нәч! —гиһәд, Болхан бахлурнь бәргдсн бо- лад, дунь сөөлңтрәд одв.

— Хөрн жилд. Нам хөр һар җилд, — ги- һәд тернь адһад хәрү өгв.

— Нә тегәд хөрн жилин туршарт намаг медлго, юунд дурлад бәәдг күмбчи! Цурх болхар седнәч, эврән жирмәхәһән медхшч, ав энүгән! — гиһәд Болхан дунь улм чаңһрад, «шоб» гиһәд халхарнь ташсн әәһинь сонсчкад, нам альд бәәхән мартчкад: «Сән болв!» ги- һәд хәәкрәд орквв. Залач дегд әәчкәд, хувцан мартн гүүһәд һарснь соңсгдв. Болха ардаснь хувцинь хомад, мөңгтәһинь һазаран хаяд өгчкәд, хәрү орҗ ирв. Намаг көшг һаццас һарад аашхлам, өмнәсм:

— Нә, нааран һар, Балта. Гемим тәвж ас, ода яахв, һанц күүнд дәәсн далал энчн! Чамд юн төр бәәнә? Авен авальчнь бәәнә, һанцхн болвчн һарһсн үрн бәәнә. Наснчн ода бийнь баахн, дәкәдчн цааһаснь һарх,—ги- һәд Болха, стол деер хойр тохаһан тәвчкәд, хойр альхарн цохан чаңһур атхчкад суухлань, маңнаднь хурнясн орад, өргн дорнь давхр өргн һарад, минь эн нег часин дунд көгшрсн бәәдл һарв.

Мартин 14 өдр

Эн өрүн будн бәәһәд хонж, дәкәд невчк нарн өөдән һархла, талрад, гермүдин нарн туск хәврһснь хәәләд, ораһаснь усн дусад бәәнә. Яһад цасн удан бәргдвчн, хавр өө,р- дәд ирв. Дәкн нег хавр, дарунь зун давад, үвл ирәд, жил чилх. Бүкл жилин туршарт би юн кергтә, темдгтә юм кехм болхв? Аль күүнә җирһл иигәд, темдг угаһар хотан ууһад, көдлмшәсн ирәд унта бәәтл чилхмн болхви^ Эн давен хойр сар дундурт ю кевчи, күцәвчи? Нә, болх, Делә! Дала юн ик юм кечкхәр седнәч йир! Әмтнә үзәд, медәд уга юм секхәр седлчи? Әмтнә эс медсн юн бәәнә? Америкиг Колумб сексн, космосиг Гагарин сексн! Чамд юмн күртжәхш! Нә болг. Эндрәк бәәдл, эн җирһлән хәләй.

Кемржән нег цагт мини дневник авад умшсн күн, ю хәәж иим болх-болшго юм бичсм гиж санх. Санснь санг! Юнгад гихлә, би эндр эврәннь һацанас көлтә, ээмдән даагд- шго аца ачсн бәәнәв. Терүнә тускар бичхәр седжәнәв.

...Болха маниг амбарт үлдәчкәд, хәрж од- ла гиж би урднь бичләв. Маңһдур өрүнднь эн урдк-урдкасн атхр көдлмштән ирв. Әрвж- го юмн эс таасгдхла, модьрун үг келәд, кенә емнәс болвчн керчәд хайчкад бәәнә.

Нег дәкж, асхн көдлмш чилҗ йовх цаг (билә, суулһта буудя веялкд авч ирж кеҗ

йовад, хальтрад, суулһии йоралинь веялкин иш эргүлҗәсн терүнә тохала харһулчкад:

— Гемим тәвҗ өгтн, Болха? Мини нурһн эс күрхлә, көлиннь үзүрәр зогснав гихләрн хальтрад харһулчкув. Тәвж өгтн! — гиһәд, эврәннь гем медәд, сурҗанав.

— Буудя веялкд кехлә нурһн күрдго, кө- вүд дахулхла күрдг... — гиһәд, энчнь нүднь һал болен, нанур дәврҗәнә.

— Намаг көвүдлә йовсиг альд үзләт? Аль эврәннь арчмар кемжәлхәр бәнти? — ги- һәд, һал деер тос цацсн мет, келчквв.

— А, юн гинәчи? Мини арчм альдас медв- чи? — гиһәд Болха һаньдглад бәәнә.

Түрүн авгтан бийим цокчкх гижәләв, болв амарн андрулад бәәхәс биш, һар күрсн уга. Мини хүв болад, асхн көдлмш чилв. Хәрввдн.

