Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń fonostilistikalıq analizi

soraysań, – dep ol pushayman jegendey ókinish bildirdi. – Óz paydasın bilmegenniń otın óshirip, suwın tógip júrgeni. Sen bolmaǵanda maǵan ­ıyas joq, men ­ıyasqa joq edim. (Ó.X.).

Sinonimler hám variantlar seslik úylesimli kelgen frazeologizmler ushın da tán bolıp, olardıń seslik kórkemligi menen birge mánilik baylıǵın kórsetedi: kózin qurtıw – kózin joyıw;

barmaq basıp sanaǵanday – barmaq búgip sanaǵanday. Mısalı: Sebebi, jeti atamızdan ber jaǵında babalarımız qaraqshılıq pe-

nen shuǵıllanǵan. (J.S.). Jeti pushtıma jeterlik ǵarǵıslarım bar. (J.S.). Bunda jeti ata hám jeti pushtı áwlad mánisin bildirip keledi.

Qolı qıshıw hám alaqanı qıshıw frazeologizmleri ayırım jaǵdaylarda variant bolıp keledi. Mısalı: Onıńalaqanı qıshıp, kelgen qańǵımaylar menen bir gálle kórmekke qushtarlıǵı da bilindi. (H.Ó.). Qolıńız qıshıp baratırsa, joldas Haytmurat, – dep irkti.... – Tap alıń, pajalısta... (Sh.S.). Alaqanı qıshıw ırımı

da bar. «Alaqan qıshıw. Eger adamnıń alaqanı qıshısa búgin meniń qolıma kóp aqsha túsedi dep túsiniledi».55

Frazeologiyalıq variantlar frazeologiyalıq máni túrleniwiniń bir kórinisi bolıp, evfoniyalıq frazeologizmlerdiń quramında ushırasadı. Mısalı: Taǵı el aldında murnıńdı tartıp,zar eńirey berseń, seniń boslıǵıńdı biledi de, xabar ketpey qaladı.

(J.S.). Al apam bolsa, elden kósheyik, ekewǵanamız diywana bolsaq ta kúnimizdi kórermiz! – dep zar jılaydı. (J.S.). – Juwaday solǵaysań, qaraqshınıń kúshigi – dep úyge zar jılap kelgen Mır-

ǵımay sheshemniń dawısınan shorshıp oyandım. ... Zar jılap, jer toqpaqlap ǵarǵanǵanın esitip, «ilayım, ǵarǵısı tezirek kelip, qırshın ketkeymen», dep jılar edim. (J.S.). – Qulınım! – dep zar eńiredi apam. (J.S.).

J.Eshbaev: «Frazeologiyalıq variantlardı leksika-grammati- kalıq jaqtan uqsaslıǵına qarap, olardı tilimizde mánissiz qaytalanıwshı sóz toparları dep qarawǵa bolmaydı. Kerisinshe, olar sóylewde pikirdiń kórkemlik, ekspressivlik múmkinshiligin arttırıwdaǵı qural sıpatında xızmet atqaradı» dey kelip, «Variantlaslıqtı payda etiwshi elementler fonetikalıq ózgerislerdiń nátiyjesinde júzege keledi»56 dep kórsetedi. Mısalı:

«Qaraqalpaqstan», 1985, 27-29-betler.

31

Házirgi jaslardı qoya ber sirá,

­ ıyt etseń, jabısar dárhal jaǵańa. (I.Yu.).

Kórpeni serpip jibergeni de sol, anaw apalaqta-jumalaq jup jaǵasınan jabısa ketti. (Sh.S.). Jaw jaǵańa asılıp atırǵanda

ákesine qádirsiz, sheshesine kereksiz, álle qaysı jeńilteklerdiń sidigine, sol jetimeklerdiń betine úńile berip ólim bar ma, urǵashı? (H.Ó.). Q.Paxratdinov hám Q.Bekniyazovlardıń miynetinde jaǵa ózi menen keletuǵın tómendegi frazeologizmler kórsetilgen:

«jaǵadan (jaǵasınan) aldı(tuttı) – 1) jánjellesti; 2) albırattı; jaǵa jırtıstı – jánjellesti, urıstı, tóbelesti; jaǵasına asıldı (jabıstı) – jánjellesti, ayıp taqtı, jala japtı; jaǵasına qol saldı – jánjellesti; jaǵasınan aldı (tuttı) – jánjellesti, urıstı; keyidi; qorqıttı; jaǵasına túpirdi – 1) hayran qaldı; 2) qorqtı; 3) túńildi; Jaǵasın jırttı – urdı, sabadı; jaǵasın usladı – ań-tań boldı; 2)qorqtı; 3) qattı túńildi»57.

