Эцкиг эмнлһнд күргәд нег сар болен цагт аак невчк сән болад, гер дотран тайгар йовад, хот-хоолдан зөвлдг болв.

Герән ахулад, хашадк үкртән хотинь өгәд, кевтринь арча бәәтл, үвлин ахр өдр чилнә. Буд- та, бүржннсн чиг орсн, нег-негән дурасн, бүт- ңһү болн уудьврта асхн селәнә уульнцар саль- кнд туугдад орад ирнә. Терүг дахлдад далһа өвртә, шөвг мет шовһр өвртә эс гиж өрәсн өв- ртә улан, цоохр, һалзн үкрмүд, адһсн бәәдлтә- һәр, ард бийәс орад ирцхәнә. Мана һазрт үвл- днь эсвго, ик цасн орхш. Тер төләд өрүн болһн эзнә малмудиг көөһәд, Шорвин нуурин шагшг хулснд күргнә. Намр эклснәс авн хавр күртл нег мөрәр һарһад, нег мөрәр тууһад авч ирдг малмудин, хойр сөвәнь оңһасн, начн нохас мет, зелжннәд, гермүдән темцнә. Тенднь, үсинь ме- клж авхин кергт нег сүүв өвсн, эс гиж боднц- гин хальсн, хотин үлдл эдниг күләжәсн бәәд- мн. Эн цагас авн хойр шаху часин туршарт күүкд улсин. бичкн күүкдин дун нирглдәд, шуугад одцхана. Хотн ниргүләд. хавшад хуцсн нохан дун, хала суулһин йоралд үснә ә, ха- жуднь хоржңнсн һахан дун, хурһан хәәһәд мәәлсн хөөнә, харнһуд бәәрән хәәһәд ниссн такан живрин ә, хая-хаяднь экән күләж ядад чишкәд уульсн бичкн күүкдин дун негдж, тиньгр болн элдү өргн тег дунд геедрсн Соят селәнә симфоний болна. Дәкәд нег час бо­лад, даран — дарандан гермүдин үүдс жиигәд хаагдна, малмуд тогтнад, асхн бәәрндән ор- на, нохасчн хуцдган уурцхана, зуг деед ар үз- гәс лугшад күржннсн һанц моторин дун сонс- гдна. Терүгинь дахлцн гермүдт терз болһнас һарһад цацсн әдл севкл сарул герл, кө мег харңһуг әрж, көндә уульнцд орман эзлнә. һа- ‘за уульнцд таг харңһу тагчг, зуг гер болһн дотр эврәннь тууж, эндрәк байр болн эдгшго зүркни шаркллһн.

Нег һарин тавн хурһн әдл болхш. Тер мет Соятин гер болһн дотр ю соньн болн солю улс бәәнә. Хәләлтн, мел мана герин дару Мөнкин Сарл эмгн, өвгн хойр бәәнә. Мөңкин Сарл — мини аав. Кезә, юңгад эклҗ аав гисән мед- хшв. Зуг куүнә уха меддг болснасн авн «аав» гиж келләв. Эн өвгн манла элгн-садн биш. Болв аав гиж энүг бүкл Соятин бичкн күүкд цуг гишң келнә. Эн, дал һарсн наста, хагсж одсн хамтхасн тәмклә әдл хурняста, далһа хар чирәтә, зеегтә, керсү хар нүдтә, көк суцснь ирзәлдәд үзгдсн, күнд көдлмш кен гиж арзаж одсн хойр ик һарта, невчк нүрү нурһта өвгн билә., .

Йисн зун арвн нәәмдгч жил Янхл балһсна оаячудин мал хәрүлжәсн Сарл геедрж гисн зәнг эврәннь хотнд ирсн бәәж. Нег жил болад

шовһр махлата, шпорта һоста, маңнадан улан од зүүсн Мөңкин Сарл ирж гисн соньн зәңг Соятд шуугж. Гражданок дән чилтл Буденна мөртә цергт йовад, хәрҗ ирсн бәәж. Яһж дә- әлдсн, ю кеж йовсинь негчн күн медхш, юң- гад гихлә эн- нлә хамдан церглсн күн Соятд биш, нам мана эргндк селәндчн уга билә. Эврәннп тускар келхдән эн йир дурго билә. «Альк цергт йовсинь кен медхв?» гиж маһд- лдг улс хотнд бас бәәж. Зуг нег дәкж... Ок- тябрьск революции түрүн арвн жил болен өөн- лә Меңкин Сарл Москваһас Буденна һарта йөрәлһни цаасн ирсиг бичкн күүкд күртлән медсмн. Терүнә хөөн негчн күн маһдлдгоһан уурсмн. Хөеннь, колхоз бүрдәлһни. түрүн тавн жилмүдин шунлтд Мөңкин Сарл угаһар негчн төр Соятд күцәгдсмн биш.

