaqlı oǵada bahalı sóz baylıqları orın alǵan bolıp, olar sol dáwirdiń turmıs ózgeshelik-

lerin tolıq sáwlelendiriwde, kórkemlep, obrazlı, tásirli súwretlewde áhmiyetli qural xızmetin atqaradı. Házirgi dáwirde bunday

43

birliklerdiń geyparalarınıń mánileri gúńgirtlesip yamasa umıtılıp baratırǵanlıǵı ayqın seziledi. Olardı belgili bir sistemaǵa salıp jıynaw, ilimiy aylanısqa qosıw, tereń ilimiy tallaw jasaw qaraqalpaq tiliniń túrkiy tiller sistemasında eń eski-

den kiyatırǵan, góne jáne oǵada bay, kórkem tillerdiń biri ekenligin ayqın dálillewge xızmet etedi.

Frazeologizmler – ertekler tilin kórkemlep bezep, onıń tásirliligin arttırıp, obrazlı sıpat qosatuǵın qurallardıń biri.

Ertekler tilindegi frazeologizmler olar dórelgen dáwirdiń tillik bir esteligi bolıp, ózinde tariyxıy maǵlıwmatlarǵa bay, astarlı jáne awıspalı mánilerdi jámlegen birlikler sıpatında

ómir súrip kelgenligi kórinedi.

«Hár qanday tildiń frazeologiyalıq qorı — millettiń ruwxıy ǵaznası bolıp tabıladı. Tilimizde kórinis tapqan xalqımızdıń san mıń ásirlik tariyxıy dúnyatanımı frazeologiyalıq birliklerdiń turaqlılıǵı arqasında keyinge jetip otır».66

Ulıwma, frazeologizmler oǵada keń mánilerdi bildiredi, uzaq

ótmishtegi tariyxıy waqıyalardıń izin kórsetedi, ayırımları qosıq qatarları sıyaqlı seslik hám sózlik uyqaslarǵa túsip, kórkem hám tásirsheń túske enedi, mánilik hám seslik jaqtan túrlenip keledi, az sóz benen tujırımlı, tereń máni ańlatıp, yadta uzaq saqlanıp, ómirsheń sıpatı menen ajıralıp turadı.

Solay etip, usınday bay kórkemlik ózgesheligi menen ayırılıp turatuǵın frazeologizmler ertekler tiliniń sózlik qura-

mında áhmiyetli orın tutadı. Olar ertekler tilinde túrli kórkemlik ózgesheliklerge iye. Ásirese, teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń ózine tán kórkem súwretlewshilik, obrazlılıq xızmetleri, qollanılıw ózgeshelikleri bar. Bunda olardıń mánilik jaqtan qubılıp, túrlenip keliwi menen birge, seslik kórkemlik xızmetleri de ayrıqsha kózge túsedi.

Folklor frazeologiyası seslik ayrıqshalıqlarǵa oǵada bay bolıp, milliy kórkem tildiń seslik kórkemlik ózgeshelikleriniń tiykarǵı deregi bolıp esaplanadı. Alliteraсiya-assonans- lıq uyqaslarǵa qurılıp dórelgen frazeologizmler erteklerdiń tilinde jiyi ushırasadı. Bunday frazeologizmler evfoniyasın teoriyalıq hám ámeliy jaqtan úyreniw til bilimi ushın úlken

á hmiyetke iye.

66 Islam A. Lingvomádeniettanu: til mádeniet konteksinde. – Almatı: Astana, 2004, 115-bet.

44

«Belgili bir stilistikalıq maqsette fonetikalıq dárejedegi til quralların tańlaw hám qollanıw poetikalıq tekstti, sonıń

ishinde, epikalıq shıǵarmanı da úyreniwde áhmiyetli bolıp esaplanadı. Fonika hár bir milliy tilge tán evfoniyalıq jaǵdaylar-

dı anıqlaydı, sóylewdiń fonetikalıq ekspressivligin arttırıwdıń hár túrli usılların izertleydi, oydıń kórkemlik tárepten tiykarlanǵan jáne stillik maqsetke say seslik jaqtan kórkemlep beriliwin úyretedi. Usılayınsha, ol tildiń fonetikalıq qurallarınıń estetikalıq rolin izertleydi. Mısalı, ingliz

tili fonestetikalıq (phonaesthetic) dep atalatuǵın sózlerge tolı. Bul sózlerde bir bólek, kóbinese, dawıssız sesler dizbegi onıń ulıwmalıq máni elementi haqqında túsinik beredi. «Sl» menen

baslanatuǵın sózlerdi – slippery, slide, slip, slither, slush, sludge

(skolzkiy, skoljenie, skolzit, slyakot, gryaz, plavayushiy led)

bir «tayǵaq» túsinigi menen bir toparǵa kirgiziwge boladı. [Xundaeva,2008, s. 173]».67

Frazeologizmniń komponentlik quramında birdey yamasa uqsas dawıslı hám dawıssız seslerdiń kórkemlik xızmette tákirarla-

nıp keliwi onıń tásirsheńligin arttırıwshı seslik súwretlewshi qural bolıp esaplanadı. Ertekler tili frazeologiyasınıń bir bólegin usınday evfoniyalıq sıpattaǵı frazeologizmler quraydı.

