Үд
ТҮҮД күргдг уга
Үйн
цаһап эмәи түркәд,
Хопг түүд күргдг
уга
Хонһн
хөн цаһаи эм түркәд. .. _ гиҗ харһна.
Үйн
гидг
юн үгв? Хуучн өөрдин һазрт, уул, модп
дунд үйн
гидг
бичкн аң боәсмн. «Үйн
(үйэн) — үмкә
күрнин төрл, үснә (ноосна) өцгнь цаһан,
сүүлип
үзү- рнь хар, арснь үнтә, җиҗг (бичкн)
ац» — гиж тәәлвр тольд йовна. Үйн—орс
келнд горностай гидг цаһан ац. Үйн
гидг
үг ода мартгдад үүлн
гнж
хаҗһрар келгдж.
Күүнә
нердин тускар
Өөрд
хальмг улсин нерд бас чигн соньн тууҗта:
өөөһпп номин цагип псрд — нег һарлһта;
ламнп шаж- 1Н1 иагт — Җаһр, Түвд келнәс
авсн нерд харһна (эннь— м»(|рдгч һарлһ,
хойрдгч девсц). Бө-өһип шаҗна үйд дел-
||ин пердин нег әцгнь — ацгпн, шовуна
нерд: Марл, ‘1өц, Ноха, һаха, Харцх, Итлг
мст. Йим перд делгрдг \’||Н1Ь -- мал ац,
шовун — күүно сәкүсн,
заян гих нтк-
нһп. Төрл болһн нег аһрусн сокүсто гиҗ
иткдг бәосмн. I ппм аһрусиг тотем
(сокүл,
харгч, заяч) гих сандг бо- •Җ. Тегод чигн
ода күртл нк кезонос нааран боәһә Буһс,
Кград, Хөөд гидг
төрлмүд харһпа (ним нертә оәмгүд) XII
зууна цагг чигн харһна.
Харцх,
итлг мет шовуд — хурдн, зөргтә, догшн
шо- м\д. Тегәд чигн тедү мет чидлто,
зөргтә болтха гпж, н’днәр сокүслҗ
псроддг боосмн. Тедү мст арслц, чон һпг
күчтә аңгуд. Зерлг һаха (бодц) бас берк
догшн ац, өлс чпгн сәкүспд тоолгддг.
Ноха — хамгип олзта, күү- пөкд адусн.
Тегод чпгн Ноха, һаха гидг нерд олн Нср
цагт иим нсрд мууд тоолгддг боосн биш,
бас чпгн •өкүсдин нерд болҗ һардг
бәәсмн). Ипгод авад холох- хлш Ноха гидг
пер муулад өгси бпш, цагтап шүүһод,
йөрлад өгсн перн. Үлгүрлхд, XIV зууна үйд
Алтп Ор- 'Н.Н1 күчтә ик пойн (Нохай, Ноһай)
гиҗ йовсмн, түүио пгр зүүсн бүкл келп
улс бооио: Ноһайнр (ногайцы).
ЭСЭН.
Эсэн гпдг үг кезоно цагт хальмг күүпо
ксл- п.1 үзүрт йовдг, өдр бүрд кедү-яду
уга давтгдад боодг ү| било. Ода эн үгиг
эс сергәхлә медгддгоп уурсн, йос- п 1Ш1
мартгдсн үг болж тохрв. Болв, 1540 җнлд
эн үг
23
Н.Күүнә нерд
күүнә
нерн болад чпгп йовдг бәәсмп. Дөрвп
Өөрдпн Эсэп хан гиҗ бәәсн бипшй.