Теднә дарук цаһан силикатн кирпичәр эр- синь тәвсн өргн тавн терзтә, өндр модн кир- лцәтә, цаһан мөңгн мет гилвксн, цинкәр дее- врлсн ората герт одахн гер-мал болен баахн наста тракторт көдлдг Мергнә Арлтан, Нүүд- лә гергтәһән, нег бичкн көвүтәһән бәәнә. Та- шр цаадк гертнь үрн-садн уга далн тав күрсн Ямана һалзн өвгн эмгтәһән хоюрн бәәнә. Тед- нәһәс хойр гер һатц сенкәлдәд, урлданд ору- лхар тавлчксн мөрд мет, мегдәлзсн, ке сәәхн болн өндр гермүдиг һутаҗах, һавш нохала әдл, һазрла наалдсн, шалдарнь хуурсн, ут шавр герт мана фермин контор бәәнә. Эн ге- рое көлтә, эндр асхн болен үүлин тускар бич- хәр седжәнәв.

Февралин 23 өдр

Тавн хонг хооран, намаг көдлмшәс гертән асхн орж ирлһнлә, Босха, мини үр күүкн, әм- схсн-сахньсн орж ирв. Би нам алң болвв. юң- гад гихлә, Босха йир төвшүн, номһн күүкн болж медгднә. Эн күүкн хойр жил хооран

багшин училищ чиләһәд, мана

школд ирж

көдлжәнә. Ик нурһта, гәкминь цокад бәәдг

ут, болн бүдун чилм хар үстә.

көркхн шар

чирәтә, мөөлүр хамрта, минчисн улан халхта, инәһәд орксн цагтнь җимгр урл һатцнь жир- син тегш цаһан шүднь цәәһәд, Соятин көвү- диг саналдулад оркдмн.

— Делә, чамла йир бачм кергтә ирвв,— гиж күн ардаснь көөсн мет, әмсхн келв.

— Юн кергв?— болҗанав.

— Удлго болх сән өдриг мартчкжвдн. Тер өдриг яһж кехин тускар чи тоолжанч, аль угай? — гижәнә.

— Юн сән өдрв терчнь? А, Советск Цер- гин сән өдрий? Тер өдр болхла, ода бийнь та-, вн хонг. Дәкәд, бидн ю белдх зөвтәв? — гиж би алмасжанав.

36

— Терүнә тускар би чамла зөвчлцхәр ирв. Дәкәд эн өдриг советск әмтн цуг сәәнәр тосх зөвтә. Тегәд яахмн гиж меднәч?— гиж нанур хәләв.

Нам оңгдан му зәңг терүг авч ирсн бол- һад, үүмхләрн, Босхаг деегшән һар гиҗ кел- хән мартен бәәҗв.— Пальтоһан тәәләд, өөдән һарад су,— гиһәд Босхад стул заачкад,—үнә- ртнь келхд, ю белдхән меджәхшв. Школд сур- җахдан эврәннь классин көвүдиг йөрәһәд, от­крыты тәвдг биләвдн. Ода кенд, ю тәвхинь меджәхшв,— гиж эврәннь седклән келжәнәв.

— Меджәнчи, миниһәр болхла, оңгдан, мел солю юм ухалх зөвтәвдн,— гиҗ Босха зөвәр ухалсн бәәдлтәһәр келҗәнә.

— Чи эврән тиим соньн юм сансн болхла кел,— болжанав.

— Миниһәр болхнь, тер байрта сән өдрлә дәәнд хорсн улсин эк-эцкснь йөрәлһни бичг авх зөвтә. Зуг кен тер бичгт һар тәвх, юн гиҗ бичхинь меджәхшв,— гижәнә.

Үр күүкнә келсн үгин утхнь мини муңхг түргәр орж өгчәхш. Зөвәр тоолжаһад:

— Нә, тиигәд йөрәлин бичг тәвхд дала зо- влң уга. Зуг үр-садан алдад, хөр һар җил болад, кезәнә зовлңган мартад, нүднәннь ну- льмсн хагсад, цөкрсн улст мана бичг ю авч ирх? Кезәнә эдгсн зүркнәннь шавинь шинәс көндәхн угай? Миниһәр болхнь, тиим,— гиж маһдлжанав.

— Терүнәнчн тускар би бас тооллав. Зуг миниһәр болхла, үрн-саднасн хольжсн эк-эц- кин зүркнә шав кезәдчн бүрлдшго. «Цаг—цар чолуг эләнә» гиж келнә. Болв цаг уужмнх ду- тм, зүркн менрәд, өвдкүрнь невчк тогтндг бо- лвчн, өнгрәд, цогцан сольтл эк-эцкин өрчинь хәәрәдл бәәхмн,— гиҗәнә.

— Нә, сән. Бурушажахшв. Зуг ю бичхм, ке- нә нерн деерәс тәвхмби, кенд? — болҗанав.

— Эн хамгиг сәәнәр ухалх кергтә. Зуг мана цагмдн йир ахр. Маңһдур асхн сәәнәр ухалад, шиидәд авчкх зөвтәвдн,— гиҗ Босха келв.

— Терчнь чик. Өрүн тоолвр — өрчд сонр. Манһдур асхн нааран күрәд ир,— гиһәд үүр- әсм саллав.

