ЗУРҺАН

Урмд болен көдлмшичн

Урн үгәр шүлглдв, Кесг олна нүүрт Комсомолиг би магтдв.

Кеһәд күцәсн көдлмшнь Янз кевәрн хуурсн, Комсомол гисн нериг Яһад эс шүлглхв.

Үүмәнә догшн һалд Үүдң бүтж төрсн, Коммуна партии залврт Көдлмшин жирһл хәәсн,

Цог болен һал

Цокгдсн көдлмшәснь һардг, Цогц махмудин шунвр Цуһараднь үлгүр болдг,

Улан тугнь деернь Ураһинь дахж делсдг.

Зурһан бум бийәрн Зерг бүсләд дәврдг,

Барун, «зүүни» хажилһиг Балвлад ухаһинь хамхчдг, Базһлдад одсн хортиг, Бахлур авч дардг.

Классин хортна дарнх, Күмни әмтиә келн,

БУМ ЦЕРГТ

Коммуна партии нөкд, Күдр Ленииә комсомол.

Кеһәд күцәсн көдлмшнь Күчр олн бәәнә, Болв кесг көдлмш Бас хаалһднь күләнә.

Хальмг таңһчин комсомол Хурдн түргәр йовх, Хаалһдан бәәсн көдлмшиг Хуһараһинь түргәр күцәх.

Мал хәрүлһнә көдлмш Мана өмн тәвәтә, Күцәй, күцәй, күцәй, Күчән һарһад күцәй!

Заһсна, тәрән халхд Зүрань тасрсн бәәнә, Шулун, шулуһар, шулудий! Шунҗ таслвран дарий!

Селәнә олна малыг Социализмин янзар хүврүлий, Өский, хүврүләд, өский!

Өөдлүлн янзтаһар өский!

Залху, хуурмг, хоцрлһиг Заңгрлһна шүрүһәр цокий, Көдлмшәс әәж цухрдгудиг Күүчн сөңгләд хайий.

Биидән даалһсн кергиг Болзгтнь күцәхәр зүткий, Махи, һуйрин белдлһиг, Күцәхдән цуһар шуний!

Күнд көдлмш харһхла, Көл улм чаңһрна, Кеһәд дуусх болһнд Классин хортн өгрнә.

Цуг кех көдлмшт Цуг чидлән нсрәдий, Наадкст үлгүр үзүлн, Нерән давтж дуудулий!

Комсомол, Ленинә комсомол. Кезәд чигн менд!

Көдлмшнь, кесн көдлмшнь Күтц болад бат!

1934 ж.

Баатрмудин

һурвн цаһан хун болад, Теңгрүр Бумб цоонглна, һурвн үйин әрүн туужиг Бийдән тер негдүлнә.

һурвн ракетин хагдлһн болад, Элст дундан дүңгәнә,

БАЙДЫН САНҖАРА

БУМБ ЭЛСТД

һурвн цага ахнр-дүүнриг Хадин батар негдүлнә.

Энд мөңк һал шатжана, Эн Бумбин өөгәр һархларн, Лавнрин, эцкнрин зөргт шүтж, Авлчн махлаһан, баахн үүрм!

14

Баатр Бумбин орна тускар Бахтж мөңкинд келх бидн, Дуту уга жирһл дурдад, Дуулад мөңкинд йовх бидн.

Эндр болхла Советин йосан Эн делкад туурулна бидн, Халдана һалын заль дотрас Харссн кишгән өскнә бидн.

Би — хальмгв, мини туужд Бичгдәд уга Өндр деер Думбр Ленина унулсн мертэ Дүңгәж эндр зогсж баанав.

Тер Өндр —

Теегтм бульглсн эрдм-билг, Тер Өндр —

Тегшәр дурдсн жирһлин булг. Баатр Ленина унулсн мерм — Бахта Советин кучта тушг.

Кучта Прометей—Ленин зөрәд,

Күч-көлсчнрт һал белгллә.

Угатьнрин чееҗ дарҗасн чолун

Унж, тер һалд хаальла.

Терүнәс нааран тәвн жилд Теегтм һал унтрлго шата, Хальмгин серен өргн теегиг Халулад. һал герлән өгә.

X А Н Л Т

Социалистическ күч-көлснэ Герой Дорҗин Санҗд

Күмни кишг дурдсн, Күцлин сәәһинь олсн, Частран шинрүлсн теегт Чадмһа эзнь болен, Күч-көлснә Баатр — Күндтә нер зүүсн, Нертә хөөч танд Нерәдж бәәнәв шүлгән.

һазриннь кишгт күртәд, һарари теегән кеерүләд, Хөн малын тоог Хөрн миңһнәс давулад, һанцхн эврә отарасн һарһж өсгж өгвт,

Цолтн өөдән һарад, Цолвң болже мандлвт.

Манна тиньгр теегт Маңхаж өр шарлна, Торһан түрүн дуунла Тослдж та сернәт.

Өрүни цегән аһариг Өрчәрн хавлж ханнат, Наадк улсас түрүлж Нарнла та мендлнәт.

Седкләрн — әмтнд тааста, Седвәрәрн — олна нүүрт, Цухрлт уга көдлмшәрн Цугтаднь үлгүр болвт.

Баатрин нер зүүһәд, Байжавт улм отган, Эврә Чонсахн әәмгтән Эркн күндтә болвт.

II|| ii11111111iii11111111ii11111iii11111ii1111111шiiii!! 111111111111ш11ип

м ө ң К

Күн хуврнә, уулмуд хольврна, Күчтә һолмуд чигн хагсна, Чи болхла —күмни булгм — Чилшго көрңгәсн гүүһәд бәәнәч.

Урсхлан алдҗ, сулдл уга Уралан мөңк гүүдг төләдчн,

Б У Л Г

Хурдн булгм, би чамаһан Хунин живрәс сольш угав.

Кергтә болхла, чини төлә, Кееһин мөнк сутцн мини, Көвү чамд һарһж өгхиг Көрста һазрас би сурнав.

15

ТҮҮК I

— Зуна сө дулан, кеер хонхм. Эн кецәс буухла һалдна экн гиһәд әмтәхн уста худгуд- та хотхр бәәдмн. Суулһдан цәәһән чанж уу- һад амрхмн, өрүндән нарнлла урлдад һархла, Лолад эрт күрхвдн,— гиж цар тууж йовсн залу келв.

Даңгшата хаалһд цокгдсн көвүдин цогцнь амрад, өрүни нөөрт авлгдв. Нарн һарад уга, болв эңгдән теңгрин өмн зах, туурһдан күр тлән шарвтрж улаҗ. Яһсн сәәхн дүрви! Өрү- ни торһа жиргәд, чикнә хулх һоҗһнад, салькн әрә өвснә бүчр нәәхлүләд «унттн, күүкдм, ун- ттн, амртн» гисн болад бәәнә...

Өдрин дуусн геңгр-геңгр гиһәд нигт шора- та хаалһар йовад, сөөнәһә амрсн хойр улан һалзн царин көлнь чаңһрад, нам биндән шил- вр күргүллго йовна.

