МАРГАРИТА
АГАШИНА
—
Кун
кевтәһәр
жирһлән Күцәж чаден
угач,— Гиҗ
келен
уүрмүдтән
Һацнав, теднлә үүрлхдән.
—
Баһар
дууһан бичвч, Байр неклдсн угач, Җирһсн
угач — унтрвч, Шатен
угач
— уңһдвч.
Эврән
бийән үрәвч, Эмән хәләхшч,— гилднә...
Би чамд дурллав!
Би
хүвтә җирһләв!
Экнәс
жирһлән эклшгов.
Энүгәс
талданд жилвтшгов.
Даңгин
чамаган күләсн, Дангин дурнд авлгдсн
Дегд баһий тигәд?
Орчулснь
Саңһҗин
Бося.
ДУН
Бәәдгнь
бәәлә — дун уга: Баел нарни сүүр улав...
Күн нанд заксн уга Күчлҗ эврән туүнд
дурллав.
Элгн-садан
чигн гемнәхшив, Эңкр үүрмүдән чигн
керлджәхшив, Зальта халунд заратрж
даарнав Зекүн киитнд халу дүрнәв.
Бәәдгнь
бәәлә — дун уга...
Бәрж,
нууж чадшго боллав.
Ичрән
нам
мартж
орклав Илткж цугтаднь үзүлж өөрдләв.
—
Би
закжанав, бича
уулич,—
Бийдм өгсн терүнә хәрүнь Чамас талданд
оньчлж дурлсндан Чи төрүц гемтә бишлч.
Бәәдгнь
бәәлә — дун уга!
Би
кезәд мартш угав, Һанцхн түүндән, өмнк
кевтән Һол-зүркәрн гейүрж дурлнав.
Би
уульхар
чигн бәәхшив: Бийдм тер зөв өгчәхш.
Зовлнг
гидгтн — тенге
бишл
Зөвүрлжәһәд, номһрад давхнь ил.
Орчулснь
Тачин
Анҗа.
Күүрг
цогцта залу
Инфаркт өвчәр
үксиг Күүкн күүнә зүркн Хәрү әмдрүлж
чадхий? Учр йовдл хойриг дүңцүләд,
Утхинь олх санатав.
Уданд
цөкрл уга шинжләд, Унгинь цәәлһх
седклтәв.
Хойр
зүркнә хоорнд Эвцән угаг, теднә цүүгәг,
Хамг шажни төөрлһни Эргү хаалһсиг ном:
Зүркд ниилж бәәдго—гиҗ Зөв-учринь
цәәлһнә, Тегәд цуг эклцсин эклц Терүнд
бәәдг болхий?
Цеб
гнсн күүкн,— Цуг бәәсн зөөрән Зүркндән
теесн күүкн — Зүткж сөөһәр йовдг бәәж.
Кейптаунск пристн тал Күрхәр тер адһдг
бәәж, Тенгсч-балдр көвүг Тер тосж теврдг
бәәҗ... Удан унтсна хөөн Уйһн зүркн сердг
болна, Үнтә зөөрнь уга болна,
Үрвәд
зүркн цокж бәәнә: — Би мений? — гинә,
Бийән эргүлҗ хәләнә. Бидн унтад серхләрн:
— Би хамав? гишң болна.
Эврә
биш кеңкрдг дотр. Эн тахрлгдсан меджәхш.
Болв
юн болсиг тер Бас медж чаджахш. Эмгн
күунә эгзнен дун Энүнд генткн соңсгдна:
— Эңкр өвгм би чамдан Эн шөл авч ирүв...
Зүркн,
шовуншн чөчж күгдлнә, Зуг тер дарунь
номһрна, Түүрмшң бүтү, уутьхн хорад
Туүрчҗ эн сууна.
Эн
зуркн
минь
өцклдүр
Элдв дуута, буслж йовла, Балдр көвүнә
энкр дүр Бийинь авлж, бульглулҗ йовла.
Ода болхла, өмннь — Олн меддг шөлн,
Көгшн эмгна нүдн, Күчр уудьврта будн...
Болв
төрин үндсинь уудлий, Болен
йовдлиг
цәәлһҗ үзий.
Медицина
халхар
хәләхлә, Зүрк үүмүлх учр уга,— Мууһин
үндсн уга Сән седвәр чигн биз? Болв сән
үгмүд давтж Бидн
келдг
болв
чигн„
Тодрха бәәдг нег зака Тас мартад оркҗ
бидн: Зүркн батар тодлдг авъяста, Зүркн
бурушлад тесдг күчтә, Зүркнд толһа закж
чадхш, Зүркн зөрснәсн хаҗиҗ чадхш. Халун
дүүвр насан Хамаран залх санатавчи?