Манһдур асхнднь Босха марзаж инәсн орҗ ирв. Өдрин дуусн көдлмштән йовад тоолсн бийнь, дала эсвтә юмн мини толһад орхш.

— Но, юн болв? — гиж Босха суржана.

— Дала кергтә юмн муңхг толһадм орсн уга. Күүнә эсвлсн, тоолсн хамгиг күнәх, эгл салдс болх хүвтә күн бәәжв. Чи толһаннь экн дотркан нааран һарһад тәв! Юуһинь болвчн би күцәхв! — гиҗ шоглн, эврәннь седклән ил- днь келжәнәв.

— Э, э. Чини медл көгшрж! Хөрдгч зун жилин, кибернетикин болн атомин эпохла эгл салдсин бийнь, толһаннь экәрн көдлх керг- тә. Эс гиж эндрк жирһләс хоцрхч!— гиһәд, Босха намаг теврн, инәв.

•— Миниһәр болхла, сдак кергичнь иигж кехмн. Района дәәнә комиссарии болн района комитетин комсомолын сегләтр хойрин һар тәвсн йөрәлин цаас өр-зүркәр орулсн өр-җөө- лкн үгәр бичәд, дәәнд үрн-саднь хорсн күн бо- лһнд илгәхмн,— гиҗ келжәнә.

— Ф-ш-ш! — гиһәд намаг ишкрлһнлә:

— Нүүл! Күүкн күн бас ишкрдви, дәкәд герт ишкрдмн биш! Килнц!—гиж хажудк хо- рад бәәсн экм хажуһас орлцв.

— Мартчкжв, дәкж ишкрхшв, аак,— гиж экдән хәрү өгчкәд: — ю келжәхмчи, Босха! Района ахлачнр биш, мана совхозин толһачнр тиим цааснд һар тәвх угань медгдшго,—гиж хәрү терүнә үгинь цокжанав.

— Терүнәс буцж болшго! Теднәс тату улс һар тәвх зөв уга. Тер төләдән тоомсрта болх зөвтә. Яһвчн тиим цаас бичүлҗ авдгин арһ хәәх зөвтәвдн, — гиж Босха эврәннь бат шии- дврән келв.

— Мана үг кен соңсхмби? Бидн кемби?— болжанав.

— Кен соңсхмби гинчи? — гиһәд Босха нүдән бүрлзүләд, мини толһа деегүр хәләч- кәд,— бидн, комсомольцнр! Терүгән меддгов- чи? — гиҗәнә.

«Бидн, комсомольцнр!» Минь эн хойрхн үгд: мана күцл, мана чидл, мана ицл, мана эндрәк бәәх җирһлин зөв, маңһдурак хаал- һин мөр! Мана эндр күцәхәр бәәх төрмдн мел бичкн умшла әдл чигн болтха! Болв мана Терек бүрдәсн болн харслтин ноолданд цу- сан асхсн, Магнитк, Амур деер бәәх Комсо­мольск, Сталинградск тракторн завод болн нань чигн орн-нутгин эркн тосхлтд көлсән асхсн урдк үйнр болн мана ахнр тер ик чинр- тә йовдлмудан гүртмднь кеһәд орксн уга болх! Бас чигн манла әдл тедн баахн төрәс эклсн болх», — гиен тоолвр мини чееж дүүргв.

— Терчнь. Босха, чик. Бидн өмнән тәвсн төрән яһад болвчн күцәх зөвтәвдн. Зуг яһҗ күцәй? Келлч, хәәмнь иньг! — гиһәд Босхаг теврв.

— Маңһдур Ладовк орх кернә. Мини кел- сәр комсомолын райком болн дәәнә комисса­риат хойрт одх кергтә. Зуг би үд куртл йовҗ чадшгов, урокан яһж хайхв, — гижәнә.

— Үдин хөөн йовхла, асхн оч күрхч. Дәкн тиим цагла машин харһх угань медгдшго. Би йовад ирсв. Зуг ю келхинь зааҗ өгхмч, — гиҗ сурвв.

37

— Ханжанав. Тиигҗ келхичн медләв,— гиһәд, Босха һартан бәржәсн цаһан түңгрц- гәсн цаас һарһад нанд өгв:

— Миниһәр болхла, иим бәәдлтәһәр бич- хмн,—гиж намаг умшад дуусхла эн келв.

— Ой, Босха, яһад иим ухата болнач! — гиһәд, үнн седкләсн тиим сәәнәр бичснднь байрлад, үр куүкән теврвв.

— Әрлһ цааран, хөөннь бийдм тиим үг бичә кел! —гиһәд, күүкнә чирәнь улав.

Маңһдуртнь йовцн машин деер сууһад, хөрн дуунад бәәсн Ладовкд ирвв. Комсомо­лии райкомин ссгләтрмүд хоюрн уга бәәж, негнь — Элстд, наадкнь оңгдан селә орҗ.

Района дәәнә комиссар, харһа мет һо болн өндр нурһта майор мини келен үг соңсад, цаасим хәләчкәд, келв:

— Тана седвәр соньн, болв негдврәр, тиим наас йовулх зөв манд кен чигн өгсн уга, хой- рдврар болхла, альк хотнас кедү күн дәәнд хорсна туск темдг манд уга. Дәәнә хөөн тер цаасд геедрэд хуурч, — гижәнә.