Mısallardaǵı «jabısar dárhal jaǵańa» túrinde qollanılǵan frazeologizmdegi komponentler tekst talabına say orın almasıp kelgen. Olar tuwra orın tártipte «jaǵasına jabısıw» túrinde ulıwma xalıqlıq qollanılıwdaǵı frazeologizm bolıp, bul frazeologiyalıq birlikler stillik jaqtan belgili bir ózgerisler menen kelip, orınlı paydalanılǵan. Al, jup jaǵasınan jabısa ketti túrinde qollanılǵanda jup komponenti máni arttırıwshılıq xızmet atqaradı.

Kórkemligi quramındaǵı komponentleriniń seslik tákirarı menen belgilenetuǵın frazeologizmler qaraqalpaq tiliniń ózine tán frazeologiyalıq baylıǵınıń bir kórinisi esaplanadı. Mı-

salı: Bas súyegi, buwını qatpaǵan baladan ósh aldım dep tursań ba? (J.S.).

«Feyil frazeologizmlerdiń leksikalıq variantları, birinshiden, komponentlerinde óz ara sinonim sózlerdiń almasıwınan, ekinshiden, bir-birine jaqın, bir tematikalıq toparǵa kiretu-

ǵın sózlerdiń almasıp qollanılıwı nátiyjesinde payda bolǵan. Feyil frazeologizmlerdiń ayırımları variantlarda kóp paydalanılsa, belgili bir toparı óz variantlarına iye emes. Máselen,

ala jipti kesisiw, kózine shóp salıw, tulıpqa móńirew, tal shaynaw, salısı suwǵa ketiw, sirkesi suw kótermew hám basqalar. Olar hesh qanday bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın, quramındaǵı komponent-

57 Paxratdinov Q., Bekniyazov Q. Qaraqalpaq tiliniń frazeologizmler sózligi. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2018, 62-63-betler.

32

leri tiykarǵı leksikalıq mánisin joǵaltqan sóz dizbekleri bolıp esaplanadı».58

Ayırım jaǵdaylarda frazeologizmlerdi konteksttegi mánisinen kelip shıǵıp, ornına almastırıp basqa frazeologizm qoyıwǵa, olardı sinonimler hám variantlar menen almastırıwǵa bolmaydı. Bunda olardı usılay qollanıwǵa kontektstlik qorshaw, stillik

máni hám boyawlar múmkinshilik bermeydi. Mısalı: Ózi de bassına bolǵanday sulıw edi (M.N.). «Shıǵarma tilinde óz ornı menen belgili bir stillik maqsetlerge erisiw niyetinde paydalanıl-

ǵan bunday frazeologizmler xalıq tiliniń sheberligin, ótkirligin, az sóz benen kóp máni beriwdegi zeyinlilik, ótkirlik, tapqırlıq sıyaqlı sıpatların da kórsetip turadı. Mısalı: Sebebi,

ol Shundıy oqıwda júrgende aydıń jaqtısı menen hár túni tań-

ǵa shekem ketpendi ura-ura menshik júwerisinen basqa náhán bir qıytaq másh aralas lobıya, úlken bir ańız tarı,Tuwbaydıń kún shıǵar jıqqınındaǵı qumlaqqa bir awız qabaq kóknar sewip taslap, ol da bassına bolıp tındı,sonda sonsha miynetine Sozanay qayıspay kim qayıssın! (112-bet)».59 Bunday frazeologizmlerde bay emoсional-ekspressivlik mániler jámlengen, sonlıqtan olardıń mánilerin kontekst arqalı ajıratıw múmkin.

Kózin joyıw hám kózin qurtıw frazeologizmleri variant bolıp keledi. Mısalı:

Meyli, jeter endi. Qoyıńshı sonı.

Sen araǵa tústiń, keshirdim ózim,

Tilesem ele de qurtaman kózin. (I.Yu.).