Хөрн тавдгч хавран күләжәнчи? Эс гиҗ
генткәр һәрәдәд, Экисн намрт күрнчи? —
гиҗ Баһ дүүвр зүркнәс Бидн яһад эс
сурдви?
Максим
Горькин
Данкон зүркн Менд авргдсн күүнәһас
талданар, Менд авргдснд харш улсинәр
Мөңк герлтж чадх баәсний? Цуг делкән
өрәлинь шатах, Цань үлдсинь сансарн
мухлалх,— Тиим седклтә хортн йовла,
Түүмр
тархаж маднур адрла. Терүнә танкиг би
Товар
хаһлж
зогсалав.
Кемр
тер
танк дотр
Кевтсн болев
би.
Тегәд мини
зүркн
Тер танкистин үксн цогциг Халун цусарн
услж, Хәрү тохраж әмдрүлх бәәсний? Мини
зүркн
түдвр угаһар Фашист
салдсин
кенкрдг дотр Мина
метәр
хаһрх билә, Фашистин цогциг
излх
билә... Эвдркә кеңкрдгт эмчин суулһсн
Эрклү күүкнә эн зүркн,— Түүрмшң бәрәнд
бәәх зүркн Түүндән уданд
тесж
чадхий? Энүг цәәлһгч йовдл Эн бәәнә,
тодлтн;
Таньдго
балдр көвүн Терзәр өвгнд үзгдж. Өвгн
үкс сарлзҗ босад, Өрчдән түүг шахкар
седҗ. Болв тер доран унж, Босшго болдгар
унтж. Больницин улс өврж, Басл удан
шуугж.
Орчулснь
Инҗин
Лион;
9
Свет
в степи. № 4(38).
17Александр николаев
Күүкнә зүркнә туск баллад
Өрүни
эрт. Би икл гидг таалмжта серүв. Терз
һатц нарн герлтнә, шовуд дуулна. Би
сунячкад, гергн талан хәләҗ инәмскләд,
өрг- мжтәһәр нүдән чирмәд келжәнәв:
—
Шин
төрсн өдрлә йөрәҗәнәв. Сән хонв- чи?
Гергм
(маңсиһэд).
Му
унтув...
Акад
зүүдн
орва.
Би
(сигаретд
һал орулад).
Юн зүүдмби?
Гергм
(ууртаһар).
Өлн элкндән тәмк би- чә тат!..
Би
соңсвртаһар сигаретиннь һал унтравв.
Засвр.
Гергм.
Акад зүүдн...
Меджәнч, би көл нүцкәр таньдго аһу ик
девәһәр йовж йовсн болж зүүдндм үзгдв...
Киитн, цасн, салькн... Генткн ик
гидг шил
бәәшңг үзжәнәв... Тер ресторана
бәәдлтә...
Дотрнь чи суунач. Чини
өмн,
деернь зүсн-зүүл шимтә хот-хол тәвчксн,
ик
стол
бәәнә... Би өөрднәв, үүд цокнав, чи нан
тал эргж хәләхшч... Тиикләчн би экләд
хәәкрнәв... Чи босад, суулһта ус авад,
тер усан мини
толһа
деер асхнач...
Би.
(Алң
болад).
Җигтә зүүдн... Би яһад тиим уршгта йовдл
һарһад орксн болхув?
Герг
м. Чама яһж медхүв?.. Зуг намаг талдан
юмн генүлнә: ресторанд одх мөңг чи
альдас авсмчи? Не
яһад
хәрү эс өгнәч?
Б
и. Юн
гиж келхүв?
Гергм.
Би
суржанав: мөңг альдас авв- чи?
Б
и. Төрүц меджәхшв. Энчн чини
зүүдн
бәәнәлм... Бәәдлнь, таньдг күүнәсн авсн
бол- жанав.
Гергм.
Кенәс?
Б
и. Би яһж медхүв?.. Кен өгсн болна, түүнәс
авсн
болхув...
Гергм.
Түүгән,
алңг болхмн, юуһар хә- рү өгхәр бәәсмч?..
Чи ик элвгәр тер мөңгән эдләд бәәвч!
Б
и. Тегәд яһ гинәч? Тиигтлән би сосиск
авхмн биш!
Гергм.
Би буру гиҗәхшв...
Дурнчн! Ма
на
бүкл
гериг чигн хулдад әрк ууж чаджанач, зуг
мини толһа
деер бүкл суулһ ус яһад асхсн болжахмч?
Би.
Күн жирһжәхлә, бичә түүг уурлул!.. Не,
тегәд,
чи яахар седжәнәч? Терчн чини
зүүдн
бәәнәлм... Чини
зүүднд
орсн тоотиг би даашгов.
Дәкнәс
засвр.
Гергм.
(Уха
туңһаһад)
Эн тоот, бәәдлнь. тер гергнәс көлтә...