Qaraqalpaq xalıq ertekleri tiliniń ózine tán baslanıw úlgisi bar. Bunda kórkemlik jaratıwshı qurallardan tákirar, uyqas sıyaqlı túrleri qatnasadı. Seslik tákirarlar, ásirese, alliteraсiyaassonanslıq úlgide qaytalanıp qollanıladı. Mısalı: 1. Burın-

ǵı ótken zamanda, din musılman amanda, bódeneniń ayaǵın annansannan bir basıp jorǵalaǵan waqtında Shahabbaz degen patsha ótipti.

(«Shayxı-Abbaz»). 2. Ertegim ertek, qulaǵı shertek, biri ras bolsa, biri ótirik, áytewir burında bir ǵarrı, kempir jasaptı.

(«Aqıllı qatın»). 3. Bir bar eken, bir joq eken, burınǵı ótken zamanda bir patsha bolıptı. («Arpamádiyan»).

«Erteklerdiń baslanıwı «bir bar eken, bir joq eken, kempir menen ǵarrı bolıptı. Bir kisiniń úsh balası bolıptı. Kúnlerden

bir kún»... mine usıǵan usaǵan baslanıwlardan ibarat. Al, ertektiń aqırı sol ketkennen ketip... barıp jetip... maqset-muradına jetipti... El abadan bolıp, qoy ústine boz torǵay jumırtqalap, jesir

67 Sanjeeva L.C. Rol fonesteticheskix sredstv v sozdanii epicheskoy obraznosti (na materiale buryatskoy Geseriadı). // Filologiya i chelovek. – Barnaul: Izdatelstvo Altayskogo universiteta. 2012. ¹2.S.57.

45

qatın mıń qoy aydaptı... oyanıp ketsem túsim eken... – degen turaqlı tayar úlgiler menen tamamlanıp otıradı».68

Ertekler tiliniń frazeologiyalıq qorı oǵada kóp túrli frazeologiyalıq birliklerden jámlengen. Olardıń ayırımları ertekler dórelgen dáwirde erkin sóz dizbekleri sıpatında paydalanılıp, keyin ala frazeologizmlerge aylanǵan sıyaqlı, ayırımları teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń dóreliw tiykarı,

deregi bolǵan. Jáne bir toparı uyqaslarǵa, seslik hám sózlik tákirarlarǵa negizlengen bolsa, ekinshi toparı ráńbáreń mánilik qubılıslarǵa bay ekenligi menen ajıralıp, bulardıń bári de ertek

hám onıń tilin kórkem-obrazlı sıpatqa endiredi. Mısalı:

1.Sóytip júrgende qatını júkli bolıp, altın aydarlı ultuwadı.

Al, balası altı jasına kelgende,gúmis aydarlı qıztuwadı. («Sharqıpálekli bala»). 2.Olar kúnin zordan kórip, bir kún tapsa, bir kún tappay, biraz jıl ómir súripti. («Muradına jetken ashıqlar»). 3.

Ol jol júripti, jol júrse de mol júripti. («Muradına jetken ashıqlar»). 4. Jigit kelseń kel degen bir pákize xoshirey jigit boldı da turdı. (Gúlzámze»). 5. Qulaqtıń qurıshı joq, kóp ayta

bergenniń mazası joq. (Gúlzámze»). 6. Balaǵa keldiń be, kettiń be degen hesh kim bolmadı. («Batır bala»). Mısallarda kórsetilgen birlikler qaraqalpaq tili sózlik qorınıń altın fondına ay-

lanǵan turaqlı birlikler sıpatında ertekler tiliniń kórkem seslik bezegi bolıp xızmet atqarıp, olardıń máni ótkirliginiń, tásir kúshiniń, kórkem obrazlılıǵınıń áhmiyetli bir bólegin quraydı.