— Кемржән танд уга болхла, манд бәәнә. Мана Соят селәнәс эн Төрскән харсгч Алдр дәәнд найн хойр күн хсрсн бәәж. Ьолв зәрм- синнь эк-эцкнь өңгрәд, зәрмсиннь гер-бүлнь оңгдан һазрур нүүлдәд болн нань чигн урш- гар ода Соятд кесгнь уга. Эндр өдр ил бәә- хинь тоолхла, һучхн долан күүнд цаас бичхмн, — гижәнә.

— Дела, чини келен үгмүд нанд таасгдв. Болв чи бидн хойр санандан орсан кеһәд һар- һад бәәж болдмн биш. Негдврәр болхла, деерк ахлачнрла селвлцх кергтә. Хойрдврар, цаг йир бачм. Чини келен тоотиг сәәнәр чиң- нүрдәд, хөөннь, үлгүрлхд, дән чилсн өдрлә, илгәхлә яах гиҗ меднәч? Мнниһәр болхла, тернь чик гиһәд, майор инәмскләд, келдүр мет хату һаран мини ээм деер тәвчкв. Ууртан бүтчкәд, яһҗ гертәс гүүҗ һарсан медхшв. Генткн хәләхнь, партии райкомин герин өөр күрч ирсн бәәҗв. «Кемрҗән тенд нег бички цааснд һар тәвхдән аца авчахла, райкомур орад медслчн» гиж санад, герүр орад ирвв.

Зөвәр сиигвр нурһта, тәв һарчксн наста, ахрхнар хәәчлсн цаһан үстә күн мини келсиг болһамҗтаһар соңсчкад:

— Энүг бичх седвәр кен танд өгв? — бол- җана.

— Кен өгх билә? Босха бидн хойр эврән тиигж санжанавдн. Төрскән харсгч дәәнд үр— садан алдсн көгшдүдиг седкл байрлулад, ти­им бүләкн бичг бичхлә, кенәс һару һарн гиҗахмби? — гиһәд келҗәнәв.

— Тана седвәр йир чик. Тиим цаас-бичж болхмн гиҗ би санжанав, — гиһәд, дәәнә ко­

миссар болн комсомолии райкомин сегләтр хойриг тер дуудулв.

Тедн хоорндан күүндәд, мана авч ирсн цаа- сиг соляд, нанас Соятд баах улсин список авад үлдцхәлә.

«Мана седвэр юн болна, тедн келен үгдән күрнү, угай?» — гиҗ зөвәр алмацжалавдн.

Эндр буудя цеврллһнд көдләд, асхн хотан кехәр адһад харж йовхинь, Сарл аав намаг дуудв.

— Умшич эн цаас, Делэ, — гиһәд, конвер тэс тиизтэ цаас һарһад өгв.

«Күндтә Сарл Мен кенов и ч!

Советск Цергин өөнлә Танд халун мендэн күргж, хажуһин өвчн уга, хаалһин саалтг уга, седкл тарһн, ут наста, бат кишгтэ бээтн гиж йөрэжәнәвдн!

һалзу андн фашистнрәс һазр-усан харслһнд тана көвүн, Мөңкин Сарла Цецн уйн баһ на- сан, ульһр теркә зүркән таңсг Дөрскнәсн эрвлен уга.

Терүнә зөрмг йовдл баһчудин зүркнд мөңк заль мет падрж, уралан йовхднь урмд болж, угтх хаалһинь улм о.мгшаҗ, ухан-седкләснь хөөһшго.

Шорвинск ВЛКСМ-н

района дәэнә Шорвинск райкомин комиссар сегләтр».

Намаг бичг умшад дуусхла, Сарл-аав, бу­ру хәләһәд, ханцарн хамран арччкад, келв:

— һанцхн көвүһән алдчкад, өвгн-эмгк хойр нарн унсн мет чеежмдн хавчгдж, эндр өдр күртл төөнрәд бәәПә. Кезэ тер мана чее- жэс һархв? Болв тадн, баһчуд, кенэ тела тедн амн-цогцан эрвллго йовсинь эс мартхла, мана байр. Эн бичгичнь үдин өмн авч ирх- лань үзгләд умшен бийм, дакн чамар умшул- хар бәәһәв. Козлдуран хамхлчкад, арһм таерв. Тенд, деедк йосн мартлго баэхла, йир сан. Болв эндрк мана баһчуд бас теднә зөрмг йовдлмуд мартлго, чееждән хадһлж, тедна омг, седкл, халун зүркн, хәәртә Төрскни иткл бергтәлго, бәәхлә, улм сан болхмн, — гиж аав келв.

— Аав, терүнә төлә бидн ю кех зөвтәвдн. Терүгинь юңгад эс келнәт? — гиж би сурҗа- нав.

— О, хаамнь кукн! һал зүрктә, һавц ухата, хурдн тоолврта хурц ухата баһчудт юуһинь заахув! Өвкнрин авц авен, өмнкән эврән медсн таднд уул өргж чадх чидлчн баа- на, уха туңһах толһачн бәәнә,— гижәнә.