Xalıq dóretken tásirli qatarlar olardıń sesler menen súwretlenip, bezelgen úlgilerinde de ayqın kórinedi. Mısalı: Jol júrgen sayın taǵı da bir-birine sıbaylas otırǵan etek-etek el kórindi. Bir-birine usamaydı. Qáybir awıldıń arası at qayırım jerde, basqası túye jeldirimde buldıraydı. Biraq, hár awıl-

daǵı aq otaw menen boz úylerbarmaq basıp sanaǵandayúshew-tórtewden artıq emes. ... Sonlıqtan esikleriniń aldında boz sırdanday dala

bolıp, qula dúzdegidey uzın quyın shańǵıtıp atır. (Ó.X.).

Sóz sheberleri bunday frazeologiyalıq sinonimler menen frazeologiyalıq variantlardı oy-pikirdi obrazlı bayanlawda sheber

58 Tanirbergenov J.O. Qoraqalpoq tilida fel frazeologizmlarning lingvistik tahlili. Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)... diss. avtoreferati. – Nukus: 2020, 15bet.

59 Yusupova B.T.Fonostilistika. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı tili frazeologiyasınıń fonostilistikalıq analizi. – Tashkent: «Yosh avlod matbaa»,

2021, 169-bet.

33

paydalanadı. Mısalı: Aradan suw simirim waqıt ótti. Hámmeniń qulaǵı úyde. Biraq, úyden ses-semir esitilmey tur edi. (Ó.X.). Bunnan keyin úy ishin jım-jırtlıq bastı. (Ó.X.). Jaydıń qublaǵa qaraǵan úlken eki áyneginen de shıranıń gúńgirtlew jaqtısı

shıǵıp turıptı. Al, ishteses-semir, qıbır etken jan joqtay. (Ó.X.).

«Frazeologizmlerdi jazıwshınıń óz qájetine say tańlap, jań-

ǵırtıp qollanıwı onıń oy-pikirine, estetikalıq talǵamına, jámiyetlik-siyasiy, filosofiyalıq kózqarasına sáykes bolıp keledi».60 Olar frazeologizmlerdiń mánilik ózgesheliklerine tiykarlana otırıp, oy-pikirdi obrazlı jetkerip beredi. Mısalı:

Búgin mektep hár waqıttaǵıdan da quwanıshlı: eki kózi tórt bolıp, tósek tartıp jatırǵan ­ıyas oqıwǵa keldi. (Ó.X.).

Qaraqalpaq tilindegi ayırım frazeologizmlerdiń kórkemsúwretlewshilik, stillik xızmetlerine baha bergende olardaǵı evfoniyafrazeologizmlerdiń dóreliwiniń, obrazlılıǵınıń zárúrli

bir shárti sıpatında anıqlanadı. Seslik úylesimlerge tiykarlanıp dóregen frazeologizmlerde sinonimiya, variantlılıq, omoni-

miya sıyaqlı qubılıslar ónimli ushırasadı. Bunday frazeologizmlerdi paydalanıwda sóz sheberleriniń jeke usılları olardıń kórkemlik múmkinshiliklerin jáne de arttırıp keledi.

Kórkem shıǵarma tiliniń tásirliligi, obrazlılıǵı ushın xızmet atqaratuǵın kórkemlew qurallarınıń biri – tákirar bolıp, onıń bir qansha túrleri qaraqalpaq awızeki ádebiyatınıń derlik barlıq úlgilerinde saqlanǵan. Kórkem ádebiyatta eń erte waqıtlardan berli qollanılıp kiyatırǵan súwretlew qurallarınıń biri sıpatında olar awızeki ádebiyat shıǵarmalarınıń

oqıwshınıń yadında tez hám uzaq waqıtlar dawamında saqlanıp,

á wladtan-áwladqa ótiwinde áhmiyetli orın tutadı. Tákirardıń bir neshe túrleri bar. Olardıń hár biri ózine tán ózgeshelikleri, sıpatlı belgileri, kórkemlik xızmetleri menen ajıraladı. Seslik tákirarlar da óziniń tiykarǵı kórkemlik sıpatları menen belgili. Olar til qurılısınıń barlıq elementlerinde ushıra-

sadı. Ásirese, kórkem shıǵarma tiliniń qurılısına belgili bir stillik maqsetlerde enip otıradı. Tilde tayar túrinde ushırasatuǵın turaqlı birlikler – frazeologizmlerdiń komponentlik quramında da seslik tákirarlar jiyi paydalanıladı. Frazeologizm quramındaǵı seslik tákirarlar belgili bir nızamlılıqlar