Solay etip, ózindegi astarlı, awıspalı mánileri arqalı teńles eki komponentli frazeologizmler qaraqalpaq xalıq ertekleri tiliniń jáne de tásirli, obrazlı, tereń mánili bolıwı ushın

xızmet etedi. Ózine tán seslik, evfoniyalıq ózgesheliklerine iye bunday turaqlı birlikler qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sistemasında ayrıqsha konstrukсiyalıq belgileri menen tanıladı. Olar ertekler tiline úlken kórkemlik beredi, obrazlılıq qosadı, aytılajaq oy-pikirdiń tásirliligin dóretedi. Bunday teń-

les eki komponentli frazeologizmler menen birge oǵan uqsas basqa da turaqlı birlikler qollanıladı. Mısalı: 1. Berse qolınan, bermese jolınan, tartıp alıp keliń! – dep buyırdı. («Muradına jetken ashıqlar»). 2. – Ey, Qulámet tóre, Qulámet tóre, patshaǵa

68 Ayımbetov Q. Xalıq danalıǵı. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1988, 32-bet.

46

qarındasıńdı berseń de bereseń, bermeseń de bereseń! – dep jáne shawıp ótti de, kelgen izi menen at shawıp kete berdi. («Qulámet tóre»). 3. Tıńlasa, jigit penen qızdıńbirewi alarman, birewi tiyermen ekenin esitedi. («Tórt Abdulla»). 4. Tańnıń atısın, kúnniń batısın kár etpey júrip bir neshe kún degende Esen óziniń eli-

ne kelip túsedi. («Altın tawıq»). 5. Sen meni úyińe alıp barsań, otıń menen kirip, kúliń menen shıǵayın, seniń óle-ólgenshe xızmetińde bolayın» dep jalınadı. («Altın kese»). 6. Kúlmes xan degen xanımız bar. Ómirinde júzi jılıp kúlmeydi.Jegenimiz tayaq,

kórgenimiz qorlıq, – deydi. («Aǵash at»). 7. Úyine barǵannan keyin kóz-kózge tústi, miyrim-shápáát júzge tústi. Kózi qıyıp qarındasın óltire almadı. («Qulámet tóre»). Bunda frazeologizmdegi kóp túrli sıpatqa iye, ózine tán seslik úylesim, uqsas sesler garmoni-

yası onıń kórkemligi menen tásirliligin kúsheytip kórsetedi.

Berse qolınan, bermese jolınan frazeologizmi zorlıq penen tartıp alıw mánisin bildirse, oǵan sáykes, uqsas berseń de bereseń, bermeseń de bereseń tákirar birligi sheberlik penen paydalanıl-

ǵan. Al, birewi alarman, birewi tiyermen(bir-birin unatıw, qálew), tańnıń atısın, kúnniń batısın (hesh bir tınbastan), otıń me-

nen kirip, kúliń menen shıǵayın (xızmet etiw, aytqanına kóniw, boysınıw), jegenimiz tayaq, kórgenimiz qorlıq (zulımlıq kóriw, qorlanıw, azap kóriw), sonday-aq, kóz-kózge tústi, miyrim-shápáát júzge tústi (bul jerde: tuwısqanlıq miyrim, mehir-muhabbat mánisinde)frazeologiyalıq birlikleri astarlı, awıspalı, obraz-

lı mánileri menen birge uqsas, uyqas seslik kórkemligi menen de bahalı.

Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń derlik kópshilik bólegi seslik tákirarlarǵa tiykarlanǵan. Olardıń ayırımlarınıń dáslepki komponenti assonanslıq uyqasta keledi, so-

ń ǵı komponentte bunday uyqas saqlanbaydı. Usınday uyqasta da olar júdá tásirliligi menen ajıralıp turadı, olardaǵı teńew-

lik, salıstırıwshılıq mániler kórkemlik jaratıwda úlken xızmet atqaradı, máselen, ertek personajlarınıń emoсional jaǵdayların kórsetedi. Mısalı: 1.Ol ketken soń Jansapqa aspan ayaday, jer tebingideybolıp qaladı. Jansap kesel bolıp jatadı.

(«Jansap»).

«Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń quramınıń

ózgertilip qollanılıw jaǵdayları kórkem shıǵarmalarda kóplep ushırasadı. Máselen:

47

Mınaw júr tozıp xalqıń,

Bararına jeri joq, Batarına kóli joq,

Kiyimi joq ústinde. («Qırq qız» dástanı).

Tariyxıy mánisi bar kórkem sóz dizbekleriniń biri «baratu-

ǵın jeri, batatuǵın kóli joq» frazeologizmi bul mısalda da dástúriy qálpinde qollanılsa, endigi keltirilgen mısallarda eki komponent simmetriyalı túrde ekige bólinip, eki gáp quramında berilgen, semantikalıq tárepten de ózgeshelik seziledi:

Barar belli jeri joq,

Ján-jaǵına qaradı.