— Цоб, цобе! — гиһәд Корнус хая-хая, нү- дән аняд, үрглн йовж дууһан өгнә. Бидн өрүн зекүнд невчк даарад, нег-негнләрн шахлдад, школас авч һарсн хуучн көнҗләрн көлән бүр- кчкәд, бас унтсн-серүн хойран заагар йовна- видн. Нарн улм өөдән һарад, аһар бүләләд, бидн чигн сергәд, тергнәсн бууһад көлән ти- нилһәд, хаҗуднь хатрвдн.

— Лола ода хол биш. Маңгнан богдах- нас арвн дуунаһас үлү уга болхмн. Минь тер үзгджәсн һурвн бор толһан ца үзгдх зөвтә»,—

гиһәд Корнус бас өндәһәд, тергн деерән өвдг- лж сууһад: «Цоб, цобе!»— болад шилврән хү- рүлчкәд, хавтхасн түңгрцгтә тәмкән һарһж ав- ад, газетин тасрхад ораһад амндан авад, һал өгчкәд, бас һәрәдҗ бууһад, тергән дахв.

Дигтә һурвн бор толһан өөр ирхлә, Лола үзгдәд бәәв.

— Көвүд, үзжәнт тер өмнән күриҗәсн көк сад? Лола гидгтн тер. Удл уга күрхвдн. Кезә- нә энд эзн болҗ байн Балзна һәрә зәәсңгәхн таварлҗасмн. Хүвин йосн ирхлә, иим сәәхн садин эзнь тадн болсмт,—гиж маниг күргҗ йовсн комсомолец Корнус цәәлһв. Лола үзгд- жәнә гилһнләнь бидн тергн деерән һарад, бо- сад зогсчкад, нүдән авл уга, өөртх дутм улм нигтрсн сад хәләвидн. Садин ар захнь зөвәр өндр эргин кецд тулҗ, өмн захнь уругшан та- шу хәләҗ, өргнь зүн ардас ирҗ йовх манд үзгджәхш.

— Садас зу һар алхм дүңгәд зерглүләд бәрчксн, цаһан-цаһан хальмг ишкә гермүд, нег-негән көөлдәд ^огсж .Әмтә күн үзгдхш. Өрлә чигн биш, үд чигн биш цагла бидн ирж йовлавдн. Нарн шудтан өөдләд йовна. Бидн цар тергәрн тер гермүдин хаҗуһар һарад, са­дас зүн өмәрәи бәргдсн ут модн герүр ирәд зогсвдн. Тергнәсн һәрәдҗ бууһад, барун бий- днь цуглрвдн.

16

тал тәвсн ширә деер суулһад,—ода хот өлсҗ йовхт-гиҗ келн, ца булңгд бәәсн терз секәд?

— Күүкд, шулуһар хот тәвж өгтн, пионермүд лагерт ирсн бәәнә. Зууран хонад ирцхәж.

уухм, бичкн

түрүн хойр

Тиигж келчкәд, Фатыма хәрү маднур ирәд:

— Не босцхатн, йовий,— гиһәд үүд секв. Ут герин өмн д^р-һаран уһадг орм бәәж. Түү- нүр ирәд, киитнусар чирәһән уһаҗ хаалһинь тоосан һарһвдн. Түүнәннь хөөн халун хот уувдн.

— Цадвт? — болж Фатыма инәмсклҗ

сурв.

— Цадвдн, ханҗанавидн!— гиж хәрү өг- хлә,—_срн көвүд, ода лагертән одхмн,— гиһәд дахулад, саахна мадна өөгүрнь һарсн хальмг гермүдүр авч ирв.

— Энд бәәхмт. Тадн цаг зуур эн захин те­рт бәәрлтн. Цаатн хойр-һурвн хонгас нутг болһнас дәкәд чигн пионермүд ирцхәх. Цуһар хурсн цагт, отряд, звено болһар хуваһад, бә- әх гермүдинь йилһж һарһхвдн. Ода йовад, үд күртл тар сад һәәхтн. Альмнь, кедмнь шин моһлцгржана. Бичкә таслтн. Нөөртн күрснтң унттн. Би үдән алднд күрәд ирхв. Та. Корнус, хәрж чадҗанат^-тиж һаран өгчкәд, Фатыма хәрү ут герүр йовж одв.

Өрүни үд давен цаг, сад дотр шовуд манас үргәд, сарҗңнад нислде^ һазрнь омун, нүцкн көләрн жөөлкн ноһа ишкәд, сарсаһад бүчрлсн моддуд һәәхәд, альм, кедм түрүн үзжәх манд тер икл өврмҗ болв. Түүндән дегәд шилтх- ләрн үд болсиг мартжвдн.

— Көвүд, һартн нааран, үдин хотан уу- тн! — гисн ду соңсн, нег-негән дуудлдад, сад дотрас һарч ирввдн.

— йовцхай, дәкәд чигн сад өврх цаг да­ла. Лагерь тал одхла, күн уга, тегәд нааран ирүв. Көлән модна тунгт, хатханчгт хатхулсн угавт?

— Уга. Эн модн дотр урһсн хатханчг мана

көлин арс даахш,— гиж манас ах гисн Дава келв. Фатыма бичкн Жанжиг һараснь көтлҗ йовла. Даваг тиигж келхлә инәһәд,-—альков Җанж, көлән үзүллчнь^гив. Тернь дора'н суу- һад, зүн көлиннь тавг' үзүлв. Фатыма түүнә көлин дөш болад, хатурад гилисн өскәһәр өврмҗ кеж:

— Иим булһариг нохан аранчн дашголм,— гиһәд инәвЬҮдин хотан уУчкад, гертән ирәд, амрад кевтвдн.

Тер өдр дәкәд кесг: Шорвин кецин, Ижл көвән. Тенге көвән нутгас пионермүд ирсн, асхнднь гермүд дунд кесгтән шуугад^ таньл- дад наадцхавдн.

Хойр хонгин дунд ирх тоотнь күцәд цуглр- хла, маниг лагерин өмн, халцха һазр деер зог- саһад, отряд, звено кеж салһв. Бидн Вороши- ловин нертә отрядт тусвдн. Мана отрядин во- жатнь Бадм болв. Эн Иҗл көвән нутгас ирҗ. Күзүндән дуд цаһан киилгин захар дарулсн' улан балм галстукта, охтр хар шалврта, көл- дән, деерән нүктә-нүктә күрңг өңгтә сандалта. Маднд бас гертәсн өмсҗ ирсн хувцна ормд цаһан киилгүд, хар шалврмуд өмскв. Мана отрядт пионер бишнь Дава Жанҗ хойр болж һарв. Пионермүд күзүндән улан галстукта. Хәләхд йир сәәхн.

— Ворошиловин нертә отряд, нааран зог- стн! —гиж хәәкрәд, Бадм барун һаран деләд оркв. Бидн гүүлдж ирәд, зергләд зогсвдн.

— Барун талан! — гиж закв.