«Мдҗһлып
Увш хуп тәәҗ» гпдг нертә мапа нег алд-
рт урн туужд эн үг бас харһна. (Моцһл
Өөрд хопрпп хоорнд 1587 җплд болсп дәәнә
туск зокъял). Үүнд: Моцһлыи Увш хун
тәәҗин дарук нк нойн Урянхайпп Сән Мажг
гпдг өрлг Өөрд тал туршул тәвҗәһәд, -
үүлән бүтоҗ мелдэсэн
пртн,
— гиҗ келнә. (Эн поэм, хальмг урн үгип
хуучна цагин үнтә эрднь, 1959 җнлд һарсн,
Калян Саиҗни «Шүлгүд болп поэмс» гпдг
дсгт- нт җигто ксвәр түүрвочин нерн
деерәс барлгдсн бооно. Зуг эн дегтрт
менд-эсэн
гпсн
хойр үг мендсн
гнж,
эгш- гүдән гееҗ бичгдҗ).
Тегод
эсэн гисн үгпг хуучн тольмуд мепд,
амулц, эцк төвкнүн, әмд-бүрн гпҗ цоәлһно.
Эн
үг өдго цагии моцһл келнд менд
гих
чипртоһон келгдно. Хасг улс ода бнйнь
аман-эсэн
гнҗ
мендлно.
Товчлад
келхло, мана келпд эсэн
болн
менд
гидг
нег чинртә хойр үгәс иегнь (эсэн)
мартгдад, наадкпь (менд) хойраннь чинр
бийдән шпцгәһәд үлдсн бәәно. Эсэн
(Эсэн)
гисн сәохи үг, күүнә нерн чигн мэнд-эсэн.
Эсэн - м епд г иһ әд х ()шл у л ад кел х л
о, х а җ'һ р бол ш го.
С
Е Н Ә К Ә? С Ө Н Ә К Ә! Баатрмудын туск олп
туульс дунд Сөнәкә
баатрин
туск сәәхн тууль оли зүсн харһна. Сөиәко
— заян иктә төрсн, бичкн паспасн авн
алдршсн баатр болҗ һарна. Хамг эрмүдәс
(баатрму- дас) зөрг чидлорн һатлу төләднь
«Эрин
сән Сенәкә» гнж
энүг туульчпр неродпо. Иим туульс
«Җацһрас» урд тогтад, урн соәхп хамгап
«Җацһрин» бөлгүдт өгч хувалцсмн.
Эп
баатрнн иериг туульчнр Сөнәкә
гиһәд
ик зуудш. чикор келдг болв чиги зормдән
хажилһәд, Сенәкә,
эск-
ло Сөөнәк гиж эвднә. Сүүлии хойр зүсп
иерәдлһиь ха- җһр. Сөнәкә
гпснь
чик. Хальмг келнд сөнх,
сөнәх гидг
пег уцгта үгмүд бәонә. Сөнх
— үкх,
уга болх гпсн үг. Сөнәх
— дәосиг
алх, дәолж чилох уга кех гисн үг бол-
на: сенәгч
—
хорти-дәәсиг уга кеһоч (истребитель);
сөнәкә
—
хортна дарцх, хортдын дииләч (победитель,
«Виктор»). Тегәд сөнәкә
(сөпәгч)
гидг хадвр иерн Сө-
нәкә болҗ
эврә
нернд тохрж:
хамгпн сәи баатр Хоцһр
мст
аһу
күчто зөргто дооч баатрпп хадвр нерп
мана цагт тууляр дамжҗ ирҗ.
Ч
О Р А С (ЦОРАС). «Ууль шовуп эцкто, удп
моди )1<тә Удита-Баднта» көвүнло чорос
(цорас)
тохмта улс нег төрлтоһор келгддгнь
тууҗд боонә гпж келгдлә. |)олв, чөрос
гисп
үгин һарлһ ода хәлогдхми.
Чорос
(цорас)
тохмта улс Хальмгпн олп оомгт Тец- 1о
хальмгуд заагт чиги харһдг мөн. (Цоохр
үкр мөө- роч, цораса залус келоч» гиһод
чигн келчксн мерги үг Пәәдг. Урд цагт
Цораса «сәәдүд» «тецгр нозурта Цо- вас»
гиһәд чнги дөгдг боож (иигж келхлорн,
Уднта- һаднта көвүнә тохм гиҗ келхор
седснь ил: һазр деер »к, энк уга
Удита-Баднтаһар ха товсно хөөн «тснгр
йо.зурта» гпҗ өргснь болхуца. Болв чорос
(цорас) — пирһас
чиги эс үүдсн, деерос чпгн эс бууҗ прснь
лавта. Пк номт Рамстедт чорос
гисн
үг чоро
гндг
үгос олн то оилҗ хүврсиг п.оолһҗ бичсмн.
