Мартин 12 өдр

Эндр зурһан часла серчкәд, дәкҗ унтсн угав. Тер кевтән босад, хувцан үмсхләм, аак серәд, зөвәр тагчг кевтжәһәд:

— Делә, яһсн эрт босҗахмбчи? — гиҗалң болв.

Алң болх терүнә зөв, юңгад гихлә, би удан унтхдан йир дуотав. Өрүнднь аак намаг әрә гиҗ серүлнә. Өцклдүр маниг көдлмшән чиләжәхлә, фермин залач эндр долан часла конторур иртхә гиҗ келлә.

Өцклдүр үлдсн цәәһән халулж уучкад, хувцан дулаһар өмсәд һаза һарч ирвв. Өм- нәсм киитн салькн хавлҗ авад, миңһн зүүһәр хатхсн мет, махмудим ирвәтрүләд оркв. Салькнд өргдсн хормаһан хөмәд, адһж йов- нав.

— Делә, менд! — гиһәд, манаһас хойр гер һацц бәәдгг, Нохашкин Эрдни һарч ирв.

Нохашкин Цевгин көвүн Эрдни, хальмг күүнд ховр цаһан чирәтә, төгрг ик хар нүдтә, нигт күмсгтә, зуг сарнисн өргн хамрта көвүн билә. Эн ниднәһә Сарпулин селәнә эдл-ахуһин институгин пурвдгч курст сурчапад күрч ирлә. Зәрмнь көөгдәд күрч ирж гинә. Зәрмнь заочн сурхар ирж гинә. Кень чик келжәхинь яһж медхв? Мини тоолврар болхла, арднь түшг уга, нанла әдл күн заочн сурх зөвтә. Кемрҗән на­маг мацһдур сурһульд одхла, кен нанд дөц болхмби, кен мини ардксиг хәләхмби? Эрднин эк-эцкнь наснь баһ, пазань хойр үкр, арв һар хөөтә, дәкәд хоюрн көдлнә. һанцхн көвүһән сурһуль сурһх арһчн бәәнә, арднь бийснь түр- шчн уга. Тииклә энүнә көөгдәд ирж гиснь лав- та бәәдлтә. Хаҗуһас хәләсн күүнд һольшг, «хулһнин хамрас цус авшго» бәәдлтә көвүн. Ода Эрдни фермин ветгехник болж көдлҗәнә.

— Өцклдүр би Монтан хошд одлав. Терү- нә чирәнь ху сөрв бәәж. Түрүн авгтан, «тадн. баһчуд, цуһар гёмтәт»,— гиһәд, бийүрм дәв- рчклә, дәкәд Босха та хойриг хараһад бәәнә. Чамдл уурин икнь күртҗәнә,— гиҗ келв.

— Терүнә харалас әәҗәхшв. Бийнь гемтә, хара бәәсн манла кен терүг ноолдтха гилә.

Тер хоорнд үг күүндә йовж, фермин кон- торт ирвдн.

— Делә, асхндан альд одхвчи? — гиһәд, Эрдни, салад һарчаһад сурв.

— Меджәхшв,— гиһәд хәрү өгчкәд, кон- торт орҗ ирхнь, мини өмн Ноһан, Болха, Балта, Цаһан болн Тевкә тавн ирчксн бәәж. Бидн тавн үвлин дуусн хамдан, гер эргәд, олн-зүсн көдлмш кедг биләвдн. Цуһараһаснь удан болн ут болзгт, нам бүкл үвлин дуусн кесн көдлмшмдн, —буудя цеврдлһн, һурвн

миңһ һар центнер ичмән арва хойриг бүкл үвлин дуусн хойр хуучн болн хамхрха «Клей- тонар» цеврлвдн.

— Нә, Оүкл үвлин дуусн кесн көдлмштн тус уга болв. Тәрәнә эк дигллһнә лаборато­рий хәләһәд, мана ичмән арва хойриг тәрж болшго гиҗ келжәнә. Дотрнь дала зерлг ар­ва болн оңгдан чигн хорта өвсн йовдгч,— гиж мана фермин залач үр Боктаев келв.