Б
и. Юн
гергнәс көлтә?
Гергм.
Мини зүүднд,
чи һанцарн биш болж үзгдвч... Чамла нег
шар үстә күүкд күн суула.
Б
и. (Соньмсад).
Зүстә-зүрктәйи?
Гергм.
Гемго...
Хамрнь әрвго хажһр...
Б
и. Не, терчн, бәәдлнь
чамд терзин
шил
һатцас тиигж үзгдсн...
Гергм.
Терчн кен билә?
Би.
Би альдас медх билэв?.. Би дигтэ ча- мас
сурс гижэлэв.
Гергм.
Э, болв түүнлә
чи
суусн бээ- нэлмч.
Б
и. Эн тоотчн цуһар
чини
зүүднд
орсн
бээнэлм!
Гергм.
Тадн дәкәд
хамаран
одхар бээ- лэт?
Б
и. Тегэд бидн юмнд одхар бәәлү?
Гергм.
Тиим боллго! Тадн ресторанас һарад,
автомобиль
тал йоввт...
Б
и. (Өврәд).
Нанд
автомобиль бээжйи?
Гергм.
Тиим боллго!.. Болд өңгтә...
Чи
бәрүлин
ард
суучкад, тер гергнд машинә
үүд секж
өгвч...
Б
и. Намйи?
Гергм.
Юн «намйи»?.. Тиикләчн
би
гүүж
одад,
чамас суржанав: «Чи альдаран одхар
бээнэч?» А чи келнэч: «Карпат оржанав!»...
Би келжәнәв:
«Төрүц андрж
бәәнәч!
Түүн^ орчд
хувц-хунр уһадг
һазрур одад
хувцан авад ирхнчн... Хойр долан хонгтан
эрҗәнәв!»..
А
чи хәрүднь
зуг
пиш хаһрад
инәчкәд, моторан
көндәнәч...
Б
и. (Әәмәд).
Не,
чи бас ухатач!.. Күн
Карпат
орҗ
йовхла,
чи түүнд
болх-болшго
юм келнэч... Тегэд цааранднь яһва?
Гергм.
Тииклэтн би шатаж оркув...
Би.
(Ухаһан
алдж).
Яһж?
Гергм.
Бензи авад, шатаж оркув...
Б
и. Яһжаснчн
терви,
а? Яһжаснчн
терви?..
Тиик дурнчн яһж
күрвә?.. Бүкл өдрин дууси көдлмшдән
суунав, шингэсн мөңгән цугтнь чамд
өгнәв... Ноха кевтә, көшнәв... Тегәд, аш
сүүлднь әрән гиҗ нанд кишг учрхла, нанд
цуг тоот: мөңгн, автомобиль
бәәхлә...
чи... чи... тер
тоотиг
бензиһәр!!
18
Г
е
р г м. (Тавнь
ханэк;).
Э-э! Бәргдвчи! Зул- хар седвчи! Сәәхн
иньг кевтә гертән суухч!.. Би
нам чини көдлмш
талчн однав, профком
тал!.. Би
чамд үзүлхүв!..
Б
и. (Бийән
бәрҗ эс чадад).
Ду таср! Ду таср!.. Чи мини
цуг әмим
суһлҗанач, мах- мудим шимҗәнәч!..
Мини
толһам
эргәд одв. Нүдим әәмшгтә. харңһу үүлн
бүркчкв. һарлам күнд хар стул
харһҗана.
Би тер стулиг шүүрч авад, герг- нәннь
толһа деерәс цокҗанав. Кесг секундт би
гергнәннь әмн-шир уга цогц тал хәләҗәһәд,
дәкәд адрж. хәәкрәд, терзүр гүүж, одад,
түүг татж, секәд, дорак модн деернь
һәрәдҗ һа рад, доргшан киисж. бәәнәв.
һазр
хар төгрг болж, өмнәсм нисҗ аашна...
Би
нүдән аньҗ оркув... дор ормдан серәд
ирүв.
Өрүн.
Терз һатц нарн герлтнә, шовуд ду- уллдна.
Би
эврәннь орн деерән кевтнәв. Хаҗудм
гергм унтж, кевтнә.
Намаг
заратрулад бәәв.
Би
орн деерән босж. сууһад, столик
деерәс
сигарет
авад,
хустг зорад шатаҗанав. Гергм.
серҗәнә.
—
Өлн
элкндән тәмк бичә тат, — гиж. гергм,
көнҗл
дорас һарч йовад, шүрүтәһәр келжәнә. —
Чи яһад иим эрт өсрж, босвч?
—
йирдән,
—гиж. хәрүцҗәнәв. — Акад
зү-
үд үзүв.