Чоро
гпдг
үг киргпз кел- пд хуучн чпнртоһон бәохипь
бас тер помт келсмн.
Чоро
— кпргнз келнд, шора — хасг келнд —
баатр И1Х чипрто үг болдг. Киргизин
алдршсп эпосин ах баат- рпь — Мапас
гидг иертә. Манаспп өөр эркп сән иөкдн-
рнь болж дөчн баатр йовдг, кпргпз келор
— кырк
чоро (дөчи
баатр, дөчп нөкөр (нукер) гисн үг).
Киргизин
Мапас өөрон дөчн чорота
(баатрта)
йовд- 1пр келгддг, болв тоолхла, дөч
күрхш. Җацһр бас өөрон иылдг арвн хойр
(эсклә һучи тавп) баатрта болдгар
1-елгддг (бас тедн то күрхш).
Ода
хальмг келнд эн чоро
гндг
үг уга, ормднь баа- |р
гидг
үг тер чннртоһәр келгдно. Болв, тер
мартгдсн \|
чорос гидг
нернд үлдҗ чоро
(нег
тоодан), чорос
(<>ли
тоодаи); келн соляд йовсна хөөн ч ц хойр
соль- |ДЖ, хойрдгч о бас а-һар сольгдх
зөвто боәсмн (хуучн |үрг-моцһл ч
хальмг
келнд ц
болдг,
хасг келнд ш
бол-
/п ), чоро,
цора, шора гисн
иег үг. Ашиь:
цорас, цорһас
‘И1Г11 биш, деерос чигн бууҗ нрсн бпш
зуг ңорасии
урдкснь өөрдии
тоәжприв өөр чорос
(нөкөрмүд)
болҗ Нпвгна темдг.
11
11 Җ. Ямаран чпги келн улст боодг нег
хуучна ыц хорд һарси күүкнд өлг-эд, мал,
мөцг өгч товлһи
24
25
болдг.
Кезонә долан темәп ацатаһар чигн күүк
мордул дг бәож гннә (хальмг ишкә гср,
дотрк зи, сав-сархп, нань чигн өлг-эд —
тиим ик чигн ацан болж хурдг бәо- смн).
Ода цагт чигн мордсн күүкнд шин өлг-эд
(шифо пьср, модн ори, телевизор мет) өгч
тәвнә. Орсаһар болхла, эн өлг-эдиг, мал,
м-өңгиг «приданое» гиҗ нерәд по. Хальмг
улс бас «прпданое» өгдг бәәснь ил, зуг
тс- рүнә нерәдлһнь (термин) ямаран
боосмб? «Бсспридаш нпца» гидг наадна
нериг «Үв уга күүкн» гиҗ орчулсп бәәнә.
Тегәд «приданос» — «үв» (өп) болж һарч
боо- нү? Күүкнә өлг-эднг өв (үв) гиһод
келдг. «Күүкнә 01’. (үв) авлһп деер бсрәд
хүрмин улсиг цокв» гиҗ урднь келдг
билә. Тегәд өв (үв) — булаҗ авч һардг,
гер дотр боәх өлг-эд билә (авдр, үкүг,
ксвс, орн, дермүд, көшг мет). Болв, мал,
мөцг өгч тәвси цагт тер бас «үв» бол-
жахнй? Биш. Хальмг келнд эн туск шишлң
термпн бәәно: инҗ
(инжи)
гидг үг. Академик Б. Я- Владпмир- цов
иигҗ бичҗ: инҗи
—придапое.
Уйһур кслнә инчу
бас
«прнданос», алтан келнә инҗи
— «придапое».
