Александровна

болҗ шиидв. Школан чиләчкәд үүр көвүд-кү- үкдтәһән төрскн школлаһан кссг җилд асрм- җан-медрлән өгсн багшнрлаһан мендлҗ салх сүүлин хойр өдр үлдлә. Сүл өдрнь июнь сарин 22-өдр болж харһцла. Тигжәтл негнь: «22-т долан хонгин амрлһң өдр, эн өдр күн болһн эврәннь сансн-дурлсн амрлһан кетхә. Школын байрин асхиг 21-д кехмн» —гиж келв. Тиигх- ләнь цуһар терүгинь дөңгнәд 21-д байран кец- хәв. Школын өцклдүрк сурһульчнр гиҗ күн таньҗ болш уга кевәр эдн кеерлдәд, байрта давен кесг шуугата темдгтә жилмүдин тодлв- ран келҗ сергәцхәв. Үнтә багшнрнь чигн эк- эцкнь чигн әдл нег байрта, күүкд болһна иргч- днь күцх күслинь халунар йөрәцхәв. Көгжмин олн-зүсн айсмуд асхрад, ард-ардасн сурһуль- чнр чигн багшнр, эк-эцкнр цугтан эргәд, сед- клд тааста айсла сергәд биилцхәв. Сөөни өрәл давад нәр чилснә хөөн баһчуд үүрәрн зергл- дәд Пятигорск балһсна өргн уульнцс дунда- һар дууллдад, инәдтә-наадта йовцхав. Кесг ижлдсн энкр һазрмудар, паркар, проспект, школмудар, эдн сүл цагиннь эргц кеһәд йов­цхав. Эднә өмнәс харһсн эңгин улс маасхлзҗ седклосн байрлцхав. Эн асхн баһчудт балһсна хамгин ке сәәхн цецгсин бийснь үлү үзсн бо­лж медгдв. һар-һаран бәрлдәд, дууллдад, шу- углдад йовтл деед үзгәс өрүни герл шарлад өн- дәһәд ирв. Уульнцс хамдг түрүн улс һарч ирц- хәв. Көвүд-күүкд тарад, мендләд гер-герәрн салцхав.

Евдокия Александровна герәдән ирчкәд ке- сгтән унтж чаден уга. Негл шин живр зүүсн мет, маңһдур өдрәс авн эклх шин жирһлин күсл бийинь авлв. Болв өрүнднь терз һатцас шатжасн халун нарн нөөртән ора орсн күүкиг босхж чаден уга. Зуг экиннь дун акад кевәр әәмссн болад адһж дуудснь соңсгдв. Күүкн чочн тусад, бүркәгән секәд босад ирхлә:

— Дуся, цаачнь дән эклҗ гинә әмтн,—гиж экнь нүдндән нульмста кинь давхцв.

— Дэн гисн? Юн дән?— болад күүкнь экән ю келжәхинь оньһж медсн уга.

— Дән... йоста дән!— гичкәд экнь хойр нү- дән нег үлү арчв. Евдокия Александровна эн үгиг зуг дегтрәс, зәрмдэн эк-эцкиннь тодлврас соңсжасн, ода уульжасн экән үзчкәд негл әәм- шг болад одсиг медв. Өцклдүрк асхн яһла?

ДОЙНИКОВА

Санан, күсл? Эндр бидн цуһар үүрәрн нур орҗ өөмх, оңһцар катаглх болҗ күүндлүс би­дн!— гиҗ алңгтрв. Өцклдүр санжасн санан негл сөөнә үзсн зүүдн мет болв. Күн сәәхн зү- үд үзҗәһәд, генткн нөөрәсн серәд ирхлә, талын җирһлд бәәдг мет цуг ухалжасн холжж одв.

Евдокия Александровна босад адһн райком комсомол орад һарв. Тенд цуг үүрмүднь цугл- рсн, күн таньшго бәәдлтәһәр ухан-седклнь бо- лн һазак бәәдлнь хүврсн тагчг сууцхана. Тед- нэ санан, кех кедлмшиь бас хүврв. Күн болһн тус-тустан дәәнд диилвр бәрхднь нөкд болх кергтә болв. Евдокия Александровна райком комсомолд көдлв. Дүүвр баһ насн, төрскндән өгсн дурн күүкнд чилш уга чидл, иткл төрәж, өдр-сө уга дәәлдж йовх фронтд илгәх дөң- икәр кегдв. Тер дөңгиг нег үлү баһчуд цань уга шунмһа болн күцмҗтәһәр кецхәв.