— Доран тавш! Негн, хойр! Негн, хойр! Өмәрән йовтн! Негн—хойр—һурвн! Негн—хо­йр—һурвн! Зогстн! Зүн талан!

2—Мана отрядин дөрви гер эн. Тавадар бәә- хмт,— гиж келәд, нерәр дуудад, гермүдәр йилһв.

— Тавдгч герт дөрвн бичкн, нанта бәәх- мн,— болҗ Бадм һаран дайлад маниг йовулв. ^Хальмг ишкә герин үүд секәд, орад ирхлә, та- вн орн ясата бәәнә. Орн болһна дер туснь не- жәд табуретке зогсжана. Бадм ардас орж ир- әд, кен альк ор эзлхинь зааж өгв.

— Барун үүднә орнас авн экләд дежурн болтн. Цеврәр бәәхмн.

Маңһдур өрүнәснь авн лагерин жирһл эк- лв. Өрүн өрлә дүнгч пионер зес бүшкүрән та- тхла, түүнә айста дун экнд хадгдҗ^аниг се- рүлв. Би нүдән секчкәд, алн болад, өндәһәд суужаһад, хәрү_к орндан кевтүв.

— Эн кен кёвтнә, бос, энчн чини ээжин орн биш, һаза һартн, гиж бүшкүр дууджа- на,— ги!гёд^Амана вожат Бадм мини көнжл та- тад инәв. Би арһ уга, хойр нүдән нудрмарн нухжаһад, орнасн бууһад, көл нүцкәр әмт да- хад һарвв. Үкс гүүһәд эврәннь отрядиннь бәәр-

2 Свет в степи, № 3 (37)

17

мг негдгч полк цаһачудла, улана йосна төлә, яһж ноолдҗ диилвр бәрснә тускар келҗ өгх. Ворошилов... Буденный, Хомутников эднә тус­кар чигн келүлж авхмн.

Харти Бадиевич, тегэд манур ирхий? — гиҗ сурсн хойр дун нег һазр гилтә цэнгнв.

— Ирлго яах билэ. Ода деерэн амрчана. Тогтнад, таван авхларн, эркэн уга ирх. Харти Бадиевич бичкдүдт йир дурта күн.

— Вожат Фатыма, та Харти Бадиевичиг үзлт?

— Хойрдад үзжәнәв. Түрүн болж Хальмг Базрт пионер бәәһәд, мана школд ирхлэнь үзләв. Ода энд харһув. Бийстн харһхларн, ме- дхт — гиһәд,—нааран талдан гиичнр Элстэс бас ирцхэх гив. Бас гражданок дәәнә коман­дир -йовсн, ода Хальмг Таңһчин партии коми- тетин сегләтр бээх Хохол Манджиевич Джа­лыков чигн ирх...

Хәрнь теднлә харһхларн юуна тускар сур- хан ухалтн,— ода отряд болһн эврэннь зура- һан кежэтн,— гиж закҗ оркад, вожат Фаты­ма, иигән һарв. Арднь отряд болһн орм-ор- марн зогсж авад, палатксан хәләһәд, дуул- дад һарцхав... * * *

Гертәсн иигән һарад уга Җанж болхла, ха- жуд Ик-Буурл, Көвүд, Жежихн гиһәд, әәмгүд бәәдгж гиж соңгсдг билә. Ик хол һазр болж дотрнь тоолгддг бээсмн.

Ода эн Лол ад ирлһн негл нарт делкэн нег захд одсн эдл болжана. Мана Согин салаһас бүкл йирн дууна һазрж. Энд Шорвин нутгас, Көк теңгсин көвәһәс, Ижл деерэс ирсн көвүд- күүкдлә харһад, нам алңгтрад, ямр хол һазрв тернь, юуһар йовж ирсн болхв эдн гиж дот- ран санад, медж авхар эн шиидв.

Өрүн босх болһндан, Җанжд тер нигт кек садур одх дурнь күрдмн. Зуг маниг тиигэн тэ- вжэсн уга.

Нег дәкж, үдин нөөрин хөөн: һаза пло­щади деер крокет цокҗ нааджаһад, садур одж, Кануковин палатк үзх дурнь күрәд одв. Вожатасн сурхла тәвшго. Тегэд, күүнд медүл- лго одад хәләслч гиһәд герәс герүр тогльсн бола йовж, ар захднь һарад ташрлж авчкад, сад тал йовлго шуд барун ардк эргин кецд бәәсн боодгур хәләһәд хатрв. Күн үзчкх ги- һәд, ардан хәлән гүүһә йовж, боодгин емнк булгур еердж оч.

Нарн хурдндан орчксн цаг билэ, бор тец- грин сүүдр һазр деер унчксн, сууж йовсн на- рни ик төгрг улавтр сүүр уснд тусад, йорал- днь көцдржәнә. Эн түүг һәәхәд, дегәд сәәхн- днь авлгдад, сад тал одхан мартад хуурч...

Генткн: «Усна көвәд һанцарн юу кежә-

18

татцхав. Фатыма вожатнь энүг дуудж авад, күүкдин өмн зогсав.

Палаткин үүдн секгдәд, цааһаснь дәәнә хувцта, деерән плащ сул көдрсн, хооларн, ца- Һан сернҗл боолһата күн һаран өргәд, дай­лад һарч ирв.

— Кануков! Канунов! Харти Бадиевич!— гилдәд, альхан ташлдад,— «Ура! Ура! — болҗ пионермүд байрлж хәәкрлдв. Цугтаһаснь чан- һар Җанжин дун һарв. Кануков инәһәд, үү- нүр өөрдж ирәд, һаринь авад: Ура!» — гиһәд хәәкрнә. Жанҗ байрлн тусчкад, «Ура!».

— Җанҗ! Жанҗ! Яһад хәәкрвч! Сер, нөө- рмлжәнч? — гиһәд Дава энүг хойр ээмәснь сегсрәд серүлв.

Җанж серәд, нүдән секәд хәләв, бәәсн бийнь көлрәд, усн-цасн болад бәәж. Хажуднь һанцхн Дава зогсжана, одак олн пионермүд яһсмб... Фатыма уга. Харти Бадиевич али? Мини өөр зогежалу?..

— Нөөртән мел «Ура!» — гиһәд хәәкрәд, бәәвч, зүүд үзвчи? —гиҗ Дава сурад, нүр ар- чдг альчурар көлсинь арчв! Эн хойран дуунд хаҗудкснь цугтан серәд, Жанҗиг зүүдндән хәәкрсинь Даваһас соңсчкад: «Кенлә дәәл- дәд дәврәд йоввч. кел?» — гилдәд шоглв.

— Бичә зооган кецхәтн, өцклдүр юмнас әәһәд, бийнь халу дүрәд, унтхларн зүүдндән зовсн болх,— болад Бадм көвүдән хөрв

— Чи, Җанж, кевт, зуг юунас әәсән нанд кел,— гиһәд Бадм өөрнь ирҗ суув.