— Аав, кемржән бидн негдәд, мана Соя-

38

тин селәнәс дәәнд үксн улсд нерәдәд бумблв тәвхлә яһдмби?

— Эн үгдчн, тооллго, эн ормдан хәрү өгч болшго. Энчнь, миниһәр болхла, сән седвәр. Болв бумблв теднә хорсн һазртнь тәвгддг болх гиж меднәв. Гражданск дәәнә цагт ма­на полкин командир Прохоров Тең һолын амнд, хөрн цаһачуд гетжәпәд, әмдәр кел бәрж авхар седхләнь, әәлго дәврәд, нәәмн күүһинь эврән чавчҗ уңһаһад, йисдгчәснь бийнь чав- чулад унсмн. Ьасл зөргтә күн билә. Тегәд һучн дөрвдгч жил терүнә полкас әмд үлдсн улс цуглрад, бидн тер өңгрсн ормднь, Тец һолын чагчм эрг деернь бумблв тәвләвдн. Дә- кәд хөөннь фашистнр ирхдән хамхлчксн бәәҗ. Ода хәрү тер бумблвиг босхчксн бәәнә. Урзн би одад, үүртән һазрт күргҗ толһаһан гекәд ирвв. Кедү дәкж маниг үкх дәәнәс авч һарсн болхв тер!

— Аав, цогцнь уга һазрт бумблв тәвдг уга- һинь би бас меджәхшв. Кемрҗән Соятин тал дунд:>

Хурц нарни герлд Цегән теңгрин дор Эдлжәх сәәхн җирһлдән Элдү байн кишгтән Энү улсд өртәвдн...

Алдр Төрскни дәәнд мана Соят селәнәс орл- цад, зөрмг йовдл һарһад, өңгрсн улс, — ги- һәд, нердинь алтн үзгәр бичүләд МӨҢКРҮЛЛ- ҺНӘ ДОСК тәвүлхлә яах гиҗ меднәт.

Аав зөвәрт уха туңһажаһад, намаг теврж үмсн:

— Нә, би наадад, хурц ухата, хурдн тоол- врта баһчуд гиж келлү! Нандчн иим шиидвр ирх бәәсн, болв эн ормдан иршгонь ил. Чини келен седвр йир соньн. Зуг көгшн би, баахн чи хойрин келсн үг, теегт ишкрсн зурмна дун мет, геедрхн угай? — гиж Сарл-аав келв.

— Ю келҗәхмбт, аав! Дөчн тавн жилд партии зергләнд йовх тана үг эс соңсхла, ке- ниг соңсхмби? Зурмн ишкрчкәд, нүкндән орад бултхла, бидн кенәс әәхмби?

— Терчнь, кукн, чик. Болв адгтан совхо- зин һоллгч селән болхла, оңгдан керг. Тенд сельсовет, партийн болн Комсомольск органи- зацнр бәәнә. Теднд, нииләд тәвхд, амр. Манд болхла, тиим чидлчн уга, мөңгнчн уга, — гиж аав арһул келв.

— Аав, тертн хажһр! Яһад манд чидл уга болҗахмби? Бидн негдәд, хойр—һурвн сән өдр көдләд, олсн мөңгәрн келгүлж болш- гов? — гиҗәнәв.

— Терчнь чик. Зуг кен терүг һардж, әмт цуглулж бүрдәхмби? — гиҗ аав келжәнә.

— Тиим күн бәәнә — Босха, — гиҗәнәв.

— Босха, миниһәр болхла, сән күүкн, уха­та, тоомсрта. Зуг хашң, уралһ биш деерән, омг уга бәәдлтә болҗ нанд медгднә. Мини седкләр болхла, баһчудиг баглж, зүркнднь һал өгч, ормаснь көндәҗ үгдән орулх күи кергтә. Тер күнь, чамаг болх гиж санлав,— гиҗәнә.

— Ю келжәхмбт! Мини насн баһ, медрл уга деерән, би йир һацачв. Босха болхла, төвшүн, күүнд үлү үг келшго. Келсн үгнь, керчсн мет, төв. Босха һардач болтха. Кел- синь күцәдгнь би болев. Зуг фермин залач мини келсн үгд оршго, тер халхднь тана үг кергтә, — болжанав.

— Терчнь чик. Маңһдур би Харһат орҗ, партийн хургт одхв. Тиикләрн парткомин сег- ләтр Уташла харһад, мана фермд комсомо- лын ячейк бүрдәтн гиж сурнав. Тадн ода до- лан күн, дәкн деернь баһчуд орулж авх керг- тә. Сән өдрт көдлхин тускар залачд келсв. Зуг тадн баһчудан үгдән орултн, — гиж аав келлә.

Мартин 9 өдр

Хойр долан хонгас нааран дневникдән һар күрәд угав. Цол болхш. Өцклдүр асхн экләд бичхәр седчкәд, хайчквв. Чидлм күрсн уга. һаза үүд цоксн ә һарчана. Аак аашдг болх- ви?