—
Намйи,—болж,
гергм өврҗ
келәд, эв- шәв. — Нанд
бас
болх-болшго тоот үзгдв... Медҗәнч, би
көл нүцкәр аһу ик девәһәр йовж, йовсн
болж. зүүдндән үзүв... Киитнд амтн уга,
цасн...
Генткн ик
гидг
шин бәәшңг үзҗәнәв...
—
Болж!
— гиж, би хәәкрҗәнәв. — Болҗ! Бичә кел!..
Би
шулуһар өсрәд көл деерән босад, унтдг
хораһас цуг стулмуд һарһад, терз
тал шкаф түлкж,
халхлад, түүнә хөөн хәрү орнурн ирәд,
гергнәннь хаҗуд кевтчкәд, көшсн дууһар
ке- лүв:
—
Не,
не, сәәхн
иным,
чамаг
сонсжанав...
Орчулснь
Балакан
Алексей.
СЕРГЕЙ
КРУТИЛИН.
РСФСР-н
А.
М.
Горькин нертә Государствен»!
мөрән
лауреат
Би
классд орж ирәд, түрүләд стол
тал
хә- ләв. Тиигж сана
биләв!
Тер бишв, көвүд зав- срт һархларн машиг
эргүлж оркж! Тедн элек- тричеств һарһдг
дамшлтиг кеж хәләхәр седж, болв эс чадҗ.
Бәәдлнь, токд цокулчкад, дегд әәхләрн
тедн
цугинь
цацад стол деер хайж оркж. Машинә шариг
матилһж оркҗ, амперметр
көдлж
бәәхш. Эн һарсн йовдл мини
сал-
ңгас көлтә болен
бийнь,
би дотран хордад одув. Прибормуд тал
төрүц кү бичә өөрдх гиж дежурнд чаңһар
закхмн бәәжв. Ода кү гем- шәж болшго.
—
Бол-җа-на...—
Би столур өөрдәд, машиг
оньһҗ
хәләвв. Дамшлтиг
цааранднь
дав-
тдг
арһ ута болв: ясхин кергт бүкл часдан
ноолдх кергтә.— Болжана. Эн кенә аальв?
Класс
тагчк
болҗ одв.
—
Прибор
кен
хамхлва? — гиж би шүрү- нәр давтж сурув.—
Доек
тал
һархинь эржә- нәв.
Тагчг.
Нег чигн күн нам
нусан
татж бәә- хм уга.
Би классиг
бас нег эргүлҗ хәләчкәд— медүв,
директории
келдглә
әдл, антипедаго- гическ йовдл һарһчксн
бәәдлтәв. Тагчгт тагчг бәәнә. Нег күн
ааль һарһчкхла, бас
тагчг бәәц-
хәнә. Тер
цагт
багшин сурсн: «Эн
йовдл кен
һарһва?» — гисн сурврт цуһар ээмән
хүмәд, инәмсгләд бәәцхәнә. Бүкл классарн
хажһр
2*
19
һарһад
оркхла, талданар тагчг болцхана. Тер
цагт бурута күүг хәәһәд керго, школ
хов
зө- өдг улс өскх зөв уга.
—
Ода
яахув...— гиж номһрв.— Прибориг хамхлсн
хөөн, цааранднь дамшлтиг давтхин кергт,
түрүләд приборан ясж авх кергтә. На-
ар, Володя, нанд
нөкд бол.
Володя
Коноплин, Светан
дү көвүн, пар-
тын ардас
сүзг угаһар босад, курткан чиклч- кәд,
доек
тал һарв.
Чирмәлдән гиигрсн болад одв. Бичкдүд
хоорндан экләд шимлдихәв.
.
Володяг доскд күрм цацу үзжәнәв: үүдн
гал бәәсн захан эрәдин партас — төгрг
чирә- тә мектә бичкн нүдтә күүкн — Маша
Гринько босад, һаран
уралан суңһад, келжәнә:
—
Андрей
Васильч,
прибор
кен
хамхлсиг меджәнт? Владик
Сучков, Миша Колеснев
хойр хамхлва. Владик
заавр
өгв, Миша эргү- лж өгв,
—
Худл
келжәнә! Бидн цуһар эргүлләв- дн! — гиҗ
түүнә хажуд суусн Люба
Веретенникова ормасн
хәәкрв.
—
Хөөннь
— цуһарн. Түрүләд тедн: Владик
Миша хойр!
Маша
урдк кевтән
зогсад
бәәнә.
Нүднь әәмсглж ормав,
һарнь
ээм
деернь кевтсн альчурин үзүриг
имрәд бәәнә. Күүкн намаг
ХЗнЛт эргх.иг күләв.
Зуг
нанд ханжанав гиж туүнд
келх
седкл оржахш. Ардк партд суусн сурһульчнрас
негнь,
тагчг эвдәд,
хортаһар ши-
млдв:
—
У-у-у»
Чебухайка!