60 Qojaxmetova X. Frazeologizmderdiń kórkem ádebiette qoldanıluı. – Almatı: «Mektep», 1972, 54-bet.

34

tiykarında qáliplesip, onıń tásirli, ayrıqsha kórkem, astarlı, awıspalı mánilerge iye bolıwın támiyinleydi. Usınday múmkinshilikleri menen olar kórkem shıǵarma tilinde eń qunlı, áhmiyetli kórkemlik dóretiwshi qurallardıń biri esaplanadı. Mısalı: Álle qáytip kewlin jıqsam, isti nasırǵa shaptırıp alarman

dep, Qálimbettiń qarası kórinbey ketkenshe ne dese de barımına barıwǵa bel bayladı. (Ó.X.). Pristavtıń bulardan basqa da kewilles hám xoshametgóy kóplegen awız jalasqan jigitleri bar edi.

Bular onıń jamanın jasırıp, jaqsısın asırdı. (Ó.X.). Usılay

etip, «qoy deytuǵın xoja, áy deytuǵın áje» bolmaǵannan keyin

Qálimbet baydıń kemesi qırdan júrip, kewline kelgenin islep,

ózinshe paytaq jatqan bir elge biylik etip, dáwran súre basladı.

(Ó.X.). Parıqtı, parsandı abaylaysań ǵoy! (J.S.). Shılımǵa aq temekini kámine keltiripsalıp otlap, burın shekpegen bolsam da esitkenim bar, aq tútin shıqqanınsha simirip tartıp otırdım. (Sh.S.). Ózi de kelisigin kelistiripjúretuǵın jigit. (M.N.). Keltirilgen frazeologizmler jazıwshınıń aytpaqshı bolǵan piki-

rine tereń máni qosadı, ayrıqsha kórkem tús beredi, oqıwshınıń dıqqatın tartadı, astarlı, awıspalı mánileri arqalı oy-pikir-

diń tásirliligin, kórkemlikti asıradı. Seslik tárepten kórkem bezelgen bunday frazeologizmler dara sózlerdiń ayrıqsha emoсio- nal-ekspressivlik boyawlı sinonimi sıpatında kórkemlik qási-

yeti arqalı shıǵarma tilin bezep turadı.

Xalıq dóretken turaqlı birliklerdiń seslik úylesimge qurılıwı – usı xalıqtıń kórkem sóz óneri menen sheberliginiń, sózge sheshenliginiń ayrıqsha bir kórinisi bolıp, bunday uqsas seslerge qurılǵan frazeologizmler ráńbáreń seslik úylesimleri menen oǵada tásirli. Mısalı: «Aynalayınlar, meniń kózim ashıq eken, birińiz de bir qırma ıssıǵa zar bolmassızlar, mentopıraqtan tısta ekenmen, birińizdiń de júzińizge jel bolıp tiyer na-

dan tabılmas». (H.Ó.). Men Qızılqumdaǵı sharwalar arasına muǵallim bolıp ketetuǵınımdı aldın ala bildirgenimde apam úyde

joq edi, al ákemniń tóbe shashı tikke turdı. (Ó.X.). – Awa, men jer-perdi bilmeymen. Tamaǵım toq, kóylegim kókbolsa bolǵanı, – dedi ol baydıń jógisiregen jetegine erip. (Ó.X.). Onıń ber ja-

ǵında, házir juwannıń jińishkerip, jińishkeniń úzileyin dep tur-

ǵan waqtı, qádimgi báhárshilik. Kún kóris ańsat pa, qıslay sa- tıp-sawǵannan qalǵan jutımlıq adamlardıń kimisinde bar, kimisinde joq. Sonıń ushın da, barın tartıp iship, joǵın jartı

35

iship otırǵan payıtı edi. (Ó.X.). Degen menen, qulaǵımız tınısh, barımızdı bólip iship, Zákir qaraqshı ákelip bergen torı tóbel taydı, ákemnen qalǵan baspaqlı sıyırdı baǵıp,tútin tútetip otırdıq. (J.S.).