— Кемби?

— Бив. Үүдән тәәл, — гиһәд, Босхан ду таньвв.

— Цасн һаза оржана. Нә, яһвчи? Уурчн тәәлрви? — гиһәд, цасн ширлдсн альчуран авн йовҗ сурҗана.

— Тиим йовдл үзә бәәж, тагчг бәәсн күүг юунд тоолхмби? — гиһәд дәкнәс уурм күр- чәнә.

— Тагчг бәәхмн гижәхшв. Болв согту бү- дүн залула хәм бәрлдхд бас зөрг кергтә, — гиһәд. Босха инәч — наадлжанав Делә. Би чамаг яһжана гиһәд орҗ ирвв. Адһж йовнав. Эндр күүкдиннь тетрадьсиг хәләһәд угав. Үүдән хааҗ ав. Аакчн яһла? — гиҗәнә.

— Аак күүнә герүр одла, — гиһәд, бич- җәсн көдлмшән чиләхәр, Босхаг бәрснчн угав. Терүг дахж һарн, үүдән төдглвв.

...Советск Цергин сән өдрт темдглсн мана төрмүд сәәнәр күцв. Терүгәрн омг авад, күүкд улсин сән өдриг өмнк — өмнкәснь ончта сонь- нар темдглхәр мана «ВКШ» шиидлә.

Аав келсн үгдән күрәд, парткомин сегләтр Уташ Гахаевичд келхлә, тернь даруд ирж хург кеһәд, мана ферм деер Комсомольск ор-

39

ганизац бүрдәхәр үгән өгсмн билә. (Аав бийнь баһ цагтан мана Соятд хойрхн комму­нист болад, партийн ячейк хөрдгч жилд тог- тасмн бәәж. Тегәдчн ода бийнь партийн болн Комсомольск организанмудиг «ячейк» гиҗ нерәднә. Тегәд тер «ячейкнь» бүрдтл, бидн эврән долан комсомольцнр цуглрад, цаг зуу- рин «ВКШ» (Временный комсомольский штаб) бүрдәләвдн. Штабин начальникднь Босхаг, дарукднь — намаг болн Мергнә Арл- таниг шиидв.

Арлтан нәәмн классин хөөн механизации училищ чиләһәд, совхозд комбайнер болн тракторист көдлнә. Бичкнәсн нааран һартан өөтә, машинд дурта көвүн билә. Ода совхозин нег сән гисн механизаторт тоолгдна. Гергнь Нүүдлә Босхата хоюрн мана эклцин школд багшлна. Хадм экнь Увшин самнрта дал күрсн эмгн. Нег һурвн наста көвүтә.

Арлтан гер авхиннь өмн Соятин баһчудин көтлврч билә гиж келхлә, өгжәлм болхн уга. «Зүүһән дахсн утцн» мет, селәнә баһчуд, кө- вүднчнь, күүкднчнь энүнә ард шагшлдсн йовдмн. Яһад, әмтн терүг дахдгинь би сән медхшв. Сансан күцәдг, сальк өрдг, бийдән зөв чидлтә, бирдәсчн әәшго, зөргтәчн болх. Кесг жил хооран, Арлтан эклж тракторт көдлжәх жил тер йовдл болсар келнә. Нег дәкж һал үдлә Арлтан тракториннь хамхрсн төмринь һартан бәрсн, Соятин захар мөртә довтлад, орад ирв. Селәнә захд шалдарнь хуурад унад бәәсн, шавр герт фермин дархн билә. Терүнә өөр саак бичкдүд төмрәр наад- хар ирсн бәәҗ. Кеер йовсн малас тасрад се- лән заагур орж ирсн ик улан цоохр бух наа- часн көвүд дундас улан киилгтә, тав күрсн наста көвүг ийлһж авад, дархнин герт шахад авад ирв. Өөр шидртнь бәәсн улс хәәкрлдәд, төмрин тасрха, чолуһар шивлдхәс биш, негчн күн өөрдхш. Дигтә герин эрст көвүг шахад, хойрхн метр чигә һазр үлдсн цагт, Арлтан довтлж ирәд, мөрнәсн һәрәдж бун. һартан йовсн төмрәрн бухин, шөвг мет шовһр, хойр өврин хоорндаһур цокна. Тер ормдан бух үкж одна. Американок джунгилид бәәдг сант- гертруд гидг тохмта болн хальмг тохмта хойр малас һарсн ик үнтә бух бәәж, терүнә ялинь Арлтан ода бийнь өгә. Кемрҗән тер бух кө- вүг мөргәд алчксн болхла, яах бәәсмби? — гисн ухан зәрмдән манд орна. Нәәрсг-наадсг, дууч-биич Арлтанд әмтн йир дурта билә. Те- гәдчн баһчуд энүг дурахар седдг бәәснчн болх. Болв гер авснаннь хөөн, эн гертәсн һардган уурв. Тер бийнь бидн зөрц энүг ВКШ-н членд орулвдн, яһж көдлдгнь, цаа- ранднь медгдх.

