һурвн мөрнд татси тачанк өмәрән һарсн тоормта хойр төгән хаалһд орҗ авад шүрүһәр делен хатрад йовад одв. Урднь болхла Цедә зәәсцгин таңгсглҗ тату- лдг һурвп шарһ морпә нсгинь җипдүрлҗ. Ут нәрхн кү зүтә, пк галгр пүдтә, чөдр булг шииртә, чон чиктә ша- рһ мөрп настрункан шүүрәд, уудан кемләд, усхад, үр- гәд йовна.

Цедә тачанк тергнә ардас гсйүрҗ хәлэһәд, утар та­ти; шуукрад арвн уран, авальтаһинь алдсн әлә, елдц- гнн бәәдл һарад, элкәп товрәд, герән эргәд, тедүкн бәә сн тевкрсн тәрмр мод теврәд, һазр хәләһәд һудиһәд зогсв.

Бадм дун угаһар хагддг дурта бууһан Пүрвәд бә- рүлж, өгәд, буру хәләһәд, нүдән арчад һарсн кевтән одэ чигнирәдуга. Советин йосна элчнр геринь негҗх— гиһәд энд-тенд тараһад хайчксн өлг-эдән хураһад: алтн ус гүүлгсн цаһан мөңгн сармта бүс, алтар хордасн һурвн көлтә санҗлх сиик, тәклин цаһан меңгн цөгцс, алтн һуута «мирд» шүтә, Цедән зүүҗ йовсн цаһан мөңгн шүлзәтә алтн час, алтн билцг авад элкндән шахад, ус­та кевс, хойр давхрлҗ ширәд кесн даальңгд, ә угаһар дүрәд, хая-хая шуукрад Җирһл әрә гөвр-гөвр гиһад бәәнә.

* * *

Арвни ахлач Ольда Цедә, Бадаш, Муула һурвиг да- хулсн о$җ ирәд, менд сурад, Җирһл ю кеҗәхинь үзәд- — Цедә Җирһл хойр, тадн эн өлг-эдән баглсн деерән тер зүн захд бәәсн зунар бәәдг шавр герт зөөҗ ортн. Эн ик герән эрт сулдхтха — гиҗ деерәс зәңглв. Тегәд эн тана зарцнр: Бадаш Муула хойриг дахулж. ирсм эн, эдн танд нөкд болх, медвт? — өтрлтн! — гичкәд адһад һарч одв.

— «Өтрлтн!» гихәс талдан үг уга болад бәәвл, за­лус. Ас нааран, — гиһәд Цедә .Җирһлин бәрҗәсн кевс авад һарв... Бадаш Муула хойр өлг-эдинь зөөлцв...

Ноха сарин нег шинәс авн Цедә зәәсңгин хойр да- вхр модн гериг сельсоветәс ирсн урчуд хуучрсинь шин- рулад, шинәс сиилүләд, һаза дота уга өңгләд, төгәлң- гднь цеврләд, ноһан ширтә хала деевр деернь ут шу- ургт ишлсн туг киисгәд оркв. Сельсоветип пииср баахн

6 Эрендженов

хо-цаһан көвүи Харли Мсргп хойр цеңкр шир деегүр цаһан шмрәр: «Әәмгии шаиһаһар ордг эклцин шкаи гиҗ бичси дөрвлҗи хала, һазаһас ордг. ик үүднә өвр хадв.

Цар, темән, мөрн тергд, мөртә, йовһн улс негл өвс нә бүр ичәнүрн зөөҗәх шорһлҗд мет нар-цар көрәдл' дәд,' энд-тенд мод чавчсн сүкин дун, мод көрәдсн кв- рән шууган, төмр давтсн дөшин дун җиңгр-җиңгр ги- һәд шин, шин айс һарад бәәнә.

Цедән нег давхр хойрдгч гериг деевринь соляд, ут- тхад, өндртхәд, хаҗуднь шинәс залһҗ бәрәд: хот кедг гер, көвүд-күүкд' хот орҗ уудг гер кеһәд оркв. Урдо эн һазрт соңсгдад уга нертә: хот кедг—зам, хот зөөдг— сөөвң, санитар, завхоз, учком гилдәд цаһан лавшгтаул( көдлдг болад, «баня», «прачка», ус зөөдг күн, сөөйив манач улс дала болв.

Һ*аха сарин нег шин эклхин өмн көвүд-күүкдән шаи- һаһар школд орулхар көтлсн, эмәлин ард сундлсн, йовдцн тергн деер суулдсн: угатя, яду, ялч улсэншин школ у р өдр-сө уга, өрүнәс авн асхн күртл күүкдән школд орулхар ирлдәд бәәцхәнә.

«Мана әәмгт шаңһас хот, хувцинь өгәд дорнь бәәл- һәд, асрад сурһдг школ секгдж» гисн сенр зәнг: сала- сартг, хотн-хошар шуугад бәәв.

Шин школд авч ирсн көвүд, күүкд эмчәр хэләлһәд, бааньд орулад уһаһад, хуучн, киртә/ элңкә хувцинь ха- яд, дотр өмсдг шин' киилг, шалвр, деер өмсдг шалвр, киилг өгәд, хар кубанк махла, хаваста ахрхнкүлтөмс кәд бәәв. Ширин үнр каңкнсн шин, шин хораст хоша- дар, дөрвәдәр орулад көгтә төмр орндг деер көвң чик сн девскртә, көк, ноһан, күрң зүстә көнҗл өгәд бәәнә.

Эгл, хар яста улс өөр шидрәрнь йовдго Цедә зәәсН’ гин хойр давхр гер, һооһ^р урһсн уласд, тәрмролнэү- сн модд заагурнь; хөв-кишгән олсн, маңна тиньгр бай- рта көвүд, куүкд долда—мәч шивлдәд, «хорма-хотн», «цогц хорха», «цаһанмонда» шивлдәд, урлдад, ноолд- лдад шаһа наадлдад орксн цагт; йоста гидг «нур дун- дан өндглсн нуһсна дун һарад, хулен дундан өндплсн хунин дун һарад» ниргәд одна. Иигәд орксн цагтнь, хаҗу, хвврһәснь һәәхҗ, байрлҗ ханхш.

Шаңһаһар ордг көвүд, күүкдт өдрт һурв хот өгдг бо'

лв. Эн школд орулж. авсн көвүд, күүкд гертән амсж үзәд уга амтта, олн зүсн хот эдлдг болцх-ав.

Өрүн хот бели болтл ковүдпг эрт серүләд, модн дотр цегэн цевр аһар кнплүләд, гүүлгәд, бөрвинь тинилһәд мөчмүдинь чацһаһад, һаринь дайлулад, бульчцгинь чан,- һаһад, киитп усар нүр-һаринь уһалһад хот уудг хора- днь авч ирнә. Хотап эдлҗ авад, цаасд, дегтр, каранда шан авад. классмуд болһнд орад. багшнрин заасн ном дасцхана. Көвүд, күүкдтән золһҗ ирсн авнр, ээжнр, эк, эцкнрнь үрдиннь эн шпн бәәдл үзәд хәләҗ, өврж, байсҗ бахнь ханхш.

— Яһсн сәәхн амулңгта цагла харһҗ үүдж, өсҗәх \рд болхв эдн! Ним сәәхп, аль сансарн бәәдг җирһлд күрхвдн гиҗ маиа өвкнр, аавнр, бидн санҗ йовсн бол- хий? Седклднь зовлц уга, севркәднь заг уга. Ях гих өв- чн уга, Я, гих зовлң уга. Сер-сер гисн салькта, бүр-бүр гисн хурта таралңгин орнд күрхвдн гидгнь эн болҗана! — гиҗ цуг медәтнр күүндцхәнә.

Советин йосн гидгтн эн. Иим нплчтә, ипм ачта, хөв- тә, кишгтә йосн. Зун, миңһн җнл уралан к\мн-әмтнә санҗ, ухалҗ йовсн күцнә гидг эн! Эн дүмбр күцл күц- хд көглвр, залмҗ болснь, күмн-әмтни хөвәр — Әрәсәд уүдсн Владимир Ильич Ленин гндг күн! Эн күн Комму- нистическ парть һардад; уга, яду, ялч, көдлмшч улс дахулад, алдр ик иоолда кеһәд, харалта хааиа йосхоль- влад, харчудыг мухлаһаснь гетлгхин төло әмән огәд, цусан асхад авч өгсн амулңгта йосн!

Ода эн шаңһа асрмҗар школд орҗах көвүд, күүкд. Өвкнр эн йосна төлә яһҗ әмән әрвлл уга ноолдҗ йов- ла, тедн мет, теднәс үлгүр авч, эн дасҗасн номдан шү- лтҗ, кинҗ ухан-седклән өгч дасх кергтә! Энүнәс үнтг. зөөр. цань уга! — гиҗ багшнрин өгчәх цәәлһвр сурһулъ- чнрин эк, эцкнь, элгн-саднь цуг соңсҗ тодлҗ авцхана. Цедә Бадм хойр чигн зах-зухинь соңсна.

Эн хөвтә цаган олҗ, кишгән күццднь эдлҗәх көвүд- күукдин шин бәәдл-җирһл үзәд, соңсад бәәхләрн Цедг зәәсңгин чееҗнь бүтәд, цецгәнь хонцрад, цөснь дала- рнь цоолад һарн алдад, арань зуугдад, хорнь буслад унтдг улвнь өвр-шөвг болад, йозурнь үмкәрәд, ацмуднь хумхарад, дурснь зөркәтәд ирсн уласна бәәдл һарад хурняслад бәәнә. ’

Цедән көвүн Бадм эн көвүд, күүкдлә әдл шин школд

83

шацһаһар ор.хар ссдәд әәмгпп ахлачд, арвни ахлачД батрачкомд ксдп-кедн одад гүүҗ-гүүҗ, аш сүулдньэврг хот-хувцарн гсртәсп үдпп хөөп ирҗ ордг багт бичгдв,

Цедә сельсовстип ахлач, батрачкой, партячейк, шко лын ах багш эднпг селн-ссли дуудад* тоовр кеһәд, онц- лдад, алт, мөцг өгәд, хүрсх девл өмскәд эвинь олад кө- вүһәм бас Шаңһаһар школд орулхар гүүҗ-гүүҗ цөкрщ арань зуугдад зогсв.

Асхлад, школын көвүд, күүкдин шууган уурад, ә-бәә дән орсна хөөн, Цедә арһул босад, төмр тайган түшж авад, герән һурв эргәд, дотран маань умшад модд заа- гурн йовад, ацмудаснь авад сегсрәд, йозуртнь кевтсн чолуд, цаасна кизәрмүд авч хаяд, ә уга эргҗ-эргҗ эл- кән теврәд хәрҗ ирәд орндан орад кевтнә. Цедән нүднь анята. Тер бийнь герин харңһу ора, Цедән зовк хоорнл өңгрсн җилмүд, баһ-дүүвр цагтан үзҗ йовсн хамгнь зү- уднднь үзгдҗәхшң зооһин җирлһн мет җирс-җирс гиһәд залу дүүвр цагтанзаагарньорад аңһучлҗ йовсн хулста, зегстә һурвн нуурмуд мелтәлдҗ үзгднә.

«Мана баһ цаг яһсн сәәхн цаг бәәсмб?! Эн мини хаҗуд кевтсн авалям буулһкин өмн, намаг кенз цагт мини эцк, авһ әәмгин залус цуглулад, кеерин хотхрас үклн хар шавр зөөлһәд йозуртнь асхад цар, темән тер- гдәр ус зөөлһҗ кеһәд тәрсн модд билә. Эдн хавр болһн цецгәләд олн зүсн бүчрмүдән шавшулад, темсән дар- лань урһаҗ өгәд бәәдг тәрмр модд билә, Уласд болхла эн хойр давхр херәс өндрәр урһҗ шавшад һаңхлдал шуугад бәәдг биший. Хөөннь эн кү «залҗ» авч ирснз хөөн эднә сүүдрт үстә кевс делгчкәд торһн сернҗләр көшг татчкад, аль сансарн зарцан зарчкад, амрдг билә- вдн. Ода би кемб? Яһна гидг энв? Аав, ээҗ өгсн зөөр яһла?— гиһәд көнҗлән тирислҗ хаяд босад орн дее- рән тагчг сууҗаһад, утар татад шуукрад, дәкн буру хә- ләһәд кевтнә.