Маңһдур өрүнднь амбар орлго, һоодап конторур ирвв. Конторт, урдк кевтән, күн дүүрң бәәҗ. Әмтнә тәмк татсн утанд стол һацц суусн залачин чирә үзгдхш. Әмтиг цөөкрхинь күләжәһәд:

— Дорж Хонгорович, би дәкж амбарт көдлшгов, оңгдан көдлмш өгтн, — гижәнәв.

— Нә, терүнәс амр көдлмш би чамд аль­дас хәәҗ өгхв, —гиһәд, уха туңһасн бәәдл һарчана.

— Би амр көдлмш хәәҗәхшв, дурта һаз- рурн тәвтн, — гижәнәв.

— Тендәсн юңгад һархар седжәнәч? Хәрү тендән одҗ көдлх болвзгоч? — гиһәд дәкн келв.

— Болхан домбрт бидн таархас биш, оңг- дан күн терүнә ааль дааж чадхий, — гиһәд генткн Ноһан әәһән өгн: —Дорж Хонгорович, эн нег севгнь хамхрҗ одв, — гиһәд, нег севг үзүлжәнә.

Терүгинь залач һартан авад хәләчкәд, дархнчур авад од гиһәд, цаас бичәд өгнә.

— Нә, би тиигж сана биләв. Эх, Болха, Болха! — гиһәд, саналдад, невчк тагчг бәә- җәһәд, — терчн амндан азд болхас биш, цаадк зүркнь жөөлн күн терчнь. Терүнә седклинь медх кергтә. — Тиигж бийдән келжәх аль нанд келжәхнь медгдхш. — Нә, тегәд ямаран көдлмш чамд өгхмб энчн, — гиһәд залач уха туңһаҗахла, хажуднь суусн завхознь кел- жәнә:

— Минь ода Цәвдрә Борин хөөнд тәвдг күн уга гижәлт. Совхозд нертә хөөч, хошнь фермәс хол биш, давдар хотиньчн кежәг,— гиҗәнә.

— Нә соңсжанчи, Делә? Амбар дотр, хүү- рә, дулан һазрт буудя цеврлснәс хө хәрүлснь амр гиж санжахла, би буру гиҗәхшв. А чн

45

юн гиж санҗанач? — гиһәд задач инәмскл- жәнә.

— Амр көдлмш хәәжәхшв гиж би танд келләв. Кезэ хөөнүр одхмби? — гижәнәв.

Залачин инәмсклжәсн чирәнь хүврәд, на- нур нег хәләһәд, зоотехникүрн нег хәләһәд:

— Маңһдур өрүн эрт күрәд ир, тендәс көлгн ирхлә, сууһад йовад одхч,— болжана.

Задач тиигж маһдлх зөвтә. Юңгад гихлә, сүл жилмүдт хөөнд сән дурар ордг күн мана фермд ховр болна. Тер дотр баһчуд йир хов- рар хөөнд көдлнә. Тернь медгджәнә. Атомн, космонавтикин болн кибернетикин эпохла миңһн жил хооран өвкнрин бәрж йовсн гирлг атхчкад, хөөнә ард йовхд дала романтик уга. Болв, миниһәр болхла, ямаранчн хуучн професст шин дүрс олж болхмн. Цааранднь бәәһәд, хәләһәд, шинжлхлә медгдх.

Залачин хойрдгч маһдллһн бас орта. Күүкд күн, тер дотр бичкн күүкн (терүйә ухаһар) эврәннь сән дурар тиим күнд көдлмшт однав гиен бас иткгдхш. «Көөрк, эн күүкн, Болхала цүүглдчкәд, һацан деерән халурхҗ йовна. Невчк уурнь һархла, йовхшв гиҗ ирх» —гиж залач санжана. Тер, бацжах тоолврнь, чирәднь ил медгдәд бәәнә. Гем уга. Намаг ода бийнь меджәхш. Шатжах халун, шуурчах шуурһнд кеер ор һанцхарн хө хә- рүлнә гисн амр юмн биш. Болв келсндән күрх кергтә» — гиһәд шиидәд авчквв.

«Соятин нег захин герт нәәтхклә, тендк захднь соңсгдхмн» гиж аав келнә. Намаг гертән орж ирәд, аакдан келәд уга бәәтл, Нохашкин Эрднь орж ирчкәд:

— Үнний аль угай?—гиж ормалзж сурв.