Тегәд, күүкд улсин сән өдриг урдкаснь өвәрцәр кех болж шиидвдн. Оңгдан селәдт эн сән өдриг яһж кедгинь меджәхшв, болв мана Соятд хургчн болхш, нәр-нааднчн болхш. Асхн өөрдәд ирхлә, залу улсин сән өдрт хүврнә. Күүкд улснь теднд хотинь, әр- кинь белдх, өмннь сөгдж, теднә альк нег аалинь даах.

Эн болн оңгданчн феодальн янзин үлдлиг тохм таслх шиидвр аввдн. Тер шиидвриннь тускар һанцхн аавд келвдн. Аав мана седвәр таасв.

— Шиидвртн йир чик, күүкд. Болв эн цага күүкд улсиг феодальн янзин үүлдвр ода бийнь бәрә гиж келж болшго. Тадн тер ца- гин зууна кесн нег хүвинчн үзәд угат. Кезә- нә хальмг күүкд күүнә хүв, сән эзнә нохаһас тату бәәсмн. Өдрин гегән унснас авн, бүрү- лин гегән тасрад, әмтн унттл көлән жиидг арһ уга. Залунь орн деерән һарад унтхла, гергнь зуухин амнд, эс гиҗ ишкә герин ирг дахад, өвдгән өргндән күргҗ бөгдиһәд кевтх. Юуһинь келхв йир! Хадм экин шүүсн, авсн авалин' зог бәәсмн. Болв ода бийнь күүкд улсан бацдг улс бас бәәнә. Теднлә ноолдх улс тадн болжанат. Мана чидл күршго, — гиж аав келв.

Мартин нәәмнлә, үдин хөөн, күүкд улс хошад — һурвадар фермин конторт хурцхав. Мана тооһар болхла, тәв һар күн ирхмн билә. Болв Босха бидн хойрта хөрхн- негн күүкд күн ирсн болж һарв. Эс ирсәр бохла, тернчнь му биш. Хурган секәд, арвн тавн минутд күүкд улсин сән өдрин туск доклад Босха кев. Доклад чилхлә, сән өдрән йөрәһәд, нежәд бокал шампанск күн болһнд кеһәд, сән өд- рән йөрәввдн. Терүнәс давулж уушго болж үгцләвдн. Юуһинь нуухв, мана Соятд әркд дурта, залусас тату бишәр әркдх саната күүкд улс бас бәәнә. Болв «келсн үг — керчсн модн» гиһәд, амлцсн хөөн, арһ уга.

Доржин Монтан гергн, Киштә домбр цокв. Энүнә һарт домбр күрсн хөөн, эврән дуулсн мет, еңсәд одна. Үүртә-дүңтә, үүлтә- үгтә Киштә Монтад одсна хөөн, харһа кевтә хавчгдж эцәд, хар-шир болад, урдк альвн- дольгн бәәдлинь ормд арнисн хурнясд чирә- һинь эзлв. Әрә һуч һарсн насндан!

Дигтә домбр енсәд, әмтн дөгәд ирхин. алднд һаза «таш-пиш» гиһәд, согту әмтсин дун соңсгдв. Адһн гүүһәд һарч ирхнь, үүдн хоорнд аав зогсчксн, цааһаснь Монта бузр- азр үг келәд, өвгиг түлкҗ йовна, болв аав. чидлән хураһад, үүдиг дотраснь хаахар сед- жәнә.

— Экән көк, кишго көгшн зүлмпр! Әмтнә-

40

баавһанр цуглулад авчкад, ю кеҗәнәч! Чамд... арһ бәәнү! — гиһәд, Монта күрдәсп ик чеежәрн өвгиг түлкәд уңһачкад, герүр орҗ йовна.

— А, чи нохан кичг, бас төрт орлцж йовнчи?! Күүкд улсин экинь эргүләд, залу- синнь өмнәс түкрхәр седвти! Мә чамд, эннь болх! —гиһәд, ээмәсм шүүрәд авсн болла, хойр метрт өсрәд, хату пол деер «яң» гиһәд тусвв. Яһҗ-кегж боссан медхшв, зуг күүкд улс баглрлдад, шууглдадодв. Монта тедн заа- гас эврәннь гергн Киштәг үснәснь шүүрәд авчксн, һазаран чирж йовна. Тернь һартан йовсн домбран хайл уга: — Яһлав, яһлан, харсж автн! Үсим таслвт, тәвхнте! — гиһәд, хәәкрәд йовна.

Намаг һазрас бослһнла, герин булңгд нег күрзин ишлә әдл ахрхн модн үзгдв. Терүг шүүрч авн, хажуһарм гергән чирҗ йовсн Монтан барун һарар дайлжаһад цокжанав. Санамр йовснданий, аль йосндан өвдәдий, болв Монта гергнәннь үсинь алдчкад, агчмин зуур, зүн һарарн барун һаран бәрәд, морчи- һәд одв.

Намаг цоксн дарунь омг авцхав гихв, аль эднә хорнь буслсн болхв, герәр дүүрң күүкд улс Монтаһур, мел үгцсн мет, дәврлдәд, маа- җх, девсх алн алдв. Хойр давхр киилгинь тасм кеж шуулад, чирәднь бүтн орм үлдәлго сөрв һарһҗ.