Үүнәс талдан, Рашид-ад-динә бичсн дегтрт
(XIV зуп) бас инҗу — «приданое» гиҗ маиа
келно үг харһна. Инҗ
(инҗи) — гисн
күүкнд өгсп гер, мал, өлг-эд, мөп,- гн,
урд цагт десрнь — кесг күн (дахуль)
чнгп. Күүк дахсн хамг юмн — цуһар инҗ.
Тегәд
чигн Инҗ
гидг
нерн бас боодг. Инҗ
(инз) гсм
гиҗ күүкп күүнә эдгш- го гемиг чигп
кслдг бәож (дахуль гем), эп үг Калял
Саиҗнн «Дурн бәәхлә» гидг зокъялд
харһна.
ЧИМД
(ЧИМЭД). Ямаран чигн келн улс талып келн
улсмудла ик эртәс авн залһлдата болна:
хотн-хоша бәәсп улсмуд нег-негнәсн урп
үгин, медрлин зөөросн, эдл- а х уһ и н д
а м ш л т а с н х у в а ц җ т ө л жл т и п х
а а л һ а р у р а л а 11 ншкдг. Келнә өслт,
медрлии өслт келн улс хоорпдк залһлданас,
медрләс, сурһуляс уралаи йовдгпп герч
болсн үлгүрмүд хальмг келнд чигп олн.
Үлгүрлод кел- хд, XVII зуупас пааран үүдсп
сәәхп нерд авад шннҗл- хло, мапа урдкс
тер цагт талын улсин ном, дегтрмү- дәс,
урн үгин үүдоврмүдос нш авад, эвро кслән
икор өргжүлснь мсдгднә. Утнасн, Батнасн,
Җирһл, Буйпта мет гүн утхта, сәәхп чинртә
нерд тер алдпд өөрд халь- мг кслнд үүдснь
лавта. Тср н.агт, дсгтрин номин сур- һуль
икор дслгрхд талын (сапскрит, түвд)
келнә урн
\
11П1 күцврмүдәс үүд авад, тсднәс орчулад,
пнм соәхн пмрд бүрдоҗ. Болв, түрүлод
күүно келнос пердиг тер һритнь авдг
боәҗ (Церн, Цедн, Цсвг). Хөөннь эн нср-
пп орчулад, хальмг кслно эквивалент
әдл чинрто үг- мүд авхла, Батнасн (эскло
насн бат), Утнасн гих перд һпрч, Типгҗ
орчулж, кел өргжүлсно нег үлгүриь Чимд
н|дг түвд нернәс медгдно. Түвдор чи
+ мэд гиси
хойр ннплврто нерн үкл
уга гпсн
үг. Хальмг келн деер чи
»-мэд (чнмд)
гнсиг мөцкнасп (Мөңкнасн)
гнҗ
орчулж.
ЭРДИЬ.
Эрднь (эрдэни) гпдг
нерн бас сапскрнт (Х1П1ДИН, җаһр) келпо
ратна (радна) гидг үгос соль- |Ц, ик чинртә
нсрн. Эрдэни
— маш
ховр, цухг берк, ик
унтә гпсн
үг. Үлгүрнь, эрдни-чолуд: шур, сувсн, очр
(Орнллнант), бендернйон (изумруд), бадм
(рубин) мст үигопр. Й.исн
эрдни гиҗ
боодг, тедн дотр алтн, мөцгн, нч\ тан,
сувсн гнҗ ордг. Зиндмин
эрдни гиҗ
домгт ||п||ца, бсрк, олдшго
юмн, күсл хацһадг, сансиг күцәдг
гнсн үг. Эрдни (эрдэни) гидг нсрп Дунд
Лзнн пли келнд XII зууиа эклцәр харһна.
Эи үгнг шпнос, ч«н)||ць (XVII зууна цагт)
ратиа (радиа) гидг япзтаһар Пнс авсмп.
Ратна
гпсп
йосн чпк санскрпт умшлһнас мпна пагт
Арадпя, Ардия, Радна гидг перд һарсн
бәә- по.