— Терчн догам биш, уснд өөмчкәд, лавш- ган көдрәд һарч йовсн. энд амрчасн күн бә- әҗ. Цаачн бәс гиҗәһәд орж. ирх. «Догам», «шулм» гиҗ туульд келгддмн. Дәкәд әәсн кү- үнд үзгдсн болдмн. Күн тиигж әәдв.

Хәрнь дәкҗ һанцарн ора болен цагт бичә йов. Чи одачн бичкнч, тегәд әәжәнәч. Хөөннь ик болад өсхләрн медхч,— гиһәд Бадм инәһәд һарв.

һазаһас үүд секәд эмч күүкн, Фатыма хойр орж. ирәд, үүдән хал уга: «Ортн, ортн нааран, өцклдүрк баатртн эн бәәнә» — гиж инәлдәд, ардан кү дуудв.

Җанж үүдн тал хәләв. Түрүләд нег ик чигн ботинктә көл үүд алхв, көл дахад ик цаһан бедр болен гесн долдарад орж ирв, ардаснь зөвәр болҗаһад, көвүнә тевр күршго һууһин дүртә ик шар гилгр толһа бултаһад орж ирл- һнлә, дахлдн наадк көлнь һаза үлдшгоһар адһж, чирлдж эрк алхв... һоорад зогсхлань толһань орань өркд күрн алдад, деерән нег һарарн герин уньнас бәрв.

— Менд, баатр! Нанас яһад әәвч? Мә, ча- мд, белг гиһәд, ик чигн утулңг болчкад, зузан оошк дүртә эрәтә мөрн балта, белкүсәрн то-

2*

19

диевич Кануков гиичд ирхмж,— гиһәд Бадмиг келхлә, цугтан —Харти Кануков ирхий? Үнә- рий? — гилдәд, альхан ташлдад тогльлдв.

Тер күүндврәс авн Ворошиловск отрядин пионермүд тус-тустан даалһвр авсн, ик гидгәр шунж белдцхәв. Асхн болхла эднә палатксин өөр йоста гидг нәр болдмн. Вожат Бадм би- йнь мандоли, хонхта гарма татад, көвүд-күү- кд дууллдад, бийллдәд, нирглдәд бәәдмн.

Пионерт-орхар белджәсн бичкн Җанж Да­ва хойрла Фатыма вожат бийнь нег ирж күү- ндв:

— Эн улан галстук?

— Үзжәнәвдн — болж хоюрн дегц хәрү өгв.

— Ямаран өңгтә?

— Улан өңгтә.

— Яһад улан өңгтә болсмби? Түүгинь ода би танд ахрар келҗ өгнәв. Тер мана Ленинә хоран үүднд делсжәсн улан туг үзҗ эс бәәнт?

— Үзжәнә.

— Бас улан өңгтә эс мений?

Тиим болдгнь — Советин йосна төлә Рево­люции ноолда кеһәд, көдлмшч-крестьян улсин асхсн цусна өңг тер. Улан цусан асхад, улан йосан тосхсн төләдән, мана туг Улан өңгтә болсмн.

Тер өңгиг мана пионерск галстукт бас шингәсмн. Тегәд, пионерин күзүг һурвн үзү- рәрн делж кеерүлҗәснь эн,— гиж келәд, Фа­тыма күзүндән бәәсн галстукан тәәлж авад, стол деер делгчкәд, иигж цәәлһв:

— Эн һурвн үзүр иим чинртә: ик-дал де­ерк булңгнь — мана эцк Коммуна парть. Өм- нк өрч деер делсдг ут, ахр хойр булңгнь: утиь Комсомол, ахрнь —Пионер. Тегәд: Парть— Комсомол—Пионер—салшго үйнр гисн темдг болжана. Медгдвү?

— Медгдвә, вожат Фатыма, медгдвә,—гиҗ Җанҗ, Дава хойр дегц келәд, һарари стол де­ер делгәтә Улан галстукт дурлж илцхәв.

— Хәрнь, та хойраг пионерт орхар белд- жәнә гихлә ирүв...

«Байрин андһаран» дасвта?

— Дасжанавдн, манд вожат Бадм үгинь бичәд өгчклә,—гиж Җанж түрүлв.

— Сәәнәр дастн, чееҗәр медх кергтә, Хар­ти Бадиевич Кануков гиичд ирхмн,— гиж келв.

♦ * *

Лолан зүн ардаснь, эргәс уругшан бууһад, дала мөртә церг аашна. Өмннь, нарни тольд, гилс далс гисн, ээмдән үүрчксн ик төгрг ам­та, өмнән бәрәд татҗах нәрн әркин хавхгип сүүрлә әдл төгрг амта бүшкүрмүд чашкурду- лад татсн, һурв эрәдләд зогссн цергчнр уруг­шан цемшж йовна.

20

21

«һурвдгч үйин пионермүдт Улан цергчнрин халун менд! — гиҗ йөрәһәд, командирнь ба- рун һаран картусиннь нүр дор авхлань: «Ура! Ура! Ура!»—гиж лагерь бахтв.

Красноармейцнриг пионермүд эргүләд, бү- сләд авчкв. Эднә командирнь Улан цергин ту- скар, гражданск дәәнд цаһачудиг яһҗ диил- сиг келәд, Ворошилов, Буденный, Городови­ков эднә баатр-чииргинь бахтж күүндвр кев. Аш сүүлднь:

— Эцкр пионермүд! Танла хамдан Лолад, Улан цергин комиссар, бас зөргтә дәәч Хар­ти Бадиевич Кануков хуучрхад амрлһ авча- на. Бидн эндр мендинь медхәр золһҗ ирввдн. Танд менд келүлжәнә,— гиж командир келв.

— Ура! Кануков менд болтха! — гисн дун тег дүүрв.

Кесгтән улан цергчнр пионермүдлә күүн- дәд, цергә жирһлин тускар келж өгәд, хамдан дууһан дууллдад, бииһән бииллдәд, көгжмин айсар Лола күңкнв.

Асхн гү тәвхин дүңгәд, Элистин гиичнр хәрх болад, пионермүднь теднләрн хутхлдад, күн әдл сәәхн заңгта мөрдин делинь, күңкр- гинь — омруһинь иләд өврв.

— Мөрдән тохтн! — гисн заквр соңссн красноармейцнр үкс эмәл-хазаран авад, нүдн ирмтл мөрдән тохад, хазариннь жолаһинь бә- рәд зүн бийднь зогсн, цеб өсрҗ эмәл деерән тусад, шовалдад одцхав.

— Бидн эднлә әдл кезә болхмб, тиим ке хувцинь, сәәхн чашкинь, һоснаннь шпоринь кезә зүүхмби? — гиж эс сансн көвүн уга болх.

— Өргмжтә дууһан татад, Элстәс ирсн ги­ичнр зо өөдләд һархла, пионермүд кецин мөр- гн дор ортлнь дахж үдшәв.

Тер саамд олн көвүд-күүкд дундас бичкн Җанжд ик байр учрв. Нег командирнь энүг өкәрләд, өргж авад, өмнән эмәл деерән суул- һчкад, мөрнәннь шүрүн хатрлар цергән эргж давад, өмнь һарчкад, җолаһан татад, ке йовд- цгарнь йовулв. Мөргн деер һарчкад. Җанжиг босхад, эмәл деерән зогсжаһад, өргәд һазрт буулһад, менд бә гиж һаринь атхв...