Көк һалзн, күзү алг-цоохр, цаһан, ут-ут белтә, дел- ди чиктә шургудан дахулад, хурдн мөрән унад, әәмгә залус дахулад: дунднур, өмн нур, ар нур һурвар аңнад чон, арат, туулад аңһучлдгнь үзгдәд, эрс-эрс гиһәд бәә- нә. Зуни сармуд Баһ-Чонс әәмгә хурлд: Дөнн шинин дүүцң «Мәәдрин эргц, Шүтәнә гегән», гиһәд мөргүлин сән өдрмүдт хурла күрә дунд кесг-кесг улс дуңһралдад суусн цагт: тал дунднь «һөөв» тәвдг ламин өөр ах ба- 84

гш, хурлин ахлйч, гсвкүн өөр зәәсц орман эзләд, *ар бийәрн баячудан суулһад, дөрвн давхр дөрвлҗн деер цаһан мөңгн бумбта, алтн бүгждә, хар зандн эркән эргүләд, дүцгәһәд суудган үзәд мусхлзва’ Лам һөөвән эклхнн өмн: дууч күүнә шаһа-чимгәр, цаһан мөңгәр цо- карлад кесн бүрә-бүшкүр, улан мөңгәр залһад-залһад кесн ик бүрә, дунд бүрә, баһ бүрә, тал дундан бүлткр н\дтә нимгн хар болдар кесн цаң: зүн нәәмн җивртә зурһан миңһн гилвстә хорта хо-цаһан моһан толһа ду- ралһад кесн һәңнү, текин арсар теләд кесн кеңкрг күрл- мбнгн хоңхтаг геглзүләд татад орксн цагт бүрәч, бүш- күрч баһ наста гелңгүд, гецлмүд нойдуд, зәәсңгүдт сс үзгдхәр урлан тесртл үләдгиг санад оркхлань хойр сүү һәснь, заһрмгаснь халун хар көлсн чиихәд оркна.

Босад һанздан тәмк нерәд, үүдн хоорнд кирлцән деер £ууһад, тәмкән татад чиләчкәд, арһул хәрү орад буру хәләһәд кевтнә. Әрә эрг-үрг гилһнлә «Шүтәнә гегә- нәс» хәрҗ йовад Цедән садын альмн, кедмнәс одҗ ар- шалхмн гилдәд тергдән тедүкн тәәләд оркчкад, Цедәв тал ирдг гиҗгтә күүкд, терлг, цегдгтә сәәхн-сәәхн бе- рәд, Цедән олн зүсн тәрмр .модд заагур цувад, олн зүсн өңгтә шиләр тоньлсн терзмүдтә гертнь орад бермслдәд, ичәд, эмәлдәд сөгдлдәд йовдг. Теднәс сәәхн-сәәхн берәд дахулад, нуувчар бәәдг терз уга харңһу хорадан орд- ган.... санад, арань зуугдад, альхнь үүмлдәд, һарад эн гертән һал өгәд шатаһад, үмснд хүврүләд үрнь-тәрнь кеһәд һулмт деерән һанцхарн үлдслч — гиҗ санчкад: Уга| Ода чигн эрт. Сах селҗ тустмн. Эн йосн мөңк бәәх угаһинь кен меднә. һанцхн хәләсн көвүндән гиж хадһлҗасн — һал шил терзтә герән, һалвр зандн болен моддм һанцхн шивк хустгин болҗахмб? Уга, түрд гих кергтә, — гиһәд тоолвр тоола бдәҗ өрин әмтәхн нөөр- тән диилгдәд унтад одна. Эннь Цедәд йосндан даслт болад бәәв.

Шаңһаһар ордг көвүд, күүкд сән өдр болһн күзүн- дән улан-улан галстукан зүүҗ авад, туган өргәд, дарц- гудан бәрәд нег айсар тавшлдҗ һарад булгта булңгд Цедән тәрәд урһасн олн зүсн өндр, нигт модна сүүдрт ирҗ нәәрлдҗ ду, би олн зүсн марһа дасна.

Тедниг өрүн болһн үздг Цедән Бадм эднлә йовҗ наадх дурнь күрәд, теднәс түрүләд хотан ууҗ авад эк- эцкдән медмҗ угаһар шин киилг-шалвран өмсәд тед-

85

нәс зөвәр тедүкн оараПарнь дахад һарна. Урднь болх- ла Бадм эцкәрн дуудулҗ авад, ардк судлдан дахулж ? одад олн зүсн бууһар хаҗ бут сөрдг мерг дасдг Харии | көвүн Мергн медәтә сурһульчнрин багт пионерск отря- дын вожатин дарук болчксн—кеңкрг цокач болҗ. Дуд цаһан киилгин зах дораһар улан сатин галстук боож. Тавшлдҗ йовх көвүд, күүкдин көлин айсар кеккргэн цокад: негн, хойр, һурвн! — гиһәд толһаһан деегшән ке- һәд, һоорад йовад оркхларн Цедә зәәсңгин көвүн Бад- миг нам нүдндән үзхш.

Цедәнд заргдҗ йовсн Муулан көвүн күүкн хойр, сур ; цуцан урн болҗ көдлҗ йовсн Бадашин күүкн тедн заа- гт, бас пионерск шин хувцта көлмүдән дегц ишклдэд, һармудан нег аю дайлдад, өмнән йовсн куүнә гиҗг хә- ләлдәд, дерд-дерд гилдәд тавшлдад, ярд-ярд гилдәд ду дуулдад йовцхана.. «Мана эзн Бадм» гиҗ оньган өгч ! йовхш.

«Чинртә улан туган

Чигтхлүлҗ деегшән делений, Һурвдгч үйин пионермүд Һариннь бульчңган чаңһай» —

I

гилдәд нег дууһар дуулдад йовцхана.

Тиигәд дуулдҗ ирәд туган өндр модна ацд делск- чкәд, сүүдртнь дуңһарлдҗ сууһад пионермүдин андһар үг дасцхана.

«Хальмг харңһу болдгнь Хаана йосна гем-ла, Хуучн йосн хольврснднь Хамцулҗ ух$һан негдүлий-л

Нойн, зәәсң гидгинә / Нойлад юңгад йовсмб?

Ном уга харчудыг

Нохала яһад дүңцүлсмб? ।

Лам, багш гидгнь Лаад орулҗ хайи-я, Лавта улана йоснднь Ленин багшан күүндлия!»

г

гидг ду өдрин дуусн дасцхана. Зәрмнь босад опдр бор ¹'олун деер зогсҗаһад;

06

Көгшн ахнртан

сольцан болый, Көшәд ирсыдән нокд болый!

Кевүд, күүкд ни болый.

Көлән ташиад

— уралан йовий! —

гидг шин шүлг чигн умшна. Цедән Бадм эднә ду, күү- ндә чмңнәд, дахад йовх дурнь күрәд, җилвтәд йовҗ- йовҗ йосндан һазалгдҗахан медәд, һанцардад, арнҗлад ард үлдәд, нег савһр модна ац хуһлҗ авад терүгәрн һазр гүвдәд, бийән әәтрлҗ йовад хәрҗ ирнә.

Эк, эцктәһән бәәдг маштг шавр гертән миркиһәд орҗ ирәд өскәһәрн башмган тәләд өлгәд шивчкәд дун уга маштг орн деерән хойр альхан холвад толһа доран тәвәд, герин ора хәләһәд шуукрад кевтнә.

Кввүнәннь цаһан хүрсх үчин товч, бүч зәмлүлһ батлад уйҗасн Җирһл көвүһән иим атхр орҗ ирдгинь өдр болһн үзнә. Зуг, яһвч? Юн болв? — гиҗ сурдган уурв. Урднь нег сурад йосндан халыирла. Нег дәкҗ Бадм күүнлә ноолдсн бәәдлтә — ширбисн үстә, нег ха- нцнаннь угнь удрсн, зүн нүднь дорак зовкнь көкрәд од­ев орҗ ирлә. Экнь урднь таалдгарн: — Яһвч, хәәмнь? Ясн дотрк чимгн мини, яңһг дотрк идән мини, өөкн дотрк бөөр мини, өндгн дотрк уург мини! Яһад иигәд ууртан бүтәд цуңцхад йовнач? Хәәмнь мини. Ур бий зовадмн, уул мөр зовадмн — гиҗ сурлһнлань, күцц ке- лүлл уга.

— Яах билә? Ясм яарад, нүдм чииһәд, чикм таңхрад чиигтә һазрин өрд әмдәр орхар бәәнәв. Тадн мал, гер хураһад, «манлта җаңһ» бәрүләд, хөөттөрлдән хар та- мин йоралас гетлхәр, хөөткән санл уга гөнәд, гесәд Манҗ, Шиндә, Хар ахта улсин цус шигдәч мет шимж, аль сансарн бәәһәд, байҗад «сок-бодин» орнд төрхәр йовснтн, ода ирҗ мини ораһар орад, охр сүүләрм һар- чана. Оддг һазр уга, ордг нүкн уга. Төөрсн һодьл, тошен бух болад, аав-ээҗин зөөсн «зөөр» альхндан атхад амн зуурна гидг эн| Медвч? — гиҗ эк талан хәәкрчкәд хойр һарарн хар толһаһан атхад һарад гүүҗ одв...

— О, дәрк, олн бурхд евәтн! Бадма, хамаран однач хәәмнь! — гиж экнь бүдрн-түкчн адһҗ босад үүднд кү- рл уга өвдглж. сууһад хойр һаран намчлад мегшәд

87

уульв, «ИИГӘД ИрГЧӘН күләһәд, ЭНДР өдр куртл ГРН9Д, гесәд герин буг болад йовхин орчд үкәд, тооснд хуврәд иернти билрсн болхла, нанд амр болхмн бәәҗ — гисн Бадмин дун герин баруп өицгт ^рс дахулад тавчксн па- рч һадрнь эләд,-_ч эпд-тепдк хайрхасарнь хуучн көвнгин бутмуд булталдсн кшзклздг көгтә кресло деер, орҗ йовх нариа сүүр хәләһәд суусн Цедәд тодрха соңсгдв.

Цедә үкс босад көвүһән бәрҗ авад теврж умсәд се лвгән өгхәр адһв. Бадмин хойр өскә медг-үлг үзгдәд маштг герин өнцг ташрлад йовҗ одв. Цедә көвүнәннь дүр ки шүүрәд, хойр һарнь заядар холвгдад, элкән тез- рәд:

— Юн болад одв, одак көвүн яһҗ йовна, — гиһәд герүрн орв.

Үүдн хоорнд дөрв көлдәд, һаран намчлад мегшәл уульжасн Җирһл арһул босад, беләрн нүдән арчад, эк- рәд уульн бәәҗ Бадмин келсиг кевтнь Цедәд келҗ өгз. Цедән нүднь дөрвн болад, һар-көлнь чичрәд, һарад Бадмин ардас шамдв.

Бадм Хар булгин өөрк харҗин амнд буру хәләсн эрг деернь сууҗ йовх нарна толян харҗин йоралд балвр- балвр гиһәд өөмж йовх дүр солңһ хәләһәд шанаһан түшәд сууҗ.

— Ио, ях, ях! Адһад йовад оркхла зүркм амармһа- рн алдад, әәвлхәһән гүвдәд әмсхлүләд оркна, — гиһәд Цедә көвүнәннь өөр зергләд суув. Бадм эцкә.ч^ ирснд нам гөвс гиҗәхш. Хәләсн талан харҗин хар йоралас хәләцән хөөһҗәхш. — Бадм, би чамла нег онц харһад күүндхәр седә биләв. Ода нам сән-сиирг һазрт харһвдн. Цаадк каармринчн әнь уурч йовна. Эн шидрт. күн уга. Хәрнь намаг сәәнәр оньһад соңсҗ ав.

Чи ода деерән баһ-дүүвр наста күнч. Чини өмн җи рһлин хаалһ дала. Хәләһәд, аҗглад бәәхнь чи дегд эр- тәс үрүдәд, хөвәсн цөкрҗәнәч. Экдән чини келдг угиг би кевтнь соңслав. Ямаран эвәр чамаг аадрулҗ уха за- аҗ өгсә гиһәд ухалад оркхнь нөөрм курхш. Чамаг ииг- әд атхр, му дуртә орҗ ирхләчн тер һарһсн экчн зовад ууляд, урсад, ухань тарад бәәнә. Экин седкл — үрнд, үрнә седкл — көдәд гидг үлгүр чи меднәч. Экчн тиигәд әнрәд бәәсиг узәд мини седкл эвдрнә. Эк, эцк хойрин урдкнь — холдад, өмнкиь — өөрдәд, урң-урң гиһәд за- НЗ

льн унтрад. бөк гижәх зулын бәәдл һарад ирсиг чи медх зөвтәч.