— Тегәд бидн гемтә болжахмби? Сәәнәр цеврлдг маши өгтхә! — гиҗ эндәс Болха өм- нәснь сөржәнә.

— Таниг икәр гемшәҗәхш. Болв тана гем бәәдг чигн болх биз. Болв мана эркн төр— эрт дәкнәс тер буудяг цеврлх. Эс гиж мана чидл күрч буудя цацтл бел кеж чадшговдн,— гиҗ Дорҗ Хонгорович келҗәнә.

— Му номта гелң кевтә, юн хамр доран чальча-чульча гиһәд бәәнәч. Амбарур буудя цеврлүлхәр бәәхлә, терүгән келәд тәвчк. Талдан улс тигәрән тәвхәр бәәхлә, маниг оңг- дан көдлмшт йовулчк!— гиж эндәснь Болха залачин келсн үгинь керчәд хайчкв.

— Нә, нә, йовад көдлцхәтн. Зуг сәәнәр цеврлтн, — гиһәд залач адһмтаһар ормасн босв.

Болхан тускар нег цөөкн үг келх кергтә. Ямана Болха насарн дөч күрч йовх, болв бәәдл-дүрсәрн әрә һуч һарч гиҗ келм чигә, теглг нурһта, кевлг, төгрг шар чирәтә, хойр халхаснь цусн дусн гисн бәәдлтә минчисн улан халхинь дахҗ унжсн һурвн көлтә алтн сиикснь, хар чи әдл хойр нүднәннь эргц дахж «гилс-долс» гидмн. Киртә-тооста көдлмшт һарсн бийнь, өмссн хувцнь кевтә махмудтнь ЭБ-ДӨВ болдмн.

Тер кевтән амбартан ирәд, бүкл сарас наа- ран көдләд уга «Клейтонан» һазаһас чирж авч нрәд, дотркинь ясад, экләд көдлвдн. Нег час көдлсн цагт Дорж Хонгорович орж ирәд, мана шинәс цеврлсн буудя альхн деерән авад хәләчкәд: — күүкд, энтн хәрү зерлг арва үл- дәжәнә. Севгинь сольх кергтә. Дәкәд иим шу- луһар бичә эргүлтн. Невчк тогтунар эргүлх кергтә, — гиҗәнә.

— Эн, кергой чамд! — гиһәд, Болха хав- чулсн салаһан үзүлчкәд: — Ай йир, Делә, бидн энүнә мухла биш! Эврәннь өвччксн күрн болен баавһаһан авч ирәд, сәәнәр цеврдүләд бәг! — гиһәд, эргүлҗәсн веялкин ишинь хайчкв.

Хошадар селгәһәр эргүләд, хойрнь кеж өгәд, негнь һарсн буудяпинь модн күрзәр әрдг билә.

-- Нә, невчк амрчатн. Би таднд шин севг

42

складас илгәсв, — гиһәд задач келчкәд һарч одв.

Боктаев Дорж Хонгорович дөч күрсн нас­та. Ик ээмтә-далта, йосн хальмг далһа хар чирәтә, бүрлзсн уутьхн хойр нүднь оньдинд инәмсклжәх күүнә өңгтә болдмн. Үг келх болһнднь зузан көк урлнь шамдгдад, келдүр мет хавтха, шар шүднь ирзәлдәд оддмн. Дөрвн класс әрә чиләсн Дорж, арв һар жилд тракторист көдләд, хөөннь бригадир көдлжәх- ләньурдкзалачнь оһтрһун цәклһнд цокгдж өң- грхләнь, нань тиим чадм чигә күн уга болад, цагин зуурд эн Доржиг үлдәлә. һурвн жил үлү Дорж задач көдлчкв. Фермин көдлмш совхоздан му биш нертәд тоолгдҗ йовла. Те- гәдчн энүг содьх зәңг һарад уга.

Задач һарад зөвәр бодсна хөөн, шин эс бодвчн, зөвәр сән севгс авч ирв. Терүгинь тәвчкәд, дәкәд эргүдхлә, өмнкәрн болхла баһ, болв хая-хая зерлг арва дахад һарад бәәнә.

