Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń fonostilistikalıq analizi

tilindegi frazeologizmlerdiń ayrıqsha bir túri – teńles eki komponentli frazeologizmlerdi (termin G.Aynazarova tárepinen paydalanılǵan – Yu.B.) izertledi. «Qaraqalpaq til biliminde frazeologizmler bir qansha ilim-izertlew jumıslarında hár qıylı baǵdarlarda úyrenilgen bolsa da, olardan tek ǵana G.Aynazarovanıń teńles eki komponentlifrazeologizmler arnawlı izertlengen miynetinde frazeologizmlerdiń seslik ózgeshelikleri tallaw jasal-

dı. Ilimpaz jumıstıń «Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń fonetikalıq sáykeslikleri» degen bólimin onıń seslik

ózgesheliklerine arnaydı. Ol ayrıqsha komponentlik qurılıstaǵı frazeologizmlerdiń fonetikalıq ayrıqshalıqların bıla-

yınsha anıqlaydı: «Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń barlıq jaǵdayda derlik fonetikalıq juplılıǵı menen úylesip

keliwi saqlanadı. Yaǵnıy, komponentleri bir-biri menen, komponent aǵzaları óz ara uyqasadı hám rifmalasadı. Mine, usı komponentlerdiń, komponent aǵzalarınıń seslik únlesligi (evfoniya-

sı) frazeologizmniń jasalıwına, qáliplesiwine, turaqlılıǵınıń saqlanıwına tásir etiwshi eń zárúrli bolǵan faktorlardıń

biri bolıp esaplanadı». Bul jumısqa joqarıda kórsetilgen miynetimizde keń túrde sholıw berildi.22

G.Allambergenova23 I.Yusupov shıǵarmaları tiliniń frazeologiyasın arnawlı izertledi. Izertlewshi tárepinen shayır shıǵarmaları tilindegi awızeki sóylew tiline tán hám kitabıy frazeologizmler, frazeologizmlerdegi kóp mánililik, antonimiya, omonimiya, variantlılıq qubılısları, olardıń stillik xızmetleri,

uzual hám okkazional frazeologizmler, shayırdıń frazeologiyalıq jańashıllıǵı úyrenildi.

A.Pirniyazova tárepinen qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasına stilistikalıq, lingvomádeniy baǵdarda izertlew júrgizildi. Ilimpaz frazeologizmniń sistema sıpatındaǵı ózgesheliklerin hám onıń stilistikalıq múmkinshiliklerin olardıń obrazlılıq, emoсionallıq-ekspressivlik qásiyetleri, kommunikativlik, nominativlik hám kognitivlik xızmetleri, olardaǵı sinonimiya, variantlılıq, strukturalıq qurılıs, konсept jasawshı til quralı ekenligi, frazeologizmlerdiń lingvomádeniy sıpatları, folk-

22 Qarańız: Yusupova B.T.Fonostilistika. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı tili frazeologiyasınıń fonostilistikalıq analizi. – Tashkent: «Yosh avlod matbaa», 2021. 62-65-betler.

23 Allambergenova G.A. I.Yusupov asarlarida frazeologizmlarning uslubiy qwllanilishi. Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)... diss. avtoreferati. – Nukus, 2019.

11

lorlıq, awızeki sóylew, kitabıy-jazba frazeologizmler, olardıń kórkem shıǵarmada tiykarǵı súwretlew quralı ekenligi jáne frazeologizmler transformaсiyası boyınsha tereń tallaw júrgizedi. Avtor: «Frazeologiyalıq sistema – óz ara baylanısqan frazeologizmlerdiń birikpesi – til birlikleri hám onıń elementleri, olardıń qáliplesiw, rawajlanıw nızamlılıqları.

Frazeologiyalıq sistema mádeniyat saqlawshı hám alıp júriwshi eń turaqlı qatlam sıpatında ózinde insannıń dúnyatanıwı-

nıń idioetnikalıq usıl, formaların óz boyına jámlegen. Ol, óz gezeginde, qaraqalpaq xalqınıń dúnya kognitiv kartinasınıń tillik tárepin qáliplestiredi»24 – dep jazadı.