Тер асхн Җанҗас хүвтә күн Лолад уга билә.

Асхнднь Җанж орндан орчкад, нөөрнь кур- лго, нүдән аньхлань өдрәк мөрн церг үзгдәд, командирнь уханас һарч өглго бәәв. Түүнәс авн дотран «өсхләрн командир болнав»,— гиж шиидсмн.

* * *

— Эндр костер болхмн. Җанҗ Дава хойр «Байрин андһаран сәәнәр давттн, Ленина ту­ск келврмүдән дәкн умштн. Ботинкән арчж автн, аяртан биилхән мартхмн биш. Эндр Хар­

22

альхан ташад, кеңкрг, бүшкүр хойран дуя негдәд, уухнд бәәсн садт оч дүүрәнь давтгдв.

Харти Бадиевич тачанкас бун, инэмсклэд, һаран өргҗ мендлэд, тал дунднь хагсу мод тэ- вәд икәр төгргләд зерглчкен арһсна өөр ирҗ зогсв.

— Лагерь соңс, мини заквр! Чикдэн зо­гс!—гиж командлад, ах вожат Фатыма Ка- нуковур өөрдж ирэд, барун һарарн салют егн:

— Үр комиссар Харти Бадиевич Канунов! Таңһчин пионерск лагерь түрүн костерян асах- ндан белн! Лагерин ах вожат Фатыма Зайнут­динова!—гиһәд һаран буулһад, цевкәҗ зогсв!

— Мендвт, үйн пионермүд! Костерян ас- атн! — гиж комиссар зөв өгв.

— Костер асах улс, кергән эклтн,— гиж Фатыма келв. Отряд болһнас неҗәд пионер- мүд һарч ирҗ, зергләтә арһснд хавтхасн һар- һҗ хустг шатаһад, һурвн үзгәсн һал өгв. Аһ- арт унһдсн үкрә хагсу арһсна үнр һарв. Удсп уга, тал дунднь тәвсн дәр әдл модна бүтсг һал орад, костерин зальнь өөдләд, өрвкәд һа- рад ирв. Эргәд зогссн пионермүд костеряс нү- дән авл уга шилтж, өөдлх дутман, герлнь ик- дҗ йовх зальд байсв.

Харти Бадиевич Кануковиг костерин иргд тәвсн столын өөрк стул деер суулһв.

— Эндр мана лагерин түрүн костерин өөр күүндх төрмдн иим: Гражданок дәәнд зөрмг- әрн туурсн Хальмг негдгч полкин комиссар йовсн Харти Бадиевич Канунов мана өмн үг келхмн. Дарунь Владимир Ильич Ленина нер­тэ пионерск организации зерглэнд шин пио- нермүд орулж авгдхмн. Аш сүүлднь отряд болһнас сән биич, дууч, туульчнр босҗ хоор- ндан ата —марһа кехмн,—гиж Фатыма зэц- глв.

Харти Бадиевичин төвшүнәр келен үггмүд түшәд, инәмсглҗ босад, үгән эклв. Ода күртл шивр-шивр гиһәд шууглджасн пионермүд, комиссариг цааран келх дутм ә тасрад, дүң- дүлә болж одцхав.

Харти Бадиевичин төвшүнәр келен үгмүд күн болһна зүркнд хадгдв. Комиссар Канунов нимгн хар булһар күлтиг деерән сул көдрж, ноһавцр өңгтә, хойр өрч деерән өргн ик даһм- та, киилгин зүн даһм деернь «Улан Туг» орден костерин герлд гилс далс гиһәд бәәнә. Хоо- ларнь цаһанторһн шарф боолһата.

Хальмг полкин комиссар һурвдгч үйин пи- онермүдт, цаһачудла дәәлдхләрн мана Улан цергин, нег үлү, хальмг мөртә полкин, негдгч мөртә Әәрмин салдсмуд ямр зөргтә, баатр, өврмҗ болм күчтә үүлдвр һарһж, Советин йос тогтасинь келв.

23

— Оньдинд белм бидн! — гисн пионермү- дин омгта хәрү көдә дүүргәд, сөөһин аңхунд эн-тендәһүр теегин сала-сартг кедәд, тарад одв.

Нәр эклв. Отряд болһиас сән дуучнь босж дуулад, биичнь бииләд, туульчиь келәд, нег- негнәсн үлхәр седәд, талдан чигн кесг билг- эрдм һарһцхав.

— Ворошиловин нертә отрядас шип пио­нер болен бичкн Җанж Дава хойр биилхмн,— гилһнлә, Бадм вожат хоңхта гармаг җиңгнү- ләд татв.

Зөвәр уухнас ээм-ээмән түшсн хойр бичкн көвүн суи мольҗад, һарад ирв. Эн хойр нег салад, нег нииләд, шуд мольжад, өскәһән ав- рн цокад, хурдлн йовж цокад, сун дәвәд, гар­ман, айслж нииләд йовиа.

Нег үлү Харти Бадиевичин өмнәһүр ирх- ләрн бәәсән һарһад, .сольвж мольжн, ээмән холькад, ардан һаран дайлн һарад одцхав...

Пионермүд ниргәд альх ташлдад: Дәкәд! Дәкәд! Җанж! Дава! Дәкәд! Яһсн биич юмс- вчи?!

— Иим әвртә биич көвүд бәәдви наарлт,— гиҗ хойраһинь бий талан дуудад, халхаснь үмсәд Харти Бадиевич өкәрлв.

Нәәрин сүүләр, ашинь диглхлә, Ворошило­вин нертә отряд негдгч орм эзләд, байрин ли- нейкд барун бийднь зогсх зөв авб.

Костерин зальнь баһрад, унтрхнь өөрдхлә, Фатыма вожат пионермүдин нерн деерәс, ла- герин түрүн костер ирҗ сексн күндтә гиич Харти Бадиевичд пионермүд ик гидгәр ханжа- хинь медүлв.

Бадм Фатыма хойр Харти Бадиевичиг дөц- нәд, өөрдҗ ирсн тачанк деернь һарһҗ суулһв. Пионермүд тачанкин хойр тальп хошадар зо- гсад, зергләд. тугч, бүшкүрч, кецкргч һурвап өмнән һарһсн:

Өргн Хальмг тсегт Октябрля үүдсн үрдвдн, Ирх җирһлин байрт Итклтә партьтаһан күрхвдн...

гиҗ ярглдад, сөөһин дүүрә дарад, күриж хар- лсн садур орцхав,...

һурвн долан хонгт хамдан бәәх нутг болһ- нас ирсн үүрмүдин келснәс, лагерин вожатин сурһмжас, гиичлҗ ирсн цергчнрин күүндврәс соцссн тоот эн көвүнә уханднь немр болснь хажуһас шинҗлвчн медгднә.