— Болха, күүкд! Энтн ода бийнь һара бәәнә. Невчк арһул төвшүнәр эргүләд хә- ләтн, — гижәнәв.

— Хәлә, дәкн нег ахдач һарч ирв. Ас наа- ран, — гиһәд, эргүджәсн Бадтаһас ишинь бу- лаһад авчкад, улм чаңһур чидлән һарһад, Болха дуһрулжана.

Тиим чаңһур эргүдхләнь, зерлг арва, өвснә бүр удм икәр цацгдад һарв.

— Болха, эрк биш зогсатн!—гиһәд, би гүүҗ одад, веялкин ишәс бий талан татад, зогсажанав.

— А-а, чамд юн кергтә, шивгчн! Өлгч сурһсн кичг альд үзләч? Намаг Монтала би- чә дүңцүл! Би чини... теслхв!—гиһәд, хойр сүвәдән һаран түшчкәд, нанур өөрдәд аашна.

Хаҗудксан нүднәннь булңгар хәләхнь. негчн күүкд күн ормасн көндржәхш. Җигтә юмн! Болхаһар манд ахдач күн тәвсн уга. Болв энүнә кедсн үг манд бурхна әәлдхнлә әдл. Эн нег цөөкн күүкд улс залачас икәр. энүнәс әәнә. Энүнә аальнь альднь бәәхмби? Яһад, кезә эднә халинь авсн болхмби? Нанас бишнкнь, һучнас авн дөчн тавн күрсн наста, гертә-малта, күүкд улс. «Болха түргн көлтә, төрүц юмнас әәдго, аля-азд күн» гиж сон- слав. Болв мел амта күн болһнас әмтн әәһәд бәәшголм. Басл нег ааль бәәдг болх гиһәд, агчмин зуур тоолжанав.

Веялкин дорас буудя хамҗасн модн күр- зән овалһата арва деер хаяд, өмнәснь тусл- цад хәдәчкәд:

— Болха, та ухата, ода бийнь баһ насни цогцан бийдән хадһлсн, түңшүр күүкд күнт. Болв әмтиг өшрдәҗ, бийдән дурго болһхар, зөрцәр шүрүлксн бәәдл һарһад, болх-болшго

үгмүд келнәт. Юңгад тиим йовдл һарһнат! Та ода бийнь әрә һуч күрсн күүнә бәәдлтәт, Зәрмдән би тана кевтә-янзта цогц, ке-сәәхн дүрситн үзчкәд, танд жилвтәд, энүндә әдл болхнь яһна гиж ухалнав, — гиһәд төвшүнәр келжәнәв.

— Ха-ха, намаг сурһхар бәәдгч энтн! Ода кедү наставчи? — гиһәд, инәһәд келжәнә.

— Арвн долатав. Би таниг сурһхар бәәхшв. Эврәннь үзсн-медсн хамган илднь келхдән дуртав, — гижәнәв.

— Ирәд, эврән эргүл, багш! Яһж бәәхинь сурһхар седдг улс дала, зуг уха сурһдг негчн күн уга. Эврән яһж эргүддгичнь хәдәй! — бо­лад, уурта бәәддтә болвчн, номһнар келч- кәд, Болха тедүкн овадһата буудя деер одад кевтв.

Ноолдан һарх гиһәд әәжәсн күүкд улс, терүгинь күләжәсн мет, адһддад, эврәннь орман эзлцхәв. Балта бидн хойр веядкин ишиг хойр тадаснь авад, чирәнж хәдәлдчкәд, төвкнүнәр дуһрулжанавдн. Болха нег цөөкн минут түргүр кевтжәһәд, амбарас һарч одв. Ардаснь дахҗ һарсн соньмсг Ноһан хәрү орж ирчкәд:

— Одактн һоодан герән темцәд одв,— болжана.

Баахн керүләс көлтә аман бәржәсн күүкд улс буржннлдад, амрад одв.

— Я дәрк, одак Болхатн нам бодх-болшго юмнд орлцад, әмтнд делкә болхар седәд эс бәәнү?— гиж, дөч һарсн наста, түрәһинь буулһчксн бокс һосн кевтә, маңнадан кесг давхр хурняста, маштг хар гергн Ноһан кел- жәнә.