Berilgen mısallardaǵı frazeologizmler tek sırtqı seslik uyqasıq yamasa tosattan sáykes kelip qalǵan sesler jıyındısı emes, al olardıń hár biriniń mánileri, atqaratuǵın kórkemlik xızmetleri, obrazlılıq áhmiyeti bar. Bunda topıraqtan tısta ekenmen – tiri tursam, ómirim bolıp tursa, aman bolsam degen mánilerdi bildiredi. Al, júzińizge jel bolıp tiyer nadan tabılmas –

erkeletiw, ádiwlew, álpeshlew, hesh kimge qol tiygizdirmew, qorǵaw, kewlin qaldırmaw, qapa qıldırmaw mánilerin, tóbe shashı tikke turdı – qattı ashıwlandı, ǵázeplendi degendi ańlatadı. Tamaǵım

toq, kóylegim kók bolsa bolǵanı – hámme nársesi jetkilikli, bolar is bolıptı – ókinishten payda bolmaw, ótip ketken unamsız jaǵdayǵa, iske qayǵırıwdıń paydası joqlıǵı, juwannıń jińishkerip, jińishkeniń úzileyin dep turǵan waqtı – báhár waqtı, azıqawqattıń azayıwı, barımızdı bólip iship – qolınan kelgen kún kórisin qılıw, tútin tútetip otırdıq – jasaw, kún keshiriw mánilerin bildiredi. Bunda t,j,k,b sesleriniń alliteraсiya-asso- nanslıq sáykeslikleri frazeologizmniń dóreliwiniń, ómirsheńliginiń, tásirsheńliginiń, obrazlılıǵınıń zárúrli bir shárti

sıpatında kórinedi. Bunday frazeologizmler erkin sóz dizbekleri menen polisemiyalıq, omonimiyalıq qatnaslarǵa túsedi. Mısalı: Kóp uzamay-aq Xiywanıń tórt tárepin qara qumırsqaday kóp nókeri qurday qorshadı. Muftiden baslap, ulama tuqımınıń bári birdey táńirge sıyınıp, azan ayttı. Jurt ırım etip,tútin tútet-

ti. Hár bir úy kúpá-kúndiz pilte sham jaǵıp, qara dút jutıp, demniń arasında azaptı kórip qaldı. (Ó.X.). Bunda tútin tútetiw tuwra hám awıspalı – frazeologiyalıq mánide (kún keshiriw, kún kóriw) qollanıladı.

«Kórkem shıǵarma avtorları súwretlenilip atırǵan waqıya-qubı- lıslarǵa oqıwshınıń dıqqatın tartıw, onı bórttirip kórsetiw

ushın ádebiy shıǵarmalarda ses hám sesler, sóz hám sózler jıyındısın, gáplerdi tákirarlap qollanıp, pátti kúsheytedi, sóylewge keskinlik beredi».61 Komponentlikquramınan bunday seslik tákirarlar orın alǵan frazeologizmler asıra siltew, tastıyıqlaw hám

61 Lapasov J. Badiiy matn va lisoniy tahlil. – Toshkent: «²qituvchi», 1995, 46-bet.

36

t.b. mánilerdi bildirip keledi. Mısalı: Onıń dárya tassa tobı-

ǵına kelmes sabırlılıǵı bar. (H.Ó.). Qáweterlenseń, niyeti buzılǵan kúni janı jáhánnemde boladı. (Sh.S.). Túyeni túgi menen jutatuǵın bay, isine óreskil puxta, ózinen óngen bir shópti de dalada qaldırmaydı, shıq tiydirmey jıynap qoyadı. (Ó.X.). Biraq, sizlerdiń hesh qaysısıńızda meniń topanımday topan, ya saban

ákelip bere almaytuǵınıńız beseneden belgili. (Ó.X.).