Bunnan keyin qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdi belgili bir sóz shaqaplarına baylanıslı izertlew jumısları da payda bola basladı. J.Tánirbergenovtıń dissertaсiyası feyil frazeologizmlerdiń ózgesheliklerin izertlewge arnalǵan. Jumısta bunday frazeologizmlerdiń oy-pikirge qosatuǵın obrazlılıq xızmet-

leri, somatizmler menen keliwi, olardıń tematikalıq toparları, insannıń psixikalıq jaǵdayların kórsetiwdegi ornı, áhmiyeti, olardıń leksikalıq, grammatikalıq variantları, kóp mánili, sinonim, antonim feyil frazeologizmlerdiń emoсional-ekspres- sivlik boyawları, obrazlılıǵı, omonim feyil frazeologizmlerdiń túrleri, strukturası, feyil frazeologizmlerdegiparadigmatikalıq qatnaslar, bolımlı-bolımsızlıq formaları boyınsha tallaw islenedi.J.Táńirbergenov eliklewishlerdiń eki hám úsh komponentli feyil frazeologizmlerdiń strukturalıq modellerinde qatnasatuǵının kórsetedi:12)eliklewish sóz+feyil: zıp beriw, qılt etpew,

ıńq etpew, mıńq etpew, shurq etpew, shırt etiw, hayt qoyıw; 15) jup eliklewish sóz+feyil: ań-tań bolıw, astan-kesten bolıw, ántektántegi shıǵıw, pıt-shıt bolıw, shır-pır bolıw».25

Usı orında atap ótpekshimiz, Qaraqalpaqstandaǵı basqa da túrkiy xalıqlar tiliniń frazeologiyası izertlendi. B.Bekniyazov Qaraqalpaqstan qazaqları tiliniń frazeologiyasın úyrendi. Dialekt-

lik sıpattaǵı somatikalıq frazeologizmlerdiń xalıqtıń mil-

liy qádiriyatların saqlawdaǵı ornı, Qaraqalpaqstandaǵı qazaqlardıń óz milliy ana tilin saqlap qalıw menen birge olardıń

24 Pirniyazova A. Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sisteması hám onıń stilistikalıq imkaniyatları. Filol. iliml. dokt. (DSc)... diss. avtoreferatı. –

Nókis: 2020.44-bet.

25 Tanirbergenov J.O. Qoraqalpoq tilida fel frazeologizmlarning lingvistik tahlili. Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)... diss. avtoreferati. – Nukus: 2020.21-bet.

12

tilindegi bilingvizm, polilingvizm qubılısları, izolyaсiyalan-

ǵan, aralas dialekt ekenligi, dialekttiń eń sıpatlı belgileri, qaraqalpaq, ózbek, túrkmen tiliniń tásiri, bul dialekttegi úsh

baǵdar – qazaq-ózbek dialekti, qazaq-túrkmen dialekti, qazaq-qara- qalpaq dialekti, olardıń etnografizm hám sheklengen leksika quramındaǵı ornı, xızmeti, somatikalıq frazeologizmlerdiń – dialektologiya – lingvomádeniyattanıw integraсiyası boyınsha izertlewdiń áhmiyeti, olardıń dóreliwindegi etnolingvistika-

lıq faktorlar, usı aralıq, izolyaсiyaǵa ushıraǵan, bóleklengen dialektke tán kóplegen dialektlik frazeologizmlerdiń bar ekenli-

gi, bas, júrek, awız, qol, súyek konсeptinde jámlengen mániler, dialektlik somatikalıq frazeologizmlerdiń ádebiy tildi bayıtıw-

daǵı ornı tallanǵan. «Dialektlik somatikalıq frazeologizmlerde konсept qanday da bir túsinikler boyınsha alınǵan juwmaq, túsiniklerdiń jıynalǵan toplamı, óz ara uqsas túsinikler dizbegi. Konсept – hár qanday millettiń bir bólegi esaplanǵan onıń wákiliniń de dúnyanı ańlawı, biliwindegi dárejesin, qádiriyat salmaǵın kórsetetuǵın birlik»26– dep jazadı avtor.

Sońǵı dáwirlerde frazeologiya tarawında salıstırmalı baǵdardaǵı jumıslar Sh.Abdullaev, G.Kdırbaeva, M.Babadjanov, N.Jal-

ǵasovlar tárepinen alıp barıldı.