Җанҗ нам нурһарн чигн өссн болж медг­дв. Күзүнднь революции Улан тугин цуснь төрл-галстук гражданок дәонә зөрмг комис­сар Харти Кануковин һарар боогдсн — эиүнд эн насни жирһлдән мартгдшго агчм болв.

...Харти Бадиевич түрүләд школын бапи

24

лән уһаһад, хот уудг герүр орад, нежәд ста­кан компот уучкад, лагерүрн гүүлдәд һарв.

Җанжиг Бадм өөрән авад үлдв. Тер хоор- ндан Бадм Җанҗд нег зүсм тос түрксн цаһан өдмг бәрүлчкәд, чи эн ик хораһар йовад, тер барун бийдк үүдәр һарад хәр гичкәд, бийнь хот кедг герүр хәрү орж одв.

Җанж өдмгәсн сән гидгәр нег үмкҗ жаж- лад, үүднүр хурдлад, зүн көләрн түлкәд тәәл- чкәд, ардан Бадм талан хәлән йовж, хәврһәрн һархларн цааһан күүнә өвдглә харһад унн алдв.

— Хәлә, хәлә! Бийим дәврәд уңһан алдвч! Яһж йовнач, көвүн, иигтлән адһад! Зогс! — гиһәд дәвргдсн күн Җанҗин һарас бәрв.

Көвүнә өмн: Харти Кануков инәмсклсн зогсжана.

Җанҗ ән тусчкад, амндан йовсн өдмгән күтц җажлл уга моһлцгар зальгад орксн, хо- йр нүднәснь нульмсн һарад, чирәнь улаж одв. Негд алдрад зулхар седчкәд, тогтнад, толһа- һан өөдән кеһәд:

— Би таниг үзсн угав. Бадм вожат на­маг шулуһар хәр гиж адһала, тегәд гүүж йов- лав,— гиһәд Җанж һазр хәләв...

— Би чамаг керлджәхшив. Бичә э, нернчн кемб? —гиҗ Кануков көвүнәс сурв.

— Җанҗ.

Җанҗ — сән нерн. Не шүлг чи меддвчи?

— Меддв. Би гелңгүдин тускар шүлг мед- дүв,—болж Җанж шамдв.

— Хәлә, хәлә! Тиим болхла, келлч, Җа- нж,— гиһәд Хартн Бадиевич өөрән зогсҗасн күүкд күүг хажудан докьялж суулһв.

Җанж хоолан ясад, һоорҗ зогсад:

— Хурл өргәдән бәәхләрн Хотан идчкәд тешкәлднә. Худл ховин зәцгиг Хоорндан йовҗ тарана.

Сөөннь дуусн көзрдчкәд, Суняһад унтад кевтнә. Лунгин дун һурвдхла Дүңгәһәд сүмәрн орна

болад Җанж, айслулад келв.

Җанҗин айста умшлһ соңса бәәж, Кану­ков элкән теврн инәһәд: »кел, кел, Җанҗ. Сән, йир сән,— гиж. бууляд, өөрән суусн күүкд күүнд эн көвүнә келҗәсн мини бичсн шүлг гичкәд, дәкн-дәкн инәв...

— Әвртә гидгәр шүлг келдг бәәҗлмч. Ор- сар келдвчи?

— Келдв,— гин Җанҗ эклв. Келә бә- әҗ, Кануковин хаҗуд суусн күүкд күүнүр хә- ләхләрн, өрчднь хатхата төгрг медаль үзв.

25

лхднь «Комиссарии одн» гиен статья бичәтә, тал дунднь Җанжин зург, өрчднь «Улан одн»...

* * *

Җанж сар болад лагерәс хәрҗ ирв. Тер өдр школын хотна көвүд күүкд гүүж ирсн һа- за күләҗәҗ. Пионерск лагерьт, Лолад сарин туршарт үзсн, соңссан асхн күртл эдндән Җанҗ келв.

Теднь энүнә келсиг соңсад, цугтан кесг дә- кҗ, Кануковин Җанҗд белглсн Улан одиг һартан бәрж, альхн деерән тәвҗ, өрчдән ди- глж һәәхв.

...Эдн дунд өрчдән Улан одта Җанҗас да- ву баатр угань ил болв. Дотран үлү чигн үз- жәхнь медгдҗәнә. Болв эдниг гемнҗ болшго. Семен Буденный, Ока Городовиковин, Васи­лий Хомутниковин. Харти Кануковин тускар эднд багшнрнь чигн кесг келҗ өгсмн, зуг чи- рәһәрн тедниг үзнә гидг күцҗ болшго санан. Җанж болхла Харти Бадиевич Кануковла чи- рәһәрн харһж, нүдәрн үзх биш, эднә зүүднд оршго тавн талта од зүүҗ ирсн, Җанҗас хүв- тә күн Согин салан школд уга болжана...

Согин салад әәмгин болст, бүрдәд хойр җил болен колхозин парвлян, шин больниц бәргдв. Хамхлсн хурлын гермүдәс ниилүлж хойр гер хуучн школын өөр тосхгдв. Школд ордг күүкдин тонь жил ирвәс өсәд, школын нег герт багтлго бәәв. Урднь школын хоти гиж хөр һар гермүд бәәсн болхла, ода салан хойр ам авад, утдан сунсн селән боев.

Җанҗ үүрмүдтәһән Лолад одад ирсн жил, школын пионерск отрядин көдлмш шии бәрц- тәһәр бүрдәгдв. Эн отрядтҖанж, Дава хойран селвгәр Харти Кануковин нерн зүүгдв. Дава, Җанҗ хойр кесг жилин эргцд вожат, багш- иннь эркн нөкднь болв.

Доладгч класст орхлань Җанҗар бийәрнь вожат шиидж авцхав. Кануковин нертә пио­нерск отрядын вожат Җанж, саак Лолад одд- гасн оңгдан залу болв. Энүнә нурһнь өсәд, ма- хнь шүүрәд, медрлнь улм икдәд, алькарн бо­лв чигн пионермүдтән сән үлгүр болжав. Зуг, ямаран киилг дсерән өмсвчн энүнә тавн тал­та однь саак ормдан гилвкдмн.

Болв цагнь ирәд, Җанҗ школан төгсәһәд, холд сурһульд йовх болж һарв. Җанҗд дәкәд нег ээҗәсн салх сам болв. Зуг сарар биш, жи- ләр, жиләс даву чигн болх.

Зень өсәд —сунад ирхлә, ээжнь байрлад, көөркүһән әмтнәс тату бәәлһшгоһар седәд, юуһар болвчн зүүцүләд, хувц уюлж өгдмн. Ода холд сурһульд одхм гихлә, дотран санач- рхад, һазаһас күүнд медүлшгоһар седәд, нег

26

рад, церглх бәәрндән арвн дөрв хонад күрв... Эднә ирсн һазрнь эргндән уулмуд, деегшән хәләхлә, теңгр цоонгрж ик холд көкрнә.