Өдр ирвәс дән улм догшдад, күндәд ирв. Фашисгнр Ар Кавказд орад аашх зәңг һарв. Өдр болһн әмтн эврә сән дурарн фронт талаг- шан йовад бәәцхәв. Евдокия Александровна бас фронтур йовнав гиж военкома-тур ирв. Ти- гәд 1942-ч жилин апрель сарин 11-д түрүн болж күүкд фронтд авлһнд, эн күүкпә сурврт бас зөв өгв.

Ода дән чиләд хөр һар жил болен цагла Евдокия Александровна фотоальбомд дәәнә цага цокулад бәәсн зургуд олн бәәнә. Тедн заа- гт онцар чигн, баг-багар чигн цокулснь ода ик соньн болж хәләгднә. Нег баахн тевк зур- гинь авад, арднь бичсн цөн үгмүдинь умшх- лам бичәтә бәәҗ: «Айта гисн комсоргд болн үүртән 265-ч номертә ОЗАД гидг цергләнд хам дан йовсн Евдокии Дойниковад белглжәнәв. Керг-үүлдән күцмҗтә болн һолынг тана бәрц альд болв чигн мана соньн сәәхн обществин дунд үлгүрнь болҗ йовтха».

Тана үр.

Райфенхаген балһсн, 1945-4 жил, август сарин 7.

Комсомолын зергләнә член Комсомольск көдлмшән сәәнәр күцәһәд, бийән күндтә бәрдг

57

дивизяс зәңг-зә залһдг салдсмудиг цуглулж слет кеснд, Евдокия Александровна нернь бас йилһән сән гисн тоод дуудгдла.

Эднә 265-ч батарея 1942-4 җил цаг зуур хооран һарч йовх цагт, Кавказ талагшан болн мана хальмг теегин Захар төмр хаалһ, тагтс харх закврта һарч ирв. Теднә зогсх һаз- рнь—Черный рынокас авн Улан-Хол күртл бэ­эсмн. Тер хоорнд бээсн «Артезиан», «54-ч разъезд», «Белый колодец» гидг станцс теднэ хэлэврт бас ордг билэ. Кун болж шинкн Евдо­кия Александровна хальмгин һазрад Улан- Холд ирсн тер цаган игҗ тодлна: — маниг хальмг эмтн ик бүлән седклтәһәр тосв. Удлго биди кесг улсла таньлмуд, үүрмуд болцхавдн. Тедн мана талагшан ирэд, бидн бас хальмгудт оддг билэвдн. Тиигхд халь­мг тег нанд эвртэ догшн болж медгдлэ. Маниг Улан-Хол гидг станцд ирэд бүүрлж бээтл ман талагшан партии райкомин негдгч секретарь гиж залу наста, өндр шар зүстә, серглцг чирэ- тэ хальмг ирлә. Терүнә нернь Эренджен Агиль- джанович Сангаев гиҗ келлэ. Секретарь ирэд манд бәәрн һазр-усна туск бәәдл-жирһл цээ- лһж өгәд, мана көдлмшт туста нөкд-дөңгән кү- рглә. Дәәнә түрү-зүдү цагин кемд күүнә заңг бас догшн болна, болв чигн, цуг Советск келн әмтн болвас альднь чигн негл һарлцсн ах-дү мет билә. Би тиигхд цаһан седклтә болн үүрсг улс гиж хальмг улсиг тодллав. Маниг 1943-4 жилин эклцәр фашистнр хооран һарһад көөж йовх кемлә, Улан-Холас һарад йовн гижәтл үр Сангаев мендлхәр ирв. Манла мендләд Со­ветск улс фашистнр көөһәд һазрасн һарһж йовхин тускар күүндәд байрлжаһад Эренджен Агильджанович игж келлэ: «Мана тег төвкнүн цагг дегд сәәхн соньн болна. Хальмг урн-үгин Җаңһрт келгддг:

Үкл уга мөңкин орта,

Үрглжд хөрн тавн наснь дүрәр бәәдг, Үвл уга хаврин кевәр, Зун уга намрар, Даарх киитн угаһар, Халх халун угаһар, Сер-сер гисн салькта, Бүр-бүр гисн хурта Бумбин орн болна!—

гидг мет. Дән чиләд төвкнүн цаг ирхлә, халь­мг теегүр гиич ирцхәтн. Кемржән таднд мана тег таасгдад бәәхлә бүүрләд үлдәд чигн бәә- хт,— гиҗ үр Сангаев манд шоглҗ келлэ. Ода санхнь Эренджен Агильджанович тигхдән зө- вәр медлгч күн бәәсн бәәдлтә,— гиҗ Евдокия Александровна ода келҗ инәнә. Тиигхд мана 265-ч батареин комиссар бээсн Пашенко Се­

58

рад балһсн деер дуудулж авад балһсна эрүл- мендин отдельд һардач орулв. Эн көдлмштән бас дамшлт авчксн эмч өмнкәсн шунмһа болн медрлтә кевәр көдлв. Терүндән көдлжәһәд 1955-4 жил Ставрополье край талагшан су­рж һархлань Евдокия Александровнаг хальмг теегүр Элстд илгосмн. Элст талагшан эн эмч икэр аютж ирв. Тиигхд Элст дәәнә хөөн сәәнәр өндәҗ босад уга бәәсн, кех көдлмш дала би­ло. Тер дотр эрүл-мендин көдлмш бас тату, эмчнр хатяр болад түрәжәсмн.

Цөн жилд көдлсн сән көдлмшиннь ашар Евдокия Александровна 1958-4 жил Хальмг Таңһчин эрүл-менд харлһна министерствин ах- лач болв. Тер кемәсн авн бүкл арвн жилин туршар республикин хамгин даалһврта халхин негинь дамшлтта болн медрлтә кевәр күцәһәд көдлод бәәһәтә. Евдокия Александровна эврә- ннь күүндвртән иигж келнә: «Мана хальмг республикин эрүл-мендин өслт күн таньж болш уга кевәр ясрж йовна. Кесг райодар, балһсдар шин эрүл-мендин гермүд тосхгдв. Гемтә-шал- тгта улсин кевтж эмнүлх ормс, тедид тусан күргх олн-зүсн эмин нәәрүл ик гидгәр өсв. Хамгин шин болн нәрн олн зүсн гем-шалт хә- ләҗ эмнүлдг техник икәр элвв. Мана эрүл- мендин халхин бас нег ик күцвр, сүл жилмүдт олар шин эмчнр немгджәнә. Тедно медрл болн некврнь өөдән болчкад, одсн һазр болһндан арднь орж шунмһа кевәр әмтнд таасгдж көд- лжәно. Ода мана республикд эрүл-мендин на- уксин кандидате олар өсжәнә. РСФСР-н болн хальмг АССР-ин ачта эмчнр олн. Советск Со- юзин кесг балһсдар эмчнр йовж эврәннь мед- рлән өөдлүлҗ дасжана. Кесгнь йовад дамш- лтан хувалцна» — гиж байртаһар келно.

Евдокия Александровна 1958-ч жилое наа- ран Хальмг республикин депутат. Хальмг әмтн 1959-4 жил алдр Әросәлә ниилод 350-н жил болен өөниг өргәр темдглхд, энүнә күч-көлсинь өөдән күндлж» «Күндллһнә темдг» гидг орде- нар ачлсмн. Дассн эрдм бий дахна гиһәд, дән чиләд кесг цаг өңгрәд йовсн бийднь, Евдокия Александровна ода чигн бийдон болн эврәннь коллективдан дәәнә цагла даасн мет диг-дара- та көдлмшин күцвр өөдән бәрнә.

Иим өөдән даалһврта көдлмшт көдлхднь Евдокия Александровна Дойниковад дәәнә ца- га дамшлт болн салдс күүнә зокал нөкд бол- жахнь лавта!

1968 ж.