— А, шивгчнр, тадн нәмәг цуһар демнхәр седвти! Би таниг, цуһараһитн хаҗ алнав! — гиһәд, Монта гертәс гүүһәд һарв.

Деерк пальтоһан эврән тәәлсн, эс гиж күүкд улс мөлтлж авснь медгдсн уга. Зуг энүнә, тасм кевтә шавшсн, хойр давхр киилгнь салькнд делссн, шавтсн аң мет, хойр нүднь һал болен, герән темцәд гүүһәд йовж одв.

— Хәрхмн. Шулуһар тархмн! — боллдад, күүкд улс үүмлдәд одв.

— Арһулджатн! Әәсн бәәдл һарч, тархмн биш. Иим олн әмтст ю кех билә тер! — ги- һәд эндәснь би келҗәнәв.

— Түрд гижәтн, баһчуд! — болад, саак аав герин харңһу булңгас һарч ирв.

— А, аав! Та альдас һарч ирвт? Эн нүд- нәнтн деерк невчк холтрж, — гиһәд, Босха өөрдж ирәд, өвгнә барун нүдн деер һаран наав.

— Гем уга. «Хүрм күртл эдгх», гиҗ орс- муд эс келнү? — гиҗ өвгн инәмсклв.

— Юн гидг шархв энчнь, дарунь эдгх, — гиһәд, би бас һарарн шархинь илчкәд, — Монтан чирәг үзлтн, кесгтән эдгшго. Сәп болж! Күүкд улсла бичә хальдг! — гижәнәв.

— Күүкд минь! Мини шарх эрт эдгхлә, Монтан невчк хөөннь эдгх. «Малян шарх эдгдг, келнә шарх эдгдго» — гидг үлгүр йир чик. Монта, хотна залусиг аля-аздарн әәлһдг Монта, күүкд улсас гүвдүлж гисн нерн ке- зәдчн эдгшго. Делә —молодец! Тадн цуһарчн эндр чик йовдл һарһвт! Ханҗанав! Тадниг гүвдлдәд, ноолдтха гиһәд келжәх үг биш. Ке- зәд болвчн, альд бәәвчн бийән харсдг дасх кергтә. «Бийән эс асрсн күн — кү асрж чадш- го» — гиж мана көгшдүд келдг билә. Ьийән харсад, эврәннь келсн үгдән, кесн тоотдан эзн күн, хажудк улсдан түшг болх зөвтә, — гиж аав келв.

— Та альдас ирвт? Үүднд мана үлдәсн Арлтан альдаран одсмби? Согту залус ирәд, манд харшлхинь медәд, бидн Арлтаниг үүднд үлдәләвдн. Зуг иим ноолдан һарх гиҗ кен тоолҗала, — гиһәд Босха һундсн бәәдлтәһәр келв.

— Арлтан үүдн хоорнд билә. Дәкәд гергнь ирчкәд, хәрий гиһәд бәәхләнь, би тәвчкләв. Тадн һанцхн Монта ирв болһҗант? Кесг улс ирцхәв. Негнләнь эвәр, зәрмләнь эвдрләр күүндәд, хәрүлчкләв. һанцхн Монта күүнә үгәр боллго, ааль һарһснь эн. Нә, күүкд, хәрцхәтн. Негнәнтн гертнь күн уга, наадкиннь күүкднь бичкн. Ода ора болж. одв. йирдән үүрмдиннь үгт орад, ни-негн бәәхлә, уул холь- влҗ болдг йоста юмн. Миниһәр болхинь, Бос­ха Делә хойрин сән эклц! Нә, тарцхатн, би шам унтрасв, — гиҗ өвгн келв.

Терүгинь күләҗәсн күүкд улс тарцхав.

Әмтин сүл аав, Босха бидн һурвн конто- рас һарвдн. һаза нүд чичм харңһу, дораһур үләсн салькн көдләд, өрүнә орсн жөөлкн ца- сиг, хаалһин элстәг негдүлж чирәһүр шивәд, цаснь чирәд күрн хәәлнә, элснь киилгин За­хар асхрна.

— Кемрҗән Монта маниг гетжәхлә яахм- би? — гиж генткн әәсм күрәд суржанав.

— Уга. Терчнь ода ирдмн биш. Зуг гер- гән хәрхләнь гүвдчкх. Киштәг тәвхмн биш билә, — гиж аав келв.

— Киштә хәршго. Оңгдан күүнә герт одхмн, — гиж Босха орлцв.

— Кишго элмриг зарһд өгхмн. Маниг цокснь гем уга. Нам танур һаран өргж йов- хинь! — гиҗ, би эндәс халурхҗанав.

— Кениг болвчн цоксн сән биш. Болв Мон­та ода күүнд һар күрх зөв уга. һанцхн зарһар кү сурһж болшго. Түрүләд, дәкн нег тиим йовдл һарһхлань, хотарн негдәд, зарһинь кехмн. Хург деер терүнәс деер зарһ уга,— гиж аав келв.

41