Ут-ут һазр малтад бәрсн гермүд. Цергә көвүдиг авч ирсн асхнь хонулад, маңһдуртнь бааньд орулад, эднд цергин шин хувц өмскв. Җанж бас шинел, һосан өмсчкәд, шовһр-бу- деновк шлеман һартан авад, тавн талта хавт- хдан бәәсн эврәннь одан илжәһәд, алькнь зү- үхән медҗ чадад алмацв.

Асхнднь шин красноармейцнриг полкин клубт хурав... Эндр өдрәс авн цергә жирһлтн эклжәнә. Ода тадн йоста гидг орн-нутгин хар- сач болвт. Тегәд тадниг, партии, наркомин нерн деерәс цергә жирһлтн үзмҗтә, диилвртә болҗ, һавшун, зөрмг дәәчнр болтха гиж йө- рәҗәнәв»,— гиж полкин комиссар үгән тег- сэв.

— Сурх сурвр бәәхлә ода суртн? — гиж комиссариг келлһнлә, Җанж һаран өргв.

— Үр комиссар, би удан келшгов. Мини нерн Корнан Җанж. Нанд нег хүв тустан та­пас сурх керг бәәнә,—гиж эгзнж келәд, Җа- нҗ өврән уудлад, бүрәтә улан кенчр һарһж авч ирәд, утцинь шүдәрн удрад, дотраснь та­вн талта Улан од һарһж авад, барун һариннь альхн деер тэвэд, комиссарии өмн үзүлв. Ко­миссар чигн, столын ца суусн командирмүд чиги, дора суусн красноармейцнр бас тагчг болад, Җанҗин альхн деер бээх Улан одн тал хәләҗ алцгтрв. Җанж бахлуран бэргдн гих лэ, шулсэн зальгад, залд суусн үүрмүдән хар- вад, хэлэчкэд:

— Эн мини һар деер бээсн Улан одиг на­нд, арвтадм гражданск дээнд комиссар йовсн, мана хальмг олн-эмтнэ нег баатр үрн Харти Кануков белг еглэ.

Терүнәс нааран энүг би комсомолд ортлан өрчдән зүүһәд, хөөннь эн кенчрт бүрәд, Ком­сомольск билеттәһән хамднь хадһлав. Наем ирэд, цергт тусхларн манна деерэн махладан зүүхв гиж, ухалад йовдг билэв. Тер учрар, үр комиссар, танас эн хальмг комиссарии белглен одиг махладан зүүх зөв сурҗанав,— гичкэд, Җанж зүн һаран бийдэн таг кеһәд шахчкад, һоорад, кииһән авлго гилтә, хойр нүдән ко- миссарур шилтж зогсв.

Полкин комиссар Җанҗур әрәхн өөрдәд, альхн деернь бээсн Улан одиг авад, деегшән өргәд, заалд суусн красноармейцнр тал үз- үләд:

— Эн одиг зүүж йовсн комиссар Кануков Харти Бадиевичлә би гражданск дээнд, Нег- дгч мөртә Ээрмин политотделд хамдан церг- лж йовлав.

Ик зергтэ, ухата, дээнд һавшун, хурц кел-

27

тахшад, дәәнә эрдмиг сәәнәр дассн Җанж өшәтн хортнла бәәр бәрлдхән санҗ Төрскән: «Йов, уралан, дәәч—көвүн минь, һалзурж ир- сн дәәсиг һолынь таслад цок!» —гиж закхинь күләв.

Тиим заквр Җанжиг удан күләлһсн уга, хулһн сарин дундаһар, энүг цергт ирәд, диг- тә жил болен өөнләнь харһҗ ирв...

Төрскн — «Уралан!» — гкв. Дәәч Җанж өмәрән шурһад хортнла бәәр бәрлдҗ дәврв.

Түүг дахад, дәәнә һалур комиссарии одн көтлврчнь болҗ, сүрә өгч көтлв.

ЭРНҖӘНӘ КОНСТАНТИН

МӨҢК КӨК УЛАСД

поэм

Зуурдин дәәсдән дарад, Зовлңгин теңгс ширгәсн, Зиндмән олндан үлдәһәд, Зу наслсн Лениндән!

Төрхәрә мууд,—уха дасхад

Төөргсн тоотд — хаалһинь зааһад, Тәвн нас наслгсн

Төрскн йосндан нерәднәв.

♦ ♦ *

Тег мини, теегм, Тежәлтә сәәхн ээжм, Энкр ээлтә чамаһан Экән гиҗ сөгднәв.

Шалв цецгәс уласд

Шимәрчн өлән авна, Шуһу, булң сөгәрчн Шавшад көкрҗ делснә.

Күмнь экнр чамшңг Күүкд, көвүдән теткнә, Көлд орад төҗлтлнь Күцл кеж зүткнә.

• * *

Арвн сард гесндән теесн Алтн шар уурган көкүлсн, Ач иктә, һарһсн экдән, Алтлж бичәд шүлгән дуулнав.

Девләрн ораҗ, элкндән шахад Дуулн-уульж саатулдг биләч, Илгн делгц дорм делгәд Ишкә өлгәәд өскләч.

Экнрин нөөрнь күрхш Элә мет элкднә, Эврән өөрнь үрглнә Элкнь үрнүрн татна.

Шурдад одсн хурмшан Шуһудан девсж шугшлач, Шимнь шиңгдсн делңгән Шувшн бәәж көкүлләч:

Өвдгән дарлго көдлсндән Өвчндән диилгдәд шилҗрлә, Өнчрәд кенз көвүднь Өвдгтнь мөргҗ мегшлдлә.

Нилхәснь авн уласндм Насн, жирһлән нерәдләч, Нурһндан үүрж тееһәд Нар үзүлж бахтлач.

Эврән эдлх тежәләрн Эркн көвүһән асрлач, Экиннь зовлң санхнь Элкм минь урсна.

Хойр нарн болзгта Харһңхин деед өргнд,

Харһа хашан үүднд Хальгад зогсдг билә.

Уласан урһаҗ өсгхәр Уутан үүрж гейүрләч, Уух, идхән хоршаж Ухр, ухрар зөөләч.

«Ууля-ууля йовж Күн болдгинь» иткләч, «Мәәлә-мәәлә йовҗ Мал өсдгинь» медләч.

Тиим килмҗтә экм

Теегиннь өрд мөңкрлә, Түрү-зүдү баһасн үзәд Тачалта хөөһж, өңчрүллә.

• * *

Уттын һолын һатлһнд Урслхта судлын экнд, Хуучн ишкәһәр цуһлад Хошлңгар ораж дарла.

Көөтә ишкә герм Киит урсж көндәрлә, Көгшн эцкм саналдад Көвүдүрн хәләж келкәрлә...

Хасн бууһин сумн Хәәсәр нанд олдшго,

28

Тер харалта цагас Терским, Ленин гетлглә, Туурһин хаһрхас болһар Түгҗ нарн мандлла.

Хәәртә берк Ленин Хөөтин җирһл хәәлә, Хаана гетүләс өвким, Хаңһл уласдм халчлла.

Разлив нуурин көвәд Амулңгин ботян экллә, Хоһн деевртә харшмгтан Халдч седклән үүдәлә.