Sh.Abdullaev27 frazeologizmlerdi awdarmalaw hám olardıń túrlerin T.Qayıpbergenovtıń ózbek tiline awdarma islengen shıǵarma-

ları tiykarında analizleydi. Frazeologizmlerdiń awdarmada beriliwiniń 6 túrli ózgesheligin anıqlaydı, olardıń uqsaslıqları

hám ayırmashılıqları, ayırım frazeologizmlerdiń komponentlik quramındaǵı leksikalıq birlikler arqalı ajıralıp turıwı, ekvivalent frazeologizmlerdiń ulıwmalıq hám jeke tilge tán

bolǵan ózgeshelikleri, mánilik ayrıqshalıqları, awdarmadaǵı unamlı hám unamsız sıpatlar anıqlanadı. Sonday-aq, jumıstıń sońında

túp nusqa menen awdarmadaǵı frazeologizmler sózligi berilgen.

G.Kdırbaeva28 tárepinen alıp barılǵan jańa baǵdardaǵı izertlewde ortaǵa qoyılǵan máselelerdiń biri – «man» – «adam» kon-

26 Bekniyazov B.K. Qoraqalpoǵiston qozoqlari tilidagi somatik frazeologizmlarning lingvomadaniy tahlili. Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)...

diss. avtoreferati. – Nukus: 2021.23-bet.

27 Abdullaev Sh. D. Tarjima asarlarda frazeologizmlar semantikasi (T.Qaipbergenov asarlarining wzbekcha tarjimasi asosida) Filol. fanl. nomz. ... diss. avtoreferati. – Toshkent: 2006.

28 Kdırbaeva G.K. «Man» — «Adam» konсeptosferasi birliklarining lingvomadaniy va lingvokognitiv xususiyatlari (ingliz va qoraqalpoq tillari misolida)

Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)... diss. avtoreferati. – Toshkent: 2017.8-bet.

13

сeptosferasınıń túrli tillerde payda bolıwınıń ózine tán ózgesheliklerin kórsetiw, usı konсeptosferaǵa kiretuǵın birliklerdi leksika-semantikalıq, frazeologiyalıq hám paremiologiyalıq

dúzilmeler quramında payda etetuǵın qurallar kompleksin anıqlaw»dan ibarat.

M.Babadjanov R.Fayziydiń «Házireti insan» hám P.Qadirovtıń «Juldızlı túnler» shıǵarmalarınıń qaraqalpaqsha awdarmasındaǵı frazeologizmlerdi lingvistikalıq baǵdarda salıstır-

malı túrde úyrenedi. Milliy ózinshelikti kórsetetuǵın regionallıq frazeologizmler, fonetikalıq, leksikalıq hám grammatikalıq variantlar hám olardı paydalanıwdaǵı awdarmashınıń sheberligi, sonday-aq, frazeologizmlerdi sózler hám sóz dizbekleri

arqalı beriwdegi awdarmashınıń kemshilikleri sóz etiledi. Ózbek hám qaraqalpaq tillerindegi garmoniyaǵa tiykarlanǵan seslik ózgerisler jáne olardıń mánige qatnası haqqında bılay pikir bil-

diredi: «Házireti insan» shıǵarmasınıń qaraqalpaqsha variantında kwz yugurtirmoq frazemasınıń kóz juwırtıw fonetikalıq kórinisi keltiriledi. Masuda imzolarga kwz yugurtira boshladi. (H.I.,180) Bul frazema qaraqalpaqsha variantta tómendegishe berilgen: Masuwda tek atlarına kóz juwırta basladı. Frazeologiyalıq dizbektiń kwz komponenti kóz túrinde, yugurtirmoq komponenti bolsa juwırtıwtúrinde qollanılıp, fonetikalıq variant-

lılıq payda bolǵan. Kwz hám kóz komponentindegi w, ó sesleri fonetikalıq ózgeriske, anıǵıraq aytqanda, grafikalıq ózgeris-

ke ushıraǵanı menen, aytıwda biraz ózgeris bolsa da, mánide ayırmashılıq sezilmeydi. Yugurtirmoq komponenti bolsa juwırıw fonetikalıq variantı menen awdarma qılınıp, ondaǵı y (yu grafemasınıń birinshi sesi) j sesine ózgergen. Qaraqalpaq tilin-

de y sesiniń j fonetikalıq variantı menen beriliwin ózbek tiliniń karluk toparına, qaraqalpaq tiliniń qıpshaq toparına tán ekenligi menen túsindiriwge boladı».29