— Би әмд деерән чамаг кү кеһәд, чини җирһл үзәд.. ачантеврж.әһәд үкхәр седләв... Эн гер-мал, алтн-мөнгн, хүрсх, чон, арат девлмүд цуһар чини нернд бәәнә. Нернд бичәтә,тинзтә цааста юмн үрдмн биш. Ямаран чнгн йосн эзпә зөөсп зөөр булаж. авх зөв уга, Чи, көвүн, түрд ги, болһа, бпйән һартан ав. Залу биш, зөрг залу болдмн. Эн айстаң дөгәд шорнь дүүрҗәх көвүд, күүкл бичә дура. Эднчн цаг зуура юмн. Би одахн нег сән зәңг сопев,— гиж. Цедә көвүнәннь чикнд шимлдв...

— Ямаран? — гиж. Бадм чикән улм өөрдхв.

— Ар һазра хурлд бәәсн Җалцн эмчин гер бас иигәд булаһад гилтә авад иим шаңһаһар ордг школ бүрдәҗ. Терүгинь һурвн сар болад, сө күн һал өгәд шатачкҗ. Маңһдуртнь кесг күүнә көвүд, күүкд харһнҗ үкхмн биш тарад әрлцхәҗ, — гиһәд Цедә һочкнад инәв.

— Сән болҗ!—гиһәд Бадм һартан бәрҗәсн бичкн чо- лу харҗд хайчкад, уга, сән биш!.. дәкн менрәд, толһа- һан нәәхлв.

— Соңсич! «Теегт Телә Белә хойр ноолдҗ, терү! хаһцулхар одсн Уладан Мергн толһадан цуста хәрҗ ирҗ», — гидг туулин тәәлвр меддвч? — гиҗ Цедә Бад- мин далар ташв.

— Эн Харин Мергн болвза?— гиҗ Бадм мусхлзв.

— Уга! Тәәлврн^ — цәкүр, кет, ул һурвн болдмн.

‘ Цәкүр деер ул тәвәд, кетәр цәкхлә очн өсрәд, ул деер тусад уңһдад, улаһад, һал һарад оддмн. Үлгүрлхд эн гиһәд, Цедә хавтхасн коробкта хустг һарһҗ авад: — Теегт Телә Белә хойр ноолдҗ — гисн эн хустг коробк хойр, Эн хустгар коробк хусхла, эн хойриг хаһцулхар еден хоорнднь орсн Уладан Мергн — гиснчн эн хуст- гин толһа—күкр. Иигәд хусхла гиһәд хустг хусад ор- кв, хустгин толһа улаһад шатад одв, Цедә залинь икәр һарһл уга харҗд хайчкв. Ода медвч? — гиҗ Бадмас сурв.

Одахн нанд нег тиим ухан орад, икәр хур орҗасн сө билә. Босад эн герт һал өгхәр седчкәд... Ай, эн һарм орггҗ өгл уга менрж. одв... һанцхн хәләсн көвүндән гиж. генҗ, генҗ омш-омшар гнлтә зөөсн зөөр: һал ши- ләр өнглсн герән, һалвр зандн болен күрәһән, һанцхн шивк-хустгас яһҗ өгхв? — гиһәд хәрҗ ирләв. Чамл

89

үнәрнь келхд эднчн негл хусттин ялта гер-мал болв- гиҗ утар татҗ шуукрад, сүүҗән соляд: — Ода би чамд эн күзүндән улан кечнр зүүсн бирмсәс яһҗ өшәһән ав- хинь келҗ өгхәр ирв. Эднәнчн иигәд беләр бәәһәд, бе- кәр бааһад бәәдг шаңһа хот, хувцн цуһар кезәнә манла әдл бәәхтә, байн улс күцәчксн зөөр. Эн мана зөөр эднд зокх зөв уга. Деер шиңгх поста. «Деер шиңгәх арһ бәәнә. Нохан геснд шар тосн зокдмн биш. Тер кишва Ха­рин көвүн — Мергн чамаг «харңһу сө—хань болш уга хар буданд — хать болш уга, харчудын өшәтнч»—гиж олна нүүрт келҗлм. Терчн чамд хөөн-хөөнән амр өгш уга задын хутхур гидгтер! Тиим улст өр өвдәд керг уга. Күчн, арһ, мек бәәсн деер: «кел күрхән — ишкләд, кү- зүн күрхән — хазад» бәәх кергтә. Эмбә зәкрәч әмд цаг- тан эднәнчн элкн деернь өөк шардг билә. Эднчн өдр болһн тер урднь мана бәәсн зуна зуслңгин герт замни ик хәәснд мах чанад хот кенә. Чи эврәннь эв-арһар тер заминднь одад эргҗәһәд, тер ик хәәстә хотднь энүг кү- унд үзүлл уга цацад хайчк, болад бәәснь тер. Тедн биш теегин зерлг чонд үксн малын күшд цацад өгхлә: көл- һарнь тәкрәд, ам-хамрнь коочилдәд, әмн-ширнь тасрад, дөрвн мөчән деегшән кеһәд сарсалһад оркдг селәм, — гиһәд сәрсәр уйсн. мошнг түңгрцгәс хату бор цааснд цуглад орксн гилвксн цаһан неткл Бадмин һарт атхулв.

— Болһа хәәмнь, болһа, бичә адһ. Энүгән күцәтлән багшнртан сә үзгдҗ үз. Үзх болһндан гекэд, мендләд хаалһ һарһж өгәд, хусрңгар болв чигн марзаҗ инәһәд, заасинь куцәһәд җоралад, дуһлзад бә. Хөөнән хар уга болх. Дәкәд тер хот кедг замд нөкд болдг дежурн кө- вүдлә сән бә. Тер дала болен шаһаһасн хорһлҗ цутхсн сахмуд, саадган авч одҗ өгәд, нөкд болад дуһлзад бә. Теднчн чамаг иткәд одак мини өгсиг. күцәхдчн сән болх Не, йовий, харңһу болҗ одв, — гиһәд көвүндән һаран өгәд дөңнүләд боев...

Сәөннь өрәл болҗ йовна. Цедә эмгтәһән гүңгр-гүңгр гилдәд ду һарснь әрә соңсгдна. — Бадм ардк харҗин амнд суусн бәәж. Нег мөсләд, му юм ухалж кевтә, кесг- тән нанла куүндж өгл уга бәәв. Болв би эврәннь сан жасан кевтнь сән гидгәр цәәлһж өгвв. Эн азд өздңгү дин эрсинь һартнь бәрүлдг эвинь зааҗ өгвв, медсн бәә- дл һарв. Тер сансн санань күцж сәксн бурхднь евәтхә!

90

— гнһәд Цедә сүүж,әи соляд буру хәләһәд кевтсн бәәдл һарһв.

— Йо, бурхн әәлдг, ю зааж. өгвт? Генн көвүнд, әмн- днь харш юмн бичә болтха! — гиҗ Җирһл дууһан чан- һав.

— Ә уга бә! Бадмас эн мини келснә тускар үг сурдг болвзач. Бийнь меднә, юн болсинь хөөннь соцсхч, күү- кд күүнә орлцх төр биш, — гисн дун медг-үлг соңсгдад тасрв.

Бадм бичкн хорадан маштг орн деерән; нег буру эргәд, нег зөв эргәд, босад шуукрад йовҗаһЪд, юм бич- дг стол деерән одад нег һартан карандашан бәрәд, нет һарарн шанаһан түшәд сууҗаһад хәрү орндан орад көнҗләрн бүркҗ авад кевтнә.

Ик хар хәәснд булң, булңган булалдад, бур-бур ги- һәд буслҗах көвүд, күүкдин хот өмнь үзгднә. Көвәһәрнъ көвкр цаһан көөсн бөлвәлнә: хавстна хальсн, тутрһин буудя, ишксн мәцгрсн, керчәт.ә махн, үүлсн боднцг — здн цуһар ивр-ивр гилдәд нег-негән көөлдәд, негт чи- вәд, негт көвәд. бульглад хуурдң, ишклң болен үнр каң- над бәәнә.

Бадм ик хәәснә хажуд зөвәр удан көшәд зогсҗаһад, хар шалвринь хавтхас эцкиннь өгсн бор цааснд цуг- лата селәм һарһҗ авад буслҗасн хәәсн дёер цацлһнла цаһан лавшгта, наалдңһш цаһан тахъята, шаҗурнь ун- җсн шалхкр шар залу Бадмин барун һарин баһлцгас цеб атхад бәрнә, Зүркнь «пард» гиһәд арань зуугдал чочад серәд одна...

«Чамаг дәкж. энүнә тускар ухалдг болхинь»—гиҗ санад бийнь бийләрн күүндәд, толһаһан чичәд, уха туц һаҗаһад унтхар нүдән аньна. Нөөрәс бөк юмн орчл- ңгд уга. Өрин өмн әмтәхн нөөртән диилгдәд сүркрәд одлһнла: «Чамаг цаһан лавшгта шалхкр шар залу цаг лань эс бәрсн болхла, тер ик хәәснд нег-негән көөлдәд бульглҗ буслжасн олн зүсн хотын омш мет, көөлдәл наачасн чини үр көвүд, күүкд, хар харҗин амн деер сууһад чини эцкин келсн хордасн чонмуд мет: «көл- һарнь тәкрәд, ам-хамрнь коочилдәд, әмн-ширнь тасрад, дөрвн мөчән деегшән кеһәд сарсалдад үкцхәх билә! Ча­маг харңһу сө—нөкд болш уга, хар буданд—хать болш уга харчудын өшәтн — гисн үнн бәәж, кишва ноха! —

91

гиһәд, нидн жил Цедән гсринь иегжәд, зер-зевинь щ одсн Нимә гидг хар залу Бадмин амид пистул эврулс болж зүүдн орв. — Уга! Баав зааҗ өглә! гиһәд, ш- һар хәәкрәд серв... Хойр дал хоорнднь киилгин далв* хойр сү дорак ханцна угмуднь киПтн хар көлсид ищ рәд киит урсад, Бадмин өргнь хавҗинад бәәв.

«Уга, уга, би чадш угав!.. Арагнь болен сәәхн мүу кд, әл бәәһәд хамдан өсәд наадҗ йовсн ур көвүдин » нд яһҗ күрхв!» — гиһәд Бадм көнҗлән көдрәд орн нее-

рән суув.

Өр тунтрад, орчлңгин шар нарна герл өвснә бүчр- мүд деегүр гегәрәд, ерүн торһас җирглдәд, адрин яи

өөрдәд ирв. Удл уга орчлц ормасн босҗ бийән шилгэх Эн герин үүдн эңгдән тәәлрх. Эңгин олн баһчуд, ээ»р хәәсн эрвәкәс боллдад, эрлзәд һарч ирәд шуугад яаа дх... Бадм эДниг дахҗ гуүдгән уурад ирв. Эцкиянь даа- лһсн даалһвр, заксн заквр өрүн, асхн уга, өдр-се уга сүү-

дрнь болад арднь дахад мөрдәд йовна. Шалврин хавт- хд йовх бор цааснд оралһата хорн, Бадмин һуйинь хат

хад, гүрәһәрнь гүүһәд, зүркнднь курәд,

зүуһәр

дәд, ирвәтрүләд. оошгинь хорсхад, мерәд йовна.

Бадм семәһәд, му өңг һарад, чирәнь хумхлтад эцәд ирв.,. Иигҗ усн эрг хойрин хоорнд хавчгдҗ бәәж баш? уга болад ирв. Бадм эцкәсн бултад энд-тенд нова йовж дежурный көвүнлә күүндәд, заминд нөкд болхар ирв. Бадм нег эврәннь саак толһаһаснь хөөһдго ик хар хәәс 1ә хотын өөр ирәд шалвриннь хавтхд барун һаран дү- рчкәд зогсад хәләв. Деернь тосн халһрад, дорнь богнь тунад, ирҗ эдлх эздән күләҗәх бәәдлтә үнр һарад, ул втрад брәнә, генткн:

Көгшрсн аавнртан

сольцан болый, Көшәд ирсндән

дөң болый!.