Frazeologizmlerdegi seslik úylesim, evfoniya – olardıń ózine tán ayrıqsha bir sıpatı, ózinsheligi. Seslik úylesimlerge tiykarlanıp dóregen frazeologizmlerdegi mániler olardaǵı sinonimiya, antonimiya, omonimiya yamasa variantlılıq sıyaqlı qubılıslar menen baylanıslı bolıp keledi. Mısalı: Barlıǵı kózleri-

niń astınan qarap, súzewik buǵaday bir shekelep ilajın tapsa, Jáhángirdiń sestine suw quyıp, ózin gúm etiw qıyalları bar. (Ó.X.). Bir nárseni soramasań, ózinsheillá dep awzın ashpaydı,úndemeydi. (Ó.X.). Túbinde seniń jaǵańdı jırtıp, jala jabar eken, bastan tırısqaqlıq penen payıńdı tuwraǵanıń da shep bolmas pa edi? (H.Ó.). Sıp-sıydam jetimeklerge ǵana emes, sarazbanday sheshesi bas tartqan, qaplanday atası bet burǵan saǵıyralarǵa da saya salmaq patshanıń burıshı bolar. (H.Ó.) Álbette, men heshteńe berip jatırǵanım joq. Qaltası qampaymaǵanǵa shaqırıp otırmeken

álle?..Uh-h..». (Ó.X.). Álbette,qaltası tolıp,qarını qampaysa, qolına dúnya túsip, úyine dáske jıynalsa, keypi bálent bolıp, tutımdı jumsartar ol. (Ó.X.). Dáslepki mısalda sestine suw quyıw hám gúm etiw frazeologizmleri mániles bolıp, emoсional-ekspressivlik boyawlı. Illá dep awzın ashpaydı frazeologizmi úndemeydi sózine salıstırǵanda tásirli. Bas tartıw hám bet burıw frazeologizmle-

ri de kontekstte waz keshiw mánilerine iye ekenligi menen ortaq,

ótkir mánili. Qaltası qampayıw – para beriw, qaltası tolıp, qarını qampayıw – bayıw, jetisiw mánilerin bildiredi.

Sóz sheberleri shıǵarma tilinde bunday frazeologizmlerdi dara sózler menen seslik tárepten sáykeslep qollanıw arqalı da olardıń mánilik úylesimliligine erisedi. Mısalı: Álle qashan onıń

biynoqıyasın bes sawsaqtay bilip alǵan Alan naxosh nazlınıń kewliniń girbińin juwmaqka jantalastı. (H.Ó.). Olardıń qarsı al-

dında tómende, miliсionerlerdiń baqlawında, qolı artına qayırıwlı Hákimbay salısı suwǵa ketkendey sılbırap, moynın tómen salıp tur. (Ó.X.). Artıqsha baltamtaptıń basına barmaydı. (K.S.).

37

Frazeologizmlerdiń fonostilistikalıq múmkinshilikleri kórkem shıǵarma tilin túrlendirip, kórkemlep, tásirli sıpatqa endiredi. Mısalı:

Sawda salıp saw gellege,

Dártke sazıwar bolarsań. (I.Yu.).

– Al, ol solay bolsın. Saw basın sawdaǵa salǵanday, oyaqta Baymurat ne qılıp júr eken? (Ó.X.).

Sonnan berli massagettiń,

Pıshıǵına hesh bir dushpan,

Pısh dey almay jıllar ótti. (I.Yu.). Nashardan odanbası shıqsa halıńa maymıllar jılarmısh, otaǵasımız erkekten bolǵandatiri

jan pıshıǵımızǵa pısh dey almas edi? (H.Ó.). Atı Noǵaylıda ata-

ǵı shıqqan Ísmayıldıń «pıshıǵına pısh» dep aytqanday qanday adam bolıwı múmkin? (K.M.). Sonday-aq, sheber jazıwshılar bunday birliklerge jáne de jańa, tásirli máni qosadı. Mısalı: Seniń tawıǵıńa tót, kúshigińe jit demeydi. (J.S.).

Uqsas yamasa birdey seslerdiń tákirarlanıwı menen sıpatlanatuǵın frazeologizmlerdiń variantları ushırasadı. Mısalı:

tamaǵın tıǵıw – alqımın tıǵıw: Ayırım jaǵdaylarda qátereshilerdiń lawazımınan ba, tamaǵın tıqqannan ba, jınayatlı is bir tamanlama qaralıp, jınayatshınıń jazasın jeńilletiwge urın-

ǵan sudyalar da ushırasıp qaladı. (J.S.). «­arǵa ǵarǵanıń kózin shoqımaydı» degendey, «báriniń alqımın tıqqan shıǵar» dep kóp waqıtlarǵa shekem gáp-sóz etip júredi. (J.S.).