— Кемржән намаг Цәвдрин Борин хөөнд одхиг сүржахла — үнн, —гиж хәру өгвв

— Юн гинә, дәрк, дәрк! Мини күүкнәс онгдан хө кеер хәрүлдг күн Соятд угави? Би мөлкәд болвчн, одҗ тер Доржла ноолднав. Аль харсад авдг ах-дү. авһ-живһ уга гиһәд, мини күүкиг дажрхар бәәхмби? — гиһәд аак уурлад, хувцан өмсхәр седв.

— Аак, яһжанат? Намаг күн күчәр йовул- жахмн уга. Би эврән, сән дурар йовжанав. йилһм уга, герин өөр кедлхм —гиһәд, экән аатрулжахлам, эндәс Эрднь орлцад:

— Әмтн, бүдүн залус хөөнд йовж өглго бәәхлә, чи, бичкн күүкн яһад йовжахмбчи? — гив.

— Кен ик, кен бичкнинь би чамд узүлсв. Мини альдаран одень чини юн керг бәәнә,— гиһәд зөвәр Эрднүр шүрүлкжәнәв.

— Чи Эрдньд тиигж бичә кел! Чини ах- лачн әдл көвүн эс харсхла, кен чамаг харсхм- би? Өдрин дуусн малын ардас дахна гисн

ямаран күндинь меддвчи?—гиж эк келхлә;

— Би эврән мал эс хәрүлдг болвчн, кеер хөөнә ард йовсн улс ямаран зовлң үздгинь- меднәв. йовж чадшгов ги. Чамаг күчәр күн көөхн уга, — гиҗ Эрднь келв.

— Аак та хойр өңгәр бийән зоважанат. Тенд одчкад, хара суушгоһинь би меджәнәв, көдлх кергтә. Көдлсн хөөн, альд көдлснь йилһл бәәнү? Хәрнь тер, намаг дегәд икәр бичә әәлһәд бәәтн,— гиһәд келчкәд, эврәннь хораһур орҗ ирвв.

Мини ард аак Эрднь хойр арһул хоорндан шимлдсн болҗ медгдв.

— Менд бәәнчи, Байчха’ Нурһн-турун өвддг сән болжану? — гиһәд, аав орж ирснь соңсгдв.

— Му биш. Шидрәһә нам һарад, үкрән саадг болвв. Зуг эн күүкиг көөһәд, хөөнд йовулжана гихләнь, бийм эвго болад кевт- ләв,— гиж аак келжәнә.

— Дала әәмшгтә юмн болх уга, Байчха. Бийән бичә зоваһад бә. Одак Целинад одхар бәәх күүкн альд бәәнә? — гиж аав дуудв.

— Мендвт! Би энд бәәләв,— гиһәд эв- рәннь хораһас һарч ирвв.

Аав шилвинь цоксн шин цаһан девл деер бор плащ өмсж, көлдән Сиврин улс зулдг зузан хар ваальник деер гүн резин калош зүүсн, туулан арен махлаһан һартан бәрж. чирәнь хар модна көрсн мет, зузан хурняста. Бийнь чигн кесг жил урһжах хар модн мет өндр болчкад, сүртә өңгтә, орна көлд тәвсн стул деер сууна. Өвдг деерән тәвчксн хойр ик һариннь суццн һолилдәд һарч ирж. Ю эс кесн һармуд болхв эн! Эн һарарн цаһачудиг чавчсн, эн һарарн түрүн колхоз тосхсн, я йир- энүнә кесн тоотиг цуг келхлә, кедү хонг керг- тә? Кен күн болвчн дем кергтә болад, турү- зүдү үзәд, күчрджәхлә, аав оньдинд — тенд. Негнднь селвгән өгх, наадкднь сүл арслн мөнгән өгх. Эк, эцкән эс соңсдг үрн-саднь аавиг сонсдг. Кемржән тусинь үзсн улс байр- лад, ханлтан өргхлә, эн өмнәснь: — Юуни төлә күн һазр деер бәәдви? — гиж хәрү сурдмн.

Ода намаг кеегшән хөөнд одж көдлхинь медчкәд, шоодхар ирв, хәрү буцулхар ирв?— гиж санн, эврәннь хораһас һарч ирвв.

— Аав. намаг целинад йовжана гиж кен танд келв? Би герин өөр бәәсн Цәвдрә Борин хөөнә хошд көдлхәр оджанав. Аак, дәкәд одак Эрдни хойр намаг Место дала оржах эдл, хэру цокцхав, — гижэнэв

— Целина гисн, миниһәр болхла. һанцхн эмнг һазр хаһллһн биш. Урднь эс кегден то- от, мини ухаһар болхла, целина болх зөвтә.

46