— Терүнлә хәрүцнә гиһәд, бийән му ке- лүдсн күүнә һару бишв. Залачин бийнь сүмсн уга одсинь эс үзвт! — гиһәд, шургда әдл өндр болн һо нурһта, шидвәрн хуһрн гисн нәрхн көлтә, дөч күрсн наста, зантхр ик толһата, заарг чирәтә Цаһан эндәснь келжәнә.

— Залачин тускар юуһинь келнәт. Тертн Болхад темәнлә әдл болхгов, — гиж, Делә- һәс зөвәр ах болвчн, наадксасн ходд баһ наста, утулң хо цаһан чирәтә, корпус хамрта зузан шар күмсгтә бер—Балта эндәснь келв.

— «Көл күрсән ишкләд, күзүн күрсән ха- зад» йовдг задач яһҗ терүнә келсн үгәр болдв терчнь, — гиж цуһараһаснь медәтә Тев- кә эндәснь келҗәнә.

— Тер туужтн ут юмн, — гиһәд, дуһрул- жасн веялкин ишән хайчкад, Балта овалһата буудя деер батлад сууһад авчкв. — Нидн үвл нүүж ирсн даруһан намаг нег асхн дуудулж. Намаг ирәд, ю-бис күүнджәхлә, һазак үүдинь күн цокжана.

43

— Балта, шулун болдгар эн хорад ор. Эн хорад юн болвчн, бичә һарч ир, әәһән бичэ ег!—гиһәд, намаг цаадк бичкн хорадан ору- лад, кенчрэр хаачкв.

— Яһсн удан үүдән секвчи, Болха? Аль оңгдан залу гертчнь бэәнү?— гиһәд, келен залачин дууһинь таньн әәхләрн, хәәкрчкн алдвв. Хойр альхарн аман бәрчкәд, әрә гиж зогевв.

— Чи намаг оңгдан күүнлә хочлхар бээн- чи? Мини келен үгдән күрдгиг чи эс медхлэ, тегэд кен медхмби? Ода деерән тиим күн уга. Кемржән хәәхлә, олдхнь лавта. Иткжэхший- чи? Тиим болхла һарч эр л!— гиж Болха зөвәр шүрүһәр келв.

— Әрлһ, Болха. Би чамла керлдхэр ирсн угав, — гиһәд тернь эвләд бәәнә.

— Тегэд ю хәәж ирләч? — гиж Болха цэкв.

— Чини менд медхәр. Дәкәд... дэкэд чи эврэн ир гисэн мартчквчи? — гижэнэ.

— Мини мендиг өдр болһн меднэч, дэкэд нег юмн эзэн үзсн ноха кевтә, шарвадад гүү- һәд бәәхлә, адгтан нег дәкж зев еглго бээж болхий? — гиһәд, ормасн босад, шил сав жиңнүлен э һарв.

Теднә ю кежәхнь нанд үзгдхш, болв эмс- хен әмсхлнь сәәнәр соңсгдна.

— Нэ, сэн залу, эрк уунчи, аль хот уун- чи? — гиһәд невчк төвкнүнәр суржана.

— Хот эрк хойрас хооран цухрдг күн бээдви. Икэр егх дутм, улм сэн! — гиһәд, одакнь байртаһар инэв.

— Дала байрта йовдл үзгдәд уга чамд,— гиһәд, Болха жиңнүләд, харжннулад, стол деерэн хот тэвжэх бээдлтэ. Шилэс бульглулад эрк кеснь соңсгдв.

— Нэ, уучкий, эн һашун өздңгиг. Негнь зовлн ик болхла ууна, зэрмнь кишгнь дегд дүүрәд цальгрхла ууна. Чи бидн хойр яһсн- дан уухмби? — гиһәд, Болхан чиркнь жиңнэд одв.

— Уга. Би чамаг эрүл-менд, ханя-тома уга, менд бәәтхә гиж йөрәжәнәв!— гиж залач келжэнэ.