awzın buwǵan baspaqtay – awzın buwǵan ógizdey: Ushpaǵa qanatı bolmay asıǵıp otırǵan jigit, endi állenemirge shekem awzın buw-

ǵan baspaqtay úndemey otırdı. (Ó.X.). – Biziń bir jaman jiyenniń úyi bar. Soǵan barayıq, – dedi kúni menen awzın buwǵan ógizdey tım-tırıs kiyatırǵan Sayımbet. (Ó.X.).

qarań qalar (qalǵır) – ádira qalǵır: Ólse Tumaristiń jalǵızı muq qapsın, meniń qarań qalar tilla taxtım bar ma? (H.Ó.). – Tiymepti ǵoy, ádira qalǵır, tiygende bul azap joq edi! (Sh.S.).

(jeti) jini tırısıw – ájiynesi tırısıw – tılaqayı tırı-

sıw – /eńsesi tırısıw/: – Qoysań-áy, ol kórip júrgeniń tıraqtır shıǵar! – dep keńkildep kúldi buǵıp otırǵan Erlesh jigittiń jeti jinin tırıstırıp. (Sh.S.). Ántek-tántek etip ǵarrıkempirdi aydalaǵa ılaqtırıp qaytpaq saltı Tumaristiń ájiynesin tırıstırǵan. (H.Ó.). Tumaris ǵurıjlanıp, tılaqayı tırısıp, baltalardı sharlatıp, jeteslerin taplatıp, jebelerdi ushqırlatıp, qılıshlardı tisetip, nayzalardı egetip, palaqpan, saqpanǵa

38

da zor berip, sol jılları qan tógispege tayarlanǵan. (H.Ó.). – Sen mınaw xalıq penen el emes ekenseń, dushpanlıǵıńdı áshkaralap,

shermende etemen, Esbergen! – dese, «qorqar» degen Esbergenieńsesin tırıstırıp, keńkildep kúlip berdi. (Sh.S.). Berilgen(jeti) jini

tırısıw – ájiynesi tırısıw – tılaqayı tırısıw – eńsesi tı-

rısıw frazeologizmleri jek kóriw, ashıwlanıw, unatpaw, jaqtırmaw, qálemew, keketiw mánilerin bildiredi. Q.Paxratdinov hám

Q.Bekniyazovlardıń sózliginde: «eńsesi basıldı – 1) sharshadı;

2) kewil xoshı joq, qapa; eńsesi kóterildi – kewili ósti; eńsesi qattı – ashıwlandı; eńsesi qurıdı – ańsadı, árman etti; saǵındı; eńsesin ezdi – qıynadı; eńsesin qatırdı – ashıwlandırdı; eńsesin túsirdi – muqattı, betin qaytardı; eńsesi túsip ketti – kewil xoshı joq, qapa; eńsesi tústi – kewil xoshı bolmadı, qapa boldı, muńaydı»62 frazeologizmleri berilgen. Demek, eńsesin tırıstırıw ashıwlandırıw mánisindegi frazeologizm esaplanadı.

«Xalıqtıń ǵáziynesiniń biri bolǵan» frazeologizmlerdiń qádirine joqarı baha bere kelip, X.Qojaxmetova: «Bulardıń kópshiliginiń sırtqı qurılısı ózine arnawlı túr (assonans, alliteraсiya) talap etse, ishki mazmunı (máni-maǵanası) aytılatuǵın oyǵa say bolıwın talap etedi de, sol ekewiniń birliginen kórkemlenip quraladı.

Jazıwshı óz shıǵarmasında frazeologiyalıq dizbeklerdiń orayın tawıp molınan qollanıwı shıǵarmanıń tilin hám bay, hám kórkem jáne oqıwshıǵa tásirli etedi.

Sóytip, ulıwma frazeologiyalıq dizbekler – jazıwshınıń kórkemlew usılınıń eń baslı ámeliniń biri»63 dep jazadı.