N.Jalǵasovtıń jumısında ingliz, ózbek hám qaraqalpaq tillerindegi naqıl-maqallarda insanǵa beriletuǵın bahanıń antropoсentristlik negizin, mazmunın ashıp beriw hám onıń usılları tallaw jasaladı. Izertlewshi: «Salıstırılıp atırǵan tiller-

degi naqıl-maqallardıń úlken bir bólegi alliteraсiya (dawıssız seslerdiń tákirarlanıwı) fonetika-stilistikalıq usılı tiy-

29 Babadjanov M. K. ²zbekcha-qoraqalpoqcha badiiy tarjimalarda frazeologizmlarning ifodalanishi. Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)... diss. avtoreferati. – Toshkent: 2020.3-bet.

14

karında dúzilgen. Mine, usınday seslik úylesim naqıl-maqallar- dı tez eslep qalıw hám yadta qayta tiklew múmkinshiligin beredi:

Birds of feather flock together – Kwr kwrni qoronǵida ham topadi; Bari hissa – bir hissa; Palapan basına, turımtay tusına – Hár

kim ózinshe»30 . Jumıstı frazeologiyaǵa qatnaslı kórsetip atırǵanımızdıń sebebi, avtor mısal ushın kórsetken ayırım naqılmaqallar teńles eki komponentli frazeologizm túrinde de ushırasadı.

B.Yusupovanıń bir qansha maqalalarında, oqıw qollanbasında qaraqalpaq tili frazeologiyası hám frazeografiyasınıń rawaj-

lanıw baǵdarları, kórkem shıǵarma tiliniń frazeologiyası, kolorativlik, alliteraсiya-assonanslıq, jup, tákirar sózler menen keletuǵın, antroponim komponentli frazeologizmler,folklor frazeologiyası, frazeologizmlerdiń leksikalıq, grammatikalıq, tariyxıy, stillik, strukturalıq ózgeshelikleri hám t.b. sıyaqlı máseleler úyrenilgen.31 Avtordıń frazeologizmlerdiń fonostilistikalıq ózgesheliklerine arnalǵan monografiyası jarıq kórdi. Onda kórkem shıǵarma tili hám kórkemlew quralları sistemasında seslik tákirarlardıń ornı, seslik tákirardıń túrleri — alliteraсiya hám assonans, seslik kórkemlewshi qurallardıń fonostilistika pániniń obekti ekenligi, qaraqalpaq folklorı shı-

ǵarmalarınıń tilindegi alliteraсiya hám assonans qubılısları, sonday-aq, kórkem shıǵarma tiliniń frazeologiyası,frazeologizmlerdegi fonetikalıq qubılıslar, alliteraсiya-assonanslıq frazeologizmler hám olardıń izertleniliwi, Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı tili frazeologiyasınıń fonostilistikalıq analizi, assonanslıq hám alliteraсiyalıq usıldaǵı frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri jáne Sh.Seyitovtıń frazeologiyalıq jańashıllıǵı tallaw jasaladı.32

Solay etip, qaraqalpaq til biliminde seslerdiń stillik xızmetleri arnawlı izertlenbegen. Qaraqalpaq til biliminde fono-

30 Jalǵasov N.M. Proverbial tuzilmalarda insonni baholashning pragmatik va lisoniy-madaniy xususiyatlari (ingliz, wzbek va qoraqalpoq tillari misolida). Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)... diss. avtoreferati. – Samarqand: 2020.21-bet.

31 Yusupova B. Qaraqalpaq tilinen ayırım izertlewler. – Tashkent: «Ba z»,

2016.;. Yusupova B.T. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası hám onı izertlewdiń geypara máseleleri. – Tashkent: «Tafakkur avlodi», 2020.; Yusupova B. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası. – Tashkent: «Tafakkur bo‘stoni», 2020.