Маша
хорта дуунур эргчкәд,
хәрү нанур
ширтв. Цаһан
сормсгнь
— аньг-аньг гиһәд,
чи-
рәнь
нэрхдэд,
семэж одв. Нанд күүкн
харм
болв. Би күүкнд
ханлт
өргәд,
түүг басен
кү-
унүр керлдм
цацу, Маша нусан татад шугшв, чирә
дееһәрнь нульмсн
һоожв.
—
Эдн
яһад...
наад
бэрнэ...—Маша тол- һаһарн
парт
дерлэд, орклад уульв.
Би
түүг
тогтнулхар,
күүкнүр
өөрдвв. Маша
дүүрн
цогцта,
хоңһр
күүкн. Хоңһр улс
мана һазрт
берк
болна. Кемр хонһр
улс
учрж ги- хлэ — хамрнь, һарнь
заарг
болна, зуг тиим улс хая-хая харһна.
А
Маша болхла, улан мө-
ңгн самоварла
әдл:
үснь —
намрин аратин де- вл мет, цуг чирәнь,
һарнь, нам
чикнь — мел заарг. Күүкн,
өсх дутман,
түүнәсн
эмэдг
болв. Нам, нег зүүдән,
үүрмуднь күүкиг «хоң- һр» гиж эс келдгтнь
бахтхмн. Түүг наадлад өгсн уульнцин
нерәр оньдин дууддг билә — тер учрар,
би күүкиг уульхла алң болув.
Машаг
төвкнүлчкәд, би цань уга шүрүн үгмүдәр,
урокд бәәчкәд уульниин нерәр кү наад
бәрсн
— ик хажһр йовдл гиҗ бичкдүдт ке- лжәнәв.
—
Кемр
дәкәд уульнцин
нерәр
наад бәр- ситн күүнәс соңсхла, өршәңһү
угаһар засгл- хув!— гиҗ келәд би, нама
күләһәд столын өөр зогсжасн, мини
ассистент Володя Коноплин тал өөрдүв.
Володя
бидн хойр приборин эвдрсн зураг эклэд
яеввдн.
Маша
урдк кевтән
арһул хамрарн
шугшад бәәнә.
—
Чебуха,
ду таср! — болж нег күн
күүк- нүр хәәкрв.
Миша
Колеснев хәәкрсиг
дууһарнь таньж оркв. Түүг бос гижәнәв.
Көвүн боев.
Мини келсиг
соңслч?— гиж суржанав.
Э,
соңслав, болҗ тер хәрү өгчәнә.
—
Тииклә
яһад модьрун йовдл һарһвч?
—
Тертн,
Андрей
Васильч, йилһл
уга.
Чебуха...
—
Колеснев!
Классас һар!
—
гиж би дог- шар келжэнэв.
Миша
партын бүркә
секэд,
дегтртэ порт- фелян шүүрч
авад,
адһм
угаһар, нәәхлж иш-
кәд,
үүдн тал
һарв.
—
Эх,
тадн!
Чебухайкла хамдан суухд, таднд ичртә
биший? — болҗ көвүн йовн йо- вж келв.
Би
генткн үзжәнәв: түүнә ардас
бас
тавн көвүн босад,
бас
үүднүр һарч йовна.
—
Сән,
йовтн!—гиҗ би теднд келжәнәв.— Зуг эк,
эцк угаһар хәрү школ
тал бичә
иртн...
Мини
келен үгәс
нег
чигн
сурһульч сүрд- сн уга. Би теднә ардас
үүд хаачкад, негл тө- рүц юмн эс
болен кевтә,
келжәнәв:
—
Не,
тегәд...
альвн тоотинь йовулҗ орку- вдн. Ода
урокан цааранднь кей.
Зуг
толһаһан прибор
тал өкәлһхләм
— дә- кәд класс
дүүрәд
ә һарчана: у-у-у... Тер ә до- трас. Чебуха!
Чебуха! Чебуха!..—гисн
дун то- дрха соңсгдна. Сурһульчнр цуһарн
тиигж хәәкрлджәнә, нам
күүкд
бас.
Ним
шуугата
йовдл
мини урокд төрүц
уга
билә.
Яһсн сән болх? Директориг дөң болтн гиҗ
дуудж болшго!
—
Тагчгртн!
— гиж би хәәкрүв.
Кергтә
цагт, би хәәкрҗ чаднав. Фронтд би
батарей командлж
йовлав. «Хатн!», «Ха- тн!» — гиж хәәкрлһнәс
көлтә, хол сөөлнкәдж оддг билә. Сурһульчнр
түүг меднә. Кемр би хәәкрҗ гихлә, көвүд
йосндан мини
мууд
күр- сән меднә. Тедн дигтә намаг хәәкрүлхәр
се- джәнә: тедн
Машаг харссн
мини
өмнәс
буц- жана.