Эрдни
(Ратна)
гпдг нери ховр, берк үнто гисн чпн- рори
түвд келнд Рин
I
чен
гиҗ
орчулгдсми. Түвдос ма- нд нрхлорн
Рии-гчен
(бсрк
үпто) һурвн зүсор ирж:
Һшцеи,
Эрнҗән, Эрнҗн.
Тегод
хальмг нсрн Эрдни
(Эрдэии),
санскрнт үг Рагиа
(Радна)
түвд Рин-1 чен, шин хальмг перд Эрнцн,
>рпҗон, (Эрнҗн) цуһар пег утхта, нег
чннрто үгмүд: үн го, берк, ховр.
Немрнь:
эрдни-шпш (алтн, сувсп өцгтә буудя), эрд-
сац (үнтә хамгпг хадһлдг һазр,
казнохранилище).
3
А Я-П А И
Д
И Т Л. 1648 җилд өөрд-хальмгии юдо
үзүг югтаҗ,
кслп улсап гүп мслрлпп уурхан сацд
ьүрхдиь дөц болсн аһу нк сурһульта
эрдмтно нсрнь Һш-Пандита
бпшнй.
Өөрднп хошуд путга Шанһс төр- ло 1өрәчн
яста Баав иойпа белкнг көвүн, ээҗ-аавин
огси нернь сольгдад Намка
Җамцо гндг
түвд нер зүүҗ,
26
27
хувргии
хормад багтҗ. Бас пег цолнь
— Цецн Раб-
җамба
бәәҗ.
Хальмг келп деер тогтспь цолпь болхла
Оһторһун
Дала (эинь—түвд
кслиос орчулсн цол «Нам- ка
Оһтрһу (теңгр)
Җамцо
— Дала
(аһу ик усн). Гпв чпгн өөрд-хальмгин
алдршсн мергнә олп нерп цоласнь м-өцкрж
туужнн халхд үлдснь — Зая-Пандита
болҗ
һарв. Эп нерн — Индин хуучп санскрит
келно үгмүд: пандита
— номт
(ик сурһультн, эрдмтп), зая (за-йа, җа-иа)
— ик. Тегәд эн Зая-Пандита
гпсн
цо- лыг бүклднь, күцц чинрәриь орчулхла,
аһу
ик номт («вслпкий
учепын») гих утхта псрн болҗ 'һардг.
Паи- дита
гпдг
үгпн уцгнь панди
(бапди).
Банди
(сурһульч)
гиснәс банҗи,
хөөннь
манҗи
гиҗ
хүврәд, ода хамгин делгрсп псрп Мапҗ
бәәнә. Маиджиев, Мапжпков гндг овг нерд
бас тним һарлһта.
Д
0 Р Җ. Дорҗ гпдг псрп Иран орна номт-туужч
Рашид—аддинә «Сборник летописей» гидг
дегтрт хар- һпа. Эи нерн — XIII зуупа цагпн
моңһл күүпә пери. Түвд кслнд эн үг рдорҗс
гиҗ бичгднә, дорже гпж умшгдна. Болв эн
үгин чинртә бас хойр иерн бәонә: Очр,
Баазр. Эн хойр
нерн хойр үг биш, нег үг, сапскр нт келнә
Ваҗра
гисн
үг хальмг кслнд шицгрхлорн Очр, Баазр
гиҗ
хойр зүсәр келгддг болҗ. Санскрптш1
Ваҗра
(Баазр, Очр), түвд
келнә Дорҗе
(хальмгар
— Дорҗ)
цуһар
нег орчуллһта, одл чинртә перд: брил-
лиапт, алмаз долан зу һар җнл кслгдо
перп. Очр гидг нерп Зая-Пандитин цагт
харһпа, һалдма баатрип эцк Очрт Цсцн
хан гпҗ йовсмн.
нөөрос
серсп (сац), медлгд оюп (ухан, билг)
дслгрси җе,
җа, (җа)» гиж
тоәлгддг санҗ. Нисваниш
гисн
тср- мпп моңхг гидг үгор орчулгддг бәоҗ.