Batarına kóli joq,

Átiraptı sholadı. («Qırq qız» dástanı).

Bul mısalda teńles eki komponentli frazeologizmniń birinshi sıńarı («baratuǵın jeri joq») ózgertilgen variantta («Barar belli jeri joq») jumsalǵan. Al, endigi mısalda avtor bul frazeologizmler qurılısın ádewir dárejede ózgertip qollanǵanın kóremiz:

– Bolǵan joq. Batar kólimiz benen jatar jerimizdi ayt?

(Ó.Ayjanov, «Aydana»)».69 Bul frazeologizm ertekler tilinde bılayınsha qollanıladı: – Balam, meniń nemdi soraysań? Bararǵa jerim joq, batarǵa kólim joq, men bir júrgen ǵárip kempirmen,

– deydi. («Qulamergen»).

Joqarıda keltirilgen teńles eki komponentli frazeologizmge komponentlik quramı jaǵınan uqsas, biraq kóp izlew hám taba almaw mánisin bildiretuǵın barmaǵan jerim, baspaǵan tawım qalmadı frazeologizminiń erteklerdegi variantları tómendegishe: 1. Onıń qalada barmaǵan jeri qalmadı, biraq ta hesh jerden

Jálimbetti ushırata almadı. («Muradına jetken ashıqlar»). 2. Perzent degende kórgen jalǵız qızı joq bolıp ketkennen keyin

patsha qattı qapa bolıp, tum-tusqa soraw salıp adam jiberedi. Hesh jerden kórdim-bildim degen xabar ala almaydı. Barmaǵan el, baspaǵan taw qalmaydı, hesh jerde qız joq. («Mashaqatlı turmıs keshirgen jigit»). 3. Qırq jigit úsh kún patshadan máwlet alıp, at

otı, ot-jem alıp qustı izlewge ketti. Bulardıń barmaǵan jeri, baspaǵan tóbesi qalmadı.(«Qulámet tóre»). 4. Olar Esennen ayırılısıp ketken soń baspaǵan jeri, kórmegen kóli qalmay, eń so-

69 Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2020, 72–73-betler.

48

ńında birge qaytayıq degen oy menen, kishkene inisiniń jolına ayday qarap kútip jatır edi. («Altın tawıq»).

G.Smaǵulova: «Sózlerdiń variantlılıǵı leksika-grammatika- lıq qubılıs sıpatında tildiń tábiyiy rawajlanıw ózgesheliklerinen payda boladı. Qarım-qatnas jasawda variantlılıq kóbinese, awızeki sóylew tiliniń jemisi retinde frazeologizmlerde de jiyi ushırasadı. Frazeologizm komponentleriniń ayırımla-

rı basqa mániles yamasa mánilik qatardaǵı sózler menen almastırılıp aytılatuǵın bolǵanlıqtan variant frazeologizmler payda boladı» dey kelip, qazaq tilindegi frazeologizm variantları-

nıń leksikalıq, fonetikalıq, morfologiyalıq hám leksika-gram- matikalıq túrleriniń bar ekenin aytadı.70 Sonlıqtan, bunday teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń variantlılıǵı ertekler tili ushın da áhmiyetli semantikalıq qubılıslardıń

biri bolıp, onda frazeologiyalıq variantlılıq oǵada kóp túrli bolıp keledi. Bunda olardıń ayırımlarınıń dáslepki bólegin-

de seslik úylesim saqlanadı. Mısalı: 1. Eger ákele almasań óziń

ólimdar, malıń patshalıq, tuqımqurt qılaman! – dedi patsha qáhárlenip. (Gúlzámze»). 2. «Kimde-kim bul jurtqa barsa, ózi ólimdar, mal-dúnyası patshalıq» degen patshanıń buyrıǵın esitpedińiz be? – deydi ol. («Batır bala»). 3. – Meniń elimde mennen ruqsatsız ne qılıp júrgen jansızlar, tezden aytıńlar, eger aytpasańlar, atlarıńız qaznalıq, baslarıńız ólimdar! – deydi patsha.