32 Yusupova B.T.Fonostilistika. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı tili frazeologiyasınıń fonostilistikalıq analizi. – Tashkent: «Yosh avlod matbaa», 2021.

15

tilistika — jańa taraw bolıp, onıń ózine tán izertlew obekti, predmeti, birlikleri bar. Jup hám tákirar sózlerdegi,eliklewishlerdegi, sózlerdiń jasalıwındaǵı ayırım seslik ózgeshelikler

A.Najimov, U.Embergenov, A.Bekbergenov hám t.b. ilimpazlar tárepinen tallaw jasalǵan.A.Bekbergenov33 fonetikalıq stilistika, frazeologizmlerdiń stillik qollanılıw ózgesheliklerin sóz etedi.

Sońǵı dáwirlerde kórkem shıǵarma tilin izertlew baǵdarlarınıń rawajlanıwı menen jańa miynetler payda boldı. Sh.Abdinazimov lingvopoetikanıń bir bólimi sıpatında fonopoetika haqqında bılay dep jazadı: «Til biliminde tildi sistemalı hám strukturalıq baǵdarda izertlep úyreniw fonetikalıq basqıshtan baslanatuǵınlıǵı sebepli, poetikalıq tildi izertlep úyreniwde ondaǵı eń mayda elementlerdi hám olarǵa baylanıslı til qubılısların, kórinislerdi analizlewden baslanıwı kerek. Poetika-

lıq tilde eń mayda element bolıp sózdiń quramında jumsalǵan ses esaplanıp, olardıń tiykarında payda bolǵan evfoniya1, seslik tákirar, seslik únlesliktiń túrleri – alliteraсiya, assonans, uyqas,

sonday-aq, paronimiya2 máseleleri poetikalıq fonetikanıń izertlew obekti esaplanadı».34

Fonetikalıq qubılıslar, sonıń ishinde, seslik tákirar jáne olardıń alliteraсiya hám assonans túrleri qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde de sóz etiledi. Ayırım miynetlerde seslik uyqaslarǵa tiykarlanǵan naqıl-maqal hám frazeologizmlerdiń dóreliw

ózgeshelikleri haqqında pikir júritiledi. Á.Paxratdinovtıń miynetinde «Kózińe Gúrlen kórseteyin be», «Kózińe xoja qorlı-

ǵın kórseteyin be», «Qaydan shıqqan qalqaman», «Kimge kerek

Q urbanquldıń sırnayı», «Qolıń keldi Annaqul, sırnayıńdı

bılǵap ur», «Túlen túrtti me», «Bólte bóridey», «Qul qashsa Qońırattan tabıladı», «Iyt basına irkit tógilip atırǵan zaman»,

«Aqırepte urmasa, aqırette de urmaydı», «Jawzada jawday egis», «Qayda barsań Qorqıttıń góri», «Jer shılım shekken qaraqalpaq», «Bir bálesi bolmasa, shúdigarda balıq ne jesin»35 sıyaqlı birliklerdiń dóreliw, payda bolıw sebepleri kórsetiledi. Etimologiya ilimi ushın oǵada bahalı esaplanǵan miynette avtor naqıl-

33 Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1990,18-19-betler.

34 Abdinazimov Sh. Lingvopoetika. – Nókis: Berdaq atındaǵı QMU, 2019, 25-26-betler.

35 Paxratdinov Á. Mánili gápler hám xalıq ápsanaları. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1989, 8, 9, 14, 15,31,33,36, 43, 53, 63, 93-betler.

16

maqallardı «mánili gápler hám xalıq ápsanaları» dep ataydı.

Olardıń arasında geypara frazeologizmler de ushırasadı.