...Лавта улана йосндан Ленин багшан күүндлий!..—

гилдәд, ээм-ээмән түшлдәд, эңкр шин дууһан дуулдад, .

хотан уухар ирҗ йовх пионермүдин дууна айс сонсг- |

хв.

Хөв-кишгин идәһәр дүүрсн хәәсн, хар санаһар мр­ей Бадм хойрин хоорндаһар: цусн улан халхста, атлс 92

хар күклтә, хо-цаһан күүкд, үзсн күн «мини бол» гих бәәдлтә, моитхр чпрәтә, мөөлүр хамрта, хар-хар көвүд, манна тиньгр, байрта, маш цаһан саната, мандлгсн «Бумбин орндан» күрхәр ярлзҗ йовхнь үзгдәд одв. Бадмин барун һариннь хурһд, атхм мет атхгдад, араһан зууһад, ардан хәләл уга һарад гүүв.

— Бадм, яһҗ йовнач?! Үдин хотас идҗ-ууҗ авад шаһа наадхмн! — гиҗ дежурн болҗасн пионер Данзн замин үүднәс некҗ хәәкрсиг Бадм оньһсн уга.

Маштг герин үүдн хоорнд, хуучн диван деерән эр- кән эргүлҗ суусн Цедә эркнәннь бумбас әдс авн: — Не, болву, залу гидг эн! — гиҗ Бадмин ардас дахлдн орв. Бадм гүүсн айстан маштг орн деерән элк түргүр унад, экрәд уульн бәәҗ кесг үг келәд бәәнә.

Данзн Бадмиг хәрү эргүлҗ, хот өгч, шаһа наадхар некәд гүүсн кевтән Бадмин ардас орҗ ирәд үүдн хо­орнд көшә болад зогсв. Цедә элк-түргүр кевтх көвүн деерән, элкдәд унхар бәәх күн кевтә өкәһәд зогсҗана. — Баав, би тана даалһсн даалһвр төрүц күцәҗ чадш угав! Хәләһә бәәҗ хәәртә көвүд, күүкдин әмн-ширинь яһҗ таслхв! Эднтн чонин кичгүд бишлм, чонса көвүд- күүкдлм. Би эднә җирһлин хаалһар бараһарнь болв чигн даха йовҗ меднәв! Ав энүгәң, ал намаг, — гиһәд шалвриннь хавтхас бор цааснд цуглата, цааснь үм- глдәд бәәсн юм һарһад шивб. Тернь Цедән хойр көл хоорндаһар нисәд Данзна өмн ирҗ унв.

— А-а! Кишва, туула зүрктә ноха, ода күртл цаг үрәһәд яһад бәрәд йовбвч?— гиһәд көвүнәннь ууцар девсәд, хажудан шүүрәд, Бадмин хайсн юм хәәв.

— Бадм, хот ирҗ у, шаһа наадый!—гиж келн пио­нер Данзн бор цааста селәм шүүрч авад, ардан хәләл уга школ темцәд гүүв... Данзна ду соңсад Бадм до- ран өсрҗ босад, үүднә тотхд толһаһан цокн гүүһәд Һарв. Школын ах багшин үүдәр орж йовх Данзна дал деерк улан галстукин һурвлжн өнцг торс үзгдв...

Кү дуудчкад, күцгдл уга гүүһәд әрлдмб? Баав на­маг гүвджәсиг үзәд ичж йовдг болхий? Эцкдән яма- ран гем һарһад гүвдүлжәдг болхв? — гиҗ Данзн кө- вудт келж йовдг болх. Эндр мини эцкдән һарһсн гем. Эргж, ирж болш уга, өргҗ дааж болш уга, кесн гем эзән темцдг... Нанд ода амрл уга. Эцкм намаг цокж алх, бийнь тер хоран ууһад үкх. Эс гиж тер хоран эн

93

көвүд-күүкдин хәәснд хайх. Мууха юмб, өгхм бит ба- әҗв, һазрт дарчкхм бәәҗв, — гиҗ ухалад Бадм герән холаһур эргәд, ардк терзәр орад үүдән хаачкад чикнв.

— Теңгр цокна гидг эн! Темән девсиә гидг эн! Иигҗ срчлңгд андн болҗ, оңх тусхв гиҗ кен санҗ йовла. Хәләһич одак кишва көвүг, күзүндән улан күзүнктә шулмст авлгдҗ... Эднә экинь эргүләд, элкн деериь өөк шарҗ, өшәһән авх мек зааҗ -өгләв. Иим туула зүрктә, чикинь цоксн элҗгн гиҗ медсн уга биләв. һанцхн хэ- ләсн көвүн гиһәд, һар деернь ус келгәд, һуута шүтән мет таңгсглҗ өскләв. Ода уга болг, үрн болдган уурад үрнь-тәрнь болг! Эндрәс авн нанд көвүн уга! — гиһәд орһчад хәәкрәд яһлалад чишкәд бәәнә. Шард, шард гиһәд шил-сав, тәрлкс, ширәс харҗңнад хамхрв.

— Ио, дәрк, дәрк! Яһҗанат! Ю хәәһәд бәәнәт, юч болҗ одв? Келтн! — гисн Җирһлин эгзңгнсн ә һарна.

— Минь энүнд... Мини хойр көл хоорндаһар һарла. Иим бор цааснд цуглата үүрмг цаһан неткл билә... Одак шулм көвүн хавтхасн һарһад нааран хайчкла,-- гиһәд һазр деегүр мөлкәд, хәәкрәд, өмәрән унад — маңнаннь арс җулһлад, хооран унад — гиҗгиннь арс хулһлад, һартан бәрсәрн һазр өгәд,—эмгән цокад һань- дглад, чишкәд, тоңһрцглад бәәнә.

— Пө, ө, баавд йосндан эдгш уга ад гем ирҗ гндг эн. Ода деерән үзгдҗ нанд амр заян уга. Өмнкнь өөр- дәд, хөөткнь холдад одсн нег мөслсн, киитрксн күүнд. өршәңһү, аврлт уга болдмн гидг билә. Иигҗ адрҗасн деерән намаг цокад алхд энүнд юмн биш. һанцхн хэ- ләсн көвүһәрн һәәзң болен зу-һар көвүд, күүкдин эмн- ширинь таслулхар седсн күүнә аврлтд өңгәвр уга гиҗ санад Бадм утар татҗ шуукрад, цаасд, дегтрмүдән улан хар хойр зүсн сатьяһар зүүцүлҗ уйсн түңгрцг- тән дүрҗ авад, хар улар шаглҗ уйсн оньслдг чомда- та хувацн авад одак Данзна эк-эцк бәәсн хотнд бүрү- лин гегән тасрсн цагт, күүнд үзгдл уга күрхәр, үүдән ардан хаачкад, герән зөв эргәд, ә уга йовҗ одв...

ДАНЗНА ТОДЛВР

Җилмүд давад, җирһл дахҗ урсад, баһчуд всәд, бадм цецгәс мет бадһлад, көгшд, хуучд буйсад, кел- врт орҗ үлдәд, зәрмсиннь нерднь төрүц билрәд, шнн нерд үүдәд, цагин эргц дахад: орад, һарад, хумхарад, 94

цецгәрәд, җисәд җирһлин төлә ноолдад, шүүгддгнь шүүгдәд, шүүдгнь шүүһәд йовна,

Эндрк нарн асхн гү тәвх кем болҗ йовна. Җиинсн халун номһрад, серү татад, сер-сер гисн медг-үлг саль- кта өдр. Колхозин ахлач өндр нурһта мергр шар залу, Саарл, партячейкин сегләтр Даван Данзн, томһ сахл- та, буурл орад бәәсн тажрха үстә өвгн, колхоздан хат- рлһарн нер һарад бәәсн хойр хар кеериг көвклздг хар көгтә «линейк» тергнд татсн Улан-Эргд болен хургас хәрҗ йовна... Хойр хар кер зөвәр тавшад одсн бәәдл- тә, геснь мегдәлдәд бәәҗ. Хар-Булгт күрәд тәәлүлхән медж йовх бәәдлтә, хая-хая хуурхслҗ түргәд, паструн- кан хойр талаи селн шүүрәд, сүүлән хүрүләд, түргн үргәһәд санамр совр-совр гиһәд делен хатрлдад йов­на. Улан-Эргд болен комсомольцнрин хургас хәрж йовх Мергн бас тергн деер сууна.

Районд болен комсомольцнрин хургт Мергн түрүн болж, үг келв. — Ода цагт мана таңһчд комсомолын болн партийн организацст нөкд болдг «Легкая кава­лерия» гиҗ бүрдсмн бәәнә. Энүнә тускар одахн газетд чигн барлгдла.

«Легкая кавалерия» гидгтн — нүднь хурц, чикнь сонр, мууһинь болв чигн, сәәнинь болв чигн хамгин түрүнд үздг, соңсдг баһчуд, комсомольцнр. Му юми болхла хамг олн-әмтнә җирһлин хаалһас, буг өвсн мет үндсинь таслдг. Сән үүлдвр болхла хамгин түрүнд үзәд, сонсад делгрхднь дөң болдг юмн. Тиим «Легкая кавалерия» мана әәмгт уга болен учрар олн дунд цәә- лһвр уга болад, нойдуд, зәәсңгүдин үлдл шин тогтсн Советин йоснд болн шин йосндан шинәр жирһх әмтнд ик гидг хар саната йовдл һарһад һә болад йовцхана.

— Көвүн, тер цаачн күриҗәсн Цедә зәәснгин садт күрәд зогсич! Ус ууһад упдан хәрүлж авий, же гиһәд амн хагсад бәәв, — гиж томһ сахлта өвгн амндан зүуж йовсн цаһан мөңгн цокарта һанзан һартан бәрн йовж мөр тууҗ йовсн хо-цаһан көвүнд келв.

— Не, не, — гисн дун соңсгдв.

— Авһ, Анжа, энтн ода күртл яһад Цедә зәәсңгин сад болҗахмб? Цедә зәәсн цолтн цөлдҗ одлус. Энтн мана әәмгин шанһаһар ордг школ! Та, Анҗа, көгшр- жәвзәт. Төрүц мартгдш уга ик шуугатаһар бүрдәсн

95

школ эитн. Та терүг медл у га ода күртл хамя йовад йовсмт, — гиҗ Данзн өвгнә омнәс хөкрлв.

—- Я, һәәд одг, дассп юмн болхш, хуучарн келгдэд одна. Тертн намаг Җимгнә күүтрт заргдҗ новен ца- болхмн. Намаг баһд мини эцк ахта овгд, эмгд хурлд морген цагтан, Цедэ зәәсцгин һал шилэр оцглси хойр давхр герт одвдп, альмн, кедмнднь күртүвдн, оли зү- сн бурхдтнь моргвдн, — гиҗ ик тор кеҗ ирцхэдг би­ло. Ода тертн яһла?.нам кесгос пааран неринь сон- сад угав, — гпҗ томһ сахлта овгп соиьмсж, колхозин ахлач Саарлас сурв.

— Терүнәнтн тууҗинь эн суусн күн ик сэн меддмн. Эн күүнәс биш икл олн көвүд, күүкд әмәрн шордх бәәсмн. Бийнь чигн яснь хумхарҗ одсн бээх билэ. Данзн, сергәһәд келҗ өглч!— гиҗ ахлач Данзн тал хәләв. — Кел-кел, чи сән меднәхнч, — гиҗ Мергн дөңнв.

— Эн школинтн тууҗинь келхлә дала. Күн иигж сергәҗ эс сурхла нам мартгдад хуурн гиҗәнә. Тер цагтан мини тускар чигн магтад, бууляд газетд бичәд ниргж .йовад, мартад хуурцхав, — гиҗ Данзн хоолан ясад, Тодлвран толһадан туңһаҗ эклв:

— Тиигхт советий йосн делгрәд тавн, зурһан җил болен цаг билә. Хурлдан мөргдгнь мөргдг, зәәсңгән ку- үндлдг, әәдгнь, зәрм һазрарнь бәәһә цаг билә. Мана әа- мгт угатя, ялч улсин көвүд, күүкд шаңһа хот, хувцар дорнь бәәлһәд сурһдг школ бүрдәтн гиҗ деерәс зәңгл- сн бәәҗ. Тиим олн көвүд, күүкд дорнь бәәлһдг, асрдг ик, у гер манд уга болна. Тегәд, ик йоснас иштәһәр, од­на хургт тәвәд, эн Цедә зәәснгин герәр школ кех болж шиидҗ.