«Хадач» залу болад Хәврҗ шалһан дайлла, Хаана йосна уңгинь Хуухдулҗ йовснь медгдлә.

Октябрин хүвсхл белдәд Орһад, бултад зовла... Орчлңгин күч-көлсчнрт Омг, кишг өглә.

Нарна өңг цөлдтл, Ноһан урһдган ууртл, Нилчән хальдасн Ленинән Насн, насндан хадһлнав...

Шүрвсән сунтл заргдад Шим-шүүсәрн асрсн, Шугшҗ өсгсн экдән Шүлгәрн бумб делднәв.

**

Цәәһәд яснь хумхарад Цеңкр хадт хүврв, Цаңтад үснь цаһаһад Цецгәрҗ уласар урһв.

Тег минь, теегм, Теҗәлтә сәәхн ээжм, Эңкр ээлтә чамаһан Экән гиҗ сөгднәв!

Амулңгта цагт күргсн Ачичн кезә мартхв, Ачнрм өнр болтха Алтн суврһ делдхв.

Ө, һундлан мартад Өвгрәд, өңгрсн цагтм, Өкәр көвүһән таняд Өврлҗ үмсәд таалхч.

Кенз көк уласаи Күн болһнд зарлх, Көвүшлҗ өсгсндм ханад Көшәдм нерим барлх.

Көкргч көк теңгрән Көгшн ааван болһнав, Кенз көк уласан Көгшртлән көвүшлж эцкрлнәв.

«Оһтрһу хол болвчн Ордг борань өөрхн».

Орчлң олн болвчн Олдсн үрн эңкр.

Өнр төрскн теегм Өврлж уласдим өскләч, Өрүн мелмлзгсн чиигәрн Өскә, хурһдинь уһалач.

Хү-салькн һаңгас Хүүрәләд омунар өлгәдләч, Хурин аршан дусалар Хуухинь ивтлҗ идәлләч.

Кирү мөңглх намртнь «Киилгәрн» ораж теврләч, Көркүхн нилх ацмудтнь Көк «бәрнәс» өмскләч.

Кеер, көдәд урһсн Кенз көк уласим, Көвң цаһан «көнҗләрн» Көл, һаринь бүңннәч.

Өскәнь көлдхинь ухалад Өлң «өөмсән» өмскнәч, Беерх мишлдхинь санад Бсткән йозуртнь урһанач.

Тег минь, теегм Теҗәлтә сәәхн ээжм, Эңкр, ээлтә чамаһан Экән гиҗ сөгднәв!

Көгшн буурл аавчн Кеерүлҗ сүүричн ясла, Күрзиннь иш уйдтл Көрңгтә һазр малтла.

Көкрәд урһхичн мөрәдж Көлсән йозурдчн дусала, Көк уласн чамаг Кинҗ теегтән суулһла.

Көгшн аав, ахнрчн Кеср хонад, үдләд, Кенз уласан бооҗахар Киилгән ивтртл көдллә.

Ээж теегм эңкрлж Элкндән шахҗ өсглә, Элвг болтха гиж Экин частр дуулла.

— Тохан чиңгә уласан Таалж, бахм ханхш, Тенчәд өсхинь күләхнь Төрүн нөөрм күрхш.

Тарха җөөлн зулаһинь Талькдан шахҗ үмснәв, Тантрад, нәәхләд йовхлань Талвҗ зүркм байсна.

«Ташхтн — тосн болтха, Таалхтн — көвүн болтха!» Тиигж хальмг йөрәдг— Төрскндм өлзәтә болтха!

Иигж тег экм

Ицж уласдим саатуллач, Тенчәд көлән тулад — Теңгрт күрхинь мөрәдләч.

Уйн баһ уласдан

Уурһ болһж өсквч, Уульж өсгсн төрскм Ут наслж җирһвч.

Таалҗ уласдан өскәд «Таралңгин» түлкүр өгвч, Туурмжта нер эдләд Тәвдгч өөндән ирвч!

29

Залу зандн төрскндән Зүүцәд бүләрн урһнач, Зиндминнь хань болж Зокаста орман олнач.

* ♦ ♦

Арм баһ насндан Аврорин дүүрә соңгслач, Асхрсн цусна дусал болһнд Аглж нигтәр урһлач.

Сүкән һартан атхад Сүркә хортн дәврлә, Бнткрж уласдм нигтрәд Болд бахнст хүврлә.

Уг сәәтә болад

Уругшан дәвлсн угач, Ут шуургиннь үзүрт Улан туг делсгләч.

Товин сумна сөрвичн Төрскн ээҗчн эдгәлә, Тавн талта одан Тәвн жилдән хадһла.

Ора деерчн нар һарһснь Октябрин һал цәкллһн, Седклинчн зовлң ширгәснь Советин йосан итглһн.

Өрүн цолвңгла үүрлхәр Өндртәд уласм өскәлднәч, Ацта көк «альхарн» «Алтн һас» шүүрнәч.

Саадг эрәтә хамтхаснчн Сальклж өөдән ниснә, Сарин хотлд күрәд «Сүм» деернь делснә.

Назад дала тагтлм һалвр зандар өсвч, Теңгрт шат тәвгдм Таңгсг уласн болвч.

Хортн хорндан цахад Хар санж һалзурла, Хәәртә уласндм үлүркж Хорһлҗар мөндр асхла...

Шавдр харһа, удн Шагшг, яшл уласн, Шүрүтә хар — модн Шүрвсәрн чидлән холвла.

Урһмл көк уласм Урудҗ уульсн угач, Уңгчн бат болсндан Унж үмкрсн угач.

Төмр уласн болхнь Төгәһәр тахлгдх биләч, Мини төрскнд урһсндан Матиж өгсн угач!

— Эдндән ни дасхсн Эздүднь һалвим диилх Тамдм уласдан урһах Таралңта йосан делгрүлх!

Тиигж хортн тоолад Төрскн талчн дәврлә, Тавг доран дарад Тохмичн таслхар ирлә.

Күнкән алтна җичнрчн Күлгүдән тохж босла, Йосан эзлх һазртан Йозуран үлдәж буйсла.

Залу наста уласдм Заңһрҗ өвдглсн уга, Задын зальд зәрмснь Зогсн бәәж шатла!..

Аавнр, эцкнр, ахнриннь Ачта авцинь дураһич, Амулң эдлгсн төрскндән Алтн ацмудта урһич.

Өлн манхн доңһтхла Өвк эцкнрән санич, Өглһин эзн ээҗдән Өврләд оскснднь ханич.

Зовлңгас гетлгсн төрскндән Залу зандар бадһлич, Зу наслгсн Ленинән Зүркндән мөңк хадһлич!

Таниннь төлә әмәрн шордсн Туургсн эцкнр, ахнртан, Миңһн жилдән мартгдшго «Мөңк һал» асаһич!

* ♦ ♦

Кенз уласд—көвүдм Көкрәд, нигтрәд шавшна, Көкргч теңгр өөдм Күгдлж хурдар давшна.

30