Q.Orazımbetov qaraqalpaq lirikasındaǵı kórkem formalardıń túrleri sıpatında seslik tákirarlarǵa bir qansha poeziya-

lıq shıǵarmalar tili tiykarında tallaw jasay kelip, olardıń

biri haqqında bılay dep jazadı: «B.Genjemuratovtıń qosıqlarındaǵı seslik uyqaslarǵa ayrıqsha toqtap ótiwge tuwra keledi. Shayır shıǵarmalarınan keltirilgen mısaldıń birinshi bántinde

«q», «t», «s», ekinshi bántinde «j», «sh» seslerine qurılǵan alliteraсiyalıq, «a» sesine qurılǵan assonans uyqaslar qatnasadı. Biraq, bunda sózler seslik uyqas dúziw ushın emes, al shıǵarmadaǵı pikir aǵımın támiyinlew ushın qollanıladı. Máselen, «qılıshtay qılshıldap», «tolqın túygishledi», «jayılar jasıl jaylawda», «shınjırlanǵan shınlıq» alliteraсiyaları hám «arǵımaq alıs aylaw-

da» assonansı turaqlı sóz dizbekleri dárejesine jetken. Olardıń arasında bekkem mánilik hám formalıq baylanıs bar».36

Q.Járimbetov kórkem shıǵarma tiliniń tiykarǵı ayrıqshalıqların sóz ete kelip, olardıń seslik ózgesheliklerine: «Kórkem fonetika (Kórkem tildiń fonetikalıq dúzilisi)» degen atama

menen berilgen bólimde ilimiy kózqarastan baha beredi: «Poeziya yamasa proza tiliniń seslik quramına, onıń túrli-túrli seslik qubılıwlarına kórkem fonetika delinedi. Dawıslı hám dawıssız seslerdiń, pátli hám pátsiz buwınlardıń, tıńǵınıń (pauzanıń), intonaсiyanıń, sózlik hám seslik qaytalawlardıń tiyisli orın-

larda qollanılıwı kórkem fonetikalıq qubılıslardan.

Kórkem teksttiń seslik dúzilisi kópshilik jaǵdaylarda seslik qaytalawlar arqalı kórinedi. Seslik qaytalawlar súwretlenip

atırǵan obektti (adam, waqıya, peyzaj h.t.b.) yamasa ishki sezimlerdi kórkemlep beriwde úlken orın tutadı» dep kórsetedi. Miynette epifora, anafora (birgelkili baslanıw), alliteraсiya, assonans hám seslik eliklewishlerdiń kórkemlik xızmetleri sóz etiledi: «Kórkem shıǵarmada seslik eliklewishler ónimli qollanı-

ladı. Olardı ilimde onomatopeya dep te ataydı. Tábiyattaǵı yamasa

átiraptaǵı hár qıylı seslerge, ısqırıq, kúlki, jılawǵa, sonday-aq, haywanlardıń, quslardıń dawıslarına eliklew hám olardı xatqa túsiriw seslik eliklewishler dep ataladı».37

36 Orazımbetov Q.K. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası (1970–2000-jıllar) – Nókis: «Bilim», 2004,

121-bet.

37 Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2012,

58-60-betler.

17

Ulıwma, qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sistemasında óziniń seslik kórkemlik sıpatları menen ayrıqsha ajıralıp turatuǵın frazeologizmlerdi fonostilistikalıq baǵdarda izert-

lew, olardıń ózine tán ózgesheliklerin anıqlaw, kórkem shıǵarma tilinde atqaratuǵın ayrıqsha tásirlilik, obrazlılıq xızmetle-

rine ilimiy kózqarastan baha beriw frazeologizmlerdiń ele arnawlı ilim-izertlew jumıslarında tallaw jasalatuǵın tárepleriniń kóp ekenligin kórsetedi.

1.2. Evfoniyalıq frazeologizmlerdiń ózine tán ózgeshelikleri

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq qorı – oǵada bay. Onda frazeologizmler júdá kóp túrli ózgeshelikler menen sıpatlanadı.

Olardıń bir toparında frazeologizmler quramında sóz basında birdey yamasa uqsas sesler tákirarlanıp kelip, kórkemlik payda etedi, frazeologizmniń mánisine jáne de ótkirlik qosadı, obrazlılıq, tásirsheńlik sıpatın arttıradı. Bunday frazeologizmler-

de seslik úylesim, seslik garmoniya, evfoniya olardıń payda bolıwı menen dóreliwiniń, astarlı, awıspalı mánililiginiń, muzıkalılıqqa beyimliligi menen aytıwǵa ıqshamlıǵınıń, este uzaq waqıt saqlanıwı hám usınıń nátiyjesinde áwladtan-áwladqaótip, búgingi dáwirge shekem jetip keliwiniń áhmiyetli bir shárti sıpatında kórinedi. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasında evfoniyalıq frazeologizmler áhmiyetli orın tutadı. Til bilimi,