Иосн күчтә, арһ уга. Тегәд Цедә зәәсң буру хәләж ууляд, зөв хәләҗ инәһәд, олна зөвд багтна. Манакс удсн уга. Әәмгт бәәсн урн, удһн эрдмтә улс хурад; үүд- түүд күргл уга айта гидг школ бүрдәһәд оркв.

«Шаңһаһар ордг шин школ секгдҗ» — гисн зәңг: сала, сартг, хотн-хощар хү салькнас хурдар тег темцв. Орх зөвтәнь дала болад, нег чигн сул орм үлдәл уга школыг дүүргв. Шин школд, шин багшнр ирв, шин, се­вр өлг-эдәр, зер-зевәр, өмсх-зүүхәр хора болһнь дүүрв.

Пионермүдин шин отряд бүрдәв. Бидн цуһар наснм дигәр пионерт орвдн. Эн суусн Мергн бас орла.

96

Цсдә зәәсц герән школд өгсп «ачта» күн болад кө- вүһән маднла хамдпь шадһаһар школд орулхар олн зүсн арһ-мек хәәһәд гүүҗ-гүүҗ, болш уга болад бәә- ж.әһәд, мадн терүнә гер булаж, авсмн кевтә, маниг хор өгч алхар ухална.

Терүгән яһж. күцәсә гиһәд, өдр, сө уга унтл-кевтл уга ухала бәәҗ, мана уудг ик хәәстә хотд хор хайх бо- лж шииднә. Тегәд аш сүүлднь көвүндән цааста селәм егәд теднә ик хәәснд буслҗасн хотднь күүнд үзүлл уга хай! — гиҗ көвүнәннь амн үгинь, андһарииь авна.

Бадм нанла ээлтә, нег үлү нанла сән бәәдг билә. Манла әдл пионер болхар седәд, мана бәәдл-җирһл сә- әнәр медәд йосмдан мана үлмәд орҗ йовла. Бадмд ти-’ им му ухан бәәх гиж. күн санҗасн уга.

— Бадмин биш, тер көгшн зөгдңгин ухан, — гиж. Мергн орлцв.

— Э-э, мана хөв болад Бадм эцкиннь хорта даалһвр күцәсн уга, — Би эврәнпь нүдәр үзә бәәҗ бийләрн әдл шинәс урһж, йовх бадм цецгәс мет сәәхн иньгүдән таи­ла әдл чонин кичгүд мет хорлҗ алж, чадш угав! Бийи- нм һар тәкрҗ одн гиҗәнә, — гиҗ эцкдән хәәкрснь нанд тодрха соцсгдв. Бадм шалвриннь хавтхас бор ца- аснд оралһата юм һарһад хайв. Тернь эцкинь хойр көл хоорндаһар нисәд мини өмн һазр деер унв. Би терүгинь үкс шүүрж. авад Цедәһәс зулад ардаи хәләл уга гүү- һәд школын толһач багшд авч ирәд цуг соңссн хамган келвв.

Мана багш минь тер агчмдан эмч, әәмгин ахлач Дарҗа хойриг дуудулҗ авад бачм гидгәр Элстүр йову- лв. Тернь йоста гидг әәмшгтә хорн мин болҗ һарв...

Цедә тер асхнас авн адрад, көвүһән цокад көөһәд алхар седәд, эмгән гүвдәд һалзурад бәәв. Элстәс эмчнр ирәд Әәдрхнд бәәдг ад гемтә кү эмндг больницд орул­хар йовулла... Гер дотрк өлг-эдинь, алтн мөңгинь, өмс- дг хувцнас бишңкинь шаңгд авла. Намрлад эмгнь өвг- нәннь ардас йовэк одж. гисн зәцг һарла. Терүнәс наа- ран зәнг-зә уга, илмн-җилмн болв. Анҗа, авһ, ода мед- вт, юцгад «Цедән сад» биш болжахинь? — гиж, Данзн өвгн тал өөрдҗ тодлвран төгсәв.

— Нам гиһит, тиигж. шорнь дүүрлү? Тиигл уга бәәш уга юмн тертн. Шиндә Манж, хойриг яһж, зоваҗ, өөмс- лж йовсинь соңсхла, зүркн шаркрад, нүднд заядар хо^ 7 Эрендженов 97

нц-хонад, чики танхрна.

— Цедәтн хойр күүкн хоорнд һарсн пег көвүтә гиж соңслав, тер көвүнь бәәнү? — гиҗ өвгн томһ сахлаи или бәәҗ сурв.

— Көвүнь одак мини келен эцкиннь даалһвр эс ку- цәспдән үктләи гүвдүләд зулад һарсн кевтән, бултад йовҗ-йовҗ нан тал ирәд, манад бәәһәд эврәһәрн асх- лҗ ордг школдан цаарандиь орад доладгч класс тәгсэ- һәд, школам хайчкад колхозин адуид орла. Колхоз өгсн гертән гер-бүл болад ода му биш бәәнә, — гив.

Цедә зәәсн советин йоснас яһҗ өшәһән авхв гихлә- ри: шиңкән көл ишкәд дегдәмл болад дегдрәд школд орҗ йовх кенз-бичкн көвүд-күүкдиг хорлҗ алхар седсн хар уханас, цагтан тәвсн хөвәрн менд һарсн көвүд-күү- кд бооҗад, җивр урһад, далваган өргәд, деләд теегән темцәд нисәд йовҗ одцхав.

Теднәс кесгнь: школын багшнр, эмчнр, зоотехникүд, малый эмчнр, агроном болн ггартийн-советск көдләчнр болцхав. Тиигхд эн әәмгт негхн школ бәәсн болхла, ода тавн дундын школта, кү эмндг больництә. Тиигхт негхн гх?лхоз бәәсн болхла, ода тер әәмгт шишлң мөр өскдг совхозта, бод мал болн хөд өскдг хойр ик совхозта болв.

Ноосна барнц, нүүһәд йовдг ишкә гер буйсад уга бо­лад тууҗд бичгдҗ үлдв. Ода модн девскртә, тоосх дее- вртә, һал-падргсн шил терзтә, әлектрическ цәклһн шам- та, модн, чолун дүңгәлдсн гермудт бәәдг болв.

* * *

Өдрин дуусн элкәрн орчлң ээһәд, эк мет теврҗәсн ерчлңгин шар нарн цуцрад, «нөөрнь» күрәд үргләд ир- сн бәәдлтә. Җирн-хова болен җиврән хүмәд, орчлң ор- ам өргн алтн көшгән татад оньдин суудг орман темцәд сүүрлҗ йовна.

Эрүл әмд, әмн уга хамг тергүтнә сүүдрнь сунад, се­ру татад холын баран хоовтрад бүрүл болад ирв.

Мергн Гернзлиг үкрмүдән сааһад дуусхла, ю-күүһән ахулад эд-бод кечкәд,- ксерч авад деед бийин хотнд бол- җах — Орһдга Очрин гер авлһна комсомольскар нәәр-

98

лжәх шип хүрмд одцхав. Бахан хантл дуулдҗ, биилДХ, җирһҗ авад, сурһульд йовх Геризлин дү күүкиг бас ппмәр шпиәр хүрм кеҗ мордулхмн гиҗ зууран хоюрп күүндәд Мсргн комсомол ып хургт босҗ үг келсэи келж ыәд хәрж, прцхәв.

ЦАГИН ЭРГЦ

Сөөни өрәл болҗ йовна. Асхна орндан орхин алднд тсңгриг эцгдән бүркәд миркиҗ йовсн күргр хар үүлн, улм-улм зузарад пааран нурад унҗ ирн гиҗәх бәәдл һарад, ик әәмшгтә болҗ үзгднә. Хая-хая, улс-улс гиһәд цәклсн цәклһнә заль ик ут улан тугар оһтрһу деегүр дайлад орксн болҗ күргр хар үүлиг улан будгарн бу- дадут улан хаалһ татад орчлңгд үзгдчкәд уга болад од­на. Тер әмсхлин.дару сө улм харңһурсн болад одна.Да- рунь эс медей болад дүң-дүлә, нам-чим болна.

Дөрвн хората, хора болһн хошад, цеңкр ширтә тер- зтә, модн девскүртә шавр герин зүн захин хорад унтсп улсин сүркрән соңсгдна. һазак орчлңгин харңһуһас, гер дотр улм харцһу, цунцг. Асхн шамин герләр герт орхар нисҗ йовад хойр давхр терзин шил хоорнд гент- кәр зеткрәрн унҗ одсн бор эрвәкә эң-зах уга көк теегин олн зүсн цецгәс деерәһәр кедн-кедн бууҗ дурндан нис- хәр седҗәх бәәдлтә, хойр җиврәснь әрә медг-үлг гилв- ндг бут бүргтл, җиврән деләд, сәвәд терзин шил цоксн ә, салькнд делсҗәх хагсад ирсн зегснә дун һарад зии- гәд бәәнә. Көөрк көшәд ирен бәәдлтә, бәәҗәһәд-бәә- җәһәд зиигәд, гилгр шил давшад, хәрү унад, тошад, мааҗад бәәнә.

«Аһ үзәд, эмән геенә» гидг юмн альд болв чигн ха- рһдгҗ. Орчлңгин нарна хөвтә герлд однав гисн һазр- тан одад дурндан нисҗ йовсн эрвәкән бийнь, шамин ге­рлд дурлад, терүг темцнәв гиһәд айстан адһад иисхлә- рн бор эрвәкә бийиннь зөв «тамд» унж. гиж. сангдна. Эн унтсн герин эздүдәс өрүндән серхләрн негнь терз секх. Терз хоорнд тенәд, төөрәд унсн бор эрвәкә теегән темцәд, хама-яма одсан медүлл уга дурндан дуулж. ни- сх. Телүлҗәсн бор эрвәкән банр толһаднь багтхн уга.

Тер мет айстап, ю-күүһән медл уга адһж. йовад, хө- гчткән санл уга шалтанла харһсн күүнд, һаран өгәд тус болхла ямаран сән ачта күн болх, типм өр-өвч болхмн

99

— гиХ ухай ори а. Цуг тиим ухата, седвәртә болх зөвтә..

Гев-генткн «цэс!» — гиһәд зузан хар уулиг шу цо- кҗ ивтлэд ардан ут улан татас татад одсн цәклһноһтр- һун нег захас, пег зах талнь нуднь ирмтл һотьвкад уга болад одв. Дарунь луг-луг-луг гиһәд эңдән күржнйҗ мовад таш-таш! гиһәд хамгйн ик тов хасн мет тачкнв. Агчмд герин эрсмүд цаһан идэ цацсн мет цәәһәд, хәрү харңһурад бүркгдв.

Эк, эцк хойринь хоорнд асхарнь эркләд сарвлзҗа- һад, сарсаһад унтад одсн нилх оошг махмудта, буҗһр хар үстә, бәрм мөнтхр шилвтә көвүн чочад, амндан зу- уһад унтсн нудрман татад авхларн серәд, көл-һаран сарвлзулад гингшәд уульхар седв. Гернзл көвүһән сер- лһнлә урлдҗ серн нүдән секәд уга бәәҗ көвүнәннь ху- ча олҗ авад, ил махмудынь арһул хучад бнй талан шахад: «Җахн-җахн холаһур! Җахн-җахн холаһур!» гидг эс билү? Давҗ одв, юмн болен уга, әәх юмн уга! Мә-мә — гиҗ көвунәннь амнд көвкр җөөлн цаһан ме- мәннь товч үмкүлҗ таалв. Эк көвун хойрин күүндәнд Мергн серәд көвүнәннь көлмүд иләд олҗ авад таалв.

— Саак чини келдг, чини эцкин өшәтн Цедәһәс Па­ран күлүләд гүвдүлдг күүкд күн геңткн зүүдндм орад, санам зовад үкҗәтл лу ду һарад серүлчкв. Көөрк тер хама йовдг гилч,—гиҗ Гернзл Мергнәс сана авсмн кев- 7Й СурВ.