Гем
уга —
мини
хәәкрлһн
тус болв. Көвүд тагчг болв. Би әрән гиж
прибориг ясж
авв. Цугтнь дигтә-дагта кетлән, зөвәр
ноолдан болв.
Цуг тоотинь ясж оркад, эргүлхәр
седәд.
20
электрическ
машинә бәрүләс авхла— дәкәд класс
шуугад
одв. Би- алмацж сурһульчнр тал ширтүв.
Тедн цуһар дбскур хәләлдәд, нег юм үзәд
инәлдәд бәәнә.
Эргәд
хәләжәнәв. Доскд цердәр бичәтә:
«Че-бу-хай-ка!»
♦
♦ ♦
«Ух,
яһсн өшә некәч әмтсвт!— гиҗ би,
доскд бичәтә
үгиг билли
бәәж,
бичкдүдин тус-
кар санув.—
Чебухайкаг олж авад сәәдҗт!..» Мана
деревньд наадж өгсн нерн уга күн берк.
йириндән чигн, күүндхләрн чигн әмтн
нег-негән хоорндан өвкин нерәр, эврә
нерәр келхш, наадлж өгсн, уульнцин нерәр
дуудна. Тиикләрн наадлж өгсн нерн
зүсн-зүүл болна,
тигчкәд,
зәрм нерднь кесг арвад жилдән мар- тгдл
уга, үйәс үйд келгдәд һарна.
Олн
әмтн нег-негндән нер өгхдән йир һавц
болна,
сәәхн
ирлцүлж өгнә. Нег үгәр — күүнә заң-бәәриг
төв зааһад келчкнә! Нерәдхләрн— тииз
дарснла әдл: тер өгсн нернәсн наснаннь
туршарт хөөһдг арһ уга.
Мана
наадлж
өгсн
нердүдт кедү йоста сән ирлцңһү, шүлглән
бәәнә! Зәрмдән тср нерн таалмжта болна,
зәрм
нерднь — шоглад, күүг хөкрләд өггднә,
болв тедн дотр өршәңһү уга, басмжта
нердүд чигн харһна.
Селән
һазрт негчн күн — колхозин ахла- час
экләд мужга гергн күртл — наадлад өгсн
нерн уга болхш. Селәнд шинәс нег күн
ирм цацу— түүнд тер
дарунь
нерн өггднә.
Тиигж
өгсн нерд мана сәәхн дуудла өөрхн.
Наадлад өгсн нерд нер өгсн күүиә дөң
угаһар мөңк болна.
Медхән
келтн: кен кенд нер
наадлад өгсиг
яһж меднәт? Не
тегәд
танд күн тү- үнә тускар келхий! Наадлад
өгсн
мана
нерд
— күмн әмтни өдр болһн билглдг билгин
булг!
Селәнд
басмж уга
нерд олн болна. Үлгү-
рнь, маниг әмтн «Андреевихн» гиж уульнци-
нәр келнә. «Кенәд одвчи?» — «Андреевихн
тал!», «Цаачн
кенәхн герән цуцжана?» — «Андреевихн!»
Тер юнгад
гихлә, мана
тохмд
Андрей
гидг
нерн
тасрлтан
уга.
Өвкм
минь
Андрей Максимович билэ, мини эцк —
Василий Андреевич билә,
би
хүвдән
—
Андрей Васильевич болжанав; мини
көвүн
—
Андрей Андреевич болн тергүтн
Андреевихн,
Андреевихн гилднэ — бидн тер нернднь
өөлҗ
һун- ддн
угавдн.
Талдан
чигн утхта нерд бээнэ. Тиим нер- диг нам
ямаран гихэн меджэхшв — хекр ги- хм
яахмб? Үлгүрнь
келхд,
нанд эцк болен — Евдоким Кузьмичин
нерн тиим. Евдоким Кузь
мич
кесг нертә.
Түүг икнкднь
Авданя гинэ. Те- гэд чигн тедниг цугинь
— Авданькихн гинэ... Болв Евдоким
Кузьмичин бийиннь тускар, эс гиж келен
үг
болн
һарсн
зэнг
дими болхла, деернь немж келнэ: «Бур-бур»
келвэ...
«Бур-бур»
гиен —олн үндстә
үг? Эн
үгин
утх
— Авданя шилтә
«һашун хард»
дурта- һинь
чигн,
тер үг
келен
цагтан һуңньдгинь
чигн
медүлжэнә.
Түүнә һуңньҗ келдг
учрнь: онь- дин дервн цагт орасн тэмкурлдан
тэвчкснЭс көлтә.