(«Tórt Abdulla»). 4. Eger oynamasa ózi ólimdar, múlki talawda boladı. («Sálimjan»). 5. – Sen mına baylardı aldap, úsh júz tilla-

sın alıpsań, tez ózlerine qaytarıp ber, bolmasa óziń ólimdar, malı-dúnyań qaznaǵa túsedi,– deydi baylardı jaqlap sóylep. («Baylardan haqısın alǵan bala»). 6. Júreginiń awzına túsip, óltirse-

ń iz óltirgenińiz, eger de óltire almasańız, ózińiz ólimdar bolasız, – depti. («Ádil patsha»). 7. Bir batpannan kem bolsa da, bir batpannan bir dáni kem bolıp shıqsa da ólimdarsań. («Asan genje»). Bunda óziń ólimdar, malıń patshalıq – ózi ólimdar, maldúnyası patshalıq – atlarıńız qaznalıq, baslarıńız ólimdar –

ózi ólimdar, múlki talawda boladı – óziń ólimdar, malı-dúnyań qaznaǵa túsedi – ózińiz ólimdar bolasız – ólimdarsań túrindegi variantlardı kóriwge boladı.

Bir komponenti assonanslıq uyqasta kelgen ayırım teńles eki komponentli frazeologizmlerde variantlasıw qubılısı ónimli

70 Smaǵulova G.Qazaq frazeologiyası lingvistikalıq paradigmalarda. – Almatı: «Eltanım», 2020, 171–172-betler.

49

seziledi. Geyde olardıń ekinshi komponenti variantlar túrinde almasıp keledi. Qaraqalpaq tilindegi etnografiyalıq sıpatqa

iye aq juwıp, aq tarap yamasa aq juwıp, arıw kepinlep túrinde ushırasatuǵın teńles eki komponentli frazeologizmler ertekler tilinde tómendegishe qollanıladı: 1. Ákesin aq juwıp, arıw kepinlep úsh balası jaqsılap kómipti. («Bekimbet baqıl»). 2. Balalarım ólip atırǵanda bul is kelispes, men balalarımdı aq juwıp, arıw kepinlepjayǵastırıp keleyin, siz jata turıń, – dep Qundız jılap-sıqlap júrip, balaların jayǵastırıp bolıp qashıwǵa tayarlanadı. («Opa sawdager»). 3. Aqırında: «seniń oǵıńnan ólip baratırman», – dep xosh aytısıp kózin jumdı. Men sol jerde, aq juwıp, arıwlap kómip, ústine jay saldım. («Mashaqatlı turmıs keshirgen jigit»). Bunda aq juwıp, arıw kepinlep hám aq juwıp, arıwlap kómip túrindegi variantlar qollanılǵan.

Ertekler tilin arnawlı izertlep, Sh.Qunnazarova bılay dep jazadı: «Jerlew máresimi menen baylanıslı sózler. Marhumdı jerlew, ólige húrmet hár bir xalıqta bar. Jerlew máresimindegi kóplegen dástúrler islam dini menen baylanıslı. Marhumdı kepinlew dástúrinde kepin ushın aq reńli tawar tańlanǵan. Óytkeni, insan dúnyaǵa kelgeninde qanday kiyim kiyse, aqırette de sonday kiyim kiyiwi kerek degen túsinik xalıqtıń sanasında islam táliymatı menen baylanıslı qáliplesken. Usı tiykarda xalıqta

«aq juwıp, aq tarap», «aq juwıp, aq kepinlep»sıyaqlı turaqlı birlikler payda bolǵan. Ertekler tilinde usı dástúrdiń qollanıl-

ǵanın baqlaymız. Máselen: Balalar ólip atırǵanda bul is bolmas,

aq juwıp, aq kepinlep jayǵastırıp keleyin... («Opa sawdager», 306).

... Jerlew máresimi menen baylanıslı til birliklerinde qaraqalpaq xalqınıń diniy kózqaraslar, milliy sezim-tuyǵıları óziniń kórinisin tapqan».71

Bunday variantlılıq qubılısı ertekler tilindegi allitera-

сiyalıq uyqastaǵı teńles eki komponentli frazeologizmler sistemasında da ónimli ushırasadı. Mısalı: 1.Sol jol menen tas

tiyse talayımnan, muz tiyse mańlayımnan dep táwekel etip júre berdi. (Gúlzámze»). 2. – Nesine qapa bolasań, tas tússe talaydan, tasbaqa tússe mańlaydan kórermiz da, – dedi. («Qulámet tóre»).

3.«Ózi etken ókinbes» degen,«tas tússe talayımnan, tasbaqa tússe mańlayımnan kórermen»,endi qaytıp úyge barǵansha, patshanıń qızı

71 Qunnazarova Sh.M. Qoraqalpoq xalıq ertaklarining leksik-semantik va lingvomadaniy tahlili. Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)... diss. avtoreferati. – Nukus: 2020, 20-bet.

50