— Тер Цедә зәәсн/әс гүвдүлдг гергн гиснчн хөөч Манҗин гергн Шиндә билә. Күчтә келтә күн. Шиндәг келә бәәтл Цедә зәэсңгин яснь яарад йосндан адрн гисн юмн. Ода ГородовИковин нертә мөрд өскдг колхозин саа- льчнрин бригадир болҗ көдлҗәнә. Района күцәгч ко- митетин советин депутат. Хөөч Манҗ хөөһән дахад кол- хозд орсн ода колхозин күндтә хөөч. Ик күүкнь күүнд одад, ода хойр үртә. Бичкд асрдг герин асрулч болҗ көдлҗәнә. Дарук хойр күүкднь негнь Әәдрхнд сурһульд йовна, негнь саак сельсоветин өөр бәәдг колхозин шко- лд багшлҗ йовна.

Бидн тиигхд һәрһтә бәәсн, чавас мана баав, хөөч Манҗ, Бадаш, Муула, Натр ахта улс басл арһ уга ба- әҗ. Цедә зәәсң, баячудын малар кеер нүүһәд йова-йо- вҗ пам советип йосн дслгрҗ йовхиг кесгтәм медл уга 100

бәәцхәж.. Баячуд тедннг зарцан кеһәд, ном уга хариһу- Ь,ар бәрәд, зарад, мухлалад йовдг бәәсмн.

Тер одак чини келҗәсн Цедә зәәсң ахта һалзуржа- хин алднд советнн йосн «Улан ишкә гер» бүрдәһәд ик гидг ач, тусан күргсмн. Манахна әәмгт, Хар-Булгт Бо ван һалахн гидг багшнрин дундын сурһуль төгсэсн мс- дрлтә күүкн «Улан гер» толһалҗ өөрән хойр хәр күү- тә ирлә. Улан ишкә гер гиснчн йоста гидг цаһан ишкә- һәр бүрсн хальмг гер. Зуг һазак герә бүрсмүднь улан- улан цацгудта. Барун эркн деернь ут улан иштә улап туг делсдг билә. Гер дотр, һулмтын ормд ик стол улан цемгәр бүркәтә, деернь дегтрмүд, газетмүд, букварь онц-онцар салһчксн керчмр үзгүд, карандаш, цаасд бә- әдг билә. Наадк хойр ширә деернь патефон, домбр, ша- тр, дөөв күртл бәәдг билә.

Герин һазаһар, тотх, деевр деегүр ик-ик үзгүд бар- лгдсн лозунге, плакат дала хавчулһата бәәдг било. Үл- гүрнь: «Хуучна бәәдл—хог тасртха!», «Шин бәәдл — шулун дёлгртхә!», «Камзол — күүкдин хортн!», «Кү- үкд, камзолан хайтн’...», «Үсн-тосн, өдмг, заһсн булгкев- тә буслтха' Үклин эзн-садв хорха цуг тохм тасртха!»... Нань чигн олн үгмүд дала билә.

Гер дотр деед бийднь термин толһаст өлгәтә: Лени­на, Калинина, Крупскаян, Ворошиловин, Буденна зур- гуд бәәдг билә.

«Улан герт» көдлдг улан-улан альчурта күүкд үзх- ләрн мана берәд, күүкд уутан үүрлдәд арһс түүсн бс- лад, суулһсан үүрәд уснд одсн болад сала-судл темцәд зулцхадмн. Улан альчурта, сурһульта күүкд ардаснь неклдәд, арһсинь түүлцәд, гертнь ирәд үкринь саал- цад, олн зүсн цәәлһвр өгәд, үзг умшдг болһад, шин бә- әдл, хуучна бәэдл хойриг нүднднь үзүләд, икәр кпнҗ, шунж, дасхдг бәәсмн. «Улан герин» ач-туснь дала! ..

Тиигәд Улан гер культштурмар дамҗад сурһуль уга хариһуг уга кеһәд, школмуд бүрдәһәд, «Сәәнп түрүн, мууһин сүүлинь» йилһж. медәд, шипәр жнрһдг болад, социализмин хаалһд орсн болдг. Чи чигн зах-зүхпнь меднәч. Күч үзүләд, кү зардг баячуд-нойдудап уга кс- һәд, колхоз-совхоз шинәс бүрдәһәд амулцгта бәәповдп. Ода энчн йоста гидг цагин эргц.

Иим элвг-делвг сәәхп жирһл үзхвдн гиж мапа эк-эц- кнр санж йовсн болхий? Олн келн, угатя, көдлмшч ур- 101

днь мухлалгдҗ йовсн улсип хөв-кишг алдр Ленин уудәд, коммуна партиг һардад, делкән пролетармуд ардаи көтләд ним бәәхтә, кишгтә, советин йос авч өгәд, бер тегш сурһуль-эрдм делгрүлҗ цуг орчлңгд нар һарһҗ байсав.

Эн хөвтә, кишгтә советин йоснд всҗ баһчуд, бидн ик гидг хөвтә улсвдн. Иим сәәхн нилчтә йоснаннь төлә әмән, зүркән өгч болхмн. Эн наачн наадад кевтси мана көвүн ямаран хөвтә болх... Даснав гисн номанда- сх, бәәнәв гисәрн бәәһәд, җирһәд, йоста коммунизм һа- рарн делдҗ — Бумбин орндан: «үкл уга мөңк, урглҗ хөрн тавн насни дүрәр, сер-сер салькта, бүр-бүр хурта, седклднь зовлң уга, севркәднь заг уга амрҗ җирһл эд- лх күн эн! — гиһәд Мергн көвүһән*бий талан шахад ермтрсн җөөлн цаһан халхаснь үмсв,

Иргч сәәхн җирһлин тускар күүндснә хөөн, үд болж, йовх цагт эднә таньл залу ирәд үүд цокв.

— Йо, дәрк? Энчн юн билә! — гиһәд зүн. тоха дее- рән өндәһәд, барун һарарн көвүһән өрч талан шахад, Гернзл үүднүр хәләв. Мергн суусн.ормасн өсрж босад, үүдн тал шидрдв.

— Кемб? Юн болв?

— Мергн, чивчи?

— Бив, кемч?—болв.

— Дән, дән эклчкв!

— Юн дән!—гиҗ Мергн ю-кү медл уга давтҗ сурв.

— Йосн дән! Дән эклчкв. Үкс гиҗ бос, радиоһай зү, хувцлҗ ав! Дөрвн часла Киев балһсн деер кесг бомб хайҗ. Немшин самолетмуд мана меҗә һатлад, Москва деер бомб хайхар нисҗ йовдгҗ. 'Шулун болдгар һарч ир! Военкомат бачм кевәр дуудулҗана.

...Дән, дән гинә! Медвчи? — гисн таньдг күүнә дун өрәл час өмәрән күрҗңнәд йовад одсн оһтрһун дун, цә- клһн мет лугшад йовад одв.

— Кемб? Дән гиснболад оддмб! — гиҗ Гернзл су- усн ормасн моһад хатхулсн мет өсрҗ босад хойр һаран сарсалһад Мергн тал гүүв. Мергн соңссан иткл уга үу- днә өөр зогсҗасн бәэҗ.

Орн деер кевтсн нилх көвүн чишкәд уульв. Гернзл хәрү гүүһәд көвүһән теврәд, Мергнә хувц хәәсн болад кесг юм ки шуурәд, унһаһад, яахан медҗ чадхщ.

102

Мергн көвүһән теврәд өрчдән шахв. Хар, Каҗ, Бос- хмж, Араша цуһарн шууглдсн орж ирцхәв.

— Наадк цәәһән үкс гиж. болһ! Дотр киилг-шалвр, альчур, ухр, кружк дүрж авч йовх, ээмдән үүрдг гүлд- рүлтә даальн түңгрцг бел ке, бичә ууляд-урсад бә, өт- рл!—гиж Хар бердән келв.

— Мана көвүн Араша белн болчкв. Манла әдл улс яахмн болхви? Яһдг болв чигн би мөрән тохчкв. Бийән белдчкв. Эн алтн болен үрдән йовулчкад арднь ац ге- есн шург ноха мет аңкадад, хот эргәд эмгд хәрүлхмн биш. Түрүн дуудврт йовхмн! Мана мал-гер, һазр-ус булаҗ авхар аашх хортыг меҗә давулхмн биш. Мали даахарн йовхмн. Өрчәрн тулад болв чигн зогсахмн, кө- вүд, соңсҗант! Цухрсн баатриг дәврсн салдс диилдми. Түмн церг гиҗ түдхмн биш, бумн церг гиҗ буцхмн биш, Ода биш кезәнә мана Әрәсә тал Парнцсин түмн сай церг эн мет генткн дәврәд орж ирсн бийинь, ма- каке маля даахарн босад: толһаһарнь түм малядад. нурһарнь найн жидәр чичәд һарсн һазр күртл көөсмн.

Мергчә эк меекә эмгн Мергнә бичкн көвү ө.рчдән шахад теврчксн асхрулад ууляд бәәнә. Мергнә гергн хойр чомда секәд орксн ямаран хувц, ю һарһҗ залудан егхән медл уга-. нег бәрәд, нег тәвәд, буру хәләҗ асх- рулад, зөв хәләҗ инәһәд көвүн талан нег хәләһәд, залу талан нег хәләһәд һартнь юмн бәрдгхш.

«Эндрәс авн көвүн ма хойриг өнчрүлҗ үлдәһәд йо- вжанач? Чамаг угаһар эн нилх бидн хойр, көгшн аав зэҗ хойрта яһҗ бәәхмб?»—гисн хәләцәр. хәләһәд бәәнә.

— Юм медл уга, айстан бичә ууляд, урсад, мегшәд бәәтн. Герин эзн залу берк керг күцәхәр хол хаалһд һарад йовҗасн цагт, күүкд күн уульж. нульмсан үзүлд- мн биш, — гиҗ Хар өвгн Гернзлиг соңстха гиһәд эмгн талан зөвәр чаңһар келв. Холын зәцг холвата болдмн.

Болв, залус, болһатн. Белн болтн, саглхмн. «Баагр баатр биш, саг баатр» — гиҗ келдмн. Тадниг ода Хар- Булгт авч одад военкомат хәләһәд негинь таслх, — гпж келәд Буурла Хар Гернзлин кеһәд оркчксн ааһга цәә- һән өргәд авлһнла-. «Сонстн, сонстп! Москва келжәпә! 1941-гч жилин мөчн сарин 22-т сө дөрвн часла Немш орна фашистнр гев-генткн, зәцглл уга дә экләд мана орн-нутгин амулң бәәсн межә эвдәд Киев балһс Гю/ш терүнә өөр шидр бәәх балһсд деер самолетас бомб

103

хаив. Хәәртә Төрскәи, хәәҗ олдш уга өнр, өсклц осет­ра» һазран, һәәһин һә урвачнрт ишкүлҗ бузрдахмн биш! Советск Союзин олн келнә әмти: нег дууһар ни- негтәһәр маля даахари босҗ Төрскн орн-нутган харс- тн!..»,—гиҗ эрст өлгәтә бәәсн ик хар тииргцин бәэдлта радион репродукторар ик сонр дуута залу кун хәңкнү- лҗ келв.

Мергнә герт шуугад үүмлдҗәсн улс цуг ду тасрлдад, дор ормдан бослдад менрҗ радио чиңнцхәв. Ааһта цәә- һән бәрн бәәҗ Хар босад агчмд уха туңһаһад көвунта- лан хәлән бәәҗ: — Залус, энтн наадна юмн биш болх бәәдлтә, зеткр хатхна гидг эн! — Туңһлң цәәһәр мелмл- зсн ааһин йоралд: хәләҗ ханш уга сәәхн, амулңгар, аль сансарн бәәсн хәәртә балһсд, аврлт уга хар саната фа- шистнрин бомбсин һалд шатҗах, нурад унҗах бәәшң- гүд, өргәс, чишклдәд тарад гүүҗ йовх бичкдүд, буурл үстә өвгд, эмгд үзгдәд одв...

Төрскән идәһәрн теҗәһәд санамр сунад кевтсн мана һазр атиһәд, туңшҗәх болҗ чикнднь соңсгдв.