Саңҗа
гидг
түвд юрмпн — сапскрнт келнә будда гидг
термино орчулвр, |Ц хойр — нсг чинрто
үгмүд. Саңҗа мсдрлд күрсн күм- пд медҗәхшв
гндг
юмн уга болдг гиҗ цоолһдг боож. Ним
соньн туужта перп — Сацһҗ (Сапҗ).
ЦЕРН.
Церн гидг нсри кеид эс мсдгднә? Хальмг
улспп нерп дунд, хамгпн өргор дслгрсн
исрд дунд Церн Н1дг перп темдгто болн
тодрха, тарцху болн эцкр.
Болв
чпги бпдн тер нерпә туужиг ода чнги
мсдод \пшиди. Ода п.агт Церен
гпһәд
эврә нсрон бпчнәвндп. Цсренов
гпһод
овг нсрп батрсн боонә. Көглтнн Давап •
< ‘лр Герл» гидг туулин үндстә поэмд
Церн
гидг
нер- 1.1 һоллгч баатрин дүр бәоно. Эп
хамгиг дүццүләд хо- ыхло Церн
гидг
нсрн — хальмг келнд, хальмг күүпо юдлврт
лавтрха кевәр шиңгрсн перн мөн. *
Эи
пернә тууҗ мөр.дәд хәлохло, XVII зууна
цагт прчуллһар дамжҗ ирси түвд кслпо,
ик чинртә тсрмпп иилж һарна. Церн гпҗ
хальмг келнд шицгрсп нерн |\и.'|. келно
хойр үгэс бүрдси нег
үг: це-рин, це гидг
үг пидрл
(насп)
гидг тәолврто. Рин
гидг
хойрдгч ниилв- |пи. ут гидг орчуллһта.
Хойраһинь нсгдүлод нсг үг ннгахла,
церин
(насп-ут),
эскло Утнасн
гидг
нерн бүр- 1Н.1, Хальмг келпо йөрәлто
Утнасн гидг нери Церн (Цс-рин)
гидг
түвд псрно орчулвр болдгпнь ппгж
1|цлһрнә.
С
А II Җ, С А Ы һ Җ. Сацҗе гпдг түвд үг хальмг
келнд шпцгрхләрн, хальмгии хойр айл.һ
(келлһ) дахж. келнд хойр зүсор үлдҗ: Санҗ
(дөрвд айлһ), Сацһж (торһуд айлһ). Сапхд,
XVII зуупа үйд хойр зүсор кел лһнә өворн.
дахлцсн болхуца.
Түвд
келпо саңҗе
нег
үг биш, хойр үг: саң,
җе. Эп хойр
үгии чинрнь: саң
— серх (серн) гпх
чинрто җе- делгрв
гих
орчуллһта: нсгдүлод нег үг тогтасна
хөөи үүдсп чирнь —- гүн утхта: серн
делгрнә. (Гүн
ссрл, пк мсдрл олна гих тоәлвртә). Цоолһод
келхло, эн нерно (цаипд философип
термпиә) чпнрнь: «Писвапншпп
НАМКА,
Н А М С А. Өөрдии берк номт Зая-Пан- 1И1/1
(сапскрит кслно цол) деернь Намка Җамцо
гидг 1\ц| пол (иер) зүүсн, өөрд-хальмгар
болхла, Оһтор-
1ңи Дала гиҗ
цолап дуудулдг бәәҗ гиҗ урдиь келгд-
Ц|| Намка,
Жамцо гпдг
хойр үг салу-салудан нерн бо- 1п I. хальмг
улсин келнд бас соньи ксвәр кезэно
шпңгр- . II баэпә.
Памка
гисп
үг оһтрһу,
теңгр гиж
орчулгддг бооснь нч’р медгдлә. Болв,
Намка гпхин ормд нам
(оһторһу
и 1н р) гиҗ ахрар бас кслгдно. Үлгүрүлод
келхд, нам И111 \н.гта үгос бүрдсн нерн
бооно. Нам (тсцгр), са |1ы!р). Тецгрпи күчн,
һазрии күчп чинр хойр пегдсн
28
29