Үг келхлэнь,
орасн тәмкнь
өөдэн- ургшан
геглзнэ. Нам төрүц
унхш!
Өрәл
частан
келнэ: папироснь унтрж одсн болх гиж
саннач; минь тиигж санчкад — хэлэхлэ,
папироснь урдк кевтән
урлднь
бәәнә,
төрүц юмн
эс болсншң
утан
пүргәд
бээнэ.
«Ю-бис» келт- лнь тернь тиигэд бээнэ;
тегэд чигн дацгин «Бур-бур, бур-бур»
гиен ду соцснач...
Эн
— Авданя тускар.
Манахнд
болхла, түүнлә
әдл наадлҗ өг- сн
нерд дала. Нам тер Таня Вилялаг авад
хэ- ләй...
Түүг нерэрнь
сул амта, шулун-шудрмг, икнкдэн гем уга
баавһаһинь
медж
болхмн...
йир
таалмжта нерд чигн бээнэ. Манла хо- ша
бээсн Василий Кочергиниг—Беленький,
аг- рономиг—Щегол, көгшә
Печеновиг
уульнципэ- һәр
Ясный
гиҗ
нерэднэ.
Болв
талдан утхта нерд чигн бээнэ.
Мана
агроном Алексей Иванович кесг жи- лдэн
Змейкин герт бээнэ. Тер бийнь, бичкдүд
уул
деерәс
цанар
дошхар һархларн:
«Щего-
лин бәәсн
герин
өөрк
уул
орхмн!» гиҗ
негчн
күн
келхш.
«Змейк тал одий!» гилдцхэнэ.
Змейк
эврэн болхла, кезәнәһә
өңгрж одла,
болв түүнә
нернь
үлдв,
ода
күртл
эмд
бээнэ.
Наадлж
еген нерн, талдан үгмүдлә
эдл,
цаг ирвэс шин утхта болна, оңгдан
цәәлһвр авна.
Икнкдэн йирин, басмж уга нерн, бээх
дутман сольгдад, догшн, өршәнһү
уга
дангин келгддг утхта болна. Түүнәс
авн
гелнгин герт болен йовдлас көлтә,
Михей
Лобановин цуг элгн-садинь Лобанята гиж
жигшүртәһәр
келдг
болв.
Үлгүр
тер
мет, нег цагла Чебухайкин нерн тииген
бээж...
♦
♦ ♦
Мана
уульнцд Чебухайка гидг күн
альдае
һарч
ирсинь,
ода нам мартж оркжв. Урднь тер Күүтрмүд
гидг
һазрт
бээсн
кевтэ билэ. 1930 жилин түрүн
эклцэр,
Савватий Санаев өңгрхлә,
түүнә хамхрад
унҗасн
гериг,
Ефимк Бутенков гидг номһн,
үзмж уга
өвгн
хулдҗ авб.
һазаһаснь
хәләхлә үзмҗ уга
бийнь ахуч
залу
билә.
Шорһлжн кевтә, өрүнәс асхн күр- тл,
дальҗц гериннь өөр, ю-бис кеһәд мөлкәд
21
һардмн.
Түүнд гергн
күүкн
хойрнь нөкд бол- дг билә. Зунин туршарт
урчуд Савватин му һазр герин орчд шин
модн гер босхад оркв. Намртнь Ефимк
әмт
«дөңгд» дуудад, шавр гер болн хаша бәрж
авб.
Цааранднь,
хәләхнь, бәәһә бәәтл: Ефимк
Санаевин
халтр бүүриг гүрмр хашаһар кеерү- ләд,
сад
тәрәд,
нег күүнә бүүр биш, бүкл әәмг эдлх һазр
кеһәд оркв — түдү дүңгәһәр түүнә кесн
тоотнь тохнята болҗ һарв!
Ефимкин
гер дотркинь
түүнә гергн,
Дарья һарддг
билә: маштг дүүрң цогцта, һазак бәәд-
ләрн, намрин тарһн нуһсна бәәдлтә, эмгн
билә. Дарья
йовхларн,
адһм угаһар, ишкж йовх биш, долдалҗ йовх
мет, нәәхлҗ йовдг билә. Келх- ләрн
җөөлнәр, күүнәс нуусн бәәдлтәһәр келд-
мн; күүндсн цагтан, чикән келжәх күүнә
урлд авч ирәд шахчккар үклддмн: оварһ
уга билә.
Баавһармуд
худгин өөр зогсчкад, күүндвр кедмн:
«Бирдюк
Ефросинь тал хүрм илгәҗ гиж келнә».
Дарьюшка,
тииклә
күзүһән суңһчкад, су- рдмн: «Че?» (Тернь,
соңссн угав гисн үг бол- жана).
«Данил-нь
нам
тедниг
соңсхар эс седж... көөһәд һарһж...»