— һәәвһә үг олж авен болһҗанчи, хәәмнь! Мини эрүл-менд юуһинь эрнәч? Күн болһнд нанла әдл эрүл-менд бурхн заятха гиж заль- вржанав. Нанд үквчн дала һундл уга, әмд бәәвчн дала байр уга! — гиһәд, Болха хойрдгч чиркән зальгад ууснь сонсгдв.

— Ю келҗәхмбчи, Болха, жирһл һазр деер бәәхәс биш, чиигтә һазр дор уга, дәкәд иим сәәхләснь үкхлә, манла әдл муухласнь һазр деер ю кехмби? — гиһәд, сән хәрү олад авчксн күн болад, Дорж каржннсн цаарта дууһарн инәв.

— Юунд байрлнач? Мини эрүл-мендиг чи-. ни гергнд өгсн болхла, деер болх билә. Яһвчн һурвн күүкдтә. Терүнәннь менд эрх кергтә чамд,— гиһәд, залачиг үг келх болһнднь халхарнь ташсн мет, шүрүтә хәрү өгәд бәә- нә. Түрүн авгтан би, бултвран хаяд, терзәрнь һарх дурм күрчәлә, дэкэд цааранднь юн болдгчн гиһэд, улм соньмсад, нам хайж һарх биш, дегәд шилтчкәд, кииһән авдган уурад ирвв, залачиг бичә соңстха гиһәд. Тер хоорн- дан эн хойр һурвад чирк уучкв.

— Нә, кел, Дорж, ямаран кергәр нанур ирхәр седәд, нанла өдр болһн көөлдәд, некл- дәд, амралго бәәләч? Би чамд өртәй? — гиһәд Болхан дун жиңнәд ирв.

— Уга. Ю келжәхмчи, Болха. Хөрн жиләс нааран чи мини чеежәс һарлго, эндр өдр күртл өрчим хавчад, толһаһим эргүләд йовсан чи үзә бәәнәч. Тииклә, адг ядхдан, урдкларн әдл, көлдән кевтүләд, шилвән бәрүлхнчн? — гиһәд залач, одак базр деер хала банкта үүрмг мөңг цуглулдг һуульһнчин дууһар сур­жана.

«А дәрк, дурн гисн иим ик чидлтә юмн бәәж! Бидн, күүкд улс, кедү чидл уга болвчн, ямаранчн залуг, арслң мет чидлтә, һазрт уга ухата, сар мет сәәхн болвчн, илчксн илгн мет, эвкәд авад оркж чадхмн бәәж» — гисн ухан генткн нанд орв.

— Юн гинәчи? Чи нам мини өөр иигж хүврүлж келжәх күн, оңгдан улсд нанла кевт- ләв гиж келдг болхч! Юн гинәч, хәрү давт- лч? — гижәнә.

— Болха, буйн болх, бичә уурл. Өр цәәтл чини көлд суулав гиж келхәр бәәнәв. Өвдгәс деегшән һар күрсн угав, — гиж жөөлкн, зуһу дууһар тернь хәрү өгв.

— Нә болжана. Хәрж унт. Тер цагт чи гер уга, баахн көвүн биләч. Ода болха, һурвн күүкдтә, гертә-малта залуч! Нә гем уга, әр- кэн уувч, хотан эдлвч. Би белвсн гергн, бәэсн мөңгәрн чамаг, чадсарн, тооһад һарһжанав. Хэрәд унт. Әмтн үзхлә, хов тархах, —гиҗ Болха арһул келжәнә.

— Болха, ю келжәхмчи? Мөңгнә тускар үг келдви. Би яһвчн хөрн миңһн хөөтә фермин залач күнлм. Мә энүг, нег сән хувц авад өмс, — гиһәд, саржннулад, мөңг өгснь соңсгдв.

— Кедүв энчн? —гиж Болха сурв.

Авхмн болхви? Тиим күүндврин хөөн мөңг авхмби? —гиһәд би энднь зовад бәәнәв.

— Зун. Дигтә зун арслң. Би дәкәдчн чамд өгч чадхв, — гиһәд, тернь байрлад одсн дунь соңсгдв.

— Чи намаг кедү жилд таньнач, мед-

44