Хар ә уга толһаһан өндәлһәд көвүн талан хәләжәһәд:

— Не ода яахв бөгән бөгләд, бийән хәләһәд, чикәп атхад суудг цаг биш болҗ.одв. Цагтан бийән белдснтн сән болҗ:

Аав, ээҗиннь зөөсн зөөр, Алтн болен Бумбин оран, Аврлт уга фашистнрәс Арһ-чидлэн нөл уга — Харсхар йовҗах мана урд:

Күгдләд дәврснднь Котлвр болщ. Хәрү буцснднь Хаац болҗ, Махлаһан дарҗ омсәд, Маляһан батлҗ бәрәд, Коөсн дәәсән күцҗ, Көлән батляк ишкҗ, Маңна тиньгр байрта, Маш ик диилвртә «Алтп җолаһан» зов эргүлщ Амулңгин туг делскм< Аав, ээҗдәп менд иртхә!

— Иөрәл бүттхә, йовсн һазрнь цаһан хаалһта болт- ха! — гиҗ пег дууһар хәрү өгәд Араша, Мергн, Канур, 194

Мөнкә дөрвн һаза белн бәәсн колхозин яршг ярндгта көк ширтә машинд суув.

— Бидн Уттын һатлһи күртл һарһнавдн, — гиһәд Гернзл, Булһн, Кермн, Лаһа дөрвн машинә ярндг деер һарад сууцхав.

Деедк хотна көвүдиг берәд, күүкд, көвүд, ахнр, дүү- нрнь домбр цокад, дуулдад үдшлүлҗ йовна. Дорд биидк хотна көвүдиг үдшлүлҗ йовх баһчуд Уттын һатлһнд күрчксн наадксан күләлдәд нәәрлҗәнә.

һурвн хотна гер болһна һаза нүдән гердәд, нүүхән арчад альчуран дайлдсн улс баг-багар зогсад көвүдин ардас хәләҗәх улс дала. Тедн заагт «доһлң» нульмста эмгд, экнрнь: «көләр йовсн ирдмн, күрзәр дарсн ирдмн биш». Көләрн йовҗ йовна, көөркс менд ирх! — гилдәд нег-негән әәтрүләд орад, һарад бәәцхәнә.

Уттын һолын һатлһнд ик хар хад чолун дорас һоо- җад бәәдг цегән булгта көк девән овстә 'булңгд цуһ'ар хурад ирцхәв. Эдниг цуглрхинь күләҗәсмн кевтә бичкп хар машин өмнк зо деерәс өрвкҗ ирәд эн улсин өөр зогсв. Көквр өцгтә таг-яг болен дәәнә хувцта өндр нәрхн шар залу м'ашинос адһҗ бууһад махлаһан авад үсән хооран ясн йовҗ менд сурад: —Дуудгдх улс дутл уга цуһар ирвт? — гиҗ сурв.

— Цуһар белн! — гиҗ. нег дууһар хәрү өгцхәв. Дәә- нә хувцта залута хамдан машинәс буусн колхозин ах- лач Саарл:

— Манакс эн тустан цухл уга цуглрдг улс. Салад, салврад цувлдад йовдг залус биш, — гиҗ келн йовҗ ик бор чолун деер һарад махлаһан авад үсән ясад зогсв. Цуһар ахлач талан хәләлдв.

— Залус! Мана Төрскн яһад таниг ним бачм кевәр дуудҗахиг тадн меднәт. Төрекнд ик гидг әәмшгтә цаг болҗ одв. Немшин фашистнр гев-генткн дәәһәр дәврәд орж, ирв. Мана Советск Төрскнә олн келн, олн сай ул- сиг дәәһәр әәлһәд үлмәдән орулж. авад мухлалхар, шнм шүүсинь уухар ирж, йовна. Эн ора деерм бидн оһтрһуд мандлҗ бәәх орчлнгин шар нариг альхарн атхж, хал- хлж. чадх күмн-әмзп делкәд бәәхин? Мел уга! Тер мет мана СССР-иг кен чигн альхарн атхҗ, халхлж. чадш уга юмн!

һооҗад бәәдг бүглта, һооһар урһсн уласта Городо- виковин нертә колхозин баһчуд, дәврәд орж. ирсн шар 105

нохасиг дөрә доран дарад менд иртн! Эи маиа кол.ч неринь зүүсн мана баатр Ока Городовиковд боли ( мен Буденнд: энд, хальмгин у теегт Улан Цергт белд унаһа цевр цуста мөрд өскдг колхозти өсад, өргж- адуна тонь һурвн миңһн болҗ өсв — гиҗ зәңгләд, ч нас менд келҗ одтн.

— Не, «мордхин үг — негн, мөрнә чикн—хойр» ги; үг бәәдг биший. Көвүд! Эк, эцкнрләрн, элгн-саднл; рн.мендлҗ автн, Тер көк ширтә ик ярндгта машин д ер сууһад эн бичкн машина ардас дахтн, — гиҗ ахла келәд махлаһан өмсв.

— Ахлач, түрд гитн! Би кеер йовх хөөчнрин хошз ирләв. Эн мана көвүдиг цергт йовулҗах зәнг сонсад өөрән бәәсн гү саадг бригадас нег бедр гүүнә чигә ав’ ирв. Мана Шев эн зәңг соңсад бийиннь хадһлжася һунн иргән алад, үй-үйәр'нь утлҗ чанад, көргәһәд көвүдин хаалһд өгтн — гиҗ илгәв. Би хара бәәх.мн биш эн боорцг кевв. Күңгшүтә хот күүнд ацан болдмн биш. Эн цаһан идәнәс тер көвүдт кеҗ өгтн Эн боорцг, болен мах даальңгудтнь дүртн. Цаһан идәһән эдләд, цаһан седкләрн йовад, цаһан хаалһарн хәрү ме­нд ирҗ, эн эмиг гүүдин үсәр искәсн чигәнәсн ууҗ, ээҗ ааван байрлултн, — гиҗ өндр нурһта гүн хар нүдтэ Шиндә гергн йөрәл тәвб.

— Э-э! Чи бас йовҗанач? Чамаг йовхла санснтн кү- нх.

— Ханҗанавидн, Шиндә бергн, тана келсәр болтха! — гиҗ Мергн гекв.

Цергт йовҗах көвүдт неҗәд ааһ чигә кеҗ өгәд, ма­хи, боорцгинь даальңгстнь дүрәд, мендләд, халхаснь үмсәд, альчурарн ардаснь дайлдад, шууглдад әмтн гер- гертән тарад хәрцхәв.

Цергә көвүд суулһсн колхозин көк ширтә машин харань харада болад, барань батхн болад, «менд бәә- ти!» гисн дууднь әрә соңсгдад, оһтрһуд һанзһрсн өн др улан тоосарн ардан дайлад зо ташрлад йовҗ одв.

♦ * ♦

Дунд нутга хотл Булһн селәи бәәршсн һолын ар өмн көвәс, булңһуд ик-ик задһа харһа ярндгта машидәр, кү зөөдг көк ширтә күүмтә, төгәлң терзтә автобусар, мөрн 106 »

тергдәр дүүри- Машидин сүүдрт, һолын ноһата булңгу- дт: һурвадар, дөрвәдәр, тавадар хурсн улс дала үзгднә.

Эн улсин күр-күүндәнә һол төрнь: эндр, эн хар мөр- тә өдр генткәр зарлсн һә болен дәәнә туск төр. Күн болһна толһад, эрт йовҗ хортан дарҗ, хәрү менд ирҗ \р-садан өскҗ җирһлиннь җисә цаарандль делгрүлх ух­ни бәәнә.

Булһн селәнә ар кец деер бәәх военкоматын өөр күи дала баг-баг гиһәд һартан цаас бәрсн улс орад зүдлдәд бәәнә.

Хойр күн -харһвас түрүн сурврнь.

— Чи йовҗанч? Чини нөкд яһла?

— Би йовҗанав!

— Бидн ах-дү хойрулн эцктәһән йовҗанавдп. Хам- дан нег багт харһҗ үзий. Мана баһчудас кесгнь сән ду- рар йовҗана, — гисн күүндән. соңсгдна.

— Кукн мини, болһаҗ йов, нөөрән ахрдул. Дәәнә кө- лд йовсн күн саг-сергг болдмн. Үзхин—нүди, сонсхин— чикн болад йовдмн. Киитнднь көлән дуланар бәрҗ йов. Тер түңгрцгдчн: ишкә ультрг, ноосн цуһла, утцн зүн хо­йр, нег цөөкн товч, утх, хурһн беелә тәвв, геечквзәч! — гисн экин дун соңсгдна.

— Чи, ач көвүн, соңсҗ ав. Би чини аавчнь 1914-гч жилд болен импер.иалистическ дәәнд, 19Г8-гч җилд бо­ли гражданок дәәнд орлцад менд амулң хәрҗ ирләв. Тегәд чигн эн тана сәәхн җирһл үзәд байрлдгтан көгш- ‘рл уга йовнав.

Дән гидг юмнчнь шатр наадсн әдл сүүктә, мектә, юолврта юмн. Хортан диилхәр седхлә, һанцхн зер-зев биш, толһа, зөрг кергтә. Командир күүнә закаг нег чи­гн хаж.һр ишкл уга күцәж., соңсж; йовх зөвтәч. Коман­дир күүнә өмнәс сөрүд үг келдмн биш. Әрк ууҗ, әлә кех зөв угач. Шулун, шудрмг, соңсврч бол. Залу-зөрмг бол! Зөргтә кү сумн тусдмн биш. Саг-сергг бол. Хор­тан күцж, автлан хооран бичә цухр, хооран цухрхлачн ардчн үлдсн манд алдр му нерн болх. Ардк олн-әмтн- дән, аав-ээждән, амулнгта төрскндән нәәл!

Эн шивә, чолуһар, төмрәр кесн шивә биш. Чолудар кесн шивә нурад уиж. одхд маһд уга. Төмрәр кесн ши- пән төдгнь тасрад матиһәд, матгдад оддмн. Кукн, чини ард мана Советск Союзин олн келн улсар холвад, гү- пәд, зәәдәд кесн шивә бәәнә. Иим күмн-әмтәр кесн ши-

107

вә күн хамхлҗ, матилһҗ шатаҗ чаддмн бит! Теругәи медсн салдснь — поста гидг баатр салдс болдми, Хәрнь, ач көвүн, аавиннь келсн үг тодлҗ ав, зүркидән хадһл, аштнь кергтә болх. Не, менд йовҗ, «алтн жолаһан» зөв эргүлҗ аавдан менд байрта' ир, — гиһәд буурл үстә, цаһан томһ сахлта өвгн ач көвүһән теврҗ үмсәд, хор- маһан шуурдад, хоңһр-һалзн мөрәи унҗ авад хоораи һарсн хаалһар шүрүн хатрлһарнь һарад йовад одв.

Мергн, Араша, Мөпкә һурвн «эдн эрк биш сәи ду- рар йовхмн» гиен цаасдан авад байрта һарч ирәд одак буурл үстә өвгнә ач көвүндән келсн сурһмҗ сонсад, не, «мордхин үг—негн, мөрнә чикн—хойр» гидг бидн мордх болад мөрән тохчксн улс, тер Булһна өмн көвәл бәәсн хотнд одад таньдг улсларн мендләд һарий, гиһәд Бул- һна өмнк хот темцв.

һолын өмнк булңгд көк ноһан деер дуңһралад суусн улсас Цедән Бадм өөрән зүс буру хойр көвүтә туслцад аашна. Үг булалдҗ йовх бәәдлтә, зөвәр чаңһ-чанһар ду һарлдад йовцхана. Бадмин чирәнь минчиһәд улаж, хо­йр нүднь зеегтҗ. Киитн хар көлсн заһрмгарнь һоожад. шора наалдсн өргнә талькарнь чиихәд киилгиннь захар срад йовна.

— О-о! Мана салдсмуд, мендвт! — гиҗ Бадм тосад нег һарарн киртс гиһәд одсн көк көвәтә цаһан альчура- рн көлсән арчн йовҗ көвүдин һаринь авч мендлв.

— Менд, менд! Чи, Бадм, бас йовҗанч? —гиж Мер­гн Араша хойр дегц сурн һариньатхҗ мендлв.

— Уй, ним үүмәтә, утхин ир деер бәәх цагла чи йов- җанч гиҗ сурдв! Тиигтлән тадн намаг пионерт срулҗ авчахшт. Тадн намаг пионерт, комсомолд орулж авл уга каңкилдәд бәәдг билт.