Frazeologizmlerdegi seslik uyqasıq onıń tásirsheńligin arttırıw ushın xızmet etedi. Mısalı: Túrmede shiriw – túrmeniń

tórinde shiriw: Túrmeniń tórinde shirigennen solay ete qoyǵanım maqul?! (K.S.). Keregiń joq – kápekke keregiń joq: Kolxozıńdı bayıt, kolxozıń bayımasa, kolxozshıń ash boladı, ol ash bolsa, kolxozdıń da, seniń de bul gúrsige kápekke keregiń joq! (Sh.S.). Berilgen frazeologizmnen t, k sesleriniń úylesimine sáykeslen-

gen tórinde hám kápekke sózlerin alıp taslaǵanda, mánilik ótkirligi, tásirliligi kúshli sezilmeydi.Túrmede shiritiwge salıstır-

ǵanda túrmeniń tórinde shiritiw, keregiń joqqa (bul jaǵdayda:

62 Paxratdinov Q., Bekniyazov Q. Qaraqalpaq tiliniń frazeologizmler sózligi. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2018, 58-bet.

63 Qojaxmetova X. Frazeologizmderdiń kórkem ádebiette qoldanıluı. – Almatı, «Mektep», 1972, 82-bet.

39

erkin sóz dizbegi) salıstırǵanda kápekke keregiń joq túrinde aytılıwı ótkir, mánisi kúshli. Sebebi, tyurmanıń esigi, tóri

á hmiyetsiz, báribir ol – qamaq, al onıń tórin atap kórsetiw – mánini ótkirlestirip kórsetiw menen birge, tiykarǵı mánige qosımsha kúsh kórsetiw, doq urıw, óziniń ústemligin, kúshin kórsetiw mánilerin qosadı. Al, keregiń joqqa qaraǵanda kápekke komponenti arqalı arzımaysań, hesh nársege ılayıq bolmaysań, ulıwma, pútkilley kereksizseń mánileri ayqınlasadı. Demek, frazeologizmlerde seslerdiń úylesimligi qurı, ápiwayı qatarlasqan diz-

bek emes, al kórkemlik, ótkirlik, tásirsheńlik dóretiwshi fonostilistikalıq usıl, qural bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq tilinde qanday da bir belgi yamasa zat, qubılıs, waqıya, ya is-háreketke baylanıslı paydalanılatuǵın frazeologizmler bar bolıp, olar, máselen, is-háreketti hár tárepleme sıpatlap kórsetedi. Aytayıq, dawıstıń esitilmewi, tım-tırıslıq mánile-

ri frazeologizmler arqalı tómendegishe beriledi: Hár qırqadan asıp túsken sayın kárwannıń qońıraw shılawjınlarınıń shıń-

ǵırlı-shıńǵırlısı da kem-kemnen jaqınnan esitiledi. Geydeses semip, jáziyraǵa jım-jırtlıq shógedi, sonda qızıl-qıya qum ishi qulaq keskendey tım-tırıs meńirew boladı. (Ó.X.). Berilgen frazeologizmlerdiń bári de dawıstıń esitilmewin sıpatlaydı, tımtırıslıqtıń ornap turǵanın kórsetedi. Itibarlı tárepi, sóz she-

beri tórt frazeologizmdi qatar paydalanıw arqalı, ayqın, dál, tásirli máni beredi, pikirdi kórkemlep, obrazlı jetkeredi.

Endi usınday frazeologizmlerdiń hár biriniń qollanılıwına itibar berip kóreyik:

Ses-semir: – Pirimbet! Há, Pirimbet aǵa, ash esigińdi!.. Pıspıs etken uyqıdan basqa ses-semir esitilmedi. (Ó.X.).

Sam-saz: Qulaqları da, kózleri de Yawmıttıń awzına tigilip,

ózleri qıl ústinde turǵanday sam-saz. (Ó.X.).

Jım-jırt: – Taǵı bar ma usındaylar?! Shıqsın ortaǵa! –

Jım-jırt. (Sh.S.). Dáslep, bir kese shay ishimdey waqıt jım bolıp qaldı. (M.N.). Tumaris ordadaǵı óz ara jımjıma qabaq shıtıspalarda, kóz alartıspaqlarda eti ólip ketkenlerdiń bárha ujıbatlı gáp ayta almaslıǵın da biledi... (H.Ó.).

Sháhárler tım-tırıs, jım-jırt dalalar,

Qaplap ketti qarabaraq, soralar. (I.Yu.).

Tım-tırıs: Bir sapar ay tabaqtay tolı aqshamda uyqıpaz qulqutan qurıldını urıp atırǵan páriyshan gezlerde Tumaris tóbeniń bawrayında juldızlarǵa, altın ayǵa tigiliptım-tırıs qaldı.(H.Ó.).

40