ádebiyattanıw, poetikalıq, muzıkalıq, psixologiyalıq hám t.b. sózlik hám enciklopediyalarda berilgen túsinikler boyınsha evfoniya termini kelip shıǵıwı jaǵınan jaqsı, jaǵımlı (euphonia) hám

ses (phone) degen sózlerden alınǵan. Til biliminde hár qıylı fonetikalıq qurallar, sonıń ishinde, seslik tákirarlar arqalı da dóretiletuǵın kórkemlik, sóylewdiń seslik jaqtan jaǵımlılıǵı, ırǵaqlılıǵı, muzıkalılıǵı, kórkemligi evfoniya esaplana-

dı. Qaraqalpaq til biliminde «Evfoniya – (blagozvuchie) – sózlerdiń qulaqqa jaǵımlı esitiliwi ushın qollanılatuǵın hár qıylı fonetikalıq usıllardıń jıyıntıǵı»38 dep túsindiriledi. So-

lay etip, evfoniyalıq frazeologizmler til iliminde qabıl etilgen evfoniya termininiń ańlatatuǵın mánisine tiykarlanıp hám

38 Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1990, 185-bet.

18

frazeologizmniń seslik tábiyatınan kelip shıǵıp, komponentlik quramında sóz basında birdey yamasa uqsas sesler tákirarlanıp keletuǵın frazeologizmlerdi bildiredi. Evfoniyalıq frazeologizmler óz ishine assonanslıq hám alliteraсiyalıq frazeologizmlerdi qamtıydı hám olardıń ulıwmalıq ataması xızmetin atqaradı. Frazeologizmlerdiń quramında sózlerdiń basında birdey yamasa uqsas dawıslı seslerdiń tákirarlanıp keletuǵın toparın assonanslıq frazeologizmler, al quramındaǵı sózlerdiń basında birdey yamasa uqsas dawıssız seslerdiń tákirarlanıp keletuǵın túrlerin alliteraсiyalıq frazeologizmlerdegen termin menen atadıq. Bunda til bilimi hám ádebiyattanıw iliminde qabıl etilgen alliteraсiya hám assonans terminleri ańlatatuǵın mánilerdi esapqa aldıq.

Til iliminde frazeologizmlerdiń ayırım túrlerin sáykes

ózgesheliklerine baylanıslı bir neshe terminler menen ataw qáliplesken: komporativlik frazeologizmler39 – teńew, salıstırıw, uqsatıw mánisindegi adektivlik hám adverbiallıq frazeologizmler sıpatında; somatikalıq frazeologizmler40 – adam múshe atamalarına baylanıslı frazeologizmler sıpatında; emotivlik frazeologizmler41 – insan sezimlerin bildiretuǵın frazeologizmler túrinde, numerologiyalıqfrazeologizmler42 – sanlar menen keletu-

ǵın frazeologizmler túrinde belgili. Evfoniyalıq frazeologizmler – quramında birdey yamasa uqsas seslerdiń tákirarlanıwı menen ózgeshelenip turatuǵın frazeologizmlerdi bildiretuǵın termin sıpatında joqarıda kórsetilgen frazeologizmler toparı qatarında orın aladı degen pikirdemiz.

Qaraqalpaq xalqınıń tánha ózine pitken sóz saplaw sheberligi, sózlerdi oynatıp, qubıltıp qollanıw usılları, sóz qashırımları, mánini ótkir beriw sheberligi, zárúr ornında sózdi sezim menen orap, «jaqsı sózdi – jan azıǵı» qılsa, kerek jerinde

39 Xolmanskix I.V. Komporativnıe frazeologicheskie ediniсı s komponen- tom-zoonimom: Na materiale russkogo i bolgarskogo yazıkov. Dissertaсiya ... kandidata filologicheskix nauk. — Tyumen: 2000. — 243 s.