«Бу!»
(Болжл,
ода, худл бичә келтн!)
«Теднь
келҗ: зөвтә бишвдн — үүдитн сал- мар
будхвдн!»
«Ха!»
— болж Дарьюша инәнә.
Кенлә
күүндв чигн,
Дарья келдг
тоотнь тер: «Че?.. Бу!.. Ха!..» Түүнәс авн
эклв — Че- буха, Чебуха — амрарнь келхд,
Чебухайка болж
һарв.
Йир
сүзгч эмгн билә — хурһарн кирс өгл уга,
Христосиг эс гиж бурхна экиг герчд ду-
удл уга — негчн амн үг келдмн биш. «
Хәлә- тн, кемр худл келжәхлә, дор ормдан
үксв: нег йор үзв: ашднь дән болх!»
Келчкәд — урлан гүвр-гүвр гиһәд зальврдг
билә.
Сүзгч
бийнь,
хатуч
билә! Түүнлә әдл хатуч эмгд нань мана
эрәдт уга билә.
Тер
эмгн
күүкн цагтан нег дәкж хүрмд орж гиһәд
келдг билә. Морджах күүк дахад уультха
гиһәд дуудсм, аль элгн-садн болад дуудсмб
— түүгинь кен медхүв: ики кезәнәһә
болен
йовдл.
Тер хүрмнь байн күүнә герт бо
лен
бәәж.
Ирсн гиичнр тоохар зүсн-зүүл сән хот
тәвҗ. Үнинь келх кергтә, Дарья
күүкн
цагтан
угатя
бәәҗ — хая-хая цадтлан хот уудг сәнж.
Учр тиим болсар, элвг хот үзчкәд, хар-
һцад унж оч. Чаһр ууһад, түүгән нааһаснь
бө- ргәр болн чичрүлсн махар дарулад
бәәнә. Це- лвг чигн, тоһш чигн, шарсн өөк
чигн идәдл бә- әнә... Цугтаһаснь эдлнә.
Дегд цадхларн — кии- һән агч чадхш.
Нүднь үзәд бәәхлә, шүднь, келхд, амр-зая
өгхш. Үүрмүднь, һацата юмн, дәкн-дәкн
талдан
хот авч
ирәд тәвәд бәәнә. Авч ирх дутман, улм
әмтәхнәснь тәвәд бәәнә. Хәләхлә — таава
деер бүкл һахан кичг авч ирв. Тааван
ардас ниск тәвчкв. Ниск дотрнь — татлдсн,
шар эрдни чолуна өңгтә, шиңгн юмн бәәнә.
«Эннь
че?»
болжана
Дарья.
Авданя,
тиикд баахн көвүн, тер хүрмд күр- гүлд
ирсн бәәҗ. Хәлән гихлә, генткн Дарьян
хаҗуд сууж. Көвүн Чебухайка
тал хәләчкәд.
дәкәд ни.ск тал хәләнә, тегәд келнә: «Чи
нам, сохр
болвзач, үзж бәәхшвч? Бал!»
А Чебухайка болхла,
төрснәсн нааран бал гидг юмиг үзәд
чигн,
амсад
чигн уга бәәж. «Йоста һә- рг! — гиһәд
Чебухайка
бийән
шоодна.— Чич- рсн махар
болн
целвгәр гесән дүүргәд хайч- кжв, нам
бал иддг
орм эс үлдәжв». Дарья
дор ормдан шииднә.
Хөөннь яһдг-кегдг болвчн. бал идх кергтә.
Әмтн цааран эргхиг күләжә- һәд, күүкн
ухрин хамгин икәснь шүүж авад—• шурс
гиһәд! — нисгәс ухрарн утхад дүүргәд
авиа, түүгән адһад амндан чикнә, зальгна,
дор
ормдан
кииһән авч чадхш: цәәлзәд бәәнә. Болшго
болад, тер гер дүүргәд чишкәд хәә- крнә.
Герин
эздүд
гүүлдж ирнә: күүкн яһж одень
энви?
Чебухайка
нам аман
көндәж чад- Х1Щ Нүднь бүлтәҗ одсн, ухр
тал толһаһан ге- кәд зааһад бәәнә.
Хәләхлә: ухр иштәһән бах- лур күртлән
горчицд будгдсн болна.
Мини
авһ
ах
Авданя,
күн болж тиигж инәж үзәд уга биләв гиж,
манд
иткүлж кел- нә. Тиигж инәснәннь хөөн
долан хонгтан зоһ- дад йовж. Чебухайка
—
гем
уга, кииһән
авад
тогтнж.
Тер
цагас
авн
мана Липяги гидг селэнд горчициг эмтн:
«Чебухайкина бал» гиж не- рэднэ...
Орчулснь
Балакан
Алексей.