Маднас кен кедү фашист алхинь медгдәд уга. «(Ио- нуд кеду һууҗмл һарһсинь намрлҗ меддмн» — гиҗ орс улс эс келнү? Мергн, чи бидн хойр буудан мергн улслм, мергн улс ода керглгдҗәнә. Йовхмн, зуг хамдан нег багт йовхмн, кен яһҗ дәәллдгинь медхвдн! Не, одакасп эн Харин Мергн Араша хойрт кеҗ өг, хол хаалһ йөрә- хмн, — гиж Бадм өөрән йовсн оочдан утхин сөрвтә ән- др нәрхн хар залу тал хәләв.

— Ке гихлә, кеһәд бәәхугов, угатя биш байп, уга бнш бәәнә, — гиһәд өндр хар залу һартан бәрҗ йовсн >ар даальцгасн шнлтә әрк чәрк хойр һарһв.

108

-Уп, яһжанат, һал цаһан өдрәр, бәг-бәг, би уудй угав, — гиж Мергн үргж. һаран саҗв.

— Гем уга, гун хооларн неҗәд гүүлгәд оркхла, гур- мр гесн халад, кели хурцгдх, — гиҗ өндр хар залу чирк' дүүргҗ кеһәд Харин Мергнд өгв.

— Уга₅ болш уга гихлә болад бәәхугов. Бидн тиигәй күүнә гер тал орад мендләд һархар йовнавдн, — гиж Мергн Арашан һарас татв.

— Не, бәг, бичә өг. Энчн комсомольц күн. Маднла ноосан харһулш угаһар седҗәнә. Эврән кергәрн адһҗ йовх кү ээрәд, сурад керг уга. Энчн кезәнәс наараи нанас зула күн. Пионермүдин вожатый, әвр цевр күн, әркәр будад керг уга'. Харин Мергнә хүвиг хар һазр \уг, — гиһәд Цедән Бадм чирктә әрк тач авад һазрт ас- хчкад, Мергн тал му нүдәр хәләв.

— Әрлһә, айстан дала эс болх юм бичә келәд бә. Бичкндк цаг сергәһәд кергуга. Давж, одсн хур занч авч некдмн биш. Хол һазрт йовж,ах хойр залу хаһцш уга сән иньг-амрг болдмн. Тер төләд: залуһин сәәг кеер йо- вад мед, гергнә сәәг гертнь одад мед гидг үг бәәдмн. Кен негнәсн хар бичә автн, бичә өөлтн, хәрү ирнәвдн,— гнж. Араша эвинь олж, келәд цааран йовцхав.

— Энчн намаг школд эврәһәрн ордг цагт: күзүндэп күрң улан галстук зүүчкәд мини хаалһд кесг көндлң мод хайҗ йовсн комсомолын самнрта күн. Тер цагт кесг кө- вүн, күүкдин нүүрт: «харңһу сө—нөкд болш уга, хар бу- данд—хать болш уга харчудын өшәтнч» гиҗ келлә. Сәә- ни орндтөрг мини эцк Цедә эн Мергнә тиигҗ келсн үгд оньдин өөләдһундад, унтсн орнь өвр-шөвг болад, хорнь буслад, эцәд, хатад йовдг билә. Аавин келсн үг ода бийнь мартгдхш, арандм зуулһата! Зальгҗ болш уга, хордад үкҗ одхв. Хайж. болш уга харм төрәд хадһлад йовнав.

— Ке өөркәсн, дәкәд неҗәд дарж авад тиигән өөр- дий, йовх кем болж, йовНа... Шавхринь чи бийдән кеҗ ав. «Хойр уул биш, хойр күн харһдмн». Чи бидн хойр харһхвдн. Чи намаг иигж, чик седкләрн үдшүлснчн ик гидгәр ханж,анав.

Дагҗңнҗ хатрдг хар кер морни, Доәнә келднь дүүлңннә, Дәәпдин новүп

109

Да нзи тюйп гидгинъ дәрк — бурхднь оршәтхэ!..

Эн дун мини эцкии дурл-җ дуулдг дун била. Зәрмдән амнь халад ирхләрн Нимә гидг күүкәрн домбр цокулад, Цахрт бәәһәд манад зарц болдг Наса гидг көвүһәр дуулулад седклән аадрулдг билә. Аавм ода бәәсн болх- ла, мини ормд талдаи кү йовулад намаг яһад болв чи- гн өөрән үлдәх билә. Ода уга. «Уга юмн үкрәс хашн», яснь хумхарҗ одсн чигн биз, би медхшв. Болв намаг дәәнд авснд би байрлҗанав. «Әгрхлә —ааһ цусн, иәр- дхлә — нәәмн чимгн». Хама хумхарснь нанд йилһл уга! Тегәд би өрүн өрлә ард, Хар - Булгт бәәсн үвлзнгдән одад школ бәәсн герт аав-ээҗин эргүл-мөргүл кеҗ киш- гән эдлҗ йовсн һазрт одад мөргәд һарв. Тер герин өөгүр йовх болһндм аавинм һашун нульмсн асхрад һарсн һа- зртан, зөөсн зөөрдән тачаһад, элкнь урсдг цаг нанд те- рүц мартгдхш, мел энүндм (өрчән нудрмарн чичәд) та­ен болад бәәнә, мөңк бәәхмн...

— Чөнзн, чи манла йовҗахшч! Тернь нам чамд сән. Чикән атхад чиңнәд кевт. Идх-уухчн бәәнә, иньг-амр- гуд олдх. Санаһан бичә зов, — гиһәд чәркән өгәд дала- рйь ташв.

— Бадм, чи эврән медҗәнәч. Намаһичн, му нертә, киртә кишва күн гиһәд, урудх, өрхән медл уга, утхнз ир деер бәәсн бийнь эн дәәнд авчахш. «Аляһан амндан зууһад, альхн деерән шумр шатаһад, одх һазр уга, орх нүкн уга элмр» — гиҗ әәҗәдмн болхугов. Ода яахв, арһ уга! Тадниг йовҗ одсн ард нанла әдл улст оддг һазр, срдг нүкн дала болх — гиҗ санҗанав. Белн нерсн әрк чигн олдх, белвсн берәд, бергд чигн олдх, — гиҗ саН' җанав.

«Манҗасн гедр хәрсн ялдуркднь одхшв, Малыһән хәләдг

' көвүнднь однан.

Гелңгәсн гедр хәрсн ялдуркднь одхшв Гериһөн эргдг көвүнднь однав!»..

гилдәд ярд-ярд гиһәд дуулдад бәәдг эс билү? Ода тад- ииг йовулчкад герән эргәд, малан хәләһәд бәәсн мад- нас хамаран одна гинәч! — Ха-ха?Ха гиҗ инәһ&д:

110

ң_е Бадм, хәәмнь менд йов! Бийән хәлә. Сумн курш уг’а һазр хэәһәд сүл бәрәд йов. Өмәрән дәврәд орсп цагтпь арднь нов, хәрү цухрад зулсн цагтнь өмн пүүртпь нов. Тиигәд әмән арһлад йовхларн толһа менд ирхч. «Толһа менд йовсн хөөн, токуг, шиврлг олдх». Ьидн чамаг: биив-бүшкүр татад, мөрн ки кииләд, тә- кл тәкәд тосҗ авнавдн, — гиҗ халхдан утхин сөрвтә ендр нәрхн хар Чөнзн гидг залу келн бәәҗ шалвриннь хавтхас атхад дүрчксн үүмлдсн цаасн мөңг һарһад Бадмин пинжакиннь дотр хавтхд дүрв.

Минь эн агчмла военкоматын һаза дәәнә шар бүш- күр татҗ дуудв. Машидин, тергдин сүүдрт, һолын булң- гд, энд-тенд суусн улс, эк, эцкләрн, гер-бүлләрн менд- лҗ авад нег дууһар цуглрв. Дала болен харһа ярндг- та машид деер сууҗ авад төмр хаалһин станц тал цу- вад һарад одцхав.

Чилм хар тосн чиихсн ик-ик паровозмуд нар цар хойр сольвлдад, өткн хар ута бадһлулад, көөгдәд ирсн хар аҗрһ мет бөөрнь бүлтглзәд ур пәргүләд әңкллдәд бәәцхәнә. Хоор-хоорнднь холвад орксн улан ширтә ва- годын үүднь татата станции - өмн нег-негән өвцүһәрн түлклдәд хард-нирд гиһәд зогсв.

Нег чигн күн үлдл уга шулун болдгар вагод бол- һнд орҗ суутн! — гиэй, цуһараннь командир болх бәәд- Л1ә күн радиоһар хәәкрв.

Олн зүсн хувцта, олн зүсн чирә-зүстә: орс, хальмг, хасг, маңһд, украин улс күн болһн гүлдрүлтә даальц- гуд бәрсн; нег-негән түлклдәд вагодын үүдәр әрә багтл- дад орад, орман олад, терзәр хәрү хәләлдәд, һаран дайлдад олн зүсн келәр менд келлдәд, шууглдад бәәц- хәнә.

Әңкләд зогсҗасн ик хар паровоз «би көндрҗәнәв» гисн докъя өгч утар татад хәәкрв. Станции үүднд зогс- җасн шар тасмта картузта залу шар өңгтә дарцг өргәд «хаалһд саалтг уга» гисн докъяһар хоңх цокв.

Күчтә хар паровоз күгдлв, сүүләснь келкәтә вагод «чочад» нег-негән түлклдәд ормасн көндрв. «Хаалһасм хооран һартн!» — гиҗ утар татҗ хәәкрәд саңһсрһта өт- кн хар утаһан ардан һазрдулҗ үлдәһәд хурдндан орв. Пәәнд йовж. йовх салДсмудын дууллдан, гармулин дун, төмр хаалһин төдгүдт цоклдсн тогән дуунла нииләд «тиг*туг», «тиг-туг» гиһәд теегин сальк хавлад өлңгәс

111

босхсн ол цаһан туула мет өрвкәд йовна. Хаалһин ха- җуһар яралдсн суңһгин бахнс, теегин толһас «меид йо- вад, менд иртн!» — гиен мет: нуди бүрд, чикн сард гитл терзәр дайлад торс-торс гиһәд үлдәд йовиа.

Эн зүдҗ йовх улс заагас 1917 җил хальмгуд цергт мордхдан һарһсн:

«Бүргәд оргсн баранднь Бууһин сурһулян даслав, Бууһин сурһулян дасвчн Буйнтахн ээҗм сангдна.

к

Щарту гидг балһснднь

Шаһаца бальчгднь тавшлав, Шаһаца бальчгтнь тавшвчн, Шаашкин сурһулян даслав».

Эн дууна айс соңсад дарук вагонас хальмгуд граж­данок дәәнд мордхдан һарһсн ду иигҗ эклцхәв:

л

Шар ширтә канүшнднь Шаңһа мөрдән асрия... > *

Паровоз баһ-баһ станцст зогсхш. Хая-хая ик станцд зогсад вагон болһнд кедү күн йовхинь дуудҗ бүрткнә. Минь эн зогслһнла салдс болһн, бәәсн саван авад гүүҗ һарад буслһсн халун ус авцхана.

Төмр хаалһар өдр-сө уга гүүҗ йовх вагод нарн су- ух үзг тал өөрдх дутман дәрин күңгшг утана, шатен ху- ухрсн сагсрһин үнр һарад йовна. Хай-хая луг-луг гиһәд лугшад хол ду һарчах оһтрһун дун мет күрҗңнәд һаэр чичрүләд оркна. Эн станцд ^эшелонд йовх улс цуһар буув.

— Залус, сонсҗант? Ка туссн фашистнрин товин дун. Гем уга, әәх юмн уга. Нег чигн ищкм хооран цух- рхмн биш. Уралад орад йовхмн. Мана олн сай, олн ке- лн церг диилдг хортн уга!

Дәврхин турунд, цухрхин ард йовхмн — гиҗ мана алдр Төрскн дуудна, дасхна — гиж эшелон толһалҗ йовх полковник, политәңгин начальник хойр даңгин келнә.

— Үр полковник, бәәрндән эрт күргтн. һәәһин һә фа- шистнриг толһаһинь таслхмн гиһәд оркхла бу авад хах дурн күрәд, һар җахчнад йовна. Зуг маниг күртл дән 112