40 Bekniyazov B.K. Qoraqalpoǵiston qozoqlari tilidagi somatik frazeologizmlarning lingvomadaniy tahlili. Filol. fanl. bwyicha fals. dokt. (PhD)...

diss. avtoreferati. – Nukus: 2021. — 52 b.

41 Xomyakova N. A.Emotivnıe frazeologizmı v russkom, franсuzskom i angliyskom yazıkax: sopostavitelnıy analiz: diss. ...kand. filol. nauk. – Moskva: 2008. — 212 s.

42 Gizatullina L.R.Numerologicheskie frazeologicheskie ediniсı v angliyskom i tatarskom yazıkax Dis. ... kand. filol. nauk. – Ufa: 2004. — 231 c.

19

sózdi oyıp aytıp, tıńlawshını jerine jetkerip jiberiwi, bulardıń bári – qaraqalpaq kórkem sóz óneriniń ájayıp, biybaha kórinisleri bolıp, olardıń arasında xalıq dóretken turaqlı

sóz dizbekleri usı ónerdiń ózine tán, ayrıqsha tásirli, ózgeshe kórkem, júdá obrazlı úlgisi bolıp esaplanadı. Frazeologizmler – millet tiliniń maqtanıshı, kórki, baylıǵı. Qaraqalpaq milleti ushın usınday bahalı, qádirli sóz baylıqlarınan biri esaplan-

ǵan frazeologizmler óziniń tákirarlanbas sulıwlılıǵı menen mánilik ótkirligine, bay awıspalı, astarlı mánileri menen ses-

lik bezelgen kórkemligine, uzaq ótmish penen ushlasqan tariyxıy qásiyeti menen quramalı sıpatı hám belgileriniń oǵada kóp túrliligine iye ekenligi menen tań qaldıradı. Xalıq tili, mádeniyatı, ádebiyatı, tariyxı, ruwxıy dúnyası, barlıq turmıs-tirishi- ligi menen et-tırnaq bolıp ketken ajıralmas baylanıslılıǵı-

na iye frazeologizmler sóylewshi menen tıńlawshı, jazıwshı menen oqıwshı ushın taptırmaytuǵın qural, oy-pikirdi kórkemlep súwretlewshi, bezewshi ayrıqsha usıl bolıp esaplanadı. Frazeologizm arqalı oy-pikirdi ayqın, tujırımlı, ótkir, tásirsheń jet-

kerip beriwdiń múmkinshiligi kóp. Sóz ustaları bunday kórkemlik múmkinshiliklerden sheber paydalanadı, óz shıǵarmalarınıń tilin bayıtadı, tásirlilik jaratadı. Mısalı: Jas basıma «Biy bolayın» degen joq edim, gileń jası úlkenlerimizdiń aqmaqlı-

ǵı, kómeshine kúl tarta bergenligi tilimdi qıshıta berdi, búginin kórip, erteńin kórmegen adamnan qorıqpaq kerek, ǵoshshım, sondaylarǵa sóyley-sóyley tilim shıǵıp ketti. (Sh.S.). Bul frazeologizmniń komponentlik quramında ushırasatuǵın kómesh qaraqalpaq tilinde házirgi kózqarastan gónergen sóz bolıp, onıń máni-

si túsindirme sózlikte bılay beriledi: «Kómesh. at.1.Qolamtaǵa pisirilgen kishkene shórek nan. Hár kim óz kómeshiniń tez piskenin táwir kórip, shoqtı óz kómeshine kóp tartadı eken. (A.Dabı-

lov). 2. Óz mápi, óz paydası. Óz kómeshine kúl tartıw — óz mápin,

óz paydasın oylaw».43 Frazeologizmlerdiń kelip shıǵıwına, payda bolıp, dóreliwine itibar berip qaraǵanda olardıń kópshiligi

dáslep erkin sóz dizbekleri bolıp, sol sóz dizbeklerinde kórsetilgen belgiler, nárseler bar bolıp yamasa is-háreketler orınlan-

ǵan bolıp, olardan belgili bir waqıtlar ótiwi menen awıspalı, astarlı frazeologiyalıq máni payda bolǵan. Haqıyqatında da, bul

43 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. Tórt tomlı III k–n. – Nókis:

«Qaraqalpaqstan», 1